CConstaterende datOoststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2.2. Rapport Elke regio telt!

Raadscommissie Planning & Control 16 juni 2026, gemeente OoststellingwerfBij agendapunt: Regioplan Nationaal Programma Vitale Regio’s Zuidoost-Fryslân 204536.701 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

In de Veenkoloniën, met name in Pekela, komt volgens enkele van onze gesprekspartners de bereikbaarheid over de weg onder druk doordat de komende jaren een groot aantal bruggen gaat verdwijnen; de onderhoudskosten zijn te hoog (RTV Noord, 2022). Deze ingreep wordt niet alleen in infrastructureel opzicht als een aderlating ervaren, maar ook Kosten in euro's per verzekerdenjaar 0 tot 1 1 1 1 tot 25 25 tot 75 provincies 74 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 sociaal-maatschappelijk. In Twente is er ongenoegen over het overbelaste provinciale wegennet, bijvoorbeeld richting Zwolle. En in de Veenkoloniën zijn bewoners ontstemd over het feit dat er wel fors is geïnvesteerd in de snelweg Leeuwarden-Groningen, maar niet in het regionale wegennet. Overal merkt men op dat het busnetwerk in een neerwaartse spiraal van verschraling is beland, terwijl een deel van de inwoners in de regio afhan- kelijk is van het openbaar vervoer. Dat geldt niet alleen voor studenten maar zeker ook voor ouderen, die worden geacht steeds langer zelfstandig te wonen. Deze laatste groep is sterk vertegenwoordigd in de door ons bezochte regio’s. Het beeld leeft dat de uitgestrektheid van gebieden niet meeweegt in de normen die de overheid hanteert in haar openbaar- vervoerbeleid. Er wordt te weinig gekeken naar het grote belang dat het openbaar vervoer heeft voor bepaalde groepen mensen.

Sociale binding en saamhorigheid Verbanden tussen bewoners sterk, maar niet allesomvattend De sociale banden in de door ons onderzochte regio’s zijn sterk. Er heerst een gevoel van saamhorigheid dat de mensen niet alleen onderling verbindt, maar ook zorgt voor binding met de eigen regio. De sociale banden vormen voor veel mensen ook een reden om terug te keren nadat ze een aantal jaren buiten de regio hebben gestudeerd, gewoond en/of gewerkt. Noaberschap is nog altijd springlevend in Twente – en niet alleen daar. In elke regio is er sprake van nabuurschap. Inwoners van dorpen in Zuid-Limburg zeggen bijvoorbeeld dat ze elkaar “bijna allemaal kennen” . Veel bewoners met wie we spraken gaven aan dat ze het belangrijk vinden om zich maatschappelijk in te zetten: “Vrijwilliger zijn, iedereen doet dat hier” . In de gesprekken werden verschillende voorbeelden aangehaald waaruit naar voren kwam dat succesvolle initiatieven van burgers de saam- horigheid versterken. Sociale banden vormen vaak ook de basis voor samenwerking. Zo worden in Zeeuws-Vlaanderen netwerken tussen bewoners benut bij het oplossen van problemen. “We hebben geleerd om het zelf te doen” . In de Veenkoloniën hoorden we over burgerinitiatieven gericht op het tegengaan van armoede en het bevorderen van een gezondere leefstijl. Ook hadden bewoners in deze regio een coöperatieve winkel opgezet.

In de Kop van Noord-Holland vernamen we hoe in de loop der jaren een groot regionaal netwerk is ontstaan van zorginstellingen, dat wordt benut om samen te werken aan een betere gezondheid in de regio. In de gesprekken die we voerden in Parkstad Limburg en Twente kwamen diverse voorbeelden aan de orde van de samenbindende rol die het verenigingsleven hier speelt: sportclubs, muziek- en carnavalsverenigingen. Ook gezamenlijke evene- menten als optochten, braderieën en festivals vervullen in deze regio’s een belangrijke sociale functie. Tegelijkertijd waarschuwden sommige van onze gesprekspartners voor het risico van ‘romantisering’ van deze sociale verbanden. De verbanden zijn namelijk niet allesomvattend, of preciezer: ze sluiten niet iedereen in. Zo richt het nabuurschap zich vooral op het bieden van hulp bij praktische 75 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 zaken en het gezamenlijk organiseren van evenementen. Kwetsbare groepen in de samenleving (bijvoorbeeld mensen met een permanente ondersteuningsbehoefte of mensen die te kampen hebben met eenzaam- heid) worden hiermee maar deels geholpen. Sociale verbanden zijn dus niet altijd inclusief: niet iedereen maakt er deel van uit en “er is niet altijd vanzelfsprekend ruimte voor diversiteit” . De bestaande sociale verbanden staan bovendien onder druk, mede als gevolg van demografische ontwikkelingen in de regio.

Doordat jongeren vertrekken naar de stad ontstaan er ‘gaten’ in de sociale structuren, die daardoor aan vitaliteit inboeten. Ook de instroom van nieuwkomers van buitenaf verzwakt de sociale verbanden in sommige regio’s, doordat zij niet vanzelf meedoen. Uitdunning culturele voorzieningen en verenigingsleven Cultuur, inclusief het verenigingsleven, vormt een belangrijke bindende factor in de regio’s die wij bezochten. Het zijn plaatsen “waar je elkaar tegenkomt, waar je samen bezig bent en waar je hulp krijgt” . Maar veel sport- en gezelligheidsverenigingen en organisatoren van evenementen hebben het zwaar. Dit komt deels doordat de regio’s vergrijzen; jongeren trekken er steeds meer weg. Maar ook de onwennigheid van nieuwkomers van buiten de regio en de onregelmatige aanwezigheid van mensen met een tweede woning spelen een rol. Volgens de mensen met wie wij spraken is de schaarste van het cultuur- aanbod in toenemende mate een probleem. Voor de instandhouding van culturele voorzieningen zoals theaters en musea in de regio, is een divers aanbod cruciaal. Een bloeiend cultureel leven is binnen de regio echter moeilijk overeind te houden wanneer het aanbod zich steeds meer concen- treert in stedelijke kernen. Een voorbeeld hiervan is de fusie van het Orkest van het Oosten en het Gelders Orkest.

“Het orkest heeft nu Arnhem als vestigingsplaats, waardoor orkestleden zich minder goed kunnen verbinden aan muziekscholen of (amateur)theatergezelschappen in Twente of de Achterhoek” . Parkstad Limburg laat zien dat het ook anders kan: hier wordt jaarlijks het internationaal beeldend theaterfestival Cultura Nova georgani- seerd, dat wel het Oerol van het zuiden wordt genoemd. Rol van rijksoverheid en rijksbeleid Landelijke overheid steeds onbereikbaarder In alle regio’s die wij bezochten kwam aan de orde dat het vertrouwen in de (rijks)overheid en in overheidsinstituties afbrokkelt – zowel bij bestuurders als bij mensen die in de regio wonen, werken of ondernemen. De regio’s zijn in de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw als gevolg van besluiten van de rijksoverheid belangrijke economische bedrijvigheid kwijt- geraakt; denk aan de mijnbouw in Limburg, de textielindustrie in Twente en de turfwinning en strokartonindustrie in de Veenkoloniën. Daarmee is ook de bijbehorende werkgelegenheid uit de regio’s verdwenen. Dit verleden bepaalt nog steeds in grote mate hoe in de regio’s tegen de overheid wordt aangekeken, in het bijzonder tegen de landelijke overheid. De afstand die men ervaart tot de overheid komt op verschillende manieren tot uiting.

76 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 In de eerste plaats tekenden wij in alle regio’s die wij bezochten kritische geluiden op over de gebrekkige aansluiting van het rijksbeleid op de regi- onale situatie. Veel mensen vinden het landelijk beleid “niet passend voor onze regio” . Het rijksbeleid, of normen op specifieke terreinen, zoals het openbaar vervoer, “lijken te zijn gebaseerd op een Randstedelijke logica” . In de tweede plaats kwam in onze gesprekken herhaaldelijk aan de orde dat de rijksoverheid letterlijk steeds meer op afstand is komen te staan van de regio’s. Kantoren van de Belastingdienst zijn gesloten, regionale rechtbanken lijken niet meer alle zaken te behandelen en de departementale ‘ambassadeurs’ opereren vrijwel alleen nog vanuit Den Haag. De lande- lijke overheid is niet (meer) nabij. Een neveneffect hiervan is volgens onze gesprekspartners dat landelijke overheden hun voelsprieten in de regio kwijtraken. Tot slot leeft in de regio’s die wij bezochten het beeld dat de kwaliteit van het lokaal bestuur niet past bij de (forse) opgaven in de regio. De regio’s bestaan vaak uit gemeenten met relatief weinig inwoners, die in vergelijking met (middel)grote gemeenten minder hoge salarissen en vergoedingen kunnen bieden aan hun ambtenaren, wethouders en gemeenteraadsleden.

Maar de opgaven waar de regio’s voor aan de lat staan, zijn minstens even groot als elders in het land. Of het nu gaat om handhaving van milieuregels bij bedrijven, om het bestrijden van ondermijnende criminaliteit of om de inrichting van grote gebieden: er is aanzienlijke menskracht voor nodig. Overheidsregels sta-in-de-weg bij grensligging De door ons bezochte regio’s zijn bijna allemaal grensregio’s. Deze grenslig- ging biedt in potentie kansen. Dat geldt in het bijzonder voor regio’s waar zich aan de andere kant van de grens een stedelijk gebied met economische activiteiten bevindt. Maar het benutten van de mogelijkheden stuit regel- matig op belemmeringen. De grensligging kan in die gevallen juist nadelig uitpakken. Zo ervaart men in de regio Twente “een halve arbeidsmarkt, waarbij we alleen naar het westen kunnen kijken” . De mogelijkheden die er ten oosten van Twente liggen voor het aantrekken van extra personeel kunnen in de praktijk vaak nauwelijks worden benut, vanwege wettelijke en administra- tieve belemmeringen. Vergelijkbare belemmeringen hebben ertoe geleid dat de standplaats van de Twentse traumahelikopter veel westelijker is gesitueerd dan vanuit regionaal perspectief logisch zou zijn geweest: “ Aan de andere kant van de grens kunnen dan ook mensen worden geholpen.

En de Duitsers doen het wel: die helpen wél in Nederland, dat hebben ze ook tijdens de coronapandemie gedaan. ” Ook in Zeeuws-Vlaanderen is er volgens de plaatselijke ondernemers sprake van een gedeelde arbeidsmarkt, waarbij de kansen in Gent en Brugge niet goed kunnen worden benut als gevolg van nationaal overheidsbeleid. In Parkstad Limburg zit de grens in de weg op het vlak van energie. Er is in deze regio sprake van congestie op het elektriciteitsnet (EZK, 2022). Deze omstandigheid belemmert de economische ontwikkeling in de regio, 77 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 “terwijl er in Herzogenrath een enorm zonnepark ligt, maar dat kunnen we niet benutten omdat het buiten de Nederlandse wet valt. ” Een ander voor- beeld uit Parkstad Limburg betreft de politiecapaciteit: deze schiet perma- nent tekort, omdat grensoverschrijdende criminaliteit onvoldoende wordt meegewogen bij beslissing over inzet en capaciteit. De grote verschillen tussen enerzijds de Nederlandse en anderzijds de Duitse respectievelijk Belgische wetten en regels staan in bovenstaande gevallen het benutten van kansen in de weg. Die verschillen belemmeren in de grensregio’s ook een efficiënte organisatie van de kinderopvang, het primair onderwijs en het leerlingenvervoer.

De uiteenlopende nationale voorschriften en bepalingen spelen daarnaast de realisatie van essentiële infrastructuur parten, zoals het glasvezelnet in Parkstad Limburg, de Veenkoloniën en delen van Zeeuws-Vlaanderen. Als er sprake is van te grote juridische en beleidsmatige verschillen aan weerszijden van de grens, wordt de grensligging van regio’s een factor die nadelig uitwerkt voor de brede welvaart in het gebied. Als regio’s door hun grensligging structureel worden belemmerd in hun economische en maatschappelijke ontwikkeling, kan er een neerwaartse spiraal ontstaan. 3 GELDSTROMEN VANUIT RIJK EN EU NAAR DE REGIO’S In deze bijlage brengen we de geldstromen van het Rijk naar de regio’s in Nederland in kaart. We laten daarbij zien dat deze rijksinvesteringen al decennialang vooral terechtkomen in de stedelijke kernen van Nederland; de regio’s worden structureel onderbedeeld. Verder inventariseren we in deze bijlage de subsidiestromen die vanuit de EU in de Nederlandse regio’s terechtkomen. Om hoeveel geld gaat het, wie zijn de voornaamste ontvan- gers en voor welke doeleinden zijn de Europese budgetten bestemd? Rijksinvesteringen in structuurversterking De rijksoverheid investeert in het hele land op verschillende manieren in ruimtelijk-economische en sociaal-economische structuurversterking.

Ze doet dit bijvoorbeeld door middel van financiële bijdragen aan infrastruc- tuur (wegen, spoorlijnen, metrolijnen, vaarwegen, havens, bruggen, sluizen en tunnels), ziekenhuizen, zorginstellingen, onderwijsinstellingen, onder- zoeks- en kennisinstellingen, woningbouwprojecten enzovoort. De rijksinvesteringen in ruimtelijk-economische en sociaal-economische ontwikkeling maken vooral krachtiger wat al krachtig is. Economisch sterke 78 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 gebieden zijn de afgelopen decennia ondersteund bij het verder versterken van hun potentie. De achterliggende aanname hierbij was dat het maxima- liseren van economische welvaartsgroei voor Nederland als geheel uitein- delijk ook zwakkere regio’s ten goede komt. Deze aanname blijkt echter niet te kloppen. Oevering & Raspe (2020) laten zien dat de sterke economische regio’s in Nederland zich de afgelopen jaren steeds meer hebben versterkt, terwijl de kleine(re) regio’s aandeel in de economie verliezen vooral in gebieden buiten de stedelijke kernen (zie hierover ook bijlage 1). Het nadelige effect dat regio’s ondervinden van het investeringsbeleid van de rijksoverheid wordt versterkt doordat in de private sector vergelijkbare keuzes worden gemaakt.

Bedrijven verplaatsen hun vestigingen vaak naar hoogstedelijke gebieden, in de veronderstelling dat ze daar kunnen profi- teren van het ecosysteem van de goed geschoolde jonge arbeidskrachten, start-ups en goede (internationale) bereikbaarheid. Beide ontwikkelingen tezamen leiden tot een scheve verdeling van brede welvaart tussen regio’s. In deze paragraaf illustreren wij de ongelijke spreiding van de geldstromen van het Rijk over Nederland door te kijken naar rijksinvesteringen in: • de infrastructuur (onderzochte periode 2010-2019); • de economische structuurversterking (onderzochte periode 1994-2005); • de basisinfrastructuur cultuur (onderzochte periode 2017-2024); • de woningbouw (onderzochte periode 2020-2030); en • de leefbaarheid en veiligheid (onderzochte periode 2022-heden). Door voorbeelden te belichten uit verschillende tijdvakken en sectoren, willen we inzichtelijk maken welke geografische patronen de rijksinveste- ringen al decennialang in grote lijnen volgen. Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en T ransport (MIRT) Met het budget dat is gereserveerd voor het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) investeert de rijksoverheid in de ruimtelijk-economische structuur van Nederland. De Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam hebben geïnventariseerd waar die inves- teringen zoal terechtkomen.

Met deze gegevens heeft de vereniging een ‘hittekaart’ gemaakt voor de periode 2010-2019, die de investeringen per vierkante kilometer toont; zie figuur 21. Op de kaart is goed te zien dat het grootste deel van de investeringen uit het MIRT in de periode 2010-2019 ten goede is gekomen aan de stedelijke regio’s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam en (in mindere mate) Eindhoven. 79 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 Figuur 21: ‘Hittekaart’ van MIRT -investeringen in de periode 2010-2019 Bron: Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam, 2020 Fonds Economische Structuurversterking (FES) Een vergelijkbare ruimtelijke concentratie van investeringsgeld is waar- neembaar bij de verdeling van het geld uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) in de periode 1994-2005. Dit fonds, dat werd gevoed vanuit de aardgasbaten, was bedoeld voor investeringen in de Nederlandse infrastructuur en de kenniseconomie. Hoe het FES-geld inder- tijd per investeringsveld regionaal is verdeeld, is in 2006 becijferd door het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO, 2006). De onder- zoekers hebben daarbij gecorrigeerd voor bestedingen die bovenregionaal waren of om andere redenen niet waren toe te delen aan een regio. Uit de berekening van het IOO komt een veelzeggend beeld naar voren, zoals weergegeven in figuur 22.

Figuur 22: Regionale verdeling van geld uit het Fonds Economische Structuurversterking, 1994-2005 100% 80% 60% 40% 20% 0% Noord-Nederland Oost-Nederland Bevolking (%) West-Nederland Zuid-Nederland FES-aandeel 80 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 Duidelijk is te zien dat verreweg het grootste deel van de FES-budgetten | Figuur 23: Spreiding van culturele instellingen over het land, de in de onderzochte periode terecht is gekomen in de stedelijke regio | zogenoemde Culturele Basisinfrastructuur (BIS): periode 2017-2020 West-Nederland.34 | vergeleken met de reservering voor periode 2021-2024 Culturele basisinfrastructuur Niet alleen de rijksinvesteringen in de ruimtelijk-economische structuur hebben zich de afgelopen decennia geconcentreerd in stedelijke regio’s. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de rijksinvesteringen in de culturele basis- infrastructuur. Sinds 2021 is er sprake van iets meer regionale spreiding, maar nog altijd ligt het zwaartepunt ruimschoots in het westen van het land. De kaarten in figuur 23, afkomstig uit een adviesrapport van de Raad voor Cultuur (RvC, 2020), laten dit duidelijk zien. Bron: RvC, 2020 Woningbouwimpuls De investeringen die het Rijk sinds 2020 doet vanuit het budget voor de zogenoemde Woningbouwimpuls, zijn bedoeld voor de bouw van betaal- bare woningen voor starters en mensen met een laag en middeninkomen (VRO, 2022).

De regeling richt zich op het versneld ontwikkelen van grote woningbouwlocaties in de periode 2020-2030. In vier tranches zijn subsidies 34 De indeling in vier regio’s is in de IOO-rapportage als volgt: Noord: Groningen, Friesland en Drenthe; | toegekend aan 113 projecten in 93 gemeenten. Het gaat om in totaal € 961 Oost: Gelderland, Overijssel en Flevoland; West: Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland; Zuid: Noord-Brabant en Limburg. | miljoen voor 165.000 woningen. 81 Zoals te zien is in figuur 24 ligt ook bij deze rijksinvesteringen het zwaartepunt in de stedelijke gebieden, met name in het westen en midden van het land. Figuur 24: Woningbouwimpuls Bron: VRO, 2023 Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid In het kader van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid doet de rijksoverheid sinds 2022 investeringen op het gebied van onder meer wonen en zorg, woningisolatie, sport, onderwijs, sociale zaken en preventie van criminaliteit. Het programma, dat door verschillende departementen samen wordt uitgevoerd, richt zich op twintig focusgebieden. Wat opvalt is de brede betrokkenheid van zowel departementen als gemeenten en lokale partners bij de organisatie van het programma.

Voor elk focusgebied is een rijksvertegenwoordiger aangewezen op het hoogste ambtelijke niveau.35 De twintig focusgebieden zijn de gebieden in Nederland waar zich de problemen rond leefbaarheid en veiligheid concen- treren; zie figuur 25. Figuur 25: Kaart met de twintig focusgebieden van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid Bron: BZK, 2022b 35 Het betreft hier secretarissen-generaal (SG’s), directeuren-generaal (DG’s) dan wel hun directe plaatsvervangers. Stad Gebied/wijk Amsterdam Zuidoost Amsterdam Nieuw-West Arnhem Oost Breda Delft Noord West Dordrecht West Den Haag Zuidwest Eindhoven Woensel-Zuid Groningen Noord Heerlen Noord Leeuwarden Oost Lelystad Oost Nieuwegein Centrale-As Roosendaal Rotterdam -stad Zuid Schiedam Nieuwland-Oost Tilburg Noordwest Utrecht Overvecht Vlaardingen West Zaandam Oost Stad Gebied/wijk 82 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 Zoals de kaart in figuur 25 duidelijk laat zien, concentreren ook de rijks- | (subsidie x multiplier = totale investering). In veel Europese programma’s is investeringen voor leefbaarheid en veiligheid zich op de stedelijke kernen | deze ‘cofinanciering’ door de ontvangende partij verplicht. van ons land.

EU-financiering voor Nederlandse regio’s | Tabel 4: Totale Europese subsidie, projectkosten en multiplier per regio in In opdracht van de drie raden heeft consultancybureau ERAC in beeld | de periode 2014-2022 gebracht welke Europese financiering de voorbeeldregio’s die wij hebben onderzocht, de afgelopen jaren hebben ontvangen (ERAC, 2022). De ERAC- | Regio | Europese subsidie | Projectkosten | Multiplier Kop van Noord-Holland | € 43.951.847 | € 88.488.784 | 2,01 cijfers die wij hieronder presenteren hebben als peildatum 1 september | Parkstad Limburg | € 97.509.453 | € 182.957.950 | 1,88 2022 en hebben betrekking op projecten die zijn gefinancierd met geld | Twente | € 379.113.654 | € 627.942.420 | 1,66 uit de Europese programmaperiode 2014-2020.36 Het ERAC-rapport is | Veenkoloniën | € 89.883.958 | € 190.023.912 | 2,11 gebaseerd op een monitoringsysteem waarin de grootste en belangrijkste | Zeeuws-Vlaanderen | € 73.866.198 | € 164.111.634 | 2,22 Totaal | € 712.392.503 | € 1.312.184.158 | 1,84 Europese programma’s en fondsen zijn opgenomen. Alleen enkele kleine fondsen en programma’s maken geen deel uit van deze inventarisatie.

| Bron: ERAC, 2022 EU-subsidies per regio In tabel 4 hieronder hebben we weergegeven hoeveel Europese subsidie | Wat opvalt in tabel 4 is dat Twente aanzienlijk meer Europese subsidie de regio’s uit ons onderzoek hebben ontvangen in de periode 2014-2022. | ontvangt dan de overige regio’s. Dit is te verklaren uit het feit dat er vanuit Ook staan in de tabel de totale projectkosten vermeld. Verder is de multi- | de EU relatief veel subsidiegeld beschikbaar is voor innovaties, waarvoor plier weergegeven: de vermenigvuldigingsfactor die het financiële aandeel | vooral onderzoeksinstellingen in aanmerking komen. En Twente beschikt aangeeft dat de regio’s zelf hebben moeten toevoegen aan het subsidie- | over een universiteit, de overige regio’s niet (de Open Universiteit in bedrag om de totale investering (i.e. de projectkosten) rond te krijgen | Heerlen buiten beschouwing gelaten). In heel Nederland zien we dat gemeenten, regio’s en provincies die een universiteit binnen hun grenzen hebben liggen, relatief veel Europese subsidie verwerven. 36 De nieuwe (huidige) programmaperiode loopt van 2021 tot 2027. Aangezien de programma’s uit deze periode op dit moment pas worden opgestart, biedt de beschikbare informatie daarover nog weinig inzicht.

83 Opvallend is voorts dat de regio Veenkoloniën vergeleken met Parkstad Limburg een minder hoog bedrag aan EU-subsidie heeft ontvangen, maar een hoger bedrag aan cofinanciering heeft moeten bijdragen. In Twente is het aandeel van het ontvangen subsidiebedrag dat als cofinanciering moest worden bijgelegd, relatief het laagst. Verdeling subsidies per EU-programma In figuur 26 (zie volgende pagina) hebben we per regio de ontvangen subsidiebedragen onderverdeeld naar de Europese programma’s waaruit ze afkomstig waren. De Europese programma’s zelf hebben we onderverdeeld naar de bestuurslaag die de regie heeft over de programma’s. Goed zichtbaar is dat de selectie van afzonderlijke ‘subsidiepotten’ waaruit een regio in de periode 2014-2020 Europees geld ontving, van grote invloed is geweest op de hoogte van het totale subsidiebedrag per regio. Het EU-programma waaruit Nederland in de onderzochte periode de meeste subsidie heeft ontvangen is Horizon2020. Dit programma stimuleert de ontwikkeling van innovaties die meerwaarde hebben voor de gehele EU. De primaire doelgroep van dit programma zijn onderzoeksinstellingen. Van het programma Horizon2020 heeft, zoals tabel 1 laat zien, vooral de regio Twente geprofiteerd.

Verder valt op dat bijna twee derde van het totale Europese subsidiebedrag dat terecht is gekomen in Zeeuws-Vlaanderen, afkomstig was uit de CEF , oftewel de ‘Connecting Europe Facility’. Met geld uit dit Europese fonds wordt in Terneuzen een nieuwe, grotere sluis aangelegd. Ten slotte is te zien dat de bijdragen die de Kop van Noord-Holland en Zeeuws-Vlaanderen hebben ontvangen vanuit de EU, relatief weinig sprei- ding laten zien over de verschillende EU-programma’s. Dit heeft nadelig uitgepakt voor de hoogte van de bedragen die deze regio’s mochten ontvangen. De oorzaak lijkt te liggen in het aantal partijen en sectoren dat in de betreffende regio’s aanwezig was voor het vormen van coalities voor subsidieaanvragen. Dit ‘economisch fundament’ was de afgelopen jaren in de drie zojuist genoemde regio’s smaller dan in Twente, Parkstad Limburg en de Veenkoloniën. Beleidsthema’s van de EU-bijdragen Aan welke beleidsthema’s37 draagt de EU met haar financiering voor de Nederlandse regio’s vooral bij? Op dit punt zijn er parallellen met de brede welvaartsthema’s die we in Inhoudelijke bijlage 1 hebben besproken. Tabel 5 hieronder geeft een overzicht van de subsidiebedragen die de EU tussen 2014 en 2022 heeft toegekend aan de onderzochte regio’s, uitgesplitst naar beleidsthema.

37 ERAC heeft de projecten getypeerd op de acht bestuurlijke thema’s die in overgrote mate een rol speelden in de verschillende provinciale coalitieakkoorden uit 2015. 84 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 Figuur 26: Verdeling subsidies voor vijf Nederlandse regio’s in de periode 2014-2022, per Europees programma Bron: ERAC, 2022)38 38 In het ERAC-rapport is een bijlage opgenomen met een overzicht van alle gebruikte afkortingen en een korte toelichting per programma. 0 50.000.000 256.354.031 209.460.763 92.137 .469 € 75.000.000 250.000.000 25.000.000 Zeeuws-Vlaanderen Veenkoloniën Twente Parkstad Limburg Kop van Noord-Holland OPZuid OP Oost OP Noord Kansen voor West II (OP West) Interreg VB North West Europe Interreg VB Noordzee Interreg VA Vlaanderen-Nederland Interreg VA Euregio Maas-Rijn Interreg VA Duitsland-Nederland Interreg 2 Zeeën ELFPO Regionale regie ISF ESF EFMZV AMIF Nationale regie Urban Innovative Actions URBACT LIFE Interreg VC Europe Horizon 2020 EUROSTARS Europe for citizens Erasmus+ EaSI Creative Europe CEF Europese regie 85 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 Tabel 5: Verdeling EU-subsidies 2014-2022 voor vijf regio’s, verdeeld naar | wijkt af: daar was in de periode 2014-2022 bijna de helft van de toegekende beleidsthema | Europese budgetten bestemd voor cultuur en samenleving.

Beleids thema | Kop van | Parkstad | Twente | Veenkoloniën | Zeeuws- | Totaal Noord-Holland | Limburg | Vlaanderen | In Parkstad Limburg zien we een vrij grote spreiding tussen de beleids- Cultuur en | € 3.409.017 | € 9.974.811 | € 43.575.275 | € 150.000 | € 60.890.631 | thema’s waarvoor EU-subsidie is verstrekt. Een verklaring hiervoor is dat samenleving Economie en | € 25.619.560 | € 14.931.716 | € 224.009.192 | € 16.528.826 | € 12.371.433 | € 299.173.573 | in deze regio relatief veel van het ontvangen geld afkomstig was uit de innovatie | Interregprogramma’s van de EU (zie ook figuur 26 hierboven), die meestal Energie | € 8.650.992 | € 15.889.535 | € 29.081.369 | € 8.042.815 | € 279.668 | € 66.360.049 | breed georiënteerd zijn qua thematiek. Milieu, land | € 4.960.784 | € 1.735.302 | € 28.594.412 | € 3.795.716 | € 7.264.008 | € 46.888.867 Mobiliteit en | € 67.683 | € 29.304.864 | € 20.591.802 | € 49.009.305 | € 102.265.485 infrastructuur | Ontvangende organisaties in de regio’s Onderwijs en | € 2.504.970 | € 30.445.636 | € 57.475.399 | € 14.931.789 | € 3.945.424 | € 118.453.869 | De ontvangers van Europese bijdragen zijn te verdelen in drie categorieën: arbeidsmarkt Toerisme en | € 2.072.858 | € 349.963 | € 487.497 | € 2.825.702 | € 678.339 | € 7.423.180 | overheden, bedrijven en kennisinstellingen.

In figuur 27 hebben we op basis recreatie | van ERAC-cijfers per onderzochte regio aangegeven hoe deze drie catego- Zorg en | € 75.000 | € 1.443.420 | € 8.899.173 | € 183.835 | € 168.021 | € 10.936.849 welzijn | rieën van ontvangers zich in de periode 2014-2020 tot elkaar verhielden. Hoe Totaal | € 43.951.847 | € 97.509.453 | € 379.113.654 | € 89.883.958 | € 73.866.198 | € 712.392.503 | groter de cirkel, hoe groter de totale omvang van de ontvangen bijdragen. Bron: ERAC, 2022 Zoals de kaart laat zien domineert in Twente de Universiteit Twente de cijfers. We gaven al aan hoe dat komt: het grootste EU-subsidieprogramma, Te zien is dat de meeste regio’s vooral subsidies hebben ontvangen voor | Horizon2020, richt zich voornamelijk op kennisinstellingen zoals economie en innovatie. In de Kop van Noord-Holland en Twente was bijna | universiteiten. 60% van al het Europese geld hiervoor bestemd. Zeeuws-Vlaanderen vormt een uitzondering. Tweede derde van de subsidies die deze regio tussen 2014 en 2022 heeft ontvangen, waren geoormerkt voor mobiliteit en infrastructuur. Dit heeft te maken met de eerder genoemde uitbreiding van het sluizencomplex in Terneuzen.

Ook de regio Veenkoloniën 86 Figuur 27: Kaart van Nederland met per regio de verdeling van Europese subsidies naar type ontvanger Bron: ERAC, 2022 In Zeeuws-Vlaanderen en Parkstad Limburg was de overheid duidelijk de grootste ontvanger van EU-subsidies. Dit zijn niet toevallig ook de regio’s waar de grootste CEF-bijdragen naartoe zijn gegaan; met name overheden zijn de doelgroep van dit fonds, dat bedoeld is voor verbetering van de transportinfrastructuur. In Zeeuws-Vlaanderen gaat de meeste van deze financiering naar het consortium dat verantwoordelijk is voor de nieuwe sluis in Terneuzen. In Parkstad Limburg zijn het binnen de categorie ‘over- heid’ vooral de gemeenten die EU-subsidie hebben ontvangen. Dit komt onder meer door het programma ‘Urban Innovative Actions’; gemeenten zijn de primaire doelgroep van dit programma. Verder is in Parkstad Limburg € 28 miljoen gegaan naar de provinciale overheid. Dit betreft geld voor CEF-projecten in de regio gericht op verbetering van het spoor. Ook in de Veenkoloniën is relatief veel EU-subsidie naar overheden gegaan. In dit geval betreft het subsidies via de rijksoverheid voor stimulering van cultuur en samenleving. In de Kop van Noord-Holland ten slotte, is het aandeel kennisinstellingen dat in de periode 2014-2020 EU-subsidie ontving, relatief groot.

De meeste ontvangers maken deel uit van het kenniscluster rond het Energieonderzoek Centrum bij de kernreactor in Petten. 87 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 4 MODEL VOOR GELIJKWAARDIG PARTNERSCHAP Model voor gelijkwaardig partnerschap raad voor het openbaar bestuur Beleidsambitie Rijk Eisen aan uitvoering Verantwoordelijkheid uitvoering Verantwoording aan Rijk Decentrale middelen Verplicht karakter Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport Beleidsambitie Rijk Eisen aan uitvoering Verantwoordelijkheid uitvoering Verantwoording aan Rijk Decentrale middelen Verplicht karakter Regionale Energie Strategieën Beleidsambitie Rijk Eisen aan uitvoering Verantwoordelijkheid uitvoering Verantwoording aan Rijk Decentrale middelen Verplicht karakter Regio Deals MIRT Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype) RES Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype) Regio Deals Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype) Dit model hoort bij het advies ‘Rol nemen, ruimte geven’ van de Raad voor het Openbaar Bestuur. De zes vragen kunnen het Rijk helpen invulling te geven aan de ambitie tot gelijkwaardige samenwerking. Het is een ideaaltypisch model voor gelijkwaardig partnerschap; afhankelijk van politieke en praktische keuzes kunnen de antwoorden per situatie verschillen. Bij de inrichting van gelijkwaardig partnerschap kan dit model als de default- optie gebruikt worden.

Het model dient dan om op een transparante en met argumenten onderbouwde manier het gesprek aan te gaan over de inrichting van de samenwerking. 1 In hoeverre heeft het Rijk een eigen beleidsambitie? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate 2 In hoeverre verplicht het Rijk de decentrale overheden tot de samen werking? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate 3 In hoeverre dienen de decentrale overheden eigen middelen in te zetten? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate 4 In hoeverre stelt het Rijk eisen aan de uitvoering? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate 5 Hoe is de verantwoordelijkheid voor de uitvoering verdeeld? 1 = het Rijk 100%; 5 = de decentrale overheden 100% 6 In hoeverre dienen decentrale overheden zich aan het Rijk te verantwoorden over bestedingen en resultaten? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate 88 PRINTELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 4 LITERATUUR ActiZ, Nederlandse ggz, FMS, InEen, NFU, NVZ, NZa, PN, VNG, V&VN, ZKN, ZiN, Zorgthuisnl, ZN & VWS (2022). Integraal Zorgakkoord. Samen werken aan gezonde zorg. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 1049586 bij de aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer van de minister van VWS, de minister voor Langdurige Zorg en de staatssecretaris van VWS d.d. 16 september 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 31 765, nr. 655. Allers, M., J. de Natris, H. Rienks & T . de Greef (2021).

Gemeentelijke herindeling schaadt lokale en nationale democratie, https://www. mejudice.nl/artikelen/detail/gemeentelijke-herindeling-schaadt-lokale-en- nationale-democratie Badir, M., B. van Bavel, S. Hardeman & A. Rijpma (2017). Brede Welvaartsindicator 2017 . Brede welvaart in Nederland: nationaal en regionaal. Utrecht: Universiteit Utrecht & Rabobank. Te raadplegen via https://economie.rabobank.com Bastiaanssen, J. & M. Breedijk (2022). Toegang voor iedereen? Een analyse van de (on)bereikbaarheid van voorzieningen en banen in Nederland. PBL -publicatienummer 4932. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. BDO (2021). BDO-Benchmark Nederlandse Gemeenten 2021. Amsterdam: BDO Acccountants & Adviseurs. Berg, C. van den & A. Kok (2021). Regionaal maatschappelijk onbehagen. Naar een rechtsstatelijk antwoord op perifeer ressentiment. Rapport in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.rug.nl/cf/pdfs/03092021- vdberg-en-kok-regmaatschonbehagen.pdf 89 PRINT BZK (2021a). Gemeentefonds. Decembercirculaire 2021. Brief aan | BZK (2022e). Eerste appreciatie van de belangrijke opgaven op het gebied de gemeentebesturen d.d. 14 december 2021 van de minister van | van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (herdruk). Brief aan de Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. | Tweede Kamer d.d.

24 januari 2022 van de minister van Binnenlandse BZK (2021b). Groeien aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer d.d. | Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 35 6 april 2021 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en | 925-VII, nr. 129. Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 71. | BZK (2022f). Jaarverslag en slotwet gemeentefonds 2021. Brief aan de BZK (2022a). Kabinetsreactie op de Atlas van afgehaakt Nederland. Brief aan | Tweede Kamer d.d. 18 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken de Tweede Kamer d.d. 10 oktober 2022 van de minister van Binnenlandse | en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 836 000, Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, | nr. 1. 36200-VII, nr. 17. | BZK (2022g). Onderhoudsrapport specifieke uitkeringen (USO) 2021. Brief BZK (2022b). Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Z.pl.: | aan de Tweede Kamer d.d. 17 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Bijlage | Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 1039948 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 juli 2022 van de minister | kenmerk 2022-0000249833. voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Tweede Kamer, | Coalitieakkoord (2021).

Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst: vergaderjaar 2021-2022, 30 995, nr. 100. | coalitieakkoord 2021-2025 VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Z.pl.: eigen BZK (2022c). Aanpak vierde tranche Regio Deals. Brief aan de Tweede | beheer. Bijlage 1009826 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 12 december Kamer d.d. 1 juli 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en | 2021 van de informateurs J.W. Remkes en W. Koolmees. Tweede Kamer, Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 697 nr. | vergaderjaar 2021-2022, 35 788, nr. 77. 109. | CBS (2021). Gemeentelijke regelingen; gemeentelijke heffingen, periode BZK (2022d). Inzet Regio’s aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer | 2021. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op d.d. 13 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en | 20 december 2022 via Gemeenterekeningen; gemeentelijke heffingen, Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 851, nr. 75. | gemeentegrootteklasse, regio (cbs.nl) CBS (2022). Regionale Monitor Brede Welvaart 2022. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op 5 december 2022 via https://www. cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart-2022 90 CEBEON (2021). Gemeenten in de knel. Toenemende druk op financiële | Elzinga, D.J. (2022). Naar nieuwe vormen van decentraal bestuur.

positie leidt tot sluipende uitholling voorzieningenniveau. 20819 | Bouwstenen voor verbeterde interbestuurlijke betrekkingen en voor een eindrapport. Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.cebeon.nl/ | effectief beleidskader decentraal bestuur. Winsum: eigen beheer. Bijlage gemeenten-in-de-knel/  | 1018992 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 februari 2022 van de COELO (2022). Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 2021. Groningen: | minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden, | vergaderjaar 2021-2022, 35 925-VII, nr. 136. Rijksuniversiteit Groningen. | ERAC (2022). Monitoringsrapportage Raad voor de leefomgeving en Commissie Nationaal Groeifonds (2022). Rapport tweede | infrastructuur; Peildatum 1 september 2022. ’s-Hertogenbosch: European beoordelingsronde. April 2022. Publicatie-nr. 22402145. Den Haag: | and Regional Affairs Consultants. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. | Europese Commissie (2021a). Aanbeveling (EU) 2021/402 van de commissie CPB (2015). Grondprijzen en grensregio’: Zijn hoge grondprijzen een | van 4 maart 2021 over doeltreffende actieve steun voor werkgelegenheid probleem voor het vestigingsklimaat van Nederlandse grensregio’s? CPB | na de COVID-19-crisis (EASE). Publicatieblad van de Europese Unie, Notitie d.d.

6 maart 2015, uitgevoerd op verzoek van het Ministerie van | L 80/1. Economische Zaken. Den Haag: Centraal Planbureau. | Europese Commissie (2021b). Mededeling van de Commissie aan het Dagevos, J., F. Bijster, J. Janssen, J. Kroeze & S. Paenen (2022). Werelden | Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal van verschil. Achterstandsproblematiek in Nederland in kaart gebracht. | Comité en het Comité van de Regio’s: Een langetermijnvisie voor Publicatienummer 220120-01. Tilburg: Het Pon & Telos. | de plattelandsgebieden van de EU — Naar sterkere, verbonden, Divosa (2021). Onderzoek brengt stapeling uitgaven sociaal domein 2015- | veerkrachtige en welvarende plattelandsgebieden in 2040. Brussel, 2019 in beeld. Te raadplegen via: https://www.divosa.nl/sites/default/files/ | 30 juni 2021. COM(2021) 345 final. nieuwsbericht_bestanden/bdo-rapport-financiele-staat-sociaal-domein- | Europese Commissie (2022). Mededeling van de Commissie aan het gemeenten-2020.pdf | Europees parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio‘s over het 8e cohesieverslag: Naar cohesie in Europa in 2050. Brussel, 4 februari 2022. COM(2022) 34 final. Evenhuis, E., A. Weterings & M. Thissen (2020). Bevorderen van brede welvaart in de regio: keuzes voor beleid. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. 91 EZK (2022).

Congestie op het elektriciteitsnet in Limburg en Noord-Brabant. | In.Fact.Research (2021). Evaluatie Tweede Actieplan | Bevolkingsdaling. Brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat aan de Tweede | Opgesteld door Johan van Iersel. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 981142 Kamer d.d. 8 juni 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 023, | bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 mei 2021 van de minister van nr. 311. | Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar Groenemeijer, L., K. Gopal, M. Stuart-Fox, G. van Leeuwen & D. Omtzigt | 2020-2021, 31 757, nr. 104. (2021). Vooruitzichten bevolking, huishoudens en woningmarkt 2021- | IOO (2006). Quick scan regionale verdeling FES-toezeggingen. Beknopte 2035. Prognose en Scenario’s 2021-2035. Uitgevoerd in opdracht van het | rapportage. Leiden: Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven. Ministerie van BZK. Delft: ABF Research. | Lous, B. (2021). ‘Beleidsfocus op economische groei ondermijnt onderling Hope, D. & J. Limberg (2020). The Economic Consequences of Major | vertrouwen’. In: ESB 106(4800S), p. 56-61. Tax Cuts for the Rich. Working Paper 55. London: London School of | Lukkezen, J. & E.M. Sent (2020). ‘Als je over alles neutraal bent, ben je Economics and Political Science / International Inequalities Institute. | waarschijnlijk dood’. In: ESB, 2 januari 2020.

Te raadplegen via http://eprints.lse.ac.uk/107919 | LVKK (2022). Goed voor elkaar dorpen: hoe gemeenschapskracht zich IenW (2021). Integrale Mobiliteitsanalyse 2021. Mobiliteitsontwikkeling | ontwikkelt. Praktijk, theorie en tips. Assen: Landelijke Vereniging voor en -opgaven in kaart gebracht. Bijlage bij brief aan Tweede Kamer d.d. | Kleine Kernen. 29 juni 2021 van de minister en de staatssecretaris van Infrastructuur en | Maastricht University (2019). Inventarisatie grensoverschrijdende Waterstaat. Kenmerk: IENW/BSK-2021/175735. | knelpunten North Sea Port. Onderdeel onderzoeksrapport 1 februari 2019 IenW & VRO (2022). Vaststelling van de begrotingsstaat van het | (final draft). Maastricht: Institute for Transnational and Euregional cross Mobiliteitsfonds voor het jaar 2023. Brief aan de Tweede Kamer d.d. | border cooperation and Mobility (ITEM). 14 november 2022 van de ministers van Infrastructuur en Waterstaat en | Milikovski, F. (2022). ‘Vervoersarmoede is nu ook in Nederland een voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en de staatssecretaris | probleem’. In: NRC, 18 november 2022. Te raadplegen via https://www. van Infrastructuur en Waterstaat. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, | nrc.nl/nieuws/2022/11/18/vervoersarmoede-is-nu-ook-in-nederland-een- 36 200-A, nr. 9. | probleem-a4148699 OCW (2022). Een abonnement op de hele wereld.

Versterken van het stelsel van openbare bibliotheken. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 november 2022 van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33 846, nr. 70. 92 OECD (2012). Promoting growth in all regions. Paris: OECD Publishing. | Rli (2019). De som der delen. Verkenning samenvallende opgaven in de http://dx.doi.org/10.1787/9789264174634-en | regio. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. OECD (2018). The Future of Regional Development and Public Investment | Rli (2021a). Investeren in duurzame groei. Den Haag: Raad voor de in Wales, United Kingdom. OECD Multi-level Governance Studies. Paris: | leefomgeving en infrastructuur. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e6f5201d-en | Rli (2021b). Naar een integraal bereikbaarheidsbeleid. Den Haag: Raad voor OECD (2019). OECD Regional Outlook 2019: Leveraging Megatrends for | de leefomgeving en infrastructuur. Cities and Rural Areas. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ | Rli (2021c). Geef richting, maak ruimte! Den Haag: Raad voor de 9789264312838-en | leefomgeving en infrastructuur. Oevering, F. & O. Raspe (2020). ‘Regionaal-economische verschillen fors | ROB (2020). Kennis delen. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. toegenomen’. In: ESB, 105 (4790) d.d. 8 oktober 2020, p. 456-459. | ROB (2021a). Rol nemen, ruimte geven.

De rol van het Rijk bij Ovaska, T. & R. Takashima (2010). ‘Does a rising tide lift all the boats? | interbestuurlijke samenwerking. Den Haag: Raad voor het Openbaar Explaining the national inequality of happiness.’ In: Journal of Economic | Bestuur. Issues, 44(1), p. 205-224. | ROB (2021b). Droomland of niemandsland? Uitgangspunten voor het PBL & CBS (2022). Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022. Te | besturen van regio’s. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. raadplegen via https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/ | ROB (2022). Gezag herwinnen. Over de gezagswaardigheid van het PBL, SCP & CPB (2017). Naar een Verkenning Brede welvaart. Den Haag: | openbaar bestuur. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. Uitgeverij PBL. Te raadplegen via https://www.pbl.nl/publicaties/naar-een- | Robeyns, I. (2022). ‘Zo ga je om met normativiteit bij welvaartsmeting’. In: verkenning-brede-welvaart | ESB 107(4808), p. 172-174. Piketty, T. & E. Saez (2013). ‘Top incomes and the Great Recession: recent | Roine, J., J. Vlachos & D. Waldenström (2009). ‘The long-run determinants evolutions and policy implications’. In: IMF Economic Review, 61(3), | of inequality: what can we learn from top income data?’ In: Journal of p. 456-478. | Public Economics, 93(7-8), p. 974-988 Remkes, J. (2022). Wat wel kan. Uit de impasse en een aanzet voor | RTV Noord (2022).

Actiegroep haalt bakzeil: 21 van de 34 bruggen in Pekela perspectief. Rapport naar aanleiding van gesprekken tussen kabinet | verdwijnen. Nieuwsbericht d.d. 21 juni 2022. Te raadplegen via en agrarische sector, medeoverheden en andere belanghebbende | https://www.rtvnoord.nl/nieuws/933778/actiegroep-haalt-bakzeil-21-van- organisaties. Z.pl: eigen beheer. Bijlage bij Kamerstukken 30 252 en 35 | de-34-bruggen-in-pekela-verdwijnen 334, nr. 34. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023. 93 RvC (2020). Culturele basisinfrastructuur. Advies BIS 2021-2024. Den Haag: | SER (2021). Zekerheid voor mensen, een wendbare economie en herstel Raad voor Cultuur. Te raadplegen via https://www.raadvoorcultuur.nl/ | van de samenleving. Sociaal-economisch beleid 2021-2025. Advies documenten/adviezen/2020/06/04/advies-basisinfrastructuur-2021-2024 | 21/08. Uitgebracht aan de informateur en het kabinet ten behoeve van de RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is | kabinetsperiode 2021-2025. Den Haag: Sociaal-Economische Raad. een zaak van ons allemaal. Publicatie 2020-08. Den Haag: Raad voor | Staatscommissie Parlementair stelsel (2018). Lage drempels, hoge dijken. Volksgezondheid & Samenleving. | Democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de staatscommissie RVS (2021a). Een eerlijke kans op een gezond leven. Den Haag: Raad voor | parlementair stelsel.

Amsterdam: Boom. Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 979444 bij brief aan de Tweede | Thissen, M. & J. Content (2021). Brede welvaart in Nederlandse gemeenten: Kamer d.d. 29 april 2021 van de staatssecretaris van Volksgezondheid, | het belang van regionale samenhang. Den Haag: Planbureau voor de Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 793, nr. 550. | Leefomgeving. RVS (2021b). Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving. Vier | Thomas, C. (2018). ‘De Wereldbank denkt niet langer dat groei mensen prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode. Den Haag: Raad voor | vanzelf uit de armoede tilt’. In: Financieel Dagblad, 7 april 2018. Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 973100 bij brief aan de Tweede | Tjeenk Willink, H.D. (2022). Tot zover ben ik gekomen. Eerste lezing in de Kamer d.d. 15 maart 2021 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn | tweejaarlijkse cyclus over ‘De democratische rechtsorde in de praktijk’. en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 35 570-XVI, nr. 187. | Z.pl.: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.raadvanstate.nl/ RVS (2022). De regio als redding? Over de dilemma’s rond regionaal werken | publish/pages/129420/de_herman_tjeenk_willink_lezing_2022.pdf aan gezondheid en zorg en het belang van balanceren. Den Haag: Raad | Tordoir, P. (2021).

‘Economische visies op de stad: arena voor marktwerking voor Volksgezondheid & Samenleving. | en innovatie’. In: G.J. Hospers & P. Renooy (red.), De wereld van de stad: Rijk, IPO, VNG & UvW (2023). Code Interbestuurlijke Verhoudingen. | theorie, praktijk, toekomst. Amsterdam: Berghauser Pont Publishing. Gezamenlijke uitgave van het Rijk, het Interprovinciaal Overleg, de | Universiteit Utrecht, Universiteit Hasselt & LDR advocaten (2020). Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van Waterschappen. | Grensoverschrijdende samenwerking bij infrastructurele projecten 2.0. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 20 januari | Aanbevelingen voor de revitalisering van de samenwerking tussen 2023 van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over | Vlaanderen en Nederland bij grensoverschrijdende infrastructurele de Actieagenda Sterk Bestuur. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33 | projecten. Den Haag: eigen beheer. 047 nr. 25. 94 Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam (2020). Leren van MIRT - investeringen op de kaart. Te raadplegen via https://deltametropool.nl/ projecten/leren-van-mirt-investeringen-op-de-kaart/ Verhagen, J. (2019). Wmo en jeugdzorg drukken overige uitgaven weg. Lias info. Voogd, J. de & R. Cuperus (2021). Atlas van afgehaakt Nederland. Over buitenstaanders en gevestigden. Z.pl.: eigen beheer.

Te raadplegen via https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/ rapporten/2021/12/17/atlas-van-afgehaakt-nederland VRO (2022). Integrale visie op de woningmarkt. Brief van de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening aan de Tweede Kamer d.d. 15 december 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 32 847 , nr. 985. VRO (2023). Monitor woningbouwimpuls. Graadpleegd dd. 8-3-2023 via: https://experience.arcgis.com/experience/2c2ea4b746e343f080439680454 85b27/page/Viewer-%26-Facts/?draft=true VWS (2022). Toekomstbestendige acute zorg. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 22 februari 2022 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 247 , nr. 341. Werkgroep grensbelemmeringen (2020). Niet aanpassen maar afwijken. Verslag van de werkgroep grensbelemmeringen. Studie uitgevoerd door de universiteiten van Utrecht en Hasselt, in opdracht van de Nederlandse en de Vlaamse regering. Z.pl: eigen beheer. Bijlage 961255 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 14 december 2020 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 70. Weterings, A., M. Thissen & E. Buitelaar (2021). Zicht op het effect van de Regio Deals op de brede welvaart. PBL -publicatienummer 4649. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

95 PRINTELKE REGIO TELT! | LITERATUUR BIJLAGE TOTSTANDKOMING ADVIES Samenstelling raadscommissie Jantine Kriens, raadslid Rli en commissievoorzitter Godfried Bogaerts, raadslid RVS Joris van den Boom, raadslid Rli Martiene Branderhorst, raadslid ROB Martijn van der Steen, raadslid RVS André van der Zande, raadslid Rli Peter Wilms, raadslid ROB Samenstelling projectteam Bart Swanenvleugel, projectleider Mirjam van Gameren, projectondersteuner Ineke Hoekstra, projectmedewerker vanaf 1 augustus 2022 Pieter de Jong, projectmedewerker Dorle Kok, projectmedewerker tot 1 augustus 2022 Gerber van Nijendaal, projectmedewerker Robert Vonk, projectmedewerker Douwe Wielenga, projectmedewerker Stagiairs Nicole Kuijf, stagiair bij de Rli vanaf 1 januari 2023 Ruut Willemsen, stagiair bij de ROB van februari tot en met april 2022 96 PRINT Geraadpleegde deskundigen en instanties Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Maarten Allers, Rijksuniversiteit Groningen Sharon Bartels, College van Rijksadviseurs Hillie Beentjes, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Aafke Belterman, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Peter Bertholet, IBA-Parkstad Michèle Blom, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Bettina Bock, Rijksuniversiteit Groningen Richard van den Born, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Astrid Boeijen, Smart Service

Campus (SSC) Michiel Boots, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat René Bosscher, Gemeente Eemsdelta Fons Bovens, GGD Zuid Limburg Adriaan Brouwer, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Marco van Burgstreden, CROW Kees van der Burg, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Natalie Burgers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Tom Cordeweners, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Anne Çeta Blanksma, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ruth Clabbers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Monique van Dael, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties John Dagevos, Tilburg University Koen Delanghe, Europese Commissie Jaap van Delden, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Ellen van Doorne, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Jan Hendrik Dronkers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Evelien Eggink, Sociaal en Cultureel Planbureau Koen Elzerman, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Ben van Essen, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen Manon Fretz, Sociale Zaken en Werkgelenheid Marieke Franken, College van Rijksadviseurs Saskia Franssen, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Bram Geurkink, Sociaal en Cultureel Planbureau Sander Gerritsen, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Nick de Graaf, Ministerie van

Infrastructuur en Waterstaat Rinke Groot, College van Rijksadviseurs Bert de Groot, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ward Hermans, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Jeroen Heuvelink, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Tim Hoek, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht Nicole van Iwaarden, College van Rijksadviseurs Jannemarie de Jonge, College van Rijksadviseurs Geert de Joode, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Marc Konings, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Koen Koolstra, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Raymond Kubben, Raad voor Cultuur 97 PRINTELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES Chris Kuijpers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Petro Kuijpers, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten) Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord Marieke Meijer, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ron Meijer, Nationaal Programma Heerlen-Noord Evert Meijers, Universiteit Utrecht Emily van Miltenburg, Sociaal en Cultureel Planbureau Marijn Molema, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen Nico de Neeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Sjoerd van Ommelen, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat Ivka Orbon, BrabantAdvies Martijn Panjer, ERAC

Klaske Piebenga, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen Ronald Plantinga, Planbureau voor de Leefomgeving Jan Rademaker, IBA-Parkstad Otto Raspe, Rabobank Bastian Ravesteijn, Erasmus Universiteit Rotterdam Anne Reitsma, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC) Afke van Rijn, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Lydia van Santen, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten) Roelof Schellingerhout, Sociaal en Cultureel Planbureau Mathea Severeijns, IBA-Parkstad Jaap Slootmaker, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Robert Smeets, ERAC Dirk Spannenburg, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Karin van Steensel, BrabantAdvies Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kees Terlouw, Universiteit Utrecht Michel van der Veen, Provincie Groningen Francesco Veenstra, College van Rijksadviseurs Wouter Veldhuis, College van Rijksadviseurs Lotte Vermeij, Sociaal en Cultureel Planbureau Focco Vijselaar, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mirjam Visscher, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Ben Visser, Burgemeester Eemsdelta Bjørn Vokerink, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Josse de Voogd, Tilburg University Dirkjan de Vries, Ministerie van Infastructuur en Waterstaat Mattheus Wassenaar, Ministerie van Infrastructuur en

Waterstaat Sjouke Wieringa, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Brigitte Zonneveld, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Expertbijeenkomst Provinciale Planbureaus 8 juni 2022 Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht Marja Janssens, Kenniscentrum sociaal-maatschappelijke vraagstukken Groningen/Drenthe Fons van der Lucht, Hanze Hogeschool Ivka Orbon, BrabantAdvies 98 PRINTELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES Ilse Schrijver, Neimed/Zuyd Hogeschool Sittard Luc Verschuren, Hogeschool Zeeland Edwin van de Wiel, Kennispunt Twente Truus de Witte, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen Regiobijeenkomsten Parkstad Limburg 15 juni en 7 december 2022 Liesbeth van Beek, Heem wonen Peter Bertholet, Stadsregio Parktstad Limburg Ron Bonekamp, Stichting Voortgezet Onderwijs Parkstad Limburg Jan Pieter Bovendorp, Heem Wonen Issa Chebib, Student Noah Chebib, Student Petra Dassen-Housen, Burgemeester Kerkrade Raoul Deckers, Programmaleider Kunst en Cultuur in Kerkrade Anita Eberson, Politie Limburg Alexander Geers, Wethouder Kerkrade Hennie ter Haar, Huis voor de sport Limburg Robin Hawinkels, Student Wil Houben, Burgemeester Voerendaal Kiki Huijnen-Becks, Onderwijsstichting MOVARE Tom Janssen, Onderwijsstichting MOVARE Peter Janssen, Bewonersplatform Kerkrade Noord Monique Keune, Heem Wonen Gitte Kroes, Höfke van St Antonius Mark Liedekerken, Zuyd Hogeschool

Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord Ton Meijs, Wijkagent in Kerkrade Bart Mulkens, Ontwerper Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC) Sandra Spelthan-Prins, Impuls, Wijkpunt Noord Peggy Weelen, Stand-BY! en JENS Roel Wever, Burgemeester Heerlen Regiobijeenkomsten Veenkoloniën 28 juni en 1 december 2022 Chretien van den Akker, Preventie Overleg Groningen Rebecca Albers, Toverboom Paul Asbreuk, Projectleider Goede start Joke Bakker, Voorzitter Bewonersraad (Kvdvk) Renée Broens, Gemeente Stadskanaal Johan Brongers, Tinten Groep Annamaria Evers, Sterk uit Armoede Hieke Ferwerda, Provincie Groningen Akke Groenewoud, Economic Board Groningen Auke van der Goot, Inwoner Groningen Karin Kalverboer, Kansen voor de Veenkoloniën (KvdV) Henk Jan Mollema, Zorgplein Noord René van der Most, Zorg Innovatie Forum Gerjan Navis, Internist-nefroloog/Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen Be Schollema, Gemeente Pekela Brigit Toebes, Rijksuniversiteit Groningen Michel Van der Veen, Provincie Groningen Henk Veentjer, Huisarts Veendam 99 PRINTELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES Annemieke Visser, Procesmonitor (Kvdvk) Maarten Wetterauw, Molendrift Jacob Zwinderman, Innovatiehub Oost-Groningen Regiobijeenkomsten Twente 7 september en 6 december 2022 Linda van Asselt, Twenteboard Toon Bom, Inwoner Almelo Jan den Boon, Medisch spectrum Twente Saskia Grobben, Inwoner Almelo Ton

Harmsen, Wijkkracht Wilmien Haverkamp-Wenker, Burgemeester Tubbergen Annemarth Idenburg, Trendbureau Overijssel Ingrid Jansen, Stimuland John Joosten, Burgemeester Dinkelland Timo Kos, CvB Saxion Hogeschool Melanie Maatman, Mijande Wonen Frank Nijhuis, Stichting Katholiek Onderwijs Noord Oost Twente, Konot Mark Oude Luttikhuis, ondernemer en buurtschap Stokkum Bert Tijhof, Wethouder Jeugd en Onderwijs Rijssen-Holten John van der Vegt, CvB ROC Twente Trudy Vos, CvB ROC van Twente Patrick Welman, Burgemeester Oldenzaal Jelle Wieggers, Young Twenteboard Edwin van der Wiel, Kennispunt Twente Maarten Witteveen, Pakhuis Oost Willibrord Woertman, Buurtschap Stokkum Regiobijeenkomsten Zeeuws-Vlaanderen 9 september en 14 december 2022 Liesbeth Adam, ROOTZ Frits Baars, Dorpsraad Zuidzande Dinique Bakkers, Stadsraad Aardenburg Barbara Beulens, Bestuur Stichting Escaldascholen Angela Boeije, DOW Chemicals Eric van Damme, HISWA-RECRON afdeling Zeeuws-Vlaanderen Leo Dekker, ZLTO Agrarisch West Zeeuws-Vlaanderen Henk Dijkmans, Raad voor Maatschappelijke en Demografische Ontwikkeling Bart van Doorn, Dorpsraad Philippine Dick Engelhardt, North Sea Port Edwin Evenhuis, North Sea Port Jacques le Grand, Stichting New Babylon Martien Hagoort, Stadsraad Aardenburg Dominique van Haperen, ROOTZ Helen van der Hooft, Overleg Zeeuwse Overheden Barry van der Hooft, Citymarketeer Terneuzen Tineke Kerste,

Dorpsraad Philippine Annie de Lijzer, Raad voor Maatschappelijke en Demografische Ontwikkeling Gerard Mangnus, ZLTO Hulst Erik van Merrienboer, Burgemeester Terneuzen Anouchka van Miltenburg, Nucleus Zorg Ellen de Neef, Elevantio Steven van Nispen, CvB VO Scholen Zeeuws-Vlaanderen Rien Puyenbroek, Stadsraad Oostburg 100 PRINTELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES Jan Smits, Stichting Gastvrij Zeeuws Vlaanderen Ellen van Troost, Onbegrensd Zeeuws-Vlaanderen Tabitha Verburg, Dow Benelux Hanneke Vermue-Roelofs, Camping de Wachtsluis Marga Vermue, Burgemeester Sluis Rianne Vons, Bestuur Kinderopvang Zeeuws-Vlaanderen Rob van Westrienen, Het Zeeuwse Landschap Peter Zuurbier, Dorpsraad Nieuwvliet Regiobijeenkomsten Kop van Noord-Holland 6 oktober en 13 december 2022 Ruud Bakker, Voorzitter dorpsraad Waarland Mirjam Bedeke-Schouten, GGD Hollands Noorden Jan de Boer, Burgemeester Den Helder Evert van den Broek, Ondernemers Vereniging Den Helder Fotigui Camera, Wethouder Cultuur, toerisme en recreatie Den Helder Miriam Coevert, HSV Den Helder Mary van Gent, Wethouder Zorg Hollands Kroon Frank Gouwenberg, Politie Noord-Holland Rob Hartings, Meewering Fijko Van der Laan, Belbus Noordkop Corry Leijen, Bestuur Wonen Plus Welzijn Peter Nannes, Dorpsraad Warmenhuizen Puck de Nijs-Visser, Wethouder Jongeren, Sport en Werkgelegenheid Schagen Marco van Rossum, Dorpsraad Warmenhuizen Myrthe

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://ooststellingwerf.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/e440b94b-62d6-44cd-8077-793ba8d18d15?agendaItemId=3a5c9402-11fd-4d61-8a6e-faf2b15489e4