Bijlage 2.2. Rapport Elke regio telt!
Tekst van het document
Uiteenlopende goede voorbeelden van samenwerking op verschillende niveaus kwamen ons ter ore: sociale samenwerkingsverbanden tussen bewoners, burgerinitiatieven gericht op zorgen voor elkaar en bestuurlijke samenwerkingsverbanden tussen gemeenten of tussen gemeenten, bedrijfsleven en onderwijsinstellingen, gericht op de economische ontwikkeling in de regio. In de regio maken betrokkenen zich samen sterk. Ze proberen er het beste van te maken en de situatie te verbeteren. Deelnemers vertelden ons dat vaak “bijna iedereen elkaar kent” en dat dit de basis vormt voor sterke sociale en zakelijke banden binnen de regio. Het Twentse noaberschap komt, soms in iets andere vorm, ook in veel andere regio’s voor. Burgerinitiatieven weten bijvoorbeeld ondernemers uit de regio aan zich te binden, of leggen contact met wetenschappers uit de regio die de resultaten van de initiatieven meten en daarover publiceren. Ook wordt er nauw samengewerkt in netwerken van gemeenten, politie, onder- wijs-, woon-, zorg- en welzijnsinstellingen. In enkele van de regio’s die we bezochten merkten onze gesprekspartners op dat de Regio Deals een katalysator zijn om de bestuurlijke samenwer- king in de regio van de grond te krijgen. Wel werd daarbij de kanttekening geplaatst, zoals we hiervoor ook al vermeldden, dat de Regio Deals van te korte duur zijn om blijvend effect te kunnen sorteren.
Is de looptijd van de Regio Deal verstreken, dan “is de kans groot dat iedereen weer naar zijn eigen lokale problemen gaat kijken. ” Instrumenten als de Regio Deals zorgen tijdelijk voor een impuls, maar kunnen volgens betrokkenen niet het verlies van permanente voorzieningen compenseren. 28 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 Waar overheden, regionale partijen en inwoners erin slagen om op een gelijkwaardige, sectoroverstijgende manier met elkaar samen te werken, pakt dit vaak verrassend goed uit. Op straat-, buurt-, dorps- en regioschaal bruist het dan van de energie om elkaar te ondersteunen, de gemeenschap te versterken of om gezamenlijk specifieke opgaven op te pakken. Ook op plekken waar voorzieningen (dreigen te) verdwijnen ontstaan regelmatig krachtige netwerken van inwoners, die in samenwerking met ondernemers en/of maatschappelijke organisaties tot oplossingen komen; zie kader. Samenwerking binnen programma ‘Kans voor de Veenkoloniën’ In het programma ‘Kans voor de Veenkoloniën’ werken elf gemeenten met inwoners en organisaties uit de regio samen om de gezondheid van de 450.000 inwoners in het gebied te verbeteren. Het programma bestaat uit projecten op acht thema’s: armoede, leefstijl, laaggeletterdheid, jeugd, participatie, eenzaamheid, werk en bekostiging.
In twee dorpen hebben bewoners samen met de plaatselijke welzijns- organisatie geïnvesteerd in informele zorg: burenhulp. Een groot aantal bewoners bleek hulp te willen bieden aan hun buren, variërend van de hond uitlaten tot het doen van kleine klusjes in en om het huis. De burenhulp en ook tal van andere activiteiten binnen het programma hebben als doel om bij te dragen aan de sociale samenhang en de onder- linge betrokkenheid van bewoners, maar óók aan het verminderen van de zorgvraag in de eerstelijnszorg en het terugdringen van de eenzaam- heid onder ouderen. De burenhulp speelt een verbindende rol tussen bewoners onderling, tussen bewoners en zorgaanbieders en tussen zorg- aanbieders en gemeente. Op plekken waar al langdurig wordt samengewerkt lukt het vaak goed om ook samen te werken aan brede welvaart. De samenwerking tussen verschillende partijen, waaronder bedrijven maatschappelijke instellingen, overheden en (georganiseerde) inwoners, noemen we een ‘regionaal ecosysteem’. Wij troffen verschillende voorbeelden aan van goed functio- nerende regionale ecosystemen, onder meer in de regio Twente; zie kader. Regionaal ecosysteem in T wente In de Economic Board Twente werken ondernemers, onderwijsinstel- lingen en overheden al jaren intensief samen.
Daarnaast werken Twentse gemeenteraden samen in de Twenteraad, een platform voor uitwisseling van informatie en meningsvorming door gemeenteraadsleden. En op het terrein van gezondheid heeft de regio SamenTwente opgericht, een over- koepelende organisatie voor onder meer GGD Twente, Veilig Thuis Twente en de Organisatie voor Zorg en Jeugdhulp in Twente. SamenTwente legt dwarsverbanden tussen de werkvelden van de partners om de dienstver- lening en het uitvoeren van zorgtaken te verbeteren. De samenwerking vindt dus op verschillende terreinen plaats en versterkt elkaar. Wij hebben gezien dat goed werkende regionale ecosystemen een krach- tige impuls kunnen geven aan de ontwikkeling van de brede welvaart in een regio. Daarbij is het van belang dat de bij zo’n ecosysteem betrokken partijen een gezamenlijk gedragen visie hebben die aansluit bij het karakter van de regio. En ook: dat er actieve betrokkenheid is vanuit lokale en provinciale overheden, kennisinstituten, bedrijven én inwoners.
Cruciaal 29 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 zijn voorts een structureel commitment van bepalende partijen (burgemees- ters van kerngemeenten, een ziekenhuis, een universiteit of hogeschool, toonaangevende ondernemers en werkgevers) én langjarige financiering voor een goede ondersteunende basis (een campusdirectie, regio- of programmabureau) die de inhoud van de opgaven en de netwerken met elkaar verbindt. 30 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 31 PRINT 3 STEUN VOOR REGIO’S VANUIT RIJK EN EU Hoe gaat de rijksoverheid om met de in het vorige hoofdstuk beschreven achterstanden in ’perifere’ regio’s? Om ons een beeld te vormen van de mate waarin er beleidsmatig aandacht is voor de verschillende regio’s in Nederland, hebben we de geldstromen van het Rijk naar de regio’s in Nederland in kaart gebracht. Ook zijn we nagegaan hoe deze geldstromen zich verhouden tot de ondersteuning die de EU biedt aan regio’s binnen de EU-lidstaten. 3.1 Rijksinvesteringen in regio’s 3.1.1 Uitkeringen vanuit Gemeentefonds De belangrijkste geldstroom van het Rijk naar regio’s loopt via uitkeringen aan gemeenten, die in beginsel bestemd zijn voor de bekostiging van gemeentelijke basistaken. Het belangrijkste deel daarvan loopt via het Gemeentefonds; zie tabel 1.
Tabel 1: Inkomstenbronnen van gemeenten 2021 | zie figuur 8. Bij de verdeling van de algemene uitkering wordt behalve met de hogere kosten ook rekening gehouden met de mogelijkheden van Inkomstenbron | Omvang in | Omvang in | gemeenten om zelf inkomsten te verwerven, door middel van belastingen miljarden euro’s | procenten Gemeentefonds | 35,1 | 51,8% | (vooral onroerendzaakbelasting).14 • Algemene uitkering | 29,2 | 43,1% • Decentralisatie-uitkering | 5,9 | 8,7% Specifieke uitkeringen | 10,9 | 16,1% | Dat ‘perifere’ regio’s relatief veel geld uit het Gemeentefonds ontvangen, • Gebundelde uitkeringen | 6,4 | 9,5% | is niet verrassend. De verdeelsleutel die het Rijk hanteert voor het • Overige specifieke uitkeringen | 4,5 | 6,7% Overige inkomsten | 21,9 | 32,1% | Gemeentefonds is namelijk ontworpen om tegemoet te komen aan kosten- • Onroerendzaakbelasting | 4,7 | 6,9% | verschillen tussen gemeenten die het gevolg zijn van onder meer sociaal- • Overige belastingen | 1,7 | 2,7% • Heffingen/rechten/leges | 5,1 | 7,2% | economische kenmerken.
Gemeenten waar sprake is van meervoudige • Overige inkomsten | 10,4 | 15,4% | achterstanden op het gebied van arbeidsparticipatie, inkomen, ouderenzorg, Totaal | 67,9 | 100% jeugdhulp, doelgroepenvervoer, culturele voorzieningen enzovoort, hebben Bron: gebaseerd op, BZK (2021a), BZK (2022f), BZK (2022g) en CBS (2022) | logischerwijs te maken met hogere kosten en ontvangen om die reden dus ook hogere bijdragen uit het Gemeentefonds. Het is daarmee de weerspie- geling van de achterstanden in die regio’s: omdat ze structureel achterlopen Een deel van de inkomsten uit het Gemeentefonds en de specifieke uitke- | krijgen gemeenten meer geld om zorg en ondersteuning te bieden en de ringen is bestemd voor beheer, onderhoud en exploitatie van plaatselijke | negatieve effecten van de achterstanden te compenseren. Ook is de waarde publieke voorzieningen. Een ander deel van de inkomsten is bedoeld voor | van de onroerende zaken in die gebieden doorgaans lager, waardoor de het bieden van zorg en ondersteuning aan inwoners, bedrijven en organisa- | algemene uitkering uit het Gemeentefonds hoger is. ties.
Gemiddeld over Nederland is de verhouding tussen de uitgaven voor 14 In figuur 8 zijn de volgende uitkeringen meegenomen: uit de Algemene uitkering de clusters Jeugd, instandhouding van voorzieningen en die voor zorg voor en ondersteuning | Maatschappelijke ondersteuning, Samenkracht en burgerparticipatie en Volksgezondheid; uit de decentralisatie-, integratie- en specifieke uitkeringen de Gebundelde uitkering (Participatiewet + IOAW van inwoners ongeveer 50/50. | + IOAZ + levensonderhoud beginnende zelfstandigen Bbz 2004), Voogdij/18+, Beschermd wonen, Participatie, Inburgering, Aanpak discriminatie en bevorderen samenleven, Aanpak laaggeletterdheid, Aanpak lerarentekort G4, Actieprogramma dak- en thuisloze jongeren, Armoedebestrijding kinderen, Regio’s die ver van de Randstad vandaan liggen, ontvangen relatief veel | Brede aanpak dak- en thuisloosheid, Brede school sport en cultuur (combinatie functie), Gezond in de stad, Handhaving quarantaine (covid 19), Jeugd, Jeugd aan zet, Jeugdhulp aan kinderen in een AZC, geld uit het Gemeentefonds, vooral vanwege de hoge kosten voor zorg | Koplopergemeenten Cliëntondersteuning, Maatschappelijke begeleiding, Maatschappelijke opvang, Programmabureau Sociaal domein, Versterking arbeidsmarktregio’s, Voorschoolse voorziening peuters, en ondersteuning die zij hebben in het sociaal domein (Divosa, 2021); | Vrouwenopvang,
Onderwijsachterstandenbeleid, Educatiebudget. 32 Figuur 8: Uitkeringen die gemeenten in 2021 ontvingen ter ondersteuning van inwoners, berekend in euro’s per hoofd van de bevolking Bron: COELO, 2022 Het geld dat gemeenten ontvangen via het Gemeentefonds en de speci- fieke uitkeringen is zoals gezegd (voor een deel) bedoeld voor het in stand houden van het lokale voorzieningenniveau, niet voor investeringen in de uitbreiding daarvan om daarmee de sociaal-economische structuur blijvend te versterken en de achterstanden structureel en systematisch in te lopen. Daarbij komt dat de decentralisaties van taken naar gemeenten, met name die in het sociaal domein in 2015 (die gepaard gingen met forse bezuinigingstaakstellingen) en de bezuinigingen op de gemeentelijke orga- nisatie na de financiële crisis van 2008, ertoe hebben geleid dat de kosten voor zorg en ondersteuning een steeds groter deel van de gemeentelijke begrotingen zijn gaan vormen (BDO, 2021; Verhagen, 2019). De stapeling van zorgbehoefte wordt in de verdeling in het gemeentefonds vooral onder- vangen door het honoreren van de centrumfunctie van steden. Landelijke gemeenten met een stapeling van zorgvragen lijken daardoor minder goed bediend te worden. Gemeenten zijn daardoor minder gaan investeren en zijn gaan interen op hun reserves.
Investeringen in nieuwe opgaven op het gebied van woningbouw, klimaat en energie worden al jaren vooruitge- schoven. En hoewel gemeenten alles op alles zetten om ingrijpende bezui- nigingen op het voorzieningenniveau te voorkomen en lastenverhoging voor de burger zo lang mogelijk uit te stellen, is er voor de instandhouding van lokale publieke voorzieningen steeds minder geld beschikbaar en neemt het aanbod van sportfaciliteiten, bibliotheken, buurthuizen enzovoort steeds verder af (CEBEON, 2021). Dit is een landelijk verschijnsel, maar in regio’s waar ook op andere terreinen het voorzieningenniveau voortdurend verschraalt, heeft dit veel meer impact op de regionale brede welvaart. De staatssecretaris Cultuur en Media heeft recent een beleidswijziging aange- kondigd om deze neerwaartse ontwikkeling voor wat betreft bibliotheek- voorzieningen tegen te gaan door de bereikbaarheid voor iedereen centraal te stellen (zie kader). 33 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 Aandacht voor toegankelijke bibliotheekvoorzieningen Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wil dat iedere inwoner binnen een redelijke afstand toegang heeft tot een volwaardige openbare bibliotheekvoorziening. De gemeenten ontvangen hiervoor en specifieke uitkering.
Dat geld gaat met voorrang naar (1) gemeenten zonder fysieke bibliotheek, (2) gemeenten met grote maatschappelijke opgaven en (3) niet-stedelijke regio’s. Er geldt wel een gemeentelijke cofinanciering van indicatief 20%. Gemeenten kunnen zich met deze specifieke uitkering voorbereiden op de bibliotheekzorgplicht die vanaf 2025 gaat gelden. Vanaf 2025 krijgen ze structureel € 53,7 miljoen in het gemeentefonds voor een bibliotheekzorgplicht (OCW, 2022). 3.1.2 Andere uitkeringen naar de regio Naast de rechtstreekse geldstromen van de rijksoverheid naar gemeenten in de regio, ontvangen ook provincies geld dat ten goede komt aan regio’s. Vanuit het reguliere rijksbeleid worden bovendien diverse voorzieningen en maatschappelijke organisaties met een regionale oriëntatie rechtstreeks bekostigd. Denk hierbij aan zorginstellingen, onderwijsinstellingen, politie en dergelijke. De verdeling van veel van deze rijksbudgetten over Nederland is gebaseerd op algemene kenmerken en normen. Globaal komen deze tegemoet aan de verschillen in kosten die in de verschillende gebieden in het land gemaakt moeten worden voor de betreffende voorzieningen. Een aantal van de regio’s die we hebben onderzocht heeft echter te maken met uitzonderlijke structuurkenmerken, zoals een grote uitgestrektheid, het ontbreken van een centrumstad, grensligging en dergelijke.
Het valt ons op dat de nationale verdeelsleutels weinig rekening houden met dergelijke bijzondere kenmerken. 3.1.3 Investeringen in economische structuur, groei en bereikbaarheid Het beleid voor investeringen in ruimtelijk-economische en sociaal- economische structuurversterking richt zich al vele jaren op het creëren van maximale welvaart voor Nederland als geheel. Het valt in dat licht op dat de investeringen voor economische structuurversterking zich in de praktijk hoofdzakelijk concentreren op stedelijke regio’s, en dan vooral die in het westen van het land. Recent heeft de regio Eindhoven zich daarbij gevoegd.15 Dit lijkt samen te hangen met de enge interpretatie die in het rijksbeleid wordt gegeven aan de zinsnede ‘maximale welvaart’. Doordat welvaart wordt opgevat als nationale welvaart, ongeacht waar die welvaart vandaan komt of neerslaat, houdt het maximeren daarvan automatisch in dat er dáár moet worden geïnvesteerd waar een euro de meeste euro’s oplevert. Oftewel: in gebieden waar volop kansen liggen, vaak omdat ze zijn aangehaakt op de wereldeconomie. Voorbeelden van dit ‘macroperspec- tief’16 op doelmatigheid uit de voorbije decennia zijn het Mainportbeleid en het Topsectorenbeleid. 15 In bijlage 3 bespreken we enkele voorbeelden van dergelijke rijksinvesteringen.
16 Met de term ‘macroperspectief’ doelen wij op een benadering waarin het doel om de financieel- economische nationale welvaart te maximaliseren centraal staat, en waarin alleen binnen dit ‘smalle’ (i.e. puur financieel-economische) kader wordt gekeken naar kosten en baten. 34 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 Een gevolg van deze benadering is dat economisch al krachtige regio’s volop profiteren van de overheidsinvesteringen in structuurversterking, terwijl het voor economisch achterblijvende gebieden lastig is om aanspraak te maken op dergelijke geldstromen. Ook bij andere investeringsbeslissingen hanteert het Rijk in veel gevallen criteria die zijn gebaseerd op een financieel georiënteerde maximale welvaartsbenadering, waarin het voortbouwen op bestaande kracht centraal staat. Zo kijkt de overheid bij het beoordelen van aanvragen voor een bijdrage uit het Nationaal Groeifonds als eerste naar het effect dat in gediende projecten naar verwachting zullen hebben op het bruto binnenlands product (bbp) (Rli, 2021a). Zo’n criterium pakt nadelig uit voor regio’s die te maken hebben met meervoudige achterstanden. Omvangrijke positieve bbp-effecten zijn immers sneller te verwachten in economische concentratiegebieden dan elders. Een derde voorbeeld in dit verband zijn de infrastructuurinvesteringen in het kader van het ‘Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport’ (MIRT).
De politiek heeft ervoor gekozen de investeringsbeslis- singen op dit terrein te baseren op de verwachte knelpunten in het lande- lijke infrastructuurnetwerk. De zogenaamde Integrale Mobiliteitsanalyse (IMA) verschaft inzichten die op zichzelf beleidsneutraal zijn. Naast mobiliteit en de capaciteit en robuustheid van de netwerken geeft de IMA ook prog- noses voor de bereikbaarheid van banen en voorzieningen en effecten van mobiliteit op verkeersveiligheid en emissies. Tevens wordt de klimaatge- voeligheid van de netwerken in kaart gebracht (IenW, 2021). In een eerder advies heeft de Rli geconstateerd dat in de praktijk de resultaten van de IMA – en dan met name de vraag waar files of andere knelpunten op het infrastructuurnetwerk worden verwacht – worden gebruikt als basis voor een politieke prioriteitenlijst voor investeringsbeslissingen (Rli, 2021b). Ondanks de breedte van de IMA lijkt het ijkpunt voor beslissingen daarbij niet de brede welvaart, maar het faciliteren van mobiliteit, mede in het licht van de actuele woningbouwopgave. Gevolg hiervan is dat de beschikbare budgetten vooral terechtkomen in economisch sterke en dichtbevolkte gebieden, terwijl investeringen ten behoeve van de ontwikkeling van de sociaal-economische structuur van regio’s die al op achterstand staan achterblijven.
Het kabinet maakte op 14 november 2022 de verdeling bekend van het MIRT -infrastructuurbudget voor de komende tien jaar (IenW & VRO, 2022). Maar liefst 65% van de beschikbare € 7 ,5 miljard blijkt naar de Randstad te gaan. Als de regio Eindhoven daarbij wordt opgeteld, gaat het om ongeveer 72%. Naar aanleiding van dit nieuws schreef sociaal geograaf F . Milikowski op 18 november 2022 een kritisch opiniestuk in NRC, getiteld Vervoersarmoede is nu ook in Nederland een probleem. Daarin verwoordt zij treffend wat de gevolgen zijn wanneer de overheid een smal afwegings- kader hanteert bij het investeren in bereikbaarheid: “Wie bepaalt of een goede trein- en busverbinding het geld en de moeite waard is? […] In de praktijk worden besluiten over grote infrastructurele projecten genomen aan de hand van een Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse […]. Daarin worden de kosten van de aanleg afgezet tegen de inkomsten die de nieuwe infrastructuur zal genereren. […] De uitkomst van de rekensom hangt af van de factoren die worden meegewogen. 35 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 Nu wordt er vooral gekeken naar concreet aanwijsbare economische groei en toename van werkgelegenheid. Factoren als gezondheid, gelijkheid en rechtvaardigheid, het gevoel je te kunnen ontwikkelen en ontplooien […] en volwaardig deel uit te maken van de samenleving, spelen in die berekeningen geen rol.
[…] Doordat goed openbaar vervoer niet meer wordt gezien als een funda- menteel onderdeel van een vitale, eerlijke en toekomstbestendige samen- leving maar enkel als een verhandelbaar product, is een rekensom van eenduidige kosten en baten het enige afwegingskader. Deze benadering leidt tot een zichzelf versterkend effect waarin de aandacht steeds meer komt te liggen op de winstgevendste trajecten en de krachtigste nationale en regionale netwerken, terwijl kwetsbare dorpen, steden en regio’s met weinig inwoners, voorzieningen en economische dynamiek steeds meer verbindingen met de buitenwereld verliezen. ” De achterliggende aanname bij de hiervoor beschreven investeringskeuzes is dat het maximaliseren van economische welvaartsgroei voor Nederland als geheel uiteindelijk indirect ook zwakkere regio’s ten goede komt. Deze aanname klopt echter niet, zo blijkt onder andere uit een studie van Oevering & Raspe (2020). De onderzoekers laten zien dat de grote econo- mische regio’s in Nederland zich de afgelopen jaren steeds meer hebben versterkt, terwijl de kleine(re) regio’s aandeel in de economie hebben verloren. Sterke regio’s trekken de regio’s met achterstanden niet mee omhoog, maar zuigen deze juist leeg. Dit proces wordt versterkt doordat in de private sector vergelijkbare keuzes worden gemaakt.
Bedrijven concen- treren hun vestigingen steeds vaker in stedelijke gebieden, waar ze goed bereikbaar zijn voor hun klanten en gemakkelijker goed geschoold perso- neel kunnen aantrekken. De verschillen tussen regio’s worden daardoor nog groter. 3.1.4 Vestiging van (semi)publieke instellingen en diensten Bij de vestiging van (semi)publieke instellingen en diensten is een soort- gelijke ontwikkeling waarneembaar. Er is hier sprake van een gestaag voort- gaande opschaling en concentratie, die ten koste gaat van de aanwezigheid van publieke diensten in ‘perifere’ regio’s. Voorbeelden zijn de vorming van de Nationale Politie (en daarmee de opheffing van de 25 regiokorpsen), de versobering van openbaarvervoersdiensten, de vorming van grote scholen- koepels en de concentratie van gespecialiseerde ziekenhuiszorg (zie ook § 2.2.3 over de concentratie van kinderhartchirurgie). In het landelijk beleid zijn bovendien allerlei prikkels ingebouwd om markt- werking te bevorderen en de efficiëntie van de bedrijfsvoering te verhogen, vaak in combinatie met het doorvoeren van decentralisaties en kortingen op het budget. De rijksoverheid maakt haar afwegingen over de kwaliteit en efficiëntie van (semi)publieke diensten generiek voor het hele land. Daarbij kijkt zij vooral naar de kosten en baten van de primaire functie van de betreffende publieke dienst.
Er bestaat, met andere woorden, óók op dit punt de neiging om vanuit een ‘macroperspectief’ naar doelmatigheid te kijken, zonder daarbij de maatschappelijke waarde van publieke dien- sten, gegeven de lokale of regionale omstandigheden, mee te wegen in de besluitvorming. Hierdoor draagt het overheidsbeleid bij aan wat we in hoofdstuk 2 ‘stapeling van verschraling’ hebben genoemd. 36 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 3.1.5 | Bevordering van brede welvaart in de regio | de kwaliteit van leven, wonen en werken van inwoners en ondernemers Zoals we in de voorgaande twee subparagrafen hebben geschetst, pakken | in de verschillende regio’s te verbeteren. Elke regio kan zelf met plannen veel onderdelen van het beleid ongunstig uit voor de ‘perifere’ regio’s | en ideeën komen, die verscheidene beleidsterreinen kunnen bestrijken. in ons land. Daar staat tegenover dat de rijksoverheid de laatste jaren | Het derde kabinet-Rutte stelde in 2017 € 950 miljoen beschikbaar voor de meer aandacht heeft gekregen voor het verbeteren van (onderdelen van) | Regio Deals in de periode 2018-2022. Het huidige kabinet heeft aanvullend de brede welvaart vanuit een regionaal perspectief. Voorbeelden zijn het | € 900 miljoen beschikbaar gesteld voor nieuwe Regio Deals in de periode ‘Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid’, het programma ‘Mooi | 2022-2025.
Nederland’, de aanpak van de NOVEX-gebieden17, de Regio Deals en het Regionaal Investeringsfonds mbo.18 Ook op het vlak van gezondheid heeft | Tabel 2 toont de landelijke spreiding en omvang van de Regio Deals die in het Rijk de afgelopen periode een breed palet aan programma’s gelanceerd | de eerste vier tranches zijn afgesloten. of financieel ondersteund. Het gaat om programma’s die veelal lokaal of regionaal worden uitgevoerd, zoals ‘Kansrijke Start’, ‘GezondIn’, ‘Vitaal | Vergeleken met de hiervoor besproken reguliere geldstromen vanuit het ouder worden voor iedereen’, Eén tegen eenzaamheid’ en ‘Een rookvrij | Gemeentefonds gaat het om beperkte budgetten. In de volgende paragraaf leven voor iedereen’. Vanuit deze programma’s zijn soms ook financiële | laten we zien dat de EU aanzienlijk meer geld uittrekt om de achterstand middelen beschikbaar, in aanvulling op de middelen die gemeenten vanuit | van minder begunstigde regio’s in Nederland te verkleinen. Wij zien ook dat het Gemeentefonds ontvangen voor de uitvoering van taken in het kader | in andere Europese landen de nationale overheid voor een actievere inzet van de Jeugdwet, de Wmo en de Participatiewet. | richting regio’s kiest. Zo sloot Frankrijk in 2020 een akkoord met de Franse regio’s en maakte daarvoor € 44,6 miljard vrij.
Italië bijvoorbeeld, maakte in De Regio Deals die we in § 2.2 al even noemden, zijn samenwerkings- | de periode 2014-2020 een bedrag van ruim € 95 miljard vrij voor ondersteu- projecten tussen de rijksoverheid en regionale partners. De projecten | ning van regionale ontwikkeling in het hele land, in het bijzonder de regio’s richten zich expliciet op het vergroten van de regionale brede welvaart. Er | die achterlopen (OECD, 2020). Ook heeft Italië al decennialang een minister wordt over een periode van vier jaar geïnvesteerd in regionale kansen om | voor regionale zaken. 17 NOVEX staat voor Nationale Omgevingsvisie Extra. NOVEX-gebieden zijn gebieden waar diverse urgente nationale ruimtelijke opgaven spelen. Rijk en regio werken voor deze gebieden samen aan een ontwikkelperspectief en een bijbehorende uitvoerings- en investeringsagenda. 18 Het Regionaal Investeringsfonds mbo als doel om het mbo-onderwijs en regionale arbeidsmarkten beter op elkaar te laten aansluiten door samenwerking tussen onderwijsinstellingen, overheden en regionaal bedrijfsleven te stimuleren.
37 Tabel 2: Omvang Regio Deals in voorbeeldregio’s | 3.2.1 | EU-beleid gericht op verkleining van regionale verschillen Het regionale beleid van de EU (ook wel cohesiebeleid of structuur- Regio | Regio Deals in miljoenen euro’s | Regio Deals in miljoenen | beleid genoemd) heeft expliciet tot doel het economisch welzijn van tranche 1 t/m 3 (2018-2022) | euro’s tranche 4 (2023) De Veenkoloniën | 15 | alle regio’s binnen de EU-lidstaten te verbeteren.20 Op die manier wil Kop van Noord-Holland | 5 | de EU “de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de onder- Twente | 30 | 25 | scheiden regio’s en de achterstand van de minst begunstigde regio’s […] Zeeuws-Vlaanderen | 7, 5 | 30* | verkleinen.”21 Parkstad Limburg | 40 | 25 * De €30 miljoen in tranche 4 betreft de Regio Deal North Sea Port District die een ruimer gebied omvat | In het achtste Cohesieverslag (Europese Commissie, 2022) schrijft de dan de voorbeeldregio Zeeuws-Vlaanderen. Het gaat om het internationale havengebied dat zich uitstrekt van Vlissingen en Borssele via Terneuzen naar Zelzate, Evergem en Gent. | Europese Commissie dat de regionale ongelijkheden in de EU zijn afge- nomen. Niettemin doen zich nog steeds ongelijkheden voor.
De komende dertig jaar zullen volgens de Europese Commissie drie ontwikkelingen medebepalend zijn voor het verloop van de regionale ongelijkheid in de EU: 3.2 | EU-investeringen in regio’s | de groene transitie, de digitale transitie en de demografische veranderingen De EU voert gericht investeringsbeleid om regio’s binnen de EU-lidstaten | (zie kader). te ondersteunen in de ontwikkeling van hun brede welvaart en om de verschillen tussen regio’s te verkleinen. Het gaat voor de Nederlandse regio’s waar sprake is van gestapelde achterstanden om substantiële inves- teringen, die een aanvulling vormen op de in de vorige paragraaf besproken programma’s die bijdragen aan specifieke aspecten van brede welvaart. De geldstromen in het kader van het regionale EU-beleid worden toegekend aan zowel decentrale overheden, private partijen als kennisinstituten, die het geld mogen besteden aan projecten gericht op regionale ontwikkeling.19 | 20 Met ‘regio’s’ worden in deze context zogenaamde NUTS-regio’s bedoeld. NUTS staat voor Nomenclature des Unités Territoriales Statistiques. Dit is de regionale indeling van het Europese statistiekbureau Eurostat. Deze indeling is ingevoerd om binnen de gehele EU vergelijkbare regio’s te hebben.
21 Het cohesiebeleid omvat verschillende structuurfondsen waarmee projecten in alle EU-lidstaten financieel worden ondersteund: het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), het 19 In bijlage 3 hebben we een overzicht opgenomen van diverse Europese programma’s en fondsen. | Europees Sociaal Fonds (ESF), het Cohesiefonds, en het Fonds voor een rechtvaardige transitie (FRT). 38 Groene transitie, digitale transitie en demografische veranderingen • Met ‘groene transitie’ verwijst de Europese Commissie naar haar beleidsdoel om Europa uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te maken, de economie met de inzet van schone technologie een impuls te geven, duurzame industrie en vervoer tot stand te brengen en milieuveront- reiniging terug te dringen. In Nederlandse regio’s speelt in dit verband onder meer de vraag: welke middelen kunnen we inzetten om daad- werkelijk de overgang naar een schone circulaire economie te maken? • Met ‘digitale transitie’ verwijst de Europese Commissie naar haar streven om bedrijven en overheden in alle lidstaten te laten beschikken over een nieuwe generatie technologieën en op die manier een digitale economie tot stand te brengen waaraan iedereen op gelijke voet kan deelnemen. Op dit moment is de EU (en tot op zekere hoogte ook Nederland) nog ‘digitaal verdeeld’, waarbij met name ouderen en mensen in minder ontwikkelde regio’s een achterstand hebben.
• Met ‘demografische veranderingen’ verwijst de Europese Commissie naar trends in diverse Europese regio’s, die tot problemen kunnen leiden. In de Nederlandse situatie gaat het dan vooral om bevol- kingskrimp en vergrijzing, die het gevolg zijn van het wegtrekken van jongeren naar stedelijke gebieden. Regio’s met een grote afname van de bevolking kunnen worden getroffen door slechtere sociale voorzie- ningen, zoals gezondheidszorg, vervoer, IT -verbindingen, onderwijs en werkgelegenheid. De groene en digitale transitie bieden volgens de Commissie niet alleen kansen, maar brengen ook veranderingen met zich mee die tot nieuwe regio- nale ongelijkheden kunnen leiden. Ook demografische veranderingen zoals vergrijzing en bevolkingskrimp vormen een potentieel risico: ze kunnen, als ze worden genegeerd, zowel de cohesie als de groei in regio’s ondermijnen. Zonder een duidelijke visie op hoe om te gaan met al deze veranderingen bestaat volgens de Europese Commissie het gevaar dat mensen het gevoel krijgen dat hun stem niet wordt gehoord en dat er geen rekening wordt gehouden met de gevolgen van de transities voor hun directe omgeving. Dat kan de ontevredenheid over instituties aanwakkeren.
De Commissie vindt het daarom essentieel om te bevorderen dat er meer banen komen in groene en digitale sectoren en eventuele tekorten aan vaardigheden te verhelpen, rekening houdend met de regionale context (Europese Commissie, 2022; 2021a). Aanvullend op het cohesiebeleid heeft de Europese Commissie in juni 2021 een langetermijnvisie gepresenteerd voor de plattelandsgebieden in de EU (Europese Commissie, 2021b). Om ook inwoners van plattelandsgebieden te laten meeprofiteren van de groene en de digitale transitie, is volgens de Commissie gebiedsgericht beleid nodig dat rekening houdt met de diversiteit van de EU-gebieden, hun specifieke behoeften en hun relatieve sterke punten. De Commissie ontwikkelt op dit moment een plattelandspact en een EU-actieplan voor het platteland. Deze initiatieven zullen worden verbonden met het Europese landbouwbeleid en met het cohesiebeleid en de bijbehorende EU-fondsen. In het EU-actieplan wil de Commissie ook 39 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 concrete projecten opnemen die de langetermijnvisie voor plattelands- gebieden ondersteunen. 3.2.2 Europese subsidies voor regionale projecten De afgelopen jaren zijn de bijdragen die Nederlandse regio’s vanuit de EU hebben ontvangen, aanzienlijk geweest.
Tabel 3 geeft het totaal aan Europese subsidies weer dat in de programmaperiode 2014-2020 is toe gekend aan de vijf voorbeeldregio’s die wij voor dit advies onder de loep hebben genomen.22 Opvallend is dat deze bijdragen veel hoger zijn dan de bijdragen die de rijksoverheid aan de regio’s verstrekt in het kader van de Regio Deals. Terwijl de bijdragen die regio’s ontvangen in het kader van de Regio Deals variëren van € 5 miljoen tot maximaal € 40 miljoen (BZK, 2022e), gaat het bij de EU-ondersteuning om een veelvoud daarvan. T abel 3: EU-subsidiebedragen per voorbeeldregio, periode 2014 - 2020 Regio Europese subsidie (€) Kop van Noord-Holland 43.951.847 Parkstad Limburg 97 .509.453 Twente 379.1 13.654 Veenkoloniën 89.883.958 Zeeuws-Vlaanderen 73.866.198 T otaal 684.325.110 Bron: ERAC, 2022 22 In bijlage 3 is meer detailinformatie opgenomen over de Europese uitkeringen aan de voorbeeldregio’s. Het Europese subsidiegeld dat de Nederlandse regio’s ontvangen, is afkomstig uit verschillende EU-programma’s en -fondsen. Elk Europees programma richt zich op een bepaald type doelstellingen en een bepaald type ontvangers. De nadruk van de Europese bijdragen in Nederland ligt op ‘economie en innovatie’ voor onderzoek en kennis, op ‘onderwijs en arbeidsmarkt’ en ‘mobiliteit en infrastructuur’.
Provincies spelen een belang- rijke rol in het aantrekken van Europese bijdragen aan regionale projecten en programma’s. 3.3 Slotsom De investeringen van de rijksoverheid in de structurele ontwikkeling van de door ons onderzochte regio’s blijven achter bij de investeringen in al economisch krachtige gebieden. Bovendien blijven de nationale inves- teringen in de voorbeeldregio’s ver achter bij de Europese investeringen aldaar. De steun van het Rijk voor lokale overheden houdt wel rekening met achterstanden in brede welvaart die er zijn, maar richt zich onvoldoende op het structureel tegengaan van dergelijke achterstanden. Andere Europese landen doen dat anders. 40 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 3 41 PRINT 4 CONCLUSIES We hebben in de voorgaande hoofdstukken vastgesteld dat in tal van regio’s in ons land sprake is van achterstanden, zowel in termen van een afbrok- kelend voorzieningenniveau als in termen van een beperkte benutting van de sterke punten in de regio. Ook hebben we geconstateerd dat deze achter- standen deels voortvloeien uit het landelijk beleid en de rolinvulling van de rijksoverheid. Wij menen dat de verschillen tussen regio’s niet alleen problematisch zijn voor de regio’s die op achterstand staan, maar ook voor Nederland als geheel.
Immers, wanneer brede welvaart structureel ongelijk is verdeeld tussen regio’s, kan dit consequenties hebben voor het vertrouwen van inwo- ners van minder bedeelde regio’s in de overheid en overheidsinstituties (OECD, 2018). Nederland als nationale eenheid trekt langzaam maar zeker scheef. Wij hebben in vijf regio’s veel mensen gesproken die zich nauwelijks meer herkennen in de rijksoverheid en die het gevoel hebben dat ‘hun’ overheid geen recht doet aan wat zij belangrijk vinden en in hun regio nodig hebben. Zij voelen zich niet gezien, laat staan begrepen. Dat zagen we eerder al in rapporten over ‘afgehaakt Nederland’ (De Voogd & Cuperus, 2022) en ‘regionaal maatschappelijk onbehagen’ (Van den Berg & Kok, 2021). In deze analyse voegen wij daaraan toe dat men daar ook feitelijk alle reden toe heeft. De ‘perifere’ regio is een gebied dat kampt met achterstanden op tal van terreinen en wordt onmiskenbaar door het sectoraal rijksbeleid op verschillende terreinen nog verder achtergesteld. Deze gestapelde achter- standen zijn daarmee een gegeven dat mede het gevolg is van overheids- beleid dat sterke centra sterker maakt en daarmee regio’s verder verzwakt. Dit alles is zorgelijk voor de regio’s die het betreft, voor de mensen die daar wonen en de bedrijven die daar ondernemen. Maar ook voor Nederland als geheel.
Want op den duur kan een gebrek aan vertrouwen en betrok- kenheid van grote groepen burgers (a) de democratische gemeenschap die Nederland vormt, ondermijnen en (b) de realisatie van allerlei nationale doelstellingen ernstig bemoeilijken – zoals de noodzakelijke transities in het energiesysteem, de landbouw en de economie. Nederland kan zijn natio- nale problemen niet oplossen zonder de kracht en het potentieel van alle regio’s. Zo beschouwd is een investering in regio’s met achterstanden een investering in heel Nederland. Een investering die bovendien broodnodig is: om de toekomst van nationale eenheid te verzekeren en om de kans op succesvolle transities rond nationale opgaven te vergroten. Op basis van onze bevindingen komen wij tot vijf conclusies, die we in dit hoofdstuk bespreken. 4.1 Te weinig oog in rijksbeleid voor sociaal belang van voorzieningen in regio’s De mogelijkheden die mensen hebben om deel te nemen aan de samen- leving en de brede welvaart die mensen ervaren zijn voor een groot deel afhankelijk van de aanwezigheid van voorzieningen in de nabije omgeving.
In je eigen woonomgeving naar school kunnen gaan, boodschappen kunnen doen, de huisarts of de bibliotheek kunnen bezoeken, kunnen trainen met je team op je sportclub, erop kunnen vertrouwen dat er iemand voor je zorgt als je het zelf niet meer kunt – al dit soort dingen zijn van grote betekenis voor de leefbaarheid en de aantrekkelijkheid van een regio. Of je als onder- nemer je vacatures nog kunt vervullen met goed opgeleid personeel, hoe lang je moet rijden om een zieke ouder of partner te bezoeken en hoe lang je moet wachten op de bus en of je in de avond überhaupt nog thuis kan komen, zijn dagelijkse zorgen die het leven in de regio bepalen. Ze bepalen hoe mensen hun dag indelen en organiseren en op langere termijn werken ze door in de beslissing van ondernemers om al dan niet uit de regio te vertrekken, in verhuisbewegingen van jongeren, in de gezondheid van mensen, in de werkgelegenheid – en de sociale, mentale en fysieke gevolgen die daaruit voortkomen. Voorzieningen vormen een basis waarop het leven zich voltrekt; als die basis steeds kleiner en zwakker wordt, dan werkt dat door in het leven van vandaag en morgen en de leefbaarheid van de regio. De waarde die publieke voorzieningen hebben voor het sociale leven in een gemeenschap is groter dan de primaire functie die ze vervullen.
In niet-stedelijke gebieden zijn publieke voorzieningen ook de plek waar 42 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 ‘kleine ontmoetingen’ plaatsvinden en dat heeft invloed op de onderlinge betrokkenheid en de veerkracht van gemeenschappen. Waar mensen elkaar meer ontmoeten, ontstaat gemakkelijker wederzijdse hulp en wordt er meer aan vrijwilligerswerk gedaan, bijvoorbeeld in verenigingen, bij de vrijwil- lige brandweer of in de lokale politiek (Rli, 2020). Het belang van publieke voorzieningen heeft dus zowel een fysieke kant (gemakkelijke toegang tot school, winkel, sportclub enzovoort) als een sociale kant (betrokkenheid van bewoners bij elkaar). In het beleid dat de rijksoverheid in diverse sectoren voert, speelt het zojuist beschreven gemeenschapsperspectief nauwelijks een rol. Het Rijk maakt afwegingen over de kwaliteit en efficiëntie van (semi)publieke diensten vooral door vanuit een ‘macroperspectief’ naar doelmatigheid te kijken (zie § 2.2). De primaire functie van de betreffende (semi)publieke dienst staat daarbij centraal, zonder daarbij oog te hebben voor de specifieke, regio- gebonden context; zie kader. Concentratie van zorgvoorzieningen Al jaren is er politiek debat gaande over de vraag hoe de acute zorg in Nederland toekomstbestendig kan worden georganiseerd (RVS, 2020a).
De combinatie van een toenemende zorgvraag en schaarste op de arbeidsmarkt leiden ertoe dat kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg onder druk komen te staan. Slimmer organiseren van de zorg is nodig. De kwaliteit van de acute zorg is daarbij voor de rijksoverheid hét ankerpunt: er mag in Nederland op dat punt geen ongelijkheid bestaan en op kwaliteit mag niet worden beknibbeld (VWS, 2022). Dit leidt onvermijdelijk tot keuzes: welke vormen van acute zorg kunnen op welke locaties worden aangeboden? Zodra wordt besloten tot concentratie van bepaalde vormen van acute zorg, betekent dit voor minder dichtbevolkte regio’s vrijwel altijd dat de betreffende zorgvoorzieningen op grote(re) afstand komen te liggen. De vraag of voor burgers in perifere regio’s ‘goede zorg’ hetzelfde is als ‘zorg van maximale medische kwaliteit’, wordt niet hardop gesteld. Maar die vraag is wel relevant. Immers, zorg heeft een grote sociale component en wordt veelal verleend in een keten van zorgpartners, die vaak in de eigen regio zijn gevestigd. Door de concentratie van zorgvoorzieningen staat ook deze keten steeds meer onder druk. Er zijn vergelijkbare ontwik- kelingen te zien in bijvoorbeeld de huisartsenzorg en verloskundige zorg.
Het gebrek aan aandacht voor de specifieke belangen die in regio’s spelen rond de beschikbaarheid van publieke voorzieningen, heeft ertoe geleid dat scholen, huisartsen, ziekenhuizen enzovoort steeds vaker vanuit afwegingen op basis van een macroperspectief op doelmatigheid moeten besluiten om hun deuren te sluiten. Dit heeft negatieve consequenties voor de ándere functies die zo’n publieke dienst in de regio vervult. Omdat in sectoren als onderwijs, cultuur, infrastructuur, mobiliteit en zorg vergelijkbare doelma- tigheidsafwegingen worden gemaakt en omdat óók gemeenten en andere overheden zulke afwegingen maken, versterken deze ontwikkelingen elkaar. Dat leidt tot een patroon van voortgaande verschraling van voorzieningen, zie figuur 9. De gevolgen die dit alles heeft voor het maatschappelijk leven en de regionale brede welvaart, blijven in ‘Den Haag’ veelal onopgemerkt. 43 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 Figuur 9: Spiraal van verschraling 4.2 Kansen van ‘perifere’ gebieden belemmerd door beleidsfocus op sterke regio’s In hoofdstuk 3 hebben we vastgesteld dat de rijksoverheid in ‘perifere’ gebieden relatief weinig investeert in de opbouw van krachtige regio’s.
Grote investeringen in de ruimtelijk-economische en sociaal-economische structuur concentreren zich al decennialang vooral in economisch krachtige regio’s die zijn aangesloten op de wereldeconomie, zoals de Randstad en de regio Eindhoven. De achterliggende aanname is dat deze sterke regio’s de omliggende gebieden en ‘de rest’ mee omhoog trekken. Onderzoek laat echter zien dat het tegenovergestelde gebeurt en dat sterke regio’s de andere gebieden juist verder leeg trekken. De beleidsaandacht voor regio’s waar sprake is van achterstanden in brede welvaart beperkt zich hoofd zakelijk tot het bekostigen van de gevolgen van de bestaande achter- standen. Wat ontbreekt zijn gerichte investeringen in structurele oplos- singen en kansen voor regio’s buiten de economisch krachtige gebieden, op basis van een samenhangende toekomstgerichte visie op regionale ontwikkeling van brede welvaart. Het rijksbeleid plakt beperkt pleisters, op wonden die door dat beleid niet worden gedicht en onbedoeld soms juist telkens verder open worden getrokken. Als gevolg van deze focus op sterke regio’s wordt in ons land de verde- ling van brede welvaart tussen regio’s steeds schever; figuur 10 illustreert dit. De onevenwichtige rijksinzet leidt tot sterkere stedelijke regio’s, maar tegelijkertijd tot een gestage verzwakking van de regio’s met bredewel- vaartsachterstanden.
Door de afname van de economische dynamiek in die regio’s trekken jongeren er bovendien steeds meer weg. Kortom: Jonge gezinnen verhuizen Burenhulp minder makkelijk Kinder- opvang sluit Sport- vereniging kan geen team bijeen brengen Weinig leden muziek- vereniging Mantelzorg onder druk Bevolking vergrijst en krimpt Geen toestemming voor nieuwbouw woningen Bedrijf sluit vestiging Onvoldoende huizen voor starters en senioren Oneven- wichtige samenstelling bevolking Minder veerkracht gemeen- schap Sluiting café als ontmoetings- plek Minder be- trokkenheid bij politiek Steeds minder leerlingen basisschool Concentratie middelbare scholen Dalend aanbod mbo- opleidingen Studenten hbo/wo verhuizen uit regio Gebrek aan geschoold personeel Huisartsen en apotheek naar gezondheids- centrumBushalte wordt op- geheven Mensen kunnen moeilijker naar streek- ziekenhuis Student kan moeilijker stageplek vinden Winkels nabij bushalte krij- gen minder klandizie Sluiting winkels 44 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 de verschillen worden groter omdat dezelfde sectorale afwegingen en | Een bijkomend effect van de focus in het rijksbeleid is dat de voortdurende patronen die de verschillen groter maken onverminderd aan de orde zijn. | groei en verdichting van hoogdynamische stedelijke regio’s gepaard gaat Dat is zorgwekkend.
| met toenemende nadelige gevolgen voor de leefbaarheid van deze regio’s – denk aan congestie, woningschaarste en milieuvervuiling. Hierop wijst ook Centraal Bureau voor de Statistiek in de Regionale Monitor Brede Welvaart Figuur 10: Aandeel van regio’s in werkgelegenheid en bruto toegevoegde | 2022 (CBS, 2022): de manier waarop de aanzienlijke economische welvaart waarde, 1996-2017 | waarvan op dit moment sprake is in de Randstad tot stand komt, zal er Ontwikkeling aandeel | Ontwikkeling aandeel | volgens het CBS toe leiden dat de leefbaarheid en leefomgevingskwaliteit in < –0,2 procentpunt | in werkgelegenheid | in bruto toegevoegde waarde | dit gebied op den duur onder druk zal komen te staan. –0,2 tot –0,1 procentpunt per regio 1996-2017 | per regio 1996-2017 –0,1 tot 0 procentpunt 0 tot 0,1 procentpunt 0,1 tot 0,2 procentpunt | Zoals we in hoofdstuk 3 hebben beschreven (zie § 3.2.1) staat de nadruk die 0,2 tot 1 procentpunt > 1 procentpunt | de rijksoverheid al decennialang legt op het maximaliseren van de (econo- mische) welvaart van Nederland door te investeren in economisch krachtige regio’s, in scherp contrast met het EU-beleid voor regio’s in de lidstaten. De EU richt zich met haar beleid voor territoriale cohesie veel meer op de ontwikkeling van de regio’s en tracht daarbij complementair te zijn aan het nationale beleid.
De EU zet met haar beleid nadrukkelijk in op ‘voldoende welvaart’ voor alle regio’s in plaats van ‘maximale welvaart’ voor Nederland als geheel. Voor regio’s biedt dat soms een uitkomst, omdat het een tegen- Noot: De daling in toegevoegde | wicht biedt tegen de eenzijdigheid van het rijksbeleid. Tegelijkertijd is het waarde in Groningen is voor een belangrijk deel veroorzaakt door de | onvoldoende basis om een sterkere regio op te bouwen. Daarvoor is ook sector Delfstoffenwinning (gaswinning) | Data: CBS; LISA | ESB | een verandering van het rijksbeleid nodig. Bron: Oevering & Raspe, 2020) 45 4.3 Rijksondersteuningsprogramma’s voor regio’s te kort van duur en te kleinschalig Dat er ook aandacht nodig is voor de brede welvaart in regio’s buiten de economische kerngebieden van Nederland, vindt de laatste jaren geleidelijk meer weerklank in beleid. Met bijvoorbeeld de eerder in dit advies besproken Regio Deals (zie § 3.1.4) en het programma ‘Regio’s aan de grens’ (BZK, 2022d) gebeurt dat expliciet. En ook in de aanpak voor de NOVEX-gebieden,23 in het ‘Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid’ en het ‘Nationaal Programma Landelijk Gebied’ komen regio’s die achterblijven in brede welvaart meer en meer in beeld. Wij signaleren echter dat deze actuele aandacht van het Rijk voor de regio op een aantal punten tekortschiet.
De regionale achterstanden in brede welvaart bestaan in veel gevallen al lange tijd. In diverse regio’s hangen ze samen met ingrijpende verande- ringen uit het verleden die nog steeds doorwerken in de samenleving. Denk aan de teloorgang van de textielindustrie in Twente, het verdwijnen van de turfwinning en strokartonindustrie in de Veenkoloniën en de mijnsluitingen in Zuid-Limburg. Het doorbreken van dit soort lang bestaande problema- tiek is een proces van lange adem, dat substantiële ingrepen vergt. Dat geldt zowel voor het wegwerken van regionale achterstanden als voor het benutten van regionale kansen. De beoogde veranderingen vergen 23 Dit zijn gebieden waar diverse urgente nationale ruimtelijke opgaven spelen, die Rijk en regio samen aanpakken. Zie ook § 3.1.4. doorgaans ten minste een generatie.24 Er is dus langjarige beleidsinzet nodig met grootschalige investeringen die de brede welvaart in die regio’s structureel versterkt. In haar beleid ter bevordering van brede welvaart in regio’s kiest de rijks- overheid op dit moment niet voor een langdurige investeringsinzet. De looptijd van de programma’s beslaat meestal maar enkele jaren. Daardoor kunnen de beleidsinterventies bij een kabinetswisseling zo maar weer verdwijnen. Regio’s hebben op die manier geen langjarige zekerheid en structurele resultaten blijven uit.
Dit is niet alleen onwenselijk vanuit het oogpunt van de beoogde resultaten en een doelmatige en effectieve beste- ding van publiek geld, maar het brengt ook het risico met zich mee dat het elan van de samenwerkende regiopartijen na enkele jaren weer verdwijnt. Ook van de vereiste grootschaligheid is geen sprake bij de investeringen in regio’s met achterstanden. De beschikbare budgetten zijn relatief beperkt, niet alleen ten opzichte van de reguliere geldstromen vanuit het Gemeentefonds (zie § 3.1.1) en de rijksinvesteringen in economisch krachtige gebieden, maar ook ten opzichte van de budgetten die de EU ter beschikking stelt (zie § 3.2.2). Ondanks hun relatief grote omvang zijn de Europese subsidies niet afdoende om de aangetroffen achterstanden weg te nemen en de regionale brede welvaart structureel te ontwikkelen. Dit komt vooral doordat de sectorgebonden geldstromen van het rijksbeleid veel 24 Om de maatschappelijke oorzaken van gezondheidsachterstanden aan te pakken en ongezonde leefpatronen te doorbreken bijvoorbeeld, is volgens de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving beleid nodig met een looptijd van minimaal vijftien jaar (RVS, 2021a). 46 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 groter zijn, terwijl die vanuit hun ‘macroperspectief’ op doelmatigheid de beschreven patronen aanjagen.
4.4 Onvoldoende aandacht voor specifieke opgaven in grensregio’s Een groot aantal regio’s waar sprake is van bredewelvaartsachterstanden ligt aan de landsgrens. In enkele van de voorbeeldregio’s uit dit advies – Zeeuws-Vlaanderen, Parkstad Limburg en de Veenkoloniën – levert de grensligging potentiële voordelen op. Hier biedt de nabijheid van voorzie- ningen, werk en activiteiten aan de andere kant van de grens extra kansen (BZK, 2021b). Het volledig benutten van de mogelijkheden ‘over de grens’ wordt in de praktijk nogal eens belemmerd door verschillen in wetten, regels en besluit- vormingsprocessen. De knelpunten die hieruit voortkomen zijn in diverse publicaties gedetailleerd in beeld gebracht25 en krijgen al jarenlang beleids- aandacht (BZK, 2022d). Tegelijkertijd echter, zo hebben we in de voorgaande hoofdstukken van dit advies vastgesteld, is de aandacht voor grensregio’s nog beperkt als het gaat om onderwerpen die in de grensregio’s urgent en van groot belang zijn, zoals grensoverschrijdende vervoersverbindingen, het op peil houden van het onderwijsaanbod en het beheersen van ondermijnende 25 Zie bijvoorbeeld CPB (2015), Maastricht University (2019), Werkgroep grensbelemmeringen (2020) en Universiteit Utrecht, Universiteit Hasselt & LDR advocaten (2020). criminaliteit.
Dergelijke thema’s hebben vanuit nationaal perspectief slechts beperkte betekenis, omdat het in grensregio’s vaak om relatief kleine inwoneraantallen gaat en de (macro)economische betekenis beperkt is. Gerichte investeringen om op deze thema’s verbetering te brengen in de grens regio’s, blijven zodoende al vele jaren achterwege. In de afwegingen die het Rijk hierbij maakt speelt ook mee dat de maatschappelijke opbreng- sten van een investering in een grensregio maar ‘voor de helft’ ten goede komen aan Nederland. In de beoordelingssystematieken worden ze daar- door niet volledig op waarde geschat. Een treffend voorbeeld in dit verband vormt de overweging van het Rijk om vanuit het Mobiliteitsfonds geen geld uit te trekken voor een spoorverbin- ding tussen Gent en Terneuzen. De Commissie Nationaal Groeifonds (die besloot dat er dan maar geld voor de spoorverbinding moest komen uit het Nationaal Groeifonds), omschreef in april 2022 deze afweging als volgt: “[…] het is de commissie duidelijk geworden dat de kans op bekostiging uit het Mobiliteitsfonds klein lijkt omdat het Mobiliteitsfonds […] is gericht op het oplossen van de grootste knelpunten en niet op econo- mische ontwikkeling en het creëren van kansen. ‘Rail Gent Terneuzen’ komt niet als prioriteit boven in de Integrale Mobiliteitsanalyse.
[…] De commissie concludeert hieruit dat het project niet uit het Mobiliteitsfonds bekostigd zal worden. ” (Commissie Nationaal Groeifonds, 2022, p. 144) Wij concluderen dat grensregio’s te lijden hebben onder het in hoofdstuk 3 gesignaleerde ‘macroperspectief’ op doelmatigheid in het rijksbeleid. Het 47 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 ontbreekt aan gerichte investeringen in structurele oplossingen voor speci- fieke knelpunten die bewoners van grensregio’s op achterstand plaatsen. 4.5 Gezag rijksoverheid in regio’s onder druk We hebben in de voorgaande hoofdstukken vastgesteld dat de contacten tussen het Rijk en regionale partijen de afgelopen twee decennia fors zijn afgekalfd. Het decentraliseren van bevoegdheden naar gemeenten en provincies is gepaard gegaan met een terugtrekkende beweging van de rijksoverheid uit ‘perifere’ regio’s. Vestigingen van rijksdiensten (zoals Rijkswaterstaat en de Belastingdienst) werden gesloten, net als kazernes en rechtbanken. Rijksdiensten met een regionale oriëntatie (bijvoorbeeld de Inspectie volkshuisvesting en de Dienst Landelijk Gebied) werden zelfs opgeheven. Tegelijkertijd kwam ook de gemeentelijke overheid door opscha- ling op een steeds grotere afstand van de burger te staan (Allers et al., 2021). Wij hebben bij onze regiobezoeken ondervonden dat de overheid als gevolg van deze ontwikkelingen aan herkenbaarheid heeft ingeboet.
Veel mensen die wonen en werken in deze regio’s hebben de indruk dat politici niet begrijpen wat er in de regio gaande is en dat landelijke maatschappelijke discussies ver af staan van de regionale realiteit en de regionale waarden. Dit leidt ertoe dat grote groepen mensen gefrustreerd raken, geen fiducie meer hebben in de politiek en zich soms ook afwenden van de samenleving. In een onlangs verschenen publicatie stelt de Raad voor het Openbaar Bestuur dat de overheid gezag verdient als zij ‘bekwaam, betrouwbaar en betrokken’ is (ROB, 2022). Daarvan is in de regio’s al geruime tijd geen sprake meer. De bezoeken van ambtsdragers en ambtenaren van het Rijk zijn veelal incidenteel en volgens de mensen ter plaatse onvoldoende om goed op de hoogte te kunnen zijn wat er in de regio speelt. Het gezag van de overheid in de regio staat daardoor onder druk. De regio’s zijn op hun beurt hun vanzelfsprekende aansluiting bij de landelijke netwerken deels kwijtgeraakt. De afstand tussen Rijk en regio’s is verder vergroot door de vormgeving van veel landelijke programma’s en fondsen die op de regio’s zijn gericht. De toekenning van budgetten is namelijk vaak opgezet als een competitie (dit geldt bijvoorbeeld voor de Regio Deals, het Nationaal Groeifonds en het Volkshuisvestingsfonds). Dit bevordert de concurrentie tussen regio’s en plaatst het Rijk in een beoordelende positie.
Het Rijk staat dan boven de regio, waar Rijk en regio juist naast elkaar zouden moeten staan. De conclusies die wij in dit hoofdstuk trekken brengen ons tot het pleidooi voor een ander perspectief op het omgaan met regionale verschillen in brede welvaart. In de aanbevelingen in hoofdstuk 5 schetsen wij handvatten voor het aanpakken van die verschillen met als uitgangspunt dat onwense- lijke verschillen moeten worden tegengegaan voor heel Nederland. 48 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 4 49 PRINT 5 AANBEVELINGEN 5.1 Nieuw perspectief nodig: beleid waarin elke regio telt Diverse regio’s van Nederland hebben al gedurende lange tijd te maken met achterstanden. Dat komt voor een deel doordat bedrijvigheid zich concen- treert in gebieden zoals de Randstad en de regio Eindhoven, waar zich een groot aanbod van werknemers, kennis en infrastructuur bevindt. In de regio’s buiten deze economische centrumgebieden is het rustiger en stiller. Dat vormt enerzijds de charme van deze gebieden, maar gaat anderzijds gepaard met achterstanden op tal van bredewelvaartsaspecten. De verschillen in brede welvaart worden in ons land de laatste jaren groter en het overheidsbeleid draagt daaraan bij. Buiten de economische centrum- gebieden van Nederland verschralen en verdwijnen hoe langer hoe meer voorzieningen, onder andere op het gebied van bereikbaarheid, zorg, onder- wijs en cultuur.
Dit leidt tot sociaal-economische tekorten en ook tot gezond- heidsachterstanden. Natuurlijk hebben wij ook gezien en gehoord dat veel mensen het leven in de regio’s buiten de economische centrumgebieden van Nederland waarderen en koesteren om allerlei redenen: ruimte, sociale verbondenheid, landschap of rust. Maar we zien teveel onwenselijke achter- standen in brede welvaart. Onwenselijk, omdat ze de vitaliteit en leefbaar- heid van gemeenschappen in de regio’s ondermijnen en voor Nederland als geheel tot nadelige effecten leiden. Wij hebben in hoofdstuk 4 vastgesteld dat er in het huidige rijksbeleid sprake is van een focus op economische centrumgebieden en dat de over- heid geneigd is om vanuit een ‘macroperspectief’ op doelmatigheid te kijken naar investeringen en (semi)publieke voorzieningen, zonder daarbij oog te hebben voor de specifieke, regiogebonden context. Onderwerpen die urgent en van groot belang zijn in de regio’s buiten de economische centrumgebieden, zoals openbaarvervoerverbindingen, het op peil houden van het onderwijsaanbod en het aanbod van zorg, hebben vanuit een natio- naal macroperspectief op doelmatigheid slechts beperkte betekenis, omdat deze regio’s dunner bevolkt zijn en hun bijdrage aan de nationale economi- sche groei beperkter is.
Al met al richt het huidige rijksbeleid zich niet op het waarborgen van een basis van brede welvaart overal in het land. De beperkte aandacht voor regio’s buiten de economische centrumgebieden is extra problematisch als wordt meegewogen dat Nederland voor een aantal grote, nationale maat- schappelijke opgaven staat, zoals de klimaatadaptatie en de noodzakelijke transities in het energiesysteem, de landbouw en de economie. De aanpak van deze opgaven heeft alleen kans van slagen als het hele land eraan kan bijdragen en kan meeprofiteren van het resultaat. Dat vraagt om veerkrach- tige, vitale regio’s en een goede relatie tussen Rijk en regio’s. Daarnaast loopt de groei van de economisch sterke regio’s tegen grenzen van leefbaar- heid aan waardoor daar nieuwe knelpunten dreigen te ontstaan op het gebied van onder andere wonen, leefomgevingskwaliteit en gezondheid. Wij menen daarom dat er een nieuw perspectief nodig is in het rijksbeleid, waarin de kansen van regio’s op waarde worden geschat en waarin de mensen die er wonen en werken volwaardig meetellen. 5.2 Onze aanbevelingen in beeld We doen in dit advies een aantal concrete aanbevelingen voor de manier waarop de rijksoverheid in samenspraak met partijen in de regio kan komen tot structurele versterking en vergroting van de regionale brede welvaart.
Dat zijn belangrijke aanbevelingen, waarvan wij hopen dat deze omarmd en doorgevoerd worden. Tegelijkertijd zijn deze aanbevelingen slechts een deel van dieper liggende noodzakelijke omslag in het beleid: het perspectief van de regio zou in elke afweging vanuit het Rijk aanwezig moeten zijn. Simpelweg door steeds de vraag te stellen of een afweging evenwichtig uitpakt voor alle regio’s; hoe werkt een beslissing op rijksniveau in op wat elders overwogen en besloten wordt? Adviezen, structuren en programma’s zijn wat dat betreft concretiseringen – maar géén vervangers – van iets veel fundamentelers: simpelweg de erkenning en het besef dat de regio er is, er toe doet en dat gevolgen van generieke keuzes daar uitmonden in specifieke consequenties. Die erkenning en dat besef moeten vaste onder- delen worden in de afweging van opties, maar ook al in de manier waarop vraagstukken, opgaven en oplossingen worden geformuleerd. Verandering van perspectief en gedragsverandering van besluitvormers lijken gemakkelijk. Tegelijkertijd is het ook ingewikkeld, want het gaat om automatismen en gewoonten, die diep verankerd zitten in de alledaagse patronen, routines en systemen. Desondanks zijn die veranderingen 50 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 5 noodzakelijk. Dat hoeft niet in één keer goed, maar het moet wel nu meteen beginnen.