Bijlage 2.2. Rapport Elke regio telt!
Tekst van het document
In dagelijkse afwegingen, in het gesprek over beleid en in de manier waarop ‘Den Haag’ naar het land, en in het bijzonder de regio, kijkt. Dat is een opgave aan allen, door en voor iedereen. Wij doen in dit advies drie hoofdaanbevelingen, die wij elk uitwerken in twee deelaanbevelingen. Figuur 1 1 hieronder geeft een samenvattend overzicht. Figuur 11: Overzicht van onze aanbevelingen AANBEVELINGEN VOOR HET REALISEREN VAN BREDE WELVAART IN HEEL NEDERLAND 51 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 Met onze aanbevelingen pleiten wij voor rijksbeleid met een sterkere oriën- tatie op de regio. Een discussie over de vraag wat in bestuurlijke zin exact moet worden verstaan onder ‘de regio’ valt buiten het kader van dit advies. Zo’n staatsrechtelijke structuurdiscussie vergt veel tijd, zowel in de voorbe- reiding als in de besluitvorming. Wij vinden dat de grote en complexe maat- schappelijke opgaven die in dit advies aan de orde zijn, hier niet op kunnen wachten.26 In onze analyse tekenen zich duidelijk regio’s af waar sprake is van een stapeling van uiteenlopende achterstanden die elkaar versterken. Hoewel deze gebieden niet corresponderen met de bestuurlijke kaart van Nederland, is de maatschappelijke opgave evident. Wij zijn hierop ook al in diverse van onze afzonderlijke adviezen ingegaan (RVS, 2021b, 2022; ROB, 2010, 2021a, 2021b; Rli, 2019, 2021c).
Wij roepen regering en parlement op om de fundamentele staatsrechtelijke vragen niet uit de weg te gaan, maar evenmin te wachten met het nader invullen en uitvoeren van de aanbevelingen uit dit advies. Onze aanbeve- lingen vergen geen staatsrechtelijke aanpassingen en bovendien staat er te veel op het spel: het gaat om het terugdringen van onwenselijke verschillen binnen ons land. 26 Er liggen overigens al diverse adviezen over de bestuurlijke status van regio’s: ROB (2010); ROB(2021b); en Elzinga (2022). 5.3 Onze aanbevelingen nader uitgewerkt 5.3.1 Herijk de reguliere beleids- en investeringslogica van het Rijk Richt rijksbeleid op brede welvaart in álle regio’s Wij vinden dat in het beleid en de investeringskeuzes van de rijksoverheid niet langer het streven naar doelmatigheid vanuit nationaal perspectief het zwaarst mag wegen. De rijksoverheid moet zich ook rekenschap geven van de impact die haar beleid in regio’s buiten de economische centrum- gebieden kan hebben op de samenhang van voorzieningen, het gemeen- schapsleven en structurele ontwikkelingskansen. Dat wil zeggen dat ook de uitgangspunten en criteria die het Rijk hanteert bij het nemen van investe- ringsbeslissingen moeten veranderen. Investeringen moeten niet langer vanzelfsprekend leiden tot ‘sterker te maken wat al sterk is’.
Stelselmatig moet worden gekeken naar wat interventies betekenen voor de brede welvaart in elke regio in Nederland. Consultatie van regionale partijen is daarbij cruciaal. Voor infrastructuurinvesteringen betekent dit bijvoorbeeld dat de instrumenten die op dit moment worden gebruikt om te bepalen welke projecten prioriteit moeten krijgen (zie kader), herijking verdienen. 52 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 Instrumenten die het Rijk op dit moment gebruikt om infrastructuurprojecten te prioriteren Om vast te stellen welke infrastructurele projecten als eerste moeten worden uitgevoerd, gebruikt het Rijk op dit moment twee instru- menten: een Integrale Mobiliteitsanalyse (met daarin de potentiële bereikbaarheidsopgaven op de lange termijn) en een maatschappelijke kosten-batenanalyse (waarin de uiteenlopende effecten van een investe- ringsbesluit worden voorzien van een ‘prijskaartje’). De Rli heeft in een eerder advies vastgesteld dat bij het gebruik van de resultaten van de Integrale Mobiliteitsanalyse de nadruk ligt op één aspect van bereikbaarheid: waar worden files of andere knelpunten op het infrastructuurnetwerk verwacht? De maatschappelijke kosten-baten- analyse zou in beginsel ándere aspecten van bereikbaarheid in beeld moeten brengen, maar in de praktijk lukt het nog niet goed om deze aspecten in geld uit te drukken.
Daardoor bestaat het risico dat ze in de afweging van het Rijk naar de achtergrond verdwijnen (Rli, 2021b). De herijking die wij hier bepleiten brengt met zich mee dat het Rijk de mogelijke effecten van beleid van tevoren sectoroverstijgend in beeld moet brengen. Keuzes op het vlak van mobiliteit en bereikbaarheid per openbaar vervoer bijvoorbeeld, hebben in bepaalde regio’s vergaande consequenties voor de toegankelijkheid van zorg en onderwijs, en de kansen om (nieuwe) bedrijvigheid te ontwikkelen. En keuzes over het al dan niet sluiten van onderwijslocaties kunnen voor dorpen en gemeenschappen gevolgen hebben van uiteenlopende aard: voor de bevolkingsopbouw, voor de aantrekkelijkheid om er te (blijven) wonen en voor de mogelijkheden om elkaar te ontmoeten, lid te zijn van een sportclub, deel te nemen aan cultu- rele activiteiten enzovoort. Om in heel Nederland een acceptabel niveau van brede welvaart te kunnen waarborgen, zal een basis van maatschappelijke voorzieningen en sociale verbindingen het ijkpunt moeten zijn. Alleen als onderwijs, zorg, werk, cultuuraanbod en publieke ontmoetingsruimten bereikbaar en toegankelijk zijn voor de bewoners, kunnen regio’s zich op een gezonde manier ontwik- kelen en vitaal blijven. Dat betekent niet dat Nederland er overal hetzelfde uit moet gaan zien, maar wel dat een basis voor vitale gemeenschappen moet worden gegarandeerd.
Hoe die basis van bereikbare voorzieningen er in elke regio uitziet, kan verschillen en is afhankelijk van de specifieke regionale structuur, het regionale karakter en de behoeften van bewoners. Een mogelijke benadering is het expliciteren van een norm voor de bereik- baarheid of beschikbaarheid van een bepaalde basisvoorziening, vergelijk- baar met de aanrijdtijden voor brandweer en ambulances. Wat in een regio onder een basisvoorziening moet worden verstaan en welke norm daarvoor moet gelden is een politieke keuze. Artikel 5 van de Code Interbestuurlijke Verhoudingen (Rijk, IPO, VNG & UvW, 2023) bepaalt expliciet dat het Rijk bij beleidsvoornemens inzicht dient te geven in de effecten van het voorgenomen beleid op de verschillende regio’s. Daarmee biedt de code een handvat om uitwerking te geven aan de gewenste veranderende ‘investeringslogica’. Algemeen beleid kan immers ongelijk uitwerken in de verschillende regio’s in Nederland. Daarnaast kan 53 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 aandacht voor regiospecifieke en gebiedsspecifieke kenmerken (bijvoor- beeld grenseffecten) eraan bijdragen dat beleid effectiever wordt. Maar ook in andere gevallen is het essentieel om in samenspraak met regionale partijen vooraf de effecten van beleid in de regio in te schatten en te waar- borgen dat maatschappelijke basisvoorzieningen in stand blijven.
Dit vergt een verandering in oriëntatie bij politici, bestuurders en ambtenaren. Maak bundeling van sectorbudgetten mogelijk voor samenhangende oplossingen in de regio Hoewel incidenteel rijksbudgetten worden gebundeld, is bij het Rijk over het algemeen sprake van beleid-per-sector, financiering-per-sector en verantwoording-per-sector. Dit belemmert het tot stand brengen van samenhangende oplossingen voor de complexe opgaven waarvoor regio’s zich gesteld zien. In het kader van het ‘Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid’ onderzoekt het kabinet op dit moment of “rijksmiddelen meer ontschot en gebiedsgericht kunnen worden ingezet” (BZK, 2022b). Het is volgens ons dringend noodzakelijk dat het kabinet op dit vlak zorgt voor een fundamentele doorbraak, óók bij domeinen die geen deel uitmaken van dit nationale programma maar niettemin voor veel ‘perifere’ regio’s uiterst relevant zijn, zoals bereikbaarheid. Wij bevelen aan om in reguliere nationale wet- en regelgeving flexibele bestedingsruimte te creëren, zodat sectorbudgetten in regio’s gebundeld inzetbaar zijn voor het aanpakken van met elkaar samenhangende opgaven, bijvoorbeeld op het vlak van mobiliteit en onderwijs. Een goede indicatie van de gewenste flexibiliteit biedt de evaluatie van het ‘Tweede Actieplan Bevolkingsdaling’ (In.Fact.Research, 2021), waarin een flexibele bestedings- ruimte van 10% wordt aanbevolen.
Dit betekent ook dat er in de bestedings- wijze van budgetten sprake kan zijn van diversiteit. Regionale overheden en instanties verdienen het vertrouwen en mandaat dat nodig is om invulling te geven aan een samenhangende aanpak. Het is het uiteraard belangrijk dat de landelijke en decentrale overheden elkaar kritisch bevragen op de onderbouwing en effectiviteit van de voorgenomen ingrepen. 5.3.2 Investeer in langjarige en substantiële programma’s voor regionale ontwikkeling Ontwikkel regionale kansenagenda’s voor brede welvaart Inwoners, lokale en regionale bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden moeten samen regionale kansenagenda’s opstellen voor de ontwikkeling van de regionale brede welvaart. Daartoe inventariseren zij wat de kansen, behoeften en specifieke opgaven zijn in hun regio. Belangrijk is wel dat dat de regio’s ook aangeven hoe zij deze ontwikkeling van brede welvaart kunnen laten aansluiten bij de aanpak van grote opgaven voor de toekomst. Regionale partners kunnen hun kansenagenda’s afstemmen op de speci- fieke kenmerken, cultuur, identiteit en potentie van hun eigen regio. Dat betekent dat regio’s verschillende inhoudelijke zwaartepunten mogen aanbrengen. Niet elke regio hoeft in te zetten op aansluiting op de ‘wereld- economie’ of hoeft te streven naar maximale economische groei.
Wel zal in 54 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 elke regio het beoogde ontwikkelpad moeten passen binnen de strategische doelen en opgaven die op Europees en nationaal niveau zijn vastgesteld. Om tot regionale kansenagenda’s voor de toekomst te komen, is het volgende nodig: • De regionale spelers maken een grondige analyse van (a) de aspecten van brede welvaart die met voorrang aandacht behoeven en (b) de bijdrage die de regio moet of kan leveren aan de nationale en Europese doelen en opgaven op het terrein van klimaat, gezondheid, woning- bouw, digitalisering, opvang van asielzoekers enzovoort. Over deze afwegingen zal binnen de regio ook een publiek debat moeten worden gevoerd. De kansen en opgaven in een regio zullen zich op verschillende schaalniveaus bevinden. Immers, het werken aan een bloeiend regionaal verenigingsleven met behulp van voldoende vrijwilligers vraagt om een andere beleidsinzet dan de ontwikkeling van een regionale energie- strategie. Maar beide opgaven doen niet voor elkaar onder in relatie tot de regionale brede welvaart. • In grensregio’s een publiek debat voeren met regionale partners uit het buurland, over de kansen en opgaven die de grensligging met zich meebrengt. Op die manier kan worden gewaarborgd dat deze onder- werpen een prominente plek krijgen in de regionale agenda.
• De regionale partners gaan onderling een langjarig strategisch samen- werkingsverband aan, waarin de kwaliteit van de samenwerking en democratische legitimatie zijn gewaarborgd. Essentiële participanten van zo’n ‘regionaal ecosysteem’ (zie hoofdstuk 2, § 2.5) zijn: gemeenten, provincies, waterschappen, inwoners, bedrijven en kennisinstellingen. Het is noodzakelijk dat er binnen zo’n ecosysteem wordt geschakeld tussen de verschillende schaalniveaus en dat deze met elkaar worden verbonden. De democratische legitimatie van het samenwerkingsverband kan op verschillende manieren vorm krijgen, variërend van het vast- leggen van samenwerkingsafspraken tot het organiseren van een visitatie of een evaluatie van de samenwerking door bestuurders en inwoners. • Het Rijk vervult een ondersteunende en faciliterende rol bij de regionale agendavorming. Dit kan door kennis en expertise te leveren en advies te geven. Vooral bij vraagstukken met een grensoverschrijdende component is steun van en samenwerking met de rijksoverheid van groot belang, zodat recht kan worden gedaan aan specifieke situaties en de aansluiting met buurlanden kan verbeteren. Het ‘Model voor gelijkwaardig partner- schap’ (ROB, 2021) kan behulpzaam zijn bij het opbouwen van een gelijk- waardige relatie (zie bijlage 4). • De provincies stellen zich actief dienstbaar op aan de regionale samen- werking.
Zij kunnen dit doen door partijen met elkaar te verbinden, kennis en kunde in te brengen en zo het vitaliseren van de relatie tussen regio en Rijk te ondersteunen (zie ook onze aanbeveling in § 5.3.3). De regionale kansenagenda’s die wij hier voorstellen zullen de basis moeten vormen voor de toedeling van langjarige budgetten; zie hierna. Stel langjarige en substantiële budgetten beschikbaar om te investeren in de ontwikkeling van regionale brede welvaart Het Rijk moet regio’s boven op de reguliere geldstromen vanuit de rijksbe- groting financiële ruimte bieden om regionale brede welvaart te vergroten. 55 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 Wij vinden dat regio’s waar de brede welvaart structureel achterblijft op de rest van het land en waar het maatschappelijk voorzieningenniveau onder druk staat, moeten kunnen beschikken over langjarige omvangrijke budgetten voor de uitvoering van hun regionale kansenagenda (zie voor- gaande aanbeveling). We adviseren de rijksoverheid om in te zetten op een langjarige investe- ringsstrategie gericht op structuurversterking van de betreffende regio’s. Dat betekent een koerswijziging ten opzichte van de huidige strategie, waarbij het Rijk zich beperkt tot het verstrekken van bijdragen voor korte periodes en voornamelijk gericht op het repareren van achterstanden.
De door ons bepleite structuurversterking betreft investeringen in bijvoorbeeld infra- structuur, onderwijs en onderzoek, zorg, welzijn en cultuur. Let wel: het zal hierbij moeten gaan om extra geld voor achtergebleven regio’s, dat beschik- baar komt door ófwel extra investeringen van het Rijk ófwel herschikking binnen de rijksbegroting. Rijksgeld voor de regionale kansenagenda’s zou beschikbaar moeten komen nadat deze onafhankelijk getoetst zijn op hun effecten voor de bredewelvaartontwikkeling in de regio. Regionale partijen beslissen vervolgens gezamenlijk over de besteding van het geld. Voor grensregio’s zou het mogelijk moeten worden gemaakt dat waar nodig ook investeringen over de grens kunnen plaatsvinden. Zulke investeringen kunnen soms bredewelvaartswinst opleveren tegen lagere kosten dan wanneer met hetzelfde oogmerk in eigen land zou worden geïnvesteerd. Denk bijvoorbeeld aan investeringen in de bereikbaarheid over de grens om zorg- of onderwijsvoorzieningen voor een grotere groep (mensen aan beide zijden van de landsgrens) toegankelijk te maken. De hier voorgestelde benadering met langjarige regionale budgetten voor de ontwikkeling van brede welvaart zou de rijksoverheid in principe kunnen volgen voor alle regio’s in Nederland.
Maar wij vinden dat de prioriteit moet liggen (zowel wat de omvang als wat de beschikbaarstelling van de budgetten betreft) bij de ‘perifere’ regio’s die qua brede welvaart op dit moment sterk achterlopen. Dat zijn, voor alle duidelijkheid, niet alleen de voorbeeldregio’s die wij voor dit advies nader hebben onderzocht. 5.3.3 Werk aan vitale relatie tussen regio’s en rijksoverheid Werk aan wederzijdse vertegenwoordiging: van regio’s op nationaal niveau en van het Rijk in de regio’s Een sterkere oriëntatie in het rijksbeleid op regionale ontwikkeling vraagt om een vitale relatie tussen rijksoverheid en regio’s. Die is er op dit moment niet. Om hierin verandering te brengen zijn inspanningen nodig van zowel het Rijk als de regio’s. Van belang is om te beginnen dat regionale spelers zich meer verbonden voelen met het landelijk bestuur en zich goed vertegenwoordigd weten op nationaal niveau. Daarvoor is méér vereist dan alleen bestuurlijke vertegen woordiging. Cruciaal is dat er ook meer betrokkenheid ontstaat van inwoners, maatschappelijke instellingen en andere regionale partners bij de landelijke besluitvorming over thema’s die voor regio’s relevant zijn.
56 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 Andersom is het van belang dat de rijksoverheid actieve betrokkenheid toont bij wat zich op diverse gebieden in de regio’s afspeelt: politiek- bestuurlijke ontwikkelingen, ruimtelijke processen, sociaal-culturele aange- legenheden, vraagstukken rond gezondheid enzovoort. Het gaat erom dat de rijksoverheid zowel op politiek, bestuurlijk als ambtelijk niveau weet wat er leeft in de verschillende regio’s en wat er nodig is. Wij achten het noodzakelijk dat er gewerkt wordt aan het versterken van de relatie tussen de regio’s en het Rijk. Wij bevelen aan om daartoe een of meer van de volgende mogelijkheden te overwegen: • De vertegenwoordiging van de regio’s in de nationale politiek kan worden verstevigd door te werken aan een nationale variant van het Europese Comité van de Regio’s.27 Die zou in de advisering aan het kabinet over voorgenomen beleidsmaatregelen expliciet het regionale perspectief over het voetlicht kunnen brengen. Dit draagt bij aan het versterken van het inzicht in de regionale effecten van het rijksbeleid.28 Hierin kunnen de provincies, al dan niet gezamenlijk, een rol spelen. Dat betekent wel dat de provincies zich meer dan voorheen moeten verbinden met de regionale agenda’s. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de afzonderlijke regio’s eigen vertegenwoordigers aanwijzen die namens de regio kunnen optreden.
27 Binnen de EU is het Comité van de Regio’s een politiek orgaan waarin vertegenwoordigers van het lokale en regionale bestuur in de lidstaten zitting hebben. De Europese Commissie, De Europese Raad en het Europees Parlement zijn verplicht om dit Comité te raadplegen over voorgenomen beleid en wetgeving met impact op lokaal en regionaal niveau. 28 Zie artikel 5 van de Code Interbestuurlijke Verhoudingen (Rijk, IPO, VNG & UvW, 2023). • De vertegenwoordiging van de rijksoverheid in de regio kan ‘gezicht’ krijgen door te zorgen voor meer fysieke aanwezigheid in de regio’s. Het gaat dan niet alleen om periodieke werkbezoeken van beleidsmakers, maar ook om structurele aanwezigheid van uitvoerende diensten zoals Rijkswaterstaat of de Inspectie Leefomgeving en Transport. Het geza- menlijk, als één overheid, opvangen én het in onderlinge samenhang vertalen van signalen uit de regio zou een wezenlijk onderdeel moeten worden van het takenpakket van rijksdiensten. Dat vergt behalve actieve aanwezigheid in de regio ook stevige interdepartementale afstemming en samenwerking. • Om verkokering van het regionaal beleid op rijksniveau te voorkomen zou een bewindspersoon verantwoordelijk kunnen worden gemaakt voor de coördinatie van regionale vraagstukken op nationaal niveau en de investeringen in de regionale kansenagenda’s.
• Bij een vitale relatie tussen Rijk en regio hoort ook het onderling uitwis- selen van relevante kennis en inzichten. De nationale kennisinstellingen beschikken over kennis die voor decentrale overheden van groot belang is. En andersom beschikken de regio’s over belangwekkende informatie die de nationale kennisinstellingen (en in het verlengde daarvan de Haagse beleidsmakers en beslissers) goed kunnen gebruiken. Daarom is investeren in kennisnetwerken van belang (ROB, 2020). • Provincies kunnen hun rol als verbinder van Rijk en regio krachtiger invullen. Denk daarbij aan het verlenen van ondersteuning aan gemeenten in de vorm van kennis en menskracht bij het leggen van contacten op nationaal niveau of het voorbereiden en indienen van aanvragen voor financiering vanuit het Rijk of Europese fondsen. 57 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 • Om de regio meer stem te geven in de nationale besluitvorming zou het stelsel van evenredige vertegenwoordiging in de Tweede Kamer zo kunnen worden aangepast, dat de regionale component beter tot uitdruk- king komt. Hiertoe zijn al eerder voorstellen gedaan door de staatscom- missie Parlementair stelsel en het Burgerforum Kiesstelsel.29 Verder zouden politieke partijen zich bij de samenstelling van hun kandidaten- lijsten voor de Tweede Kamerverkiezing meer rekenschap kunnen geven van regionale spreiding.
Overweeg locaties in de regio voor de vestiging van (semi)publieke instellingen en verbind de aanpak van nationale opgaven met de regionale agenda’s Wij vinden dat de rijksoverheid bij de keuzes die zij maakt rond de slui- ting of vestiging van (semi)publieke diensten en de organisatie van de aanpak van nationale opgaven, spreiding over het land nadrukkelijker moet overwegen. Relevante vragen die daarbij aan bod zouden moeten komen zijn: Is voor deze (semi)publieke dienst aanwezigheid in Den Haag of de Randstad noodzakelijk? Liggen er bij de aanpak van deze nationale opgave aanknopingspunten met de regionale kansenagenda’s (zie § 5.3.2)? Liggen er mogelijkheden om bij de aanpak van deze opgaven de kennis en netwerken in regio’s te benutten? Naar ons oordeel zijn er ten minste drie thema’s waarbij het Rijk een modern spreidingsbeleid moet overwegen: 29 Veranderingen in het kiesstelsel kunnen vanwege wettelijke beperkingen pas op termijn doorgevoerd worden. • Locatiekeuze voor vestigingen van kennis- en onderwijsinstellingen Onderwijs en kennis vormen een essentieel onderdeel van gezonde regionale ecosystemen. Hier worden de beroepskrachten voor de toekomst gevormd en kan uitwisseling plaatsvinden tussen bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen.
Het Rijk zou moeten bevorderen dat kennis- en onderwijsinstellingen dependances openen of handhaven in regio’s die nu te maken hebben met een achterstand in brede welvaart. Dit gaat hierbij om aanwezigheid én samenwerking en dus om méér dan het plaatsen van gebouwen.30 Er zijn creatieve oplossingen mogelijk, bijvoorbeeld door wo-, of hbo-onderwijs te organiseren op locaties van regionale mbo’s, en vice versa. Het verleden heeft aangetoond dat de aanwezigheid van én samenhang tussen kennisinstellingen en instel- lingen voor hoger en middelbaar (beroeps)onderwijs een enorme impuls kan geven aan de regionale ecosystemen, de verbinding met de arbeids- markt en daarmee aan het perspectief voor de inwoners. Daarmee heeft het vestigen van kennis- en onderwijsinstellingen in de regio ook impact op de aantrekkelijkheid van regio’s voor jongeren en jonge huishoudens en zo op de bevolkingssamenstelling. • Locatiekeuze voor vestigingen van rijksdiensten en zbo’s Ook de vestiging van rijksdiensten en zbo’s kan in regio’s een impuls betekenen voor de brede welvaart. Bij de locatiekeuze voor dergelijke organisaties moet breder worden gekeken dan de bedrijfseconomische kosten en baten en de belangen van de huidige medewerkers. Denk aan 30 Voor het laatst werd in 1976 een nieuwe universiteit geopend in Nederland (Maastricht).
Sindsdien is het aantal studenten in het wetenschappelijk onderwijs bijna verdrievoudigd (CBS statline) en kampt een aantal universiteiten met ruimte- en capaciteitstekorten. 58 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 de bijdragen aan andere aspecten van brede welvaart, de zichtbaarheid van de rijksoverheid in heel Nederland, het opbouwen van regionale netwerken, het bijdragen aan regionale werkgelegenheid enzovoort.31 • Aanpak van de woningbouwopgave Het kabinet heeft de ambitie om 900.000 extra woningen te bouwen vóór 2030 (Coalitieakkoord, 2021). Ook voor de periode daarna ligt er een forse bouwopgave. Op dit moment wordt hiervoor vooral gekeken naar stedelijke regio’s, met name de metropoolregio’s van de Randstad. De vierde tranche van de ‘woningbouwimpulsgelden’ maakt het moge- lijk om gezamenlijk kleinere projecten in te dienen. Wij denken dat het verstandig is om een deel van de woningopgave te verwezenlijken door te kiezen voor kleinschaliger woningbouwprojecten en deze te spreiden over de regio’s in het land. Met zo’n aanpak draag je niet alleen bij aan de landelijke doelstellingen, maar geef je tegelijkertijd een impuls aan brede welvaart in bepaalde regio’s. Een voorwaarde is wel dat kleinere woningbouwprojecten dan gemakkelijker in aanmerking moeten kunnen komen voor steun van het Rijk.
Die steun zal moeten zijn voor het door- voeren van aanpassingen in de desbetreffende Omgevingsplannen, en in financiële zin voor de concrete woningbouwprojecten en de bijbehorende infrastructurele investeringen. 31 Vanuit dergelijke overwegingen heeft het Rijk ook in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw verschillende overheidsdiensten (denk aan het CBS, de RDW, het ABP en de toenmalige PTT) in ’perifere’ regio’s gevestigd. Tegelijkertijd werd gestimuleerd dat bedrijven zich buiten de Randstad zouden vestigen. Deze bedrijven trokken echter na verloop van tijd, toen de overheidsstimulering was gestopt, weg uit de regio’s of ze overleefden niet. Veel van de overheidsdiensten daarentegen zijn gebleven, hoewel ze van aard zijn veranderd. 5.4 Tot slot Wij zijn dit advies begonnen met de observatie dat er flinke verschillen bestaan tussen regio’s in Nederland. We identificeerden verschillen in couleur locale en in de aard van de omgeving en het landschap, verschillen die het leven in Nederland de moeite waard maken.
Maar we vinden de stapeling van bredewelvaartsachterstanden in sommige regio’s in Nederland schrikbarend: verschillen in gezondheid en levensverwachting, verschillen in maatschappelijk vertrouwen en vertrouwen in de toekomst, verschillen in de moeite die mensen moeten doen om in de eigen omge- ving goed onderwijs te kunnen volgen of een passende baan te vinden en verschillen in de bereikbaarheid van maatschappelijke voorzieningen die een regio leefbaar houden en de basis vormen van gemeenschappen. Dat die verschillen mede worden veroorzaakt en vergroot door de onderlig- gende aannames in het rijksbeleid en de doorwerking van dat beleid in de regio’s, vinden wij zeer ongewenst. Wij concluderen dat er niet alleen op de adviesdomeinen van de Rli, de ROB en de RVS, maar in de volle breedte van het overheidsbeleid, meer aandacht en ruimte voor de structurele ontwikkeling van regio’s nodig is. Alleen dan kan er sprake zijn van een toekomst met brede welvaart in heel Nederland. Want elke regio telt! 59 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 INHOUDELIJKE BIJLAGEN 1 REGIONALE BREDE WELVAART : INDICATOREN EN REGIONALE CIJFERS Wij begonnen dit advies met de constatering dat een aantal gebieden in Nederland al lange tijd te maken heeft met een stapeling van welvaarts- achterstanden. In dat verband hebben we het begrip ‘brede welvaart’ gebruikt.
In deze bijlage lichten we aan de hand van enkele kenmerken toe wat we onder brede welvaart verstaan. Ook presenteren we bredewel- vaartsdata voor de vijf voorbeeldregio’s die we hebben onderzocht. Daarbij kijken we ook naar de bevolkingskrimp in de regio’s en de invloed van de nationale economische ontwikkeling op de regionale kansen. Kenmerken van brede welvaart Hoe welvarend is een samenleving, regio, gemeente, wijk of buurt? Het besef dat dit niet valt te omschrijven in uitsluitend economische termen, is de afgelopen jaren gegroeid (SER, 2021). Een mensenleven draait om méér dan alleen de consumptie van producten. Bepalend voor ons welvaren zijn ook zaken als sociale contacten, bestaanszekerheid, gezondheid, veiligheid, mogelijkheden tot persoonlijke ontplooiing, een goede werk-privébalans, passende huisvesting en een schoon milieu. Kortom, welvaart omvat 60 PRINT behalve onze koopkracht ook ons welzijn, welbevinden en de dingen die we persoonlijk waardevol vinden (Weterings, Thissen & Buitelaar, 2021). Het begrip brede welvaart is bedacht om het verband tussen economische welvaart, welzijn en welbevinden inzichtelijk te maken (PBL, SCP & CPB, 2017; Robeyns, 2022).
Het begrip omvat zowel objectieve kenmerken (zoals de omstandigheden waarin mensen leven en de financiële middelen waar- over zij beschikken) als subjectieve kenmerken (zoals de tevredenheid van mensen over hun leven). De objectief meetbare werkelijkheid en de werke- lijkheid zoals mensen die ervaren, kunnen van elkaar verschillen. Daarnaast verschilt ook de mate waarin mensen waarde hechten aan aspecten zoals sociale contacten, bestaanszekerheid, gezondheid, veiligheid, enzovoort. Deze observatie is van belang, omdat de waarde die mensen toekennen aan de afzonderlijke aspecten van brede welvaart, bepaalt in hoeverre elk aspect van welvaart bijdraagt aan het totaalbeeld van brede welvaart in een samenleving (Thissen & Content, 2022). Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) meet jaarlijks de brede welvaart in Nederlandse gemeenten, provincies en regio’s aan de hand van 42 indicatoren. Daarbij onderscheidt het CBS ‘brede welvaart hier en nu’, ‘brede welvaart later’ en ‘brede welvaart elders’. De indicatoren voor ‘brede welvaart hier en nu’ zijn verdeeld over de volgende thema’s: • welzijn; • materiële welvaart; • gezondheid; • arbeid en vrije tijd; • wonen; • samenleving; • milieu. Het is belangrijk om te vermelden dat de verschillende dimensies van brede welvaart niet onderling inwisselbaar zijn.
Een tekort op één aspect van brede welvaart kan dus niet zomaar worden weggestreept tegen een surplus aan andere aspecten van brede welvaart. Concreet: aspecten zoals goedkope huisvesting of een rustige woonomgeving hebben geen compen- serende werking voor bijvoorbeeld een tekort aan banen of gezondheids- achterstanden (Thissen & Content, 2022). Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft recent laten zien dat brede welvaart grotendeels tot stand komt door de interactie van mensen met hun dagelijkse leefomgeving. Die dagelijkse leefomgeving bestaat uit een groter gebied dan alleen de woongemeente (Thissen & Content, 2022). Mensen maken immers geregeld gebruik van voorzieningen in gemeenten waar ze niet wonen – bijvoorbeeld voor de dagelijkse boodschappen, ziekenhuisbezoek, theaterbezoek of werk. Andersom ervaren mensen soms ook overlast van voorzieningen en bedrijfsactiviteiten buiten de eigen woongemeente. Zo kan een verderop in de regio gelegen vliegveld, wind- molenpark of fabriek het welbevinden van mensen negatief beïnvloeden. In sommige regio’s hebben mensen noch binnen de eigen woongemeente, noch in het gebied daaromheen toegang tot voorzieningen zoals winkels, bioscopen, horeca, scholen en zorginstellingen. Mensen kunnen dan niet of 61 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 nauwelijks brede welvaart ontlenen aan de grotere regio waarin zij leven.
Deze situatie is aan de orde in bijvoorbeeld de Veenkoloniën in het oosten van de provincies Groningen en Drenthe. De door het CBS gemeten brede welvaart is daar laag (zie ook figuur 14 verderop). De inwoners van deze gebieden hebben een gemiddeld genomen gering besteedbaar inkomen en een relatief slechte gezondheid, zij zijn relatief vaak werkloos, wonen op een relatief grote afstand tot voorzieningen en hebben weinig vertrouwen in instituties en in andere mensen (Thissen & Content, 2022). De problematiek rond verschillen in brede welvaart in ons land betreft, kortom, niet alleen gemeenten met gestapelde achterstanden, maar hele regio’s met gestapelde achterstanden. Regionale brede welvaart in cijfers Beeld van brede welvaart in regio’s op basis van CBS-gegevens Figuur 12 hiernaast toont de regionale verschillen in brede welvaart binnen Nederland, zoals deze naar voren komen uit de Monitor Brede Welvaart 2022 van het CBS. Te zien is dat gemeenten binnen onze voorbeeldregio’s (Zeeuws-Vlaanderen, de Veenkoloniën, Kop van Noord-Holland, Twente en Parkstad Limburg) op een groot aantal brede welvaartsindicatoren laag tot zeer laag scoren. Figuur 12: Lage scores op bredewelvaartsindicatoren, per gemeente Bron: CBS, 2022 Voor de meeste gemeenten in deze regio’s geldt omgekeerd dat ze zelden of nooit een goede score hebben op de lijst van bredewelvaartsindicatoren.
Figuur 13 laat dit zien. 62 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 Figuur 13: Hoge scores op bredewelvaartsindicatoren, per gemeente Bron: CBS, 2022 Een factor die de brede welvaart in de slecht scorende gemeenten extra nadelig beïnvloedt, is dat in de omliggende regio doorgaans de situatie niet of nauwelijks beter is. Inwoners van bijvoorbeeld gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen, de Veenkoloniën en de Kop van Noord-Holland kunnen daardoor de in hun eigen gemeente ontbrekende (onderdelen van) brede welvaart niet compenseren door gebruik te maken van voorzieningen in de omliggende regio; zie figuur 14. Figuur 14: Beschikbaarheid van bredewelvaartsaspecten in de omgeving, per gemeente Bron: Thissen & Content, 2022; gebaseerd op CBS-data uit 2019 Andere methoden om brede welvaart in regio’s te meten De indicatoren aan de hand waarvan het CBS de brede welvaart in ons land monitort, vormen niet het enige instrument waarmee regionale brede welvaart in beeld is te brengen. Zo hebben RaboResearch en de Universiteit Utrecht een alternatieve meetmethode ontwikkeld, de Brede Welvaartsindicator (BWI).
Deze BWI is een samengestelde index waarin elf welvaartsdimensies zijn meegenomen, te weten: gezondheid, milieu, 63 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 onderwijs, subjectief welzijn, materieel welbevinden, woontevredenheid, de balans tussen werk en leven, veiligheid, banen, sociale connecties en vertrouwen, en maatschappelijke betrokkenheid. De BWI richt zich op een beperkter aantal indicatoren dan de CBS-monitor. Bovendien worden deze indicatoren niet uitgesplitst naar gemeenten maar naar COROP-regio’s. Verder vat de BWI, anders dan de CBS-monitor, de diverse aspecten van brede welvaart samen in één cijfer. De afzonderlijke indicatoren krijgen een wegingsfactor mee, zodat niet elke indicator even zwaar meetelt (Badir et al., 2017). Vergelijkbare informatie biedt de in het Verenigd Koninkrijk ontwikkelde Multiple Deprivation Index (MDI). De MDI brengt de stapeling van achter- standen op lokaal niveau in kaart. Daarbij worden de volgende (veelal onderling verbonden) achterstandsdomeinen onderscheiden: inkomen, werk, opleiding, gezondheid, veiligheid, huisvesting en woonomgeving. Net als de BWI kent de MDI aan elk afzonderlijk aspect een wegingsfactor toe, omdat niet ieder aspect in dezelfde mate van invloed is op de zwaarte van achterstanden (Dagevos et al., 2022). Figuur 15 laat de MDI per gemeente in Nederland zien.
Figuur 15: Regionale verdeling van de Multiple Deprivation Index (MDI) Bron: Dagevos et al., 2022 De MDI-kaart toont een patroon dat sterk lijkt op het patroon in de CBS-kaart in figuur 12: lage bredewelvaartscores aan de randen van het land en in enkele grote stedelijke regio’s. De meeste achterstandsgebieden bevinden zich in de grote(re) steden in de Randstad (Rotterdam, Amsterdam en Den Haag) en aangrenzende gebieden (Noordzeekanaal, Almere en Lelystad). Ook een aantal Noord-Brabantse steden scoren minder goed. Aan de landsgrenzen valt een aantal regio’s in negatieve zin op: Twente, Parkstad 22.8 - 32.9 32.9 - 37.4 37.4 - 42.7 42.7 - 49.9 49.9 - 63.1 64 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 Limburg, Noord- en West-Limburg, Noordoost-Groningen, de Veenkoloniën in Oost-Groningen en Drenthe en Den Helder in de Kop van Noord-Holland. Een lage regionale brede welvaart heeft overigens niet altijd dezelfde oorzaak. De Monitor Brede Welvaart van het CBS herbergt een grote rijkdom aan gegevens, die een fijnmazig beeld geven van de kracht en zwakte van elke afzonderlijke regio. Hieronder gaan we voor de voorbeeldregio’s dieper in op afzonderlijke indicatoren van de brede welvaart.
Regionale verschillen in brede welvaart op specifieke aspecten De Monitor Brede Welvaart 2022 van het CBS bevat gegevens over brede- welvaartsindicatoren per gemeente, per provincie en per COROP-regio.32 Enkele van onze voorbeeldregio’s vallen samen met een regio op COROP- niveau, namelijk de Kop van Noord-Holland, Twente en Zeeuws-Vlaanderen. Voor Parkstad Limburg en De Veenkoloniën geldt dat niet.33 Die maken ofwel deel uit van een grotere COROP-regio, of vallen binnen verscheidene COROP-regio’s. We hebben ervoor gekozen om bredewelvaartsindicatoren niettemin op COROP-regioniveau met elkaar te vergelijken. Een vergelijking tussen regio’s op basis van de scores van gemeenten is namelijk te weinig informatief, omdat gemeenten binnen regio’s sterk van elkaar kunnen 32 Een COROP-regio is een gebied binnen Nederland dat deel uitmaakt van de regionale indeling die in 1971 is ontworpen door de Coördinatiecommissie Regionaal Onderzoeksprogramma (COROP). In totaal telt Nederland veertig COROP-regio’s. Elke COROP-regio heeft een centrale kern (bijvoorbeeld een stad) met een omliggend verzorgingsgebied. Het CBS en ook andere onderzoeksinstituten gebruiken de COROP-indeling om statistische gegevens te presenteren. 33 Parkstad-Limburg maakt deel uit van de grotere COROP-regio Zuid-Limburg, wat zorgt voor een (mogelijke) vertekening van de resultaten.
De Veenkoloniën vallen voor een groot deel samen met de COROP-regio’s Oost-Groningen en Zuidoost-Drenthe. De Drentse veenkoloniegemeenten Hoogeveen en Aa en Hunze vallen echter onder andere COROP-regio’s. verschillen als het gaat om brede welvaart. In die gevallen kan er geen goede vergelijking tussen regio’s worden gemaakt. In het hiernavolgende bespreken we de scores per COROP-regio op vier thematische clusters: • besteedbaar inkomen en arbeidsparticipatie; • gezondheid en welzijn; • wonen en milieu; • samenleven en sociaal vertrouwen. Besteedbaar inkomen en arbeidsparticipatie Binnen Nederland zien we grote verschillen tussen regio’s als het gaat om economische ontwikkeling. De noordelijke COROP-regio’s, met uitzondering van Delfzijl en omgeving, scoren laag op het bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking. Oost-Groningen, de Kop van Noord- Holland en Zuidoost-Drenthe staan in de ranglijst van veertig COROP-regio’s respectievelijk op plek 40, 35 en 37 van de 40. De andere onderzochte regio’s – Zuid-Limburg, Twente en Zeeuws-Vlaanderen – zijn op dit vlak juist (goede) middenmoters, met respectievelijk plek 14, 21 en 1 1 op de ranglijst. Voor Oost-Groningen en Zuidoost-Drenthe gaat het lage bbp gepaard met een laag gemiddeld besteedbaar inkomen. In de Kop van Noord-Holland ligt dit anders.
Met een gemiddeld besteedbaar inkomen van € 27 .200 staat de regio op plek 13. In Delfzijl en omgeving, Zuid-Limburg en Twente wijkt het bbp per hoofd van de bevolking weliswaar niet af van het landelijk gemid- delde, maar het besteedbaar inkomen is hier laag. Wat het besteedbaar 65 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 inkomen betreft staan Delfzijl en omgeving, Zuid-Limburg en Twente respec- tievelijk op plek 38, 36 en 34 van de 40. Figuur 16 laat het mediaan besteed- baar inkomen zien per gemeente. Figuur 16: Mediaan besteedbaar inkomen per gemeente, 2020 Bron: CBS, 2022 Alle door ons onderzochte regio’s kennen knelpunten op de arbeidsmarkt. Met uitzondering van Twente bevinden alle voorbeeldregio’s zich onder aan de COROP-ranglijst als het gaat om de netto arbeidsparticipatie, met Zuidoost-Drenthe, Delfzijl en omgeving en Zuid-Limburg op respectieve- lijk de plekken 37 , 38 en 40. Dit betekent overigens niet per definitie dat er sprake is van grote werkloosheid. In dat opzicht scoren de Kop van Noord-Holland en Zeeuws-Vlaanderen juist opvallend goed; zij bezetten hier respectievelijk de plekken 9 en 1 1. Zuidoost-Drenthe, Oost-Groningen en Zuid-Limburg bevinden zich wat werkloosheid betreft in de midden- moot. Er is echter in vrijwel alle regio’s sprake van een tamelijk eenzijdige arbeidsmarkt.
Dit vinden we weerspiegeld in het feit dat alle regio’s laag tot zeer laag scoren als het gaat om het aandeel theoretisch opgeleiden in de bevolking: Zeeuws-Vlaanderen, Zuidoost-Drenthe, Oost-Groningen, Delfzijl en omgeving en de Kop van Noord-Holland vinden we helemaal onder aan de lijst terug. Twente en Zuid-Limburg vormen met respectievelijk de 24e en 20e plek goede middenmoters. Gezondheid en welzijn Op het vlak van gezondheid en welzijn is het beeld wat eenduidiger. Met uitzondering van de Kop van Noord-Holland kennen alle door ons onderzochte regio’s grote achterstanden als het gaat om gezondheid. Oost-Groningen scoort zeer slecht op het gebied van overgewicht, levens- verwachting, ervaren gezondheid en het aantal mensen met een chronische aandoeningen; op deze punten neemt de regio respectievelijk de plekken 40, 39, 39 en 39 in op de ranglijst. Hetzelfde geldt voor Delfzijl en omgeving en Zuid-Limburg. Ook Zuidoost-Drenthe scoort slecht op de genoemde onbekend € 25.300 € 21.200 € 27.500 € 29.200 € 31.200 € 36.000 66 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 gezondheidsaspecten, waarbij wel opvalt dat deze regio redelijk scoort op | Figuur 17: Levensverwachting bevolking per gemeente, 2020 het aspect ‘ervaren gezondheid’ (plek 27). Een dergelijk afwijkend beeld 78,4 zien we ook bij Zeeuws-Vlaanderen.
Deze regio kent weliswaar serieuze | 80,7 achterstanden op het gebied van overgewicht, ervaren gezondheid en het | 81,7 aantal mensen met een chronische aandoening, maar de levensverwachting | 82,7 83,9 van de bevolking is hier met 82 jaar juist bovengemiddeld goed (plek 13 op | 85,7 de ranglijst). Twente laat serieuze achterstanden zien als het gaat om over- gewicht en levensverwachting, maar de ervaren gezondheid is in deze regio bovengemiddeld goed en het aantal mensen met langdurige aandoeningen is er relatief laag (plek 8 op de ranglijst). De Kop van Noord-Holland scoort op alle gezondheidsindicatoren goed of middelmatig. Figuur 17 toont ter illustratie de gemiddelde levensverwachting per gemeente. Alle door ons onderzochte regio’s, met uitzondering van Zuid-Limburg, scoren hoog of middelmatig als het gaat om tevredenheid met het leven. In Zuid-Limburg lopen de lage scores op gezondheid gelijk op met een lage score op tevredenheid met het leven (plek 35 op de ranglijst). In de andere regio’s met een vergelijkbare gezondheidsproblematiek is die correlatie | Bron: CBS, 2022 niet waarneembaar. Zeeuws-Vlaanderen, Delfzijl en omgeving en Zuidoost- Drenthe doen het juist bovengemiddeld goed als het gaat om tevredenheid met het leven; zij nemen op dit aspect respectievelijk de plekken 11, 16 en 18 | Wonen en milieu in op de ranglijst.
| In de Kop van Noord-Holland en in Zeeuws-Vlaanderen is de tevredenheid met de woonomgeving zeer hoog; beide regio’s nemen hier respectievelijk plek 4 en 2 in op de ranglijst. Ook Twente scoort bovengemiddeld goed (plek 16) en Oost-Groningen bevindt zich in de middenmoot (plek 23). In deze drie regio’s zijn mensen ook bijzonder tevreden met hun woning, Twente en de 67 Kop van Noord-Holland staan op dat punt zelfs op plek 1 en 2. De andere door ons onderzochte regio’s, Zuidoost-Drenthe, Zuid-Limburg en Delfzijl en omgeving scoren slecht op de tevredenheid met de woonomgeving; zij bezetten op dit punt respectievelijk de plekken 34, 35 en 40 van de ranglijst. In Delfzijl en omgeving en Zuid-Limburg is ook de tevredenheid met de woning erg laag. Als we kijken naar de afstand tot voorzieningen zoals scholen, sportfaci- liteiten en horeca, staan Zuidoost-Drenthe en Oost-Groningen onder aan de ladder. Twee andere door ons onderzochte regio’s, te weten Zeeuws- Vlaanderen en Zuidoost-Drenthe, scoren vooral slecht op de afstand tot een basisschool; zie figuur 18. De Kop van Noord-Holland, Zuid-Limburg en Twente scoren daarentegen wat de afstand tot sport- en horecavoorzieningen betreft gemiddeld tot goed; Zuid-Limburg staat zelfs op de eerste plaats in de ranglijst als het gaat om de afstand tot sportterreinen en cafés.
Op het aspect ‘milieu’ scoren Twente en Zuidoost-Drenthe middelmatig. De overige door ons onderzochte regio’s laten op uiteenlopende milieu- indicatoren achterstanden zien, waarbij opvalt dat Zuid-Limburg, Zeeuws- Vlaanderen en Delfzijl en omgeving over de gehele breedte slecht tot zeer slecht scoren. Het gaat het dan om zaken als de beschikbaarheid van natuur, de afstand tot openbaar groen, de uitstoot van fijnstof en broeikasgas en de zwemwaterkwaliteit. Op dit laatste aspect scoort Zeeuws-Vlaanderen overi- gens het beste van alle regio’s in het land. Figuur 18: Afstand tot basisschool in kilometers, per gemeente Bron: CBS, 2022 Samenleven en sociaal vertrouwen De door ons onderzochte regio’s vertonen opvallende gelijkenissen als het gaat om indicatoren die betrekking hebben op samenleven en sociaal vertrouwen. In alle regio’s, met uitzondering van Twente, is het vertrouwen onder de bevolking in instituties en de overheid opvallend laag, waarbij Oost-Groningen, Delfzijl en omgeving, Zuid-Limburg en Zuidoost-Drenthe het laagst scoren van alle regio’s in Nederland. Ditzelfde beeld zien we terug 0,5 0,7 0,9 1,1 1,3 1,5 68 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 als het gaat om het vertrouwen dat inwoners hebben in andere mensen en de mate waarin zij actief zijn als vrijwilliger.
Ook op dit aspect scoren de door ons onderzochte regio’s, met uitzondering van Twente en Kop van Noord-Holland, veel slechter dan andere regio’s in Nederland. Daartegenover staat overigens dat de inwoners van de door ons onder- zochte regio’s veelal een groot vertrouwen hebben in hun familie, vrienden en buren en dat zij met deze naasten ook veel contact onderhouden. Op dit punt staat Twente op de tweede, Zuidoost-Drenthe op de derde en Zeeuws- Vlaanderen op de eerste plek in de ranglijst. De regio Delfzijl en omgeving valt hier juist op met een lage score. De regio staat als het gaat om contact met familie, vrienden en buren op plek 30. Tegelijkertijd is 41,8% van de bevolking in Delfzijl en omgeving betrokken bij vrijwilligerswerk, waarmee de regio plek 12 op de ranglijst inneemt. Invloed van regionale bevolkingskrimp, economie en overheidsbeleid Een deel van de gesignaleerde problemen in regio’s die zich op afstand van de stedelijke gebieden bevinden, hangt samen met de bevolkingsontwikke- ling ter plaatse en met ontwikkelingen in de nationale economie. Daarnaast heeft het economisch beleid van de rijksoverheid onmiskenbaar een rol gespeeld bij het versterken of mitigeren van de impact van deze ontwikke- lingen. We lichten hieronder beide ontwikkelingen kort toe.
Bevolkingskrimp in de regio’s Anders dan in de Randstad en andere stedelijke gebieden zal aan de randen van Nederland de komende decennia naar verwachting bevolkingskrimp optreden (PBL & CBS, 2022). In deze gebieden neemt ook de beroepsbevol- king af, terwijl die in andere delen van het land gelijk blijft of groeit (CBS & PBL, 2022). Figuur 19 laat zien dat, met uitzondering van Twente en de Kop van Noord-Holland, alle door ons onderzochte gebieden tussen 2035 en 2050 te maken krijgen met bevolkingskrimp. Figuur 19: Bevolkingsontwikkeling 2035-2050 per COROP-gebied Bron: PBL & CBS, 2022 69 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 De bevolkingskrimp zal niet alleen gevolgen hebben voor de omvang van de beroepsbevolking in de regio’s, maar ook voor de levensvatbaarheid van winkels, sportclubs, verenigingen enzovoort. Daarnaast zal de krimp zijn weerslag hebben op het onderwijs- en zorgaanbod. T rends en ontwikkelingen in de economie Ook ontwikkelingen in de landelijke economie zijn van invloed op de problemen die zich opstapelen in de regio’s aan de randen van Nederland. Eén zo’n ontwikkeling is de concentratie van economische groei in stede- lijke netwerken, oftewel de agglomeratie.
Dit verschijnsel treedt op doordat de werkgelegenheid in de (veelal in regio’s gevestigde) maakindustrie krimpt, terwijl de werkgelegenheid in de (vooral in stedelijke knooppunten gesitueerde) dienstverlening juist groeit. Deze combinatie van trends zorgt ervoor dat het belang van de interstedelijke netwerken steeds meer toeneemt. Denk aan de Randstad, Eindhoven en de steden langs de assen van de A1 en de A2. Daar bevinden zich meer (top)voorzieningen en daar concentreert zich ook creativiteit: jonge, theoretisch opgeleide mensen trekken ernaartoe (Tordoir, 2021). De agglomeratiekracht gaat in ons land gepaard met (en wordt versterkt door) een andere trend: een afnemend draagvlak voor de ruimtelijke impact, (geluid)hinder en milieueffecten van ‘materiegerichte activiteiten’ in bijvoorbeeld de landbouw-, industrie- en bouwsector (Tordoir, 2021; CBS, 2022). 2 GESPREKKEN IN VIJF VOORBEELDREGIO’S Zoals uiteengezet in het advies hebben wij in het kader van dit advies bezoeken gebracht aan de regio’s Veenkoloniën, Parkstad Limburg, Twente, Kop van Noord-Holland en Zeeuws-Vlaanderen. In deze vijf regio’s hebben we niet alleen gesproken met bestuurders, maar ook met mensen die er wonen, werken en/of ondernemen.
De gesprekken gingen over thema’s die bepalend zijn voor de brede welvaart die mensen al dan niet ervaren, zoals de woonsituatie, de werkgelegenheid, de beschikbaarheid en bereikbaar- heid van voorzieningen, de sociale binding en de manier waarop men de overheid ervaart. In deze bijlage beschrijven we meer in detail wat onze gesprekspartners over deze onderwerpen naar voren hebben gebracht. Beschikbaarheid van woningen en werk T ekort aan passende woningen Bewoners in de vijf regio’s die wij bezochten zijn door de bank genomen tevreden met hoe zij wonen. Huizen zijn relatief betaalbaar en over het algemeen gerieflijk, er is rust en ruimte en ook de directe woonomgeving is prettig. In Zeeuws-Vlaanderen en Parkstad Limburg noemden onze gesprekspartners de ligging aan de grens en de nabijheid van aantrekkelijke 70 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 1 steden ‘aan de andere kant’ als een positief onderscheidende factor voor het wonen in de regio: Belgisch Vlaanderen vindt men een fijn achterland, net als de regio Aken. Daar staat in alle regio’s tegenover dat woningaanbod voor bepaalde groepen niet goed aansluit op de vraag. Een aantal van de door ons onder- zochte regio’s (Parkstad Limburg, Zeeuws-Vlaanderen, De Veenkoloniën) zijn ‘krimpregio’s’. Dit brengt met zich mee dat deze regio’s een restrictief woningbouwbeleid moeten voeren.
Er mag niet worden gebouwd ‘voor de leegstand’. De bestaande woningvoorraad veroudert daardoor al vele jaren en sluit niet meer goed aan op de woonbehoeften en woonwensen van met name ouderen en starters. Ouderen kunnen niet doorstromen omdat er geen woningen zijn die passen bij hun behoeften, waardoor starters moeite hebben om een eerste woning te vinden. Het tekort aan passende woningen loopt met name sterk op in regio’s zoals de Kop van Noord-Holland en Twente, waar de bevolkingskrimp stabiliseert of is omgeslagen naar een lichte groei (Groenemeijer et al., 2021). In Zeeuws-Vlaanderen worden de tekorten in het woningaanbod versterkt door een hoog percentage tweede woningbezit en vakantieverhuur; zulke woningen zijn niet meer beschikbaar voor mensen die wonen en werken in de regio. Ook in de Kop van Noord-Holland speelt dit probleem. Vooral langs de kust wordt aanzienlijk deel van de woningvoorraad door vakan- tiehuur en tweede woningbezit onttrokken aan de regionale woningmarkt. In deze regio worden bovendien veel woningen onderverhuurd aan arbeidsmigranten. Genoeg werk, maar weinig carrièreperspectief Theoretisch opgeleiden hebben in de minder verstedelijkte regio’s van ons land over het algemeen weinig mogelijkheden om een passende baan te vinden.
Zij studeren veelal buiten de regio en veel van hen keren daarna niet terug naar de regio voor een baan, omdat de Randstad en andere stedelijke regio’s meer carrièreperspectief bieden. Een uitzondering op dit beeld zien we in Twente, waar de Universiteit Twente niet alleen theoretisch opgeleiden naar de regio haalt, maar waar voor hen ook kansen liggen op een vervolgbaan. De start-ups en scale-ups die de spin-off vormen van de universiteit, spelen een belangrijke rol als werk- gever voor theoretisch opgeleiden. Toch bestaat ook in Twente onder veel jongeren het beeld “dat je voor een serieuze baan naar de Randstad moet. ” Hoewel zich in de Kop van Noord-Holland eveneens bedrijven bevinden die werk bieden aan theoretisch opgeleiden (denk aan ECN, Microsoft en Google), blijven die mensen vaak in de Randstad wonen als ze in deze regio werken. In Parkstad Limburg zien we de trend die veel regio’s kenmerkt: theoretisch opgeleiden trekken weg naar stedelijke gebieden – in dit geval niet alleen naar de Randstad, maar ook naar universiteitsstad Maastricht. In de regio wordt nu met vereende krachten geprobeerd een ecosysteem van theore- tisch en praktisch werk te creëren. Verschillende partijen werken hier samen aan: de Zuyd Hogeschool, het bedrijfsleven, overheden en bewoners.
Op de Brightlands Campus vertelden gesprekspartners ons over “projecten 71 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 die voortkomen uit vragen van bedrijven en bewoners, waar vervolgens studenten, opleidingen en gemeenten aan worden gekoppeld. ” Zeeuws-Vlaanderen kent, anders dan veel andere regio’s, een stabiele beroepsbevolking. De werkloosheid hier hoort met 3% bij de laagste van het land. Wel is heeft de arbeidsmarkt er een eenzijdig karakter. Er is vooral werkgelegenheid in de agrarische sector en het toerisme. In andere sectoren, zoals de zorg en het middelbaar onderwijs, zijn de keuzemogelijk- heden voor werknemers beperkt. Het aantal zorgaanbieders bijvoorbeeld is gering. Doordat er maar één grote speler in de regio actief is (ZorgSaam, dat ziekenhuis-, verpleeghuis-, thuis- en ambulancezorg aanbiedt), “zijn de mogelijkheden om je loopbaan voort te zetten bij een andere werkgever of om door te groeien beperkt. ” In de Veenkoloniën vertelden inwoners ons dat het baanperspectief in de regio veel beter is dan vaak wordt verondersteld. “De werkgelegenheid ontwikkelt zich hier gunstig, zelfs beter dan landelijk gemiddeld. ” Zoals we in bijlage 1 al hebben aangestipt gaat het hier echter wel om eenzijdige arbeidsmarkt die voor theoretisch opgeleiden vaak minder mogelijkheden biedt.
Beschikbaarheid van voorzieningen Verschralend onderwijsaanbod In alle regio’s die wij hebben bezocht is sprake van verschraling van het onderwijsaanbod. Dit is het sterkst merkbaar in de dorpen en woonkernen, waar steeds vaker basisscholen moeten sluiten of alleen met grote moeite overeind kunnen worden gehouden. In Zeeuws-Vlaanderen wordt de krimp van het aantal basisscholen versterkt doordat kinderen over de grens naar de kinderopvang gaan, die in België gratis is. Veel van deze kinderen stromen vervolgens het Vlaamse basisonderwijs in: “Er zitten nu circa 1.200 kinderen uit Zeeuws-Vlaanderen over de grens op school. Vlaamse scholen mogen bovendien leerlingenvervoer verzorgen, terwijl Nederlandse scholen dat niet mogen” . In een uitgestrekt gebied, waar scholen voor een deel van de bewoners sowieso op grotere afstand liggen, is dit een factor van betekenis. In het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) spelen vergelijkbare problemen. Het sluiten van een middelbare school of een mbo heeft grote impact, zo kregen wij in verschillende regio’s te horen: scholieren in de uitgestrekte en dunbevolkte gebieden krijgen dan te maken met grote reisafstanden. Onderzoeksbevindingen van het PBL ondersteunen dit geluid. De reisafstanden kunnen oplopen tot vijftig kilo- meter.
In Zeeuws-Vlaanderen en de Kop van Noord-Holland is een vmbo- of havo/vwo-instelling zowel per fiets als per openbaar vanuit grote delen in de regio niet binnen dertig minuten te bereiken (Bastiaanssen & Breedijk, 2022). Hbo-studenten uit de Kop van Noord-Holland moeten voor het 72 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 volgen van onderwijs naar Alkmaar of Amsterdam en zijn daarbij afhankelijk van het openbaar vervoer. De reisafstanden zijn ook hier lang. De verschra- ling van het onderwijslandschap heeft bovendien een maatschappelijke impact. “ Als ergens geen scholen meer zijn, is het voor jonge gezinnen geen aantrekkelijke plek meer om te zich vestigen. ” En als mbo-studenten hun opleiding niet in de regio kunnen volgen, wordt het voor bedrijven in het mkb moelijker om stagiairs en (potentiële) werknemers te werven. Afbrokkelende zorg Ook in de zorg is verschraling zichtbaar in de door ons onderzochte regio’s. De huisartsenzorg loopt in het hele land tegen grenzen aan en ook in de regio’s is dit goed te merken. Huisartsenposten in veel regio’s zijn ’s nachts veelal gesloten en inwoners moeten dan naar een huisartsenpost die tientallen kilometers verderop ligt. Of de huisartsenzorg is gecentraliseerd, waardoor er nauwelijks meer eerstelijnszorg is in de dorpen en woon- kernen.
Met de komst van arbeidsmigranten is er in veel regio’s bovendien extra druk ontstaan op de zorg; deze groep is vaak niet ingeschreven bij een huisartsenpraktijk en moet daarom voor alle zorg naar de spoedeisende hulp. Mensen met wie wij spraken hebben het gevoel “dat je tegenwoordig veel verder moet reizen voor een bezoek aan de huisarts” . Onderzoek van het PBL bevestigt dit. Vanuit de meeste plekken in de regio’s die wij hebben onderzocht kun je alleen per auto binnen een kwartier een huisartsenpraktijk bereiken. Met het openbaar vervoer is de bereikbaarheid slechter: zelfs binnen dertig minuten is er in grote delen van Zeeuws-Vlaanderen, maar ook in de Kop van Noord-Holland, Twente en de Veenkoloniën geen enkele huisarts bereikbaar (Bastiaanssen & Breedijk, 2022). Mensen die afhankelijk zijn van het openbaar vervoer, met name ouderen, hebben daardoor geen goede toegang tot huisartsenzorg. Over de ziekenhuiszorg leven er eveneens zorgen in de regio’s, onder andere als gevolg van het concentratiebeleid dat landelijk wordt gevoerd. Voor veel regiobewoners is de zorg daardoor op een (nog) grotere afstand komen te liggen. Ook dit wordt bevestigd door onderzoek: in de door ons onderzochte regio’s kost het per openbaar vervoer in de meeste gevallen meer dan een half uur om bij een ziekenhuis te komen (Bastiaanssen & Breedijk, 2022).
Door de verminderde aanwezigheid van ziekenhuiszorg en spoedeisende hulp zoeken zowel inwoners als bezoekers (toeristen) in Zeeuws-Vlaanderen hun toevlucht steeds vaker over de grens. Gent heeft een academisch ziekenhuis en de spoedeisende hulp in het ziekenhuis in Knokke is voor veel mensen dichterbij dan die in Terneuzen. Inmiddels gaat het om een substantieel aantal behandelingen in België. We zien overigens een verge- lijkbare ontwikkeling in andere door ons onderzochte regio’s, zoals Twente en Parkstad Limburg; zie figuur 20. 73 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 Figuur 20: Grensoverschrijdende zorgkosten 2020 Bron: Vektis databestand Zorgverzekeringswet, gegevens bewerkt door RIVM Ontoereikend openbaar vervoer en wegennet Zowel de bereikbaarheid via de weg als het openbaarvervoernetwerk vormen in de regio’s die wij bezochten grote punten van zorg. Het openbaar vervoer wordt in alle regio’s in toenemende mate ervaren als ‘onder de maat’. De autoafhankelijkheid is groot en neemt steeds verder toe. Regio’s voelen zich onderbedeeld als het gaat om de rijksinvesteringen in de infrastructuur. In elke voorbeeldregio werden wij gewezen op het ontbreken van cruciale spoorverbindingen.
Inwoners van Zeeuws-Vlaanderen vinden het bijvoor- beeld een groot gemis dat er geen treinverbinding is met Gent: “Wij zijn voor de verbinding met zowel de rest van Nederland áls met België afhan- kelijk van de bus of de auto. ” Ook in het oosten en zuiden van het land ontbreken vaak grensoverschrijdende treinverbindingen – of ze zijn van te weinig kwaliteit. Zo is in het oosten de treinfrequentie tussen Enschede en Münster laag en zijn de treinen te kort, waardoor de treinstellen overvol zitten. En in het zuiden wordt al decennialang vergeefs bij het Rijk gepleit voor een intercityverbinding van Eindhoven via Heerlen naar Aken. Ook de zogenoemde Nedersaksenlijn tussen Enschede en Groningen komt maar niet tot stand, waardoor in het noorden onder andere Veendam, Emmen en Stadskanaal slecht bereikbaar blijven per spoor. In de Kop van Noord-Holland ten slotte, is de situatie niet beter: hier is de spoorlijn tussen Amsterdam en Den Helder de enige treinverbinding. Ook over het wegennet bestaan veel ergernissen. In Zeeuws-Vlaanderen is de druk op het wegennet enorm toegenomen door het toerisme, met name in de zomer. De wegen naar kustdorpen als Cadzand zijn nog steeds enkel- baans en ze lopen dwars door dorpen en woonkernen, met alle verkeer- sonveiligheid en filevorming van dien. Het openbaar vervoer is hier geen reëel alternatief.