CConstaterende datOoststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2.2. Rapport Elke regio telt!

Raadscommissie Planning & Control 16 juni 2026, gemeente OoststellingwerfBij agendapunt: Regioplan Nationaal Programma Vitale Regio’s Zuidoost-Fryslân 204536.701 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 5

ELKE REGIO TELT! EEN NIEUWE AANPAK VAN VERSCHILLEN TUSSEN REGIO’S MAART 2023

ELKE REGIO TELT! 2 PRINT Raad voor de leefomgeving en infrastructuur De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur adviseert over de duurzame ontwikkeling van de leefomgeving en infrastructuur. Samenstelling Rli Jan Jaap de Graeff, voorzitter Pallas Agterberg Jeanet van Antwerpen Niels Koeman Jantine Kriens Emmy Meijers Jeroen Niemans Krijn Poppe Karin Sluis Hanna Tolsma Erik Verhoef André van der Zande Junior-raadsleden Joris van den Boom Yourai Mol Ron Hillebrand, secretaris Raad voor het Openbaar Bestuur De Raad voor het Openbaar Bestuur adviseert over de inrichting en het functioneren van het openbaar bestuur, en de beleidsmatige aspecten van financiële verhoudingen tussen Rijk, gemeenten en provincies. Samenstelling ROB Han Polman, voorzitter Katrien Termeer, vicevoorzitter Angelique Berg Martiene Branderhorst Frank Hendriks Frank van Ommeren Daan Roovers Huri Sahin Peter Verheij Kees Jan de Vet Peter Wilms Gerber Nijendaal, plv. secretaris Raad voor Volksgezondheid & Samenleving De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving inspireert en adviseert over hoe we morgen kunnen leven & zorgen.

Samenstelling RVS Jet Bussemaker, voorzitter Godfried Bogaerts Erik Dannenberg Pieter Hilhorst Hafez Ismaili M’hamdi Marleen Kraaij-Dirkzwager Bas Leerink Ageeth Ouwehand Floortje Scheepers Martijn van der Steen Stannie Driessen, secretaris INHOUD SAMENVATTING | 5 | 3 | STEUN VOOR REGIO’S VANUIT RIJK EN EU | 31 3.1 | Rijksinvesteringen in regio’s | 31 1 | INLEIDING | 11 | 3.1.1 Uitkeringen vanuit Gemeentefonds | 31 1.1 Aanleiding | 11 | 3.1.2 Investeringen in economische structuur, groei en bereikbaarheid | 34 1.2 | Drie adviesraden, één advies | 14 | 3.1.3 Vestiging van (semi)publieke instellingen en diensten | 34 1.3 | Vraagstelling van dit advies | 15 | 3.1.4 Vestiging van (semi)publieke instellingen en diensten | 36 1.4 Aanpak | 15 | 3.1.5 Bevordering van brede welvaart in de regio | 37 1.5 Afbakening | 17 | 3.2 | EU-investeringen in regio’s | 38 1.6 Leeswijzer | 18 | 3.2.1 EU-beleid gericht op verkleining van regionale verschillen | 38 3.2.2 Europese subsidies voor regionale projecten | 40 2 | ANALYSE VAN VIJF REGIO’S | 19 | 3.3 Slotsom | 40 2.1 | Gemeten verschillen in brede welvaart | 19 2.1.1 Gezondheid | 19 | 4 | CONCLUSIES | 41 2.1.2 Vertrouwen in instituties | 20 | 4.1 | Te weinig oog in rijksbeleid voor sociaal belang van 2.1.3 Inkomen en arbeidsparticipatie | 20 | voorzieningen in regio’s | 42 2.1.4 Bereikbaarheid van voorzieningen | 21 | 4.2 | Kansen van

‘perifere’ gebieden belemmerd door beleidsfocus 2.1.5 Kwaliteit van de leefomgeving | 22 | op sterke regio’s | 44 2.2 | Resultaten van verdiepende gesprekken in de regio’s | 23 | 4.3 | Rijksondersteuningsprogramma’s voor regio’s te kort van 2.2.1 Stapeling van verschraling | 23 | duur en te kleinschalig | 46 2.2.2 Te weinig structurele aandacht voor de regio’s | 24 | 4.4 | Onvoldoende aandacht voor specifieke opgaven in grensregio’s | 47 2.2.3 Afwezigheid rijksoverheid | 24 | 4.5 | Gezag rijksoverheid in regio’s onder druk | 48 2.2.4 Specifieke risico’s van grensligging | 27 2.2.5 Positieve bijdrage van sociale binding en netwerken | 28 3 5 | AANBEVELINGEN | 49 | 3 | GELDSTROMEN VANUIT RIJK EN EU NAAR DE REGIO’S | 78 5.1 | Nieuw perspectief nodig: beleid waarin elke regio telt | 49 | Rijksinvesteringen in structuurversterking | 78 5.2 | Onze aanbevelingen in beeld | 50 | EU-financiering voor Nederlandse regio’s | 83 5.3 | Onze aanbevelingen nader uitgewerkt | 52 5.3.1 | Herijk de reguliere beleids- en investeringslogica van het Rijk | 52 | 4 | MODEL VOOR GELIJKWAARDIG PARTNERSCHAP | 88 5.3.2 | Investeer in langjarige programma’s voor regionale ontwikkeling | 54 5.3.3 | Werk aan vitale relatie tussen regio’s en rijksoverheid | 56 5.4 | Tot slot | 59 | LITERATUUR | 89 INHOUDELIJKE BIJLAGEN | 60 | BIJLAGE | 96 1 | REGIONALE BREDE WELVAART: INDICATOREN EN | TOTSTANDKOMING ADVIES |

96 REGIONALE CIJFERS | 60 Kenmerken van brede welvaart | 60 Regionale brede welvaart in cijfers | 62 Invloed van regionale bevolkingskrimp, economie en overheidsbeleid | 69 2 | GESPREKKEN IN VIJF VOORBEELDREGIO’S | 70 Beschikbaarheid van woningen en werk | 70 Beschikbaarheid van voorzieningen | 72 Sociale binding en saamhorigheid | 75 Rol van rijksoverheid en rijksbeleid | 76 4 PRINT 5 SAMENVATTING Regionale welvaartsverschillen Hoewel Nederland relatief klein is, kent ons land aanzienlijke regionale verschillen. Die verschillen zijn er in landschappelijk en cultureel opzicht, maar ook als het gaat om de kansen die mensen hebben om een passende baan te vinden, om onderwijs te volgen op een goed bereikbare locatie en om gezond oud te worden. Bepaalde gebieden in Nederland, veelal gelegen buiten de economische centrumgebieden, hebben te maken met een stape- ling van achterstanden op één of meer aspecten. Deze situatie is niet nieuw, maar de ongelijkheid neemt de laatste jaren verder toe. Doordat de bedrijvigheid zich nu voornamelijk concentreert in economische kerngebieden zoals de Randstad en de regio Eindhoven, geldt datzelfde voor de werkgelegenheid, het aanbod van diensten en voorzieningen enzo- voort. In de regio’s buiten de economische kerngebieden is het vaak rustiger en is er vaak meer ruimte.

Dat laatste maakt deel uit van de charme van die gebieden; het wordt als zeer positief ervaren. Deze positieve waardering weegt echter steeds minder op tegen de gegroeide verschillen in brede welvaart en negatieve ontwikkelingen die elkaar versterken. Essentiële voorzieningen in de regio’s brokkelen gelijktijdig af: basisscholen gaan dicht, huisartspraktijken verdwijnen, winkels sluiten hun deuren, bushaltes worden opgeheven. Deze neerwaartse spiraal van verschraling heeft verstrekkende gevolgen voor het gemeenschapsleven in een regio. De leefbaarheid van dorpen, buurten en gemeenschappen komt onder druk te staan en dit leidt in diverse regio’s tot achterstanden. Dit betreft onder meer verschillen in gezondheid (de gemiddelde levensverwachting is in sommige gebieden zeven jaar lager dan elders) en de hoogte van het gemiddelde inkomen. Ook is de beschikbaarheid van culturele voorzieningen, openbaar vervoer en ontmoetingsplekken in bepaalde regio’s onder de maat. Een deel van deze regionale achterstanden vinden wij principieel niet te rechtvaardigen omdat ze de kansen van mensen op een gezond leven en op deelname aan de samenleving beperken.

Maar ook voor Nederland als geheel vormen deze regionale achterstanden en verschillen een probleem omdat de realisatie van allerlei nationale doelstellingen – denk aan de nood- zakelijke transities in onder meer het energiesysteem, de landbouw en de economie – overal in Nederland opgepakt moet worden. Nederland kan zich deze achterstanden simpelweg niet veroorloven. Het bestaan van dergelijke onwenselijke verschillen in regionale brede welvaart vormde voor drie onafhankelijke adviesraden aanleiding om hier- over gezamenlijk te adviseren: de Raad voor de leefomgeving en infrastruc- tuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB). Wij zijn nagegaan wat er aan de hand is: welke regionale verschillen bestaan er zoal, wat zijn de oorzaken ervan en hoe ervaren mensen in de regio’s zelf de verschillen? Daarop volgde de vraag: wat moet daaraan worden gedaan en door wie? We hebben het begrip ‘brede welvaart’ als graadmeter gebruikt. Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden: niet alleen het besteedbaar inkomen, maar bijvoorbeeld ook gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale verbondenheid, persoonlijke ontplooiing en veilig- heid.

Het doel van ons advies is om het kabinet te adviseren over wat zij kunnen doen (of laten) om ervoor te zorgen dat het overheidsbeleid in elke regio in Nederland ten goede komt aan de brede welvaart, niet alleen in de gebieden die het economisch voor de wind gaat. Wat er leeft in de regio’s Om zicht te krijgen wat er leeft in regio’s buiten de economische kernge- bieden hebben wij vijf ’voorbeeldregio’s’ onderzocht: de Veenkoloniën, Parkstad Limburg, Twente, de Kop van Noord-Holland en Zeeuws- Vlaanderen. We hebben gesprekken gevoerd met bestuurders ter plaatse en met mensen die er wonen, werken of ondernemen. Een terugkerend punt in de gesprekken betrof de rol van de rijksoverheid. Veel mensen in de regio’s voelen zich overgeslagen bij investeringen van het Rijk in de economie, de zorg, de infrastructuur, het openbaar vervoer, de culturele voorzieningen en het onderwijs. Ze hebben het idee dat de rijksoverheid niet goed begrijpt wat er in de regio speelt en te veel op afstand staat, ook letterlijk: tal van regionale vestigingen van overheidsdiensten zijn vertrokken of zelfs opge- heven. De landelijke overheid is hierdoor haar ‘voelsprieten in de regio’ kwijtgeraakt. De mensen met wie wij spraken lieten ook weten dat de ondersteuning van regio’s vanuit het Rijk niet toereikend is.

Om de achterstanden op het gebied van onder meer gezondheid, onderwijs, bereikbaarheid en economische welvaart goed aan te pakken, is naar hun oordeel langdurige aandacht nodig. Maar de steunprogramma’s van de rijksoverheid zijn kortdurend, incidenteel en van te beperkte omvang. 6 PRINTELKE REGIO TELT! | SAMENVATTING Het landelijke beleid maakt volgens onze gesprekspartners met name de sterke regio’s sterker, met als onbedoeld gevolg dat andere regio’s verzwakken. Dat is bijvoorbeeld te merken in regio’s die grenzen aan Duitsland of België. De Haagse overheidsregels staan vaak het benutten van kansen aan de andere kant van de grens in de weg. Het lukt dan bijvoorbeeld niet om personeel aan te trekken van over de grens of om op te boksen tegen ‘concurrentie’ in het leerlingenvervoer. Ook tellen kansen van grensgebieden in de afwegingen bij bijvoorbeeld de aanleg van een openbaarvervoerverbinding amper mee. Maakt de rijksoverheid de juiste keuzes? Om zicht te krijgen op de aandacht die het Rijk heeft voor de regio’s, hebben we in kaart gebracht hoeveel rijksgeld er bij de regio’s binnenkomt. Het meeste geld is afkomstig uit het Gemeentefonds. Deze budgetten zijn vooral bedoeld voor het in stand houden van het lokale voorzieningenniveau en om zorg en ondersteuning te bieden aan inwoners.

Via het Gemeentefonds wordt getracht verschillen tussen gemeenten te verkleinen, door gemeenten die te maken hebben met achterstanden een relatief grotere uitkering te geven. Voor structurele investeringen blijft weinig ruimte over. Het Rijk investeert daarnaast ook zelf in regio’s: in de realisatie van infra- structuur, ziekenhuizen, onderwijs- en onderzoeksinstellingen, woning- bouwprojecten enzovoort. Ons is opgevallen dat deze rijksinvesteringen in de praktijk vooral ten goede komen aan de economische kerngebieden en stedelijke regio’s in het land. Oftewel: aan gebieden waar volop kansen liggen, omdat ze zijn aangehaakt op de wereldeconomie. Deze investe- ringen maken krachtiger wat al krachtig is. Dat is een bewuste keuze van de rijksoverheid. De achterliggende aanname is dat het vergroten van welvaartsgroei in economisch sterke regio’s, uiteindelijk ook profijt oplevert voor zwakkere regio’s. Maar is dat ook zo? Uit verschillende onderzoeken blijkt van niet. Terwijl de economische kerngebieden in Nederland de afgelopen decennia steeds sterker zijn geworden, hebben de regio’s die al op achterstand stonden gestaag aandeel in de economische ontwikkeling verloren en zijn de achter- standen in brede welvaart niet minder geworden. Sterke regio’s trekken regio’s met achterstanden niet mee omhoog.

Integendeel: deze worden juist zwakker, onder andere door het vertrek van jonge mensen en theoretisch opgeleiden. Een belangrijke aanname waarop het beleid van de rijksover- heid stoelt, klopt dus niet. Belang van vertrouwen en betrokkenheid van burgers De sterk gegroeide verschillen in diverse onderdelen van brede welvaart tussen regio’s binnen en regio’s buiten de economische kerngebieden van het land achten wij onwenselijk, deels omdat ze niet te rechtvaardigen zijn maar ook omdat ze voor Nederland als geheel een probleem vormen. Immers, wanneer brede welvaart structureel ongelijk is verdeeld, heeft dit onvermijdelijk consequenties voor het vertrouwen dat inwoners van minder bedeelde regio’s hebben in de overheid en overheidsinstituties. Tekenen daarvan zijn op dit moment al zichtbaar. Veel mensen in de door ons onderzochte regio’s herkennen zich nauwelijks meer in de rijksoverheid. Ze hebben het gevoel dat het Rijk geen recht doet aan wat zij belangrijk vinden en wat hun regio nodig heeft. Zij voelen zich niet gezien, laat staan begrepen. Op den duur kan een gebrek aan vertrouwen en betrokkenheid 7 PRINTELKE REGIO TELT! | SAMENVATTING van grote groepen burgers de democratische gemeenschap en het gezag van de Nederlandse overheid ondermijnen.

Tegelijkertijd kan het de realisatie van allerlei nationale doelstellingen bemoeilijken – denk aan de noodzakelijke transities in onder meer het energiesysteem, de landbouw en de economie – en loopt de welvaartsgroei in de economische kern gebieden tegen de grenzen van leefbaarheid aan. Nederland kan zijn nationale problemen niet oplossen zonder de kracht en het potentieel van álle regio’s. Onze aanbevelingen Wij denken dat het tijd is voor een evenwichtiger rijksbeleid met een ster- kere oriëntatie op de regio. Dat vraagt ook om een gedragsverandering van besluitvormers: zij moeten in elke afweging gaan meewegen wat de conse- quenties zijn voor verschillende regio’s. Dat zal niet gemakkelijk zijn omdat diep gewortelde patronen, routines en systemen verandering behoeven. Het is een proces van lange adem. En toch moet het. Het zal vast niet altijd in één keer goed gaan, maar de veranderingen moet wel nu meteen beginnen. Hiertoe doen we in dit advies een aantal concrete aanbevelingen. De belangrijkste zijn, in samengevatte vorm: Herijk de reguliere beleids- en investeringslogica van het Rijk Beleid en investeringskeuzes van de rijksoverheid moeten niet langer vanzelfsprekend leiden tot ‘sterker te maken wat al sterk is’. De betekenis van keuzes van het Rijk voor de brede welvaart in regio’s, zou veel beter doordacht moeten worden.

Het gaat in de besluitvorming immers niet alleen om de economische kracht van het land, maar om een acceptabel niveau van brede welvaart in heel Nederland. Dat betekent dat overal tenminste een basis voor vitale gemeenschappen moet worden gegaran- deerd, maar die basis zal niet in elke regio in Nederland hetzelfde eruit zien. Die is afhankelijk van de specifieke regionale structuur, het regionale karakter en de behoeften van bewoners. Om handen en voeten te geven aan deze veranderende investeringslogica, kan de rijksoverheid aansluiten bij de Code Interbestuurlijke Verhoudingen (Rijk, IPO, VNG & UvW, 2023) die expliciet bepaalt dat het Rijk inzicht moet geven in de regionale gevolgen van nationaal beleid. Investeer in langjarige en substantiële programma’s voor regionale ontwikkeling Samenwerkende partijen in de regio’s moeten een ‘kansenagenda’ maken voor de ontwikkeling van brede welvaart voor de lange termijn. Zij bepalen gezamenlijk inhoudelijke prioriteiten op basis van regiospecifieke kansen, behoeften en opgaven. De ‘kansenagenda’s’ moeten ook aansluiten bij de aanpak van grote nationale en Europese opgaven voor de toekomst. Het Rijk moet op basis van de kansenagenda’s langjarig extra financiële ruimte vrijmaken (dus boven op de reguliere budgetten) om ongewenste verschillen tussen regio’s te verkleinen.

Er zal altijd een onafhankelijke toets op bredewelvaartseffecten van die agenda’s gedaan moeten worden. Zo’n langjarige investeringsstrategie zou een koerswijziging betekenen ten opzichte van de huidige strategie. Het Rijk beperkt zich vooralsnog tot het verstrekken van bijdragen voor korte periodes, bedoeld voor het repareren van achterstanden. De door ons voorgestelde langjarige en substantiële budgetten voor de ontwikkeling van brede welvaart zou het Rijk in principe 8 PRINTELKE REGIO TELT! | SAMENVATTING kunnen volgen voor alle regio’s in Nederland. Maar wij vinden dat de priori- teit moet liggen bij de regio’s die op dit moment sterk achterlopen. Werk aan een vitale relatie tussen regio’s en rijksoverheid Een sterkere oriëntatie in het rijksbeleid op regionale ontwikkeling vraagt om een vitale relatie tussen rijksoverheid en regio’s, zodat signalen uit de regio beter doorklinken op rijksniveau en Rijk en regio gemakkelijker met elkaar in gesprek komen. Wij noemen in dit advies verschillende mogelijk- heden daarvoor en bevelen aan om daarin keuzes te maken. Verder vinden wij dat de rijksoverheid bij de keuzes die worden gemaakt rond de sluiting of vestiging van instellingen, nadrukkelijker spreiding over het land zou moeten nastreven. Dat geldt voor kennis- en onderwijsinstel- lingen vanwege hun essentiële rol in regionale ecosystemen.

Dat geldt voor rijksdiensten en zelfstandige bestuursorganen (zbo’s). En dat geldt eveneens bij de aanpak van de grote nationale woningbouwopgave, die volgens ons deels moet worden verwezenlijkt door middel van kleinschalige woning- bouwprojecten, gespreid over de regio’s in het land. T ot slot Wij komen in dit advies tot de conclusie dat er sprake is van een stapeling van onwenselijke bredewelvaartsverschillen tussen regio’s in Nederland. Wij vinden dat er daarom in de volle breedte van het overheidsbeleid meer aandacht en ruimte voor de structurele ontwikkeling van regio’s nodig is. Alleen dan kan er sprake zijn van een toekomst met brede welvaart, in élke regio in Nederland. 9 PRINTELKE REGIO TELT! | SAMENVATTING AANBEVELINGEN VOOR HET REALISEREN VAN BREDE WELVAART IN HEEL NEDERLAND 10 PRINTELKE REGIO TELT! | SAMENVATTING 11 PRINT 1 INLEIDING 1.1 Aanleiding Hoewel Nederland relatief klein is, kent ons land aanzienlijke regionale verschillen. Die verschillen zijn er in landschappelijk en cultureel opzicht, maar ook als het gaat om de kansen die mensen hebben om een passende baan te vinden, om onderwijs te volgen op een goed bereikbare locatie en om gezond oud te worden. Bepaalde gebieden in Nederland, veelal gelegen aan de randen van ons land en buiten de economische centrumgebieden, hebben te maken met een stapeling van achterstanden op één of meer aspecten.

Er is bijvoorbeeld sprake van gezondheidsverschillen: de gemiddelde levensverwachting bij geboorte is in sommige regio’s1 maar liefst zeven jaar lager dan elders (RIVM, 2021). Deze verschillen in gezondheid zijn grotendeels het gevolg van uiteenlopende factoren die op een complexe manier op elkaar inwerken, zoals arbeidsmarkt, onderwijs, sociale zekerheid en leefomgeving (RVS, 2020b). De achterstanden betreffen onder meer de hoogte van het gemiddelde inkomen, de kwaliteit van de leefomgeving, de beschikbaarheid van publieke voorzieningen zoals onderwijs, zorg en open- baar vervoer en de werkgelegenheid. Ook de beschikbaarheid van culturele voorzieningen en ontmoetingsplekken is in bepaalde regio’s minimaal en 1 Met regio bedoelen we in dit advies samenhangende gebieden die groter zijn dan een gemeente en kleiner dan een provincie.

het is daar lastig om actieve verenigingen te behouden. Dit soort onwen- selijke verschillen tussen de regio’s in ons land bestaan al decennialang. Hoewel de regionale verschillen in vergelijking met andere landen minder groot zijn, nemen de verschillen in Nederland wel steeds verder toe. Ook voor Nederland als geheel zijn deze regionale verschillen een probleem omdat alle Nederlandse regio’s nodig zijn bij het aanpakken van grote vraagstukken zoals de stikstofproblematiek, de energie- en klimaatopgave, de veranderingen in de zorg en de tekorten op de woningmarkt. Dit advies staat stil bij de aard en omvang van de regionale verschillen en achterstanden en heeft tot doel om bij te dragen aan een nieuwe aanpak van regionale verschillen in brede welvaart, om daarmee Nederland als geheel sterker te maken. Drie adviesraden hebben hiervoor hun krachten gebundeld: de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB). De drie raden besteedden eerder elk al aandacht aan het thema ‘de regio’ en ‘regionale verschillen’,2 maar in dit advies brengen we de perspectieven van de drie raden samen. Wij zijn op zoek gegaan naar wat er aan de hand is, welke verschillen er bestaan, wat de oorzaken ervan zijn en hoe mensen de verschillen ervaren.

We hebben daarbij het concept ‘brede welvaart’ als graadmeter gebruikt. Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden. Behalve om 2 Zie onder meer het essay De regio als redding (RVS, 2022), het advies Geef richting, maak ruimte! (Rli, 2021c), de verkenning De som der delen (Rli, 2019) en het advies Rol nemen, ruimte geven (ROB, 2021a). materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale verbondenheid, persoonlijke ontplooiing en veilig- heid (Evenhuis et al., 2020). Tijdens de gesprekken die wij voor dit advies in verschillende regio’s hebben gevoerd, viel ons op dat veel mensen aangaven dat ze hun regio koesteren vanwege de plezierige leefomgeving, de saamhorigheid en de regionale identiteit, maar dat zij tegelijkertijd teleurgesteld zijn in de over- heid en instituties, omdat steeds meer voorzieningen verdwijnen uit hun omgeving. In deze regio’s heerst het gevoel dat alle aandacht uitgaat naar andere – met name stedelijke – gebieden in het land. Het ongenoegen dat mensen ervaren betreft ook de gebrekkige vertegenwoordiging van het regionale perspectief in bijvoorbeeld landelijke politieke debatten en de geringe herkenbaarheid van regionale thema’s in bijvoorbeeld landelijke kranten en bij de publieke omroep.

Het zojuist geschetste beeld toont overeenkomsten met bevindingen die zijn beschreven in de Atlas van afgehaakt Nederland (De Voogd & Cuperus, 2021) en het rapport Regionaal maatschappelijk onbehagen (Van den Berg & Kok, 2021). Ook in het recent in opdracht van het kabinet opgestelde rapport Wat wel kan signaleert Johan Remkes dat mensen in landelijke regio’s meer en meer te maken hebben met verlies van voorzieningen en perspectief, en dat zij zich in de steek gelaten voelen door de overheid en zich niet meer in die overheid herkennen. Remkes verbindt hieraan ook een culturele component: “Mensen in landelijke gebieden ervaren een groeiend verschil 12 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 in culturele waarden” (Remkes, 2022, p. 18). Recent toonden ook landelijke politieke partijen aandacht voor regionale verschillen binnen Nederland.3 Geografisch gestapelde en elkaar versterkende achterstanden die mensen belemmeren in hun zelfredzaamheid en ontplooiingsmogelijkheden zijn naar ons oordeel niet te rechtvaardigen – niet in de huidige situatie, en al helemaal niet als de ongelijkheid blijft groeien. De toenemende regionale ongelijkheid is direct voelbaar in de regio’s die het betreft, maar ook schade- lijk voor Nederland als geheel. In de eerste plaats omdat deze ongelijkheid de ‘ruimtelijke en politieke’ gemeenschap die Nederland vormt, ondermijnt (Van den Berg & Kok, 2021).

En in de tweede plaats omdat deze de effec- tieve aanpak van urgente nationale vraagstukken zoals de energietransitie, de woningbouwopgave en klimaatadaptatie compliceert. Om Nederland sterker uit de verschillende crises te laten komen zijn alle regio’s nodig. Dit advies richt zich weliswaar op de situatie in regio’s, maar het belang daarvan omvat héél Nederland. De gegroeide en toenemende achterstanden zijn geen natuurfenomenen. Regionale verschillen ontstaan wel deels door autonome economische ontwikkelingen, maar tijdens ons onderzoek voor dit advies hebben we waargenomen dat ook keuzes van de rijksoverheid gewicht in de schaal leggen. Clustering van bedrijven bijvoorbeeld, ontstaat meestal op plekken waar de randvoorwaarden gunstig zijn, zoals de aanwezigheid van infra- structuur, kennis en arbeidskrachten. Op deze randvoorwaarden kan de 3 De Tweede Kamerfractie van het CDA publiceerde in februari 2023 Voor heel Nederland. D66 publiceerde eveneens in februari 2023 Nederland Regioland. overheid invloed uitoefenen, bijvoorbeeld door de keuze van bouwlocaties, de locaties van onderwijsinstellingen en de aanleg van (spoor)wegen. Uiteindelijk zijn regionale achterstanden in belangrijke mate een product van nationaal beleid, deels onbedoeld, deels bedoeld.

In de afgelopen decennia hebben beleidskeuzes van het Rijk er direct of indirect toe geleid dat er in diverse gebieden allerlei voorzieningen zijn verdwenen die voor mensen van waarde zijn, zoals de huisarts, de busverbinding, de biblio- theek, het lokale zwembad of de basisschool. Inmiddels staat ook het voortbestaan van vestigingen van voortgezet onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs in verschillende regio’s steeds meer onder druk. De spoedeisende hulp, verloskunde en ziekenhuiszorg is eveneens op steeds grotere afstand van dorpen en woonkernen georga- niseerd. Politiekantoren zijn gesloten en voor rechtspraak moeten mensen steeds vaker hun regio verlaten. Het lijkt alsof ook de rijksoverheid zélf zich heeft teruggetrokken uit delen van Nederland. Regionale kantoren van de Belastingdienst zijn opgeheven en regionale diensten zoals Rijkswaterstaat zijn opgeschaald naar grotere landsdelen. Daarmee is de overheid onherkenbaar geworden voor veel inwoners van deze regio’s. Ook de gemeentelijke schaalvergrotingen hebben bijgedragen aan de geringere betrokkenheid bij de overheid als geheel (Allers et al., 2021). Welwillende, of in de woorden van Johan Remkes, ‘redelijke’ mensen, die zich inzetten voor de samenleving maar zich zorgen maken over hun gebied en de overheid die voor hen steeds minder zichtbaar is.

Die onzichtbaarheid schaadt het vertrouwen van mensen 13 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 (Tjeenk Willink, 2022); veel inwoners hebben het gevoel dat ze voor de rijksoverheid ‘niet meetellen’. Dat gevoel wordt versterkt doordat ook (semi) publieke instellingen (zoals scholen en zorginstellingen) en bedrijven (denk aan supermarkten en bankfilialen) een terugtrekkende beweging hebben gemaakt en eenzelfde beweging als de overheid maken, deels gedreven door de nationale financieringsstromen. We zijn tijdens ons onderzoek overigens ook op initiatieven gestuit die de leefbaarheid en gemeenschapskracht juist verbeteren. Ondernemende mensen en creatieve organisaties bedenken allerlei manieren om in de eigen regio zorg en onderwijs te organiseren, woningbouw voor elkaar te krijgen of armoede te verlichten. Daar is vaak geen tussenkomst van een overheid bij nodig (dan wel gewenst). Maar de optelsom van dit soort inwonersinitiatieven is niet voldoende, zo moeten we vaststellen, om in alle regio’s van ons land te komen tot een acceptabel niveau van brede welvaart. 1.2 Drie adviesraden, één advies De verschillen die in ons land bestaan tussen regio’s manifesteren zich op allerlei manieren. Het gaat om verschillen die op elkaar kunnen ingrijpen en elkaar kunnen versterken. Deze gestapelde achterstanden komen bijvoor- beeld tot uiting in gezondheidsverschillen.

Iemands gezondheid hangt immers sterk samen met factoren zoals opleiding, maatschappelijke positie en inkomen. Bekend is dat mensen met weinig opleiding vaker in armoede leven en dat mensen die in armoede leven vaker én meer lichamelijke en psychische klachten hebben. Maar iemands gezondheid wordt ook beïn- vloed door factoren zoals leefomgeving en sociale verbondenheid: schone lucht en de aanwezigheid van groen dat uitnodigt tot bewegen en elkaar ontmoeten, komen het fysieke en mentale welzijn van mensen ten goede. Om de vinger te leggen op dit soort dwarsverbanden is een breed perspec- tief nodig, dat de grenzen van beleidsdomeinen overstijgt. Dat is de reden waarom de Rli, de RVS en de ROB ervoor hebben gekozen om gezamenlijk met dit onderwerp aan de slag te gaan. Niet om vervolgens op elk advies- domein afzonderlijke aanbevelingen te doen, maar juist om één perspectief te schetsen waarmee de brede welvaart in heel Nederland kan worden versterkt en waarmee onwenselijke verschillen tussen regio’s kunnen worden verminderd. Zoals we hierboven al vaststelden, hangen de achterstanden in bepaalde regio’s en de nadelige gevolgen die mensen daarvan ondervinden in hun dagelijks leven, in veel gevallen direct of indirect samen met beleidskeuzes van de rijksoverheid. Er zijn bovendien nationale belangen in het geding.

Daarom richten onze aanbevelingen zich vooral op het rijksoverheidsbeleid. Daarnaast richten we ons op de rol die decentrale overheden te spelen hebben in hun relatie met de samenleving en de kansen die daarin besloten liggen voor Nederland. 14 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 1.3 Vraagstelling van dit advies De centrale vraag van dit advies luidt: Wat is ervoor nodig om onwenselijke verschillen tussen regio’s te voor- komen dan wel te verkleinen, om zo de brede welvaart in alle regio’s van Nederland te bevorderen? Welke rol hebben de rijksoverheid en andere partijen daarbij te spelen? De twee kernbegrippen in deze centrale vraag, ‘onwenselijke verschillen’ en ‘brede welvaart’, vormen de lenzen waardoor wij in dit advies naar Nederland kijken. We lichten dit kort toe. Of verschillen tussen regio’s onwenselijk zijn, hangt naar ons oordeel in hoge mate af van de manier waarop in het beleid van de rijksoverheid de lusten en lasten worden verdeeld tussen gebieden in Nederland. De rijks- overheid kan bij die verdeling streven naar maximale welvaart voor het hele land, naar voldoende of gelijke welvaart voor iedereen of naar het priori- teren van de welvaart van bepaalde groepen. In de praktijk bestaan deze invalshoeken naast elkaar. Als er onwenselijke uitkomsten ontstaan, is het zaak om te kijken wat de oorzaken zijn van deze scheve balans.

Wij zien verschillende onwenselijke uitkomsten. Ten eerste kunnen er niet te rechtvaardigen verschillen zijn in de kansen die burgers in bepaalde regio’s hebben om deel te nemen aan de samenleving (door bijvoorbeeld het volgen van een opleiding of het verwerven van voldoende inkomen) of om een gemeenschap te vormen. Ten tweede kunnen er verschillen zijn tussen regio’s die onwenselijk zijn voor heel Nederland, omdat zij bijvoorbeeld leiden tot uitholling van onze democratische rechtsstaat, tot een lagere economische welvaart of tot een verminderd oplossend vermogen om met grote veranderingen om te kunnen gaan, zoals de klimaatverandering, ener- gietransitie of de vergrijzing. Hoe de brede welvaart over de regio’s van Nederland is verdeeld, hebben wij in dit advies in kaart gebracht aan de hand van een verzameling indi- catoren. Deze hebben betrekking op bredewelvaartsaspecten zoals levens- verwachting, (ervaren) gezondheid, werkgelegenheid, opleidingsniveau, vertrouwen in instituties en andere mensen, veiligheid, leef- en woon- omgeving, beschikbaarheid én afstand tot voorzieningen en groen, last van milieuproblemen enzovoort. Op een groot aantal van deze bredewelvaarts- aspecten blijken steeds dezelfde regio’s slecht te scoren. Het uitgangspunt in dit advies is dat we meer grip willen krijgen op deze problematiek.

We willen doorgronden waar het fout gaat: waarom het ondanks de goede bedoelingen en de beleidsinzet van het Rijk (zie bijvoorbeeld BZK, 2022a), al decennialang niet lukt om alle regio’s te laten delen in de brede welvaart en een aantal verschillen zelfs groter wordt. Ook willen we een aantal oplos- singsrichtingen schetsen. 1.4 Aanpak Op basis van beschikbare data over brede welvaart in Nederland hebben wij een analyse gemaakt van verschillen tussen regio’s en de mate waarin overheidsbeleid en -interventies invloed hebben op die verschillen. 15 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 Als je nauwkeurig kijkt naar de verdeling van verschillende aspecten van brede welvaart over ons land, blijkt dat behalve de grootstedelijke gebieden van Nederland (waarover aanstonds meer), ook een aantal regio’s buiten de economische centrumgebieden te maken heeft met een stapeling van achterstanden.4 Figuur 1 laat dit zien. Naarmate gemeenten op de kaart donkerder zijn gekleurd, is er sprake van een groter aantal bredewelvaarts- indicatoren waarop zij laag tot zeer laag scoren. Op een aanzienlijk aantal bredewelvaartsaspecten scoren steeds dezelfde regio’s laag tot zeer laag.

In deze regio’s zijn er bovendien nauwelijks mogelijkheden om welvaart te ontlenen aan nabijgelegen gebieden (door bijvoorbeeld de aanwezigheid van een zorginstelling, een buurtsupermarkt of een geldautomaat in buurgemeenten) – eenvoudigweg omdat daar een vergelijkbare problematiek speelt.5 Op basis van het globale beeld dat oprijst uit de bredewelvaartscijfers in Nederland hebben wij vijf regio’s geselecteerd die we voor dit advies nader hebben geanalyseerd: Zeeuws-Vlaanderen, de Veenkoloniën, de Kop van Noord-Holland, Twente en Parkstad Limburg. Het zijn voorbeelden van regio’s waar de brede welvaart op belangrijke onderdelen sterk achterblijft en die behoren tot wat Van den Berg & Kok (2021) ‘perifere regio’s’ hebben genoemd omdat het gaat om ver buiten de Randstad gelegen gebieden. 4 In bijlage 1 lichten we onze analyse van bredewelvaartsaspecten nader toe. 5 In bijlage 1 geven wij een nadere toelichting op hoe welvaart aan nabijgelegen regio’s kan worden ontleend. Figuur 1: Brede welvaart per gemeente, gemeten in aantallen indicatoren met een (zeer) lage score Bron: CBS, 2022 (bewerking Rli) Indicatoren 0 - 2 3 - 5 6 - 10 1 1 - 15 16 - 20 16 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 Wij hebben gemerkt dat ‘perifeer’ vanwege dit Randstedelijke perspectief een beladen term is; vanuit Europees perspectief zijn deze regio’s juist vaak centraal gelegen.

Toch gebruiken we bij gebrek aan een betere term het woord ‘perifeer’ zo nu en dan in dit advies, waarbij we ons bewust zijn van het eenzijdige perspectief en telkens in het besef dat deze term onvol- doende recht doet aan de problematiek die in dit advies aan bod komt. Per voorbeeldregio hebben we verdiepend naar de bredewelvaarts- cijfers gekeken. Naast deze kwantitatieve analyse hebben we in elk van de vijf regio’s onze bevindingen ingekleurd en aangevuld met behulp van gesprekken die we ter plaatse hebben gevoerd. We spraken met in totaal ongeveer 120 mensen: bestuurders, actieve bewoners, ondernemers en personen die beroepsmatig direct contact met bewoners en bedrijven onderhouden.6 We spraken met hen over hun ervaringen met en gevoe- lens bij de brede welvaart in hun regio. Ook hebben we met hen kansen, problemen en mogelijke oplossingen tegen het licht gehouden. Op die manier wilden we meer inzicht te krijgen in de dynamiek die schuilgaat achter de cijfers, in wat mensen zelf belangrijk vinden en hoe zij zelf naar hun regio kijken Met de gesprekken in de vijf voorbeeldregio’s pogen we in dit advies meer grip op de problematiek te krijgen. We geven dus geen oplossingen- op-maat per bezochte regio. De voorbeeldregio’s fungeren veeleer als 6 De mensen met wie wij hebben gesproken vormden geen representatieve vertegenwoordiging van de inwoners van de vijf regio’s.

Wel hebben wij in deze gesprekken nuttige informatie verkregen en duidelijke indrukken opgedaan. vindplaatsen waaruit we in algemene zin kunnen leren (a) waarom het, de erkenning van de problemen door het Rijk ten spijt, tot op heden niet lukt om verbetering te brengen in de scheve welvaartsverdeling en (b) op welke manieren daaraan iets valt te doen. Andere regio’s met vergelijkbare profielen zullen zich geheel of gedeeltelijk herkennen in de geschetste problematiek. De oplossingsrichtingen die we in dit advies voorstellen, zijn ook voor díe regio’s bedoeld. Aanvullend op de regiobezoeken hebben we literatuur bestudeerd en inter- views gehouden met enkele tientallen onderzoekers en deskundigen op het gebied van brede welvaart (zie voor een overzicht de bijlagen ‘Literatuur’ en ‘Totstandkoming advies’). 1.5 Afbakening We hebben het in dit advies in beginsel over alle regio’s in Nederland, waarbij we de primaire focus leggen op die regio’s waar sprake is van een stapeling van achterstanden in brede welvaart en relatief achterblijvende inzet van de rijksoverheid. We laten de grote steden buiten beschou- wing. Niet omdat daar geen sprake is van achterstanden of onwenselijke verschillen, maar omdat in veel gevallen de samenstelling en opbouw van de bevolking anders is en omdat er andere vragen spelen ten aanzien van de toegang tot voorzieningen en vervoer.

De kwetsbare wijken in grote steden staan bovendien al tientallen jaren in de politieke belangstelling en er is veel beleidsaandacht voor, wat zich ook vertaalt in substantiële budgetten. Voorbeelden zijn het grotenstedenbeleid van de kabinetten-Kok, 17 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 de wijkenaanpak van het vierde kabinet-Balkenende en onder het huidige kabinet in het ‘Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid’ (BZK, 2022b). Wij laten in onze analyse Caraïbisch Nederland buiten beschouwing, omdat deze regio bestuurlijk en geografisch zeer sterk afwijkt van de rest van het Koninkrijk. 1.6 Leeswijzer Het vervolg van dit advies is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 bespreken we de inzichten en indrukken die wij hebben opgedaan tijdens onze bezoeken aan de vijf geselecteerde voorbeeldregio’s. In hoofdstuk 3 gaan we na op welke manier de rijksoverheid de regio’s buiten de economische centrumgebieden van Nederland financieel ondersteunt en met welke inzet zij in deze regio’s investeert. We kijken ook hoe deze investeringen zich verhouden tot de ondersteuning van regio’s door de Europese Unie (EU). Aansluitend presenteren we in hoofdstuk 4 de conclusies die wij trekken uit onze bevindingen. In hoofdstuk 5 ten slotte, formuleren wij onze aanbe- velingen. Daarmee reiken wij concrete handvatten aan voor een sterkere oriëntatie op de brede welvaart in elke regio.

18 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 1 19 PRINT Wij hebben voor dit advies vijf regio’s onderzocht die illustratief zijn voor regionale verschillen. In elk van deze regio’s is sprake van een stapeling van achterstanden op diverse indicatoren van brede welvaart. Wij geven in § 2.1 van dit hoofdstuk een korte samenvatting van onze bevindingen,7 In de vijf regio’s hebben we gesprekken gevoerd met bestuurders, bewoners, onder- nemers en professionals. We spraken met hen over actuele onderwerpen in de regio, hun binding met de regio, de kwaliteit van leven in de regio, de veranderingen die in de regio hebben plaatsgevonden en het toekomst- perspectief voor de regio. In § 2.2 van dit hoofdstuk bespreken wij enkele opvallende punten die uit de gesprekken naar voren kwamen.8 2.1 Gemeten verschillen in brede welvaart 2.1.1 Gezondheid In de voorbeeldregio’s – met uitzondering van de Kop van Noord- Holland – zien we serieuze gezondheidsachterstanden. Het aantal mensen met over gewicht is in deze gebieden hoog, evenals het aantal mensen met chronische aandoeningen. De levensverwachting hoort met name in de Veenkoloniën en Parkstad Limburg tot de laagste van Nederland. 7 In bijlage 1 gaan wij uitgebreider in op de verschillen. 8 In bijlage 2 is een uitgebreidere weergave van de gesprekken opgenomen. 2 ANAL YSE VAN VIJF REGIO’S In Zeeuws-Vlaanderen is de levensverwachting relatief hoog.

De gezonde | Nederland. Figuur 3 illustreert dit met gegevens over het vertrouwen dat levensverwachting is daarentegen in delen van alle onderzochte regio’s | mensen hebben in de Tweede Kamer (politiek vertrouwen). laag, met Parkstad Limburg als laagste van het land; zie figuur 2. Figuur 3: Politiek vertrouwen Figuur 2: Levensverwachting en gezonde levensverwachting: verschillen tussen regio’s Levensverwachting bij geboorte 2017-2020 | Levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen 2020 Per gemeente | Per gemeente Jaren (gemiddelde Nederland is 81,7) | Jaren 78,4 - 81,3 | 63,6 - 70,6 81,3 - 81,9 | 70,6 - 72,3 81,9 - 82,6 | 72,3 - 74,1 82,6 - 83,6 | 74,1 - 78,6 83,6 - 85,8 GGD-regio's GGD-regio's Bron: De Voogd & Cuperus, 2021; cijfers 2013-2016 Bron: RIVM; cijfers 2017-2020 | 2.1.3 | Inkomen en arbeidsparticipatie De economische ontwikkeling en materiële welvaart in de vijf voorbeeld- regio’s is laag ten opzichte van de rest van Nederland. Het beeld verschilt 2.1.2 Vertrouwen in instituties | echter flink tussen de onderzochte regio’s. Het besteedbaar inkomen in Het valt op dat in alle onderzochte regio’s, met uitzondering van Twente, | deze regio’s hoort bij de laagste van het land, behalve in de Kop van Noord- het vertrouwen in instituties relatief laag is ten opzichte van de rest van | Holland.

En met uitzondering van de regio Twente zien we in alle regio’s een 20 lage arbeidsparticipatie. Figuur 4 laat bijvoorbeeld zien dat in alle onder- zochte regio’s sprake is van een relatief groot aandeel arbeidsongeschikten. In een aantal voorbeeldregio’s blijkt er ook veel beroep te worden gedaan op de bijstand, terwijl dat in Zeeuws-Vlaanderen en grote delen van de Kop van Noord-Holland en Twente veel minder het geval is. Figuur 4: Aandeel arbeidsongeschiktheid en aandeel bijstand Bron: De Voogd & Cuperus, 2021; cijfers 2018 2.1.4 Ber eikbaarheid van voorzieningen Met uitzondering van Parkstad Limburg en Twente is zowel de afstand als de reistijd tot werk en tot voorzieningen als zorginstellingen, scholen, sportaccommodaties en winkels relatief groot. Het Planbureau voor de leefomgeving (PBL) heeft dit in 2022 nauwgezet in beeld gebracht. Ter illustratie laten we in figuur 5 zien dat ziekenhuizen in de voorbeeldregio’s over het algemeen ver weg liggen ten opzichte van de rest van het land. Figuur 6 geeft inzicht in de bereikbaarheid van het middelbaar onderwijs en de ontwikkeling over de tijd daarin. Het PBL concludeert dat in de afgelopen jaren vooral onderwijslocaties in vaak al goed bereikbare stede- lijke gebieden nog beter bereikbaar per openbaar vervoer zijn gemaakt. Jongeren in meer landelijke gebieden kunnen echter steeds minder gemak- kelijk op school komen.

Figuur 5: Bereikbaarheid ziekenhuizen per vervoerswijze binnen 45 minuten reistijd Bron: PBL, 2022 Auto FietsOpenbaar vervoer Aantal bereikbare ziekenhuizen 0 1 2 3 of meer 21 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 Figuur 6: Bereikbaarheid havo/vwo binnen 30 minuten reistijd, 2017-2021 Bron: PBL, 2022 2.1.5 K waliteit van de leefomgeving De kwaliteit van de leefomgeving laat in de verschillende voorbeeldregio’s geen eenduidig beeld zien. Zo behoort de zwemwaterkwaliteit in Zeeuws- Vlaanderen tot de beste van Nederland, maar in bepaalde delen van het gebied is bijvoorbeeld wel de emissie van fijnstof hoog. Het totale opper- vlak aan natuur- en bosgebieden in Zeeuws-Vlaanderen is laag, maar dat is op heel veel andere plekken in Nederland ook het geval. Van de voorbeeld- regio’s vormen Twente en Parkstad Limburg een positieve uitzondering op dit algemene beeld. Beide scoren wel weer slecht op fijnstof. Mensen in de voorbeeldregio’s – met uitzondering van Parkstad Limburg – zijn behoorlijk tevreden met hun leven. Figuur 7 laat zien dat in de Kop van Noord-Holland, Zeeuws-Vlaanderen en Twente die tevredenheid ook de woning omvat.

Figuur 7: T evredenheid met woning (percentage (zeer) tevreden particuliere huishoudens), 2021 Bron: CBS, 2022 Aantal bereikbare scholen 0 1 2 3 of meer OV in 2017 Fiets in 2021OV in 2021 76,6 80,9 85,1 86,4 89,0 90,6 22 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 2.2 Resultaten van verdiepende gesprekken in de regio’s 2.2.1 Stapeling van verschraling In alle voorbeeldregio’s noemden onze gesprekspartners de gelijktijdige verschraling van allerlei maatschappelijke voorzieningen een groot probleem voor de welvaart in hun regio. In dorpskernen moeten steeds vaker basisscholen sluiten. De huisartsenzorg wordt geconcentreerd op een beperkt aantal plekken in de regio. Dit soort essentiële maatschappelijke voorzieningen komen zodoende op steeds grotere afstand te liggen, soms tientallen kilometers verderop. Doordat tegelijkertijd busdiensten stukje bij beetje verder worden ingeperkt, raken mensen in toenemende mate afhan- kelijk van de auto. Voor mensen die niet (langer) over een auto beschikken, zoals ouderen of scholieren, is dit des te meer een probleem. Als in korte tijd zoveel verschillende voorzieningen afbrokkelen, heeft dit verstrekkende gevolgen voor het gemeenschapsleven in een regio. De stapeling van verschraling beperkt de ontplooiingsmogelijkheden van mensen en holt gemeenschappen uit. De leefbaarheid van dorpen, kernen en gemeenschappen komt onder druk te staan.

Inwoners doen hun best, maar het is vaak roeien tegen de stroom in. Op eigen kracht alleen kunnen ze het patroon van vertrekkende voorzieningen niet keren of compenseren. Vaak is er sprake van een domino-effect van negatieve ontwikkelingen. Zo hebben middelbare scholieren, net als studenten in het mbo, in de voorbeeldregio’s vaak te maken met grote reisafstanden. Maar – anders dan mbo-studenten die vaak bewust kiezen voor een carrière in de regio – vertrekt een groot deel van de havo- en vwo-leerlingen naar elders om te studeren, want hbo-opleidingen en universiteiten liggen in de meeste gevallen ver buiten de regio. Deze uitstroom heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat er in dorpen niet genoeg actieve leden zijn om muziekverenigingen en sportclubs levend te houden. Slechts een klein deel van de studenten keert na de vervolgopleiding terug in de regio. Ook ontstaat er een steeds groter gebrek aan vrijwilligers. Als gevolg van deze ontwikkelingen hebben verscheidene van de onderzochte regio’s het stempel ‘krimpregio’ gekregen. Dit heeft ertoe geleid dat er de afgelopen jaren een restrictief woningbeleid is gevoerd, onder het motto “niet bouwen voor de leegstand” . De woning- voorraad is verouderd geraakt en sluit inmiddels niet meer goed aan op de huidige woonwensen.9 Wonen in de regio wordt door al dit soort factoren steeds minder interessant voor jonge gezinnen.

Omdat in de meeste voorbeeldregio’s sprake is van een tamelijk eenzijdige arbeidsmarkt – in Zeeuws-Vlaanderen is er bijvoorbeeld vooral veel werk- gelegenheid in het toerisme, de industrie en de agrarische sector – bestaat het beeld dat jongeren “voor een serieuze baan naar de Randstad moeten” . Uit de gesprekken die wij voerden kwam echter naar voren dat dit niet altijd klopt. Als regionale onderwijsinstellingen goede verbindingen weten te leggen met het bedrijfsleven, kan dat gunstig uitpakken voor het behoud van arbeidsplaatsen.10 Treffende voorbeelden daarvan zijn de Universiteit Twente en de Saxion Hogeschool, die mensen aan de regio weten te binden 9 In specifieke gevallen zoals in Zeeuws-Vlaanderen en een deel van de Kop van Noord-Holland is een bijkomend probleem dat veel woningen worden gebruikt als tweede woning of vakantiewoningen. 10 Binnen het middelbaar beroepsonderwijs is hier, onder andere via het Regionaal Investeringsfonds mbo, aandacht voor. 23 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 én het ondernemerschap in de regio aanjagen. De wisselwerking tussen onderwijs, ondernemerschap en overheidsbeleid is belangrijk voor de kracht van regio’s. 2.2.2 T e weinig structurele aandacht voor de regio’s De problemen in de regio’s die wij bezochten zijn niet nieuw.

Achterstanden op het gebied van gezondheid, onderwijs, economische welvaart of leef- gewoonten gaan vaak al generaties terug. Bovendien kan het ene verschil, bijvoorbeeld een slechtere gezondheid van de bevolking, mede het resultaat zijn van andere ongelijkheden, zoals economische achteruitgang. In veel gevallen ligt de oorsprong mede in de teloorgang van een specifieke econo- mische activiteit. Denk aan de turfwinning en strokartonindustrie in de Veenkoloniën, de textielindustrie in Twente en de mijnbouw in Limburg.11 Onze gesprekspartners benadrukten dat de achterstanden in hun regio om een langdurige inzet vragen, maar dat de steun van de rijksoverheid door- gaans kortdurend, incidenteel en van onvoldoende omvang is. Zo financiert het Rijk in bepaalde regio’s pilotprojecten gericht op preventie van zorgbe- hoefte. Zulke projecten verlopen vaak goed, maar het benodigde vervolg ontbreekt. Bovendien pakken deze specifieke projecten de onderliggende maatschappelijke ongelijkheden niet aan. Pijnlijk is het dan om te zien dat de incidenteel bereikte besparingen vaak niet in de regio belanden om verdere investeringen en borging van het succes mogelijk te maken, maar ten goede komen aan zorgverzekeraars of de rijksoverheid. 11 Zie ook ROB, Achtergrondstudie Zuid-Limburg en Oost-Groningen, 2022. https://www.

raadopenbaarbestuur.nl/actueel/nieuws/2022/10/25/onderzoek-rob-zuid-limburg-en-oost-groningen Sprekend over het te incidentele karakter van de ondersteuning en de investeringen vanuit het Rijk wezen onze gesprekspartners meermaals op de ‘Regio Deals’. Deze samenwerkingsprojecten tussen de rijksoverheid en regionale partners zijn volgens direct betrokkenen weliswaar waardevol, maar van te korte duur en te geringe omvang om blijvend effect te kunnen sorteren. De opgaven waarvoor het geld wordt ingezet hebben vaak veel meer en veel langer aandacht nodig dan de vierjarige looptijd van de Deals. Inwoners ervaren dat allerlei voor hen belangrijke voorzieningen verdwijnen, en daarvoor in de plaats zien ze slechts incidentele, project- matige en kortlopende inspanningen van het Rijk ter ondersteuning en versterken van de brede welvaart. 2.2.3 Afwezigheid rijksoverheid In de gesprekken die wij in de voorbeeldregio’s voerden, riep de relatie met de rijksoverheid veel discussie op. De algemene teneur was dat de landelijke overheid niet begrijpt wat er in de regio speelt en de ‘perifere’ regio’s overslaat als er belangrijke keuzes worden gemaakt. We tekenden uitspraken op als: • “Landelijk beleid lijkt te zijn gebaseerd op een Randstedelijke logica. ” • “ Als er investeringen in nieuwe autowegen en spoorwegen worden gedaan, komt alles in de Randstad terecht.

” • “ Als de middelbare school hier ook nog sluit, moeten scholieren tot 50 kilometer reizen om naar school te kunnen. ” • “Kijk naar de kunsten: musea, orkesten, kunstopleidingen – in de regio wordt niet geïnvesteerd. ” 24 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 • “Voor huisartsenzorg in de nacht moeten je hier inmiddels ruim 25 kilo- meter reizen met de auto, hoe moet dat als je helemaal geen auto hebt?” Het nationale beleid houdt volgens de mensen met wie wij spraken geen rekening met de situatie in de regio. De uitgestrektheid van landelijke gebieden én het effect van andere, wegvallende voorzieningen, wordt volgens hen bijvoorbeeld niet voldoende meegenomen in de normen die het Rijk hanteert voor het openbaar vervoer en het wegennet, het overeind houden van vestigingen van basisscholen of voortgezet onderwijs en diverse zorgvoorzieningen. Juist het feit dat het wegvallen van deze voor- zieningen ook effect heeft op andere terreinen, zorgt voor een verschraling van voorzieningen in algemene zin. Daardoor is een neerwaartse spiraal ontstaan. In vrijwel elke regio die wij bezochten kwam uit de gesprekken naar voren dat de inwoners zich onderbedeeld voelen als het gaat om investeringen in de infrastructuur. Dat probleem leeft in algemene zin, maar nog veel sterker als er sprake is van grensregio’s.

In het oosten en zuiden van het land worden vooral grensoverschrijdende openbaar vervoer-verbindingen gemist, zoals een busverbinding van Twente naar het Duitse achterland en een intercityverbinding tussen Heerlen en Aken. Dat soort trajecten valt bij de verdeling van publiek geld steevast buiten de boot. Elders is het vooral de regionale weginfrastructuur die niet goed op peil wordt gehouden. Zo leven er in Zeeuws-Vlaanderen zorgen over de fors toegenomen druk op het wegennet, met name in het toeristenseizoen. De wegen naar kustdorpen als Cadzand zijn nog steeds enkelbaans, de wegen door de dorpen en kernen raken verstopt, terwijl het openbaar vervoer geen reëel alternatief vormt.

Ook in de Veenkoloniën staat de bereikbaarheid over de weg op sommige plekken onder druk – in dit geval doordat er bruggen worden gesloopt vanwege de hoge onderhoudskosten, bijvoorbeeld in Pekela.12 Mensen hebben het gevoel dat de rijksoverheid ook letterlijk op afstand is komen te staan: regionale kantoren van de Belastingdienst worden gesloten,13 rechtbanken in de regio behandelen niet meer alle zaken, regionale diensten zoals de Dienst Landelijk Gebied en de Inspectie Volkshuisvesting zijn opgeheven, regionale directies van Rijkswaterstaat zijn opgeschaald naar grotere landsdelen en ook de politie is volgens onze gesprekpartners minder nabij sinds in 2013 bij de vorming van de Nationale Politie de 25 regiokorpsen zijn vervangen door tien regionale eenheden. De landelijke overheid is volgens hen door dit soort terugtrekkende bewe- gingen haar ‘voelsprieten in de regio’ steeds meer kwijtgeraakt. Deze ontwikkeling duurt tot op de dag van vandaag voort. Zo wordt in politiek Den Haag geregeld geopperd om kosten te besparen door specialistische zorg (zoals kinderhartchirurgie; zie kader) te concentreren, dan wel door het aantal rechtbanken, gevangenissen of militaire kazernes terug te schroeven en te concentreren.

Dit soort plannen, die onherroe- pelijk ten koste zouden gaan van regionale voorzieningen en regionale 12 Zie https://www.rtvnoord.nl/nieuws/933778/actiegroep-haalt-bakzeil-21-van-de-34-bruggen-in-pekela- verdwijnen 13 In Zeeuws-Vlaanderen verdween in 2012 het in Terneuzen gevestigde kantoor van de Belastingdienst. In 2021 heeft de Belastingdienst echter besloten, vanwege de behoefte die veel mensen bleken te hebben aan persoonlijk contact en vanwege de grote afstand tot de dichtstbijzijnde vestiging (in Middelburg), om een steunpunt te openen in Terneuzen. 25 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 werkgelegenheid, hebben hun weerslag op het vertrouwen van inwoners van de betreffende gebieden – ook als ze uiteindelijk niet doorgaan. Het beeld dat de regio er niet toe doet, is dan al bevestigd. Kinderhartchirurgie Eind 2021 kondigde het kabinet aan de centra voor kinderhartchirurgie te willen concentreren op twee locaties: Rotterdam en Utrecht. De centra in Leiden en Groningen zouden moeten sluiten. Het belangrijkste argument hiervoor was dat de medische expertise te veel versnipperd zou raken en dit ten koste zou kunnen gaan van de kwaliteit van de zorg. In Nederland worden jaarlijks circa 1.200 kinderen met een aangeboren hartafwijking geboren.

Hoe gevoelig het ligt om hoogspecialistische zorg (deels) te concen- treren, en in dit specifieke geval mogelijk specifiek in de Randstad, bleek al snel. Een petitie werd in het Noorden van het land ruim 260.000 keer ondertekend. Ouders van jonge hartpatiënten land stuurden een brief aan de minister van Volksgezondheid. Voor hen was de reisafstand punt van zorg, maar de brandbrief van politieke partijen in de Provinciale Staten en gemeenteraden schreven agendeerden de bredere effecten: uithol- ling van de academische medische zorg en wetenschap in de noordelijke regio’s. De Nederlandse Zorgautoriteit heeft vervolgens op verzoek van de minister een impactanalyse uitgevoerd (NZa, 2022). In deze analyse worden de impact van de sluiting van Groningen en Leiden geschetst. Daarbij kijkt de Nza naar de effecten van de concentratie van zorg voor patiënten, zorgprofesionals, zorgorganisaties, opleidingen, onderzoek en maatschappij. Nadat het de vier betrokken centra zelf niet lukte om met een voorstel te komen, heeft het Kabinet besloten de centra voor kinderhartchirurgie in Groningen en Rotterdam open te houden en die in Leiden en Utrecht te sluiten. Een belangrijk argument betrof het belang van regionale spreiding. Mensen die in de ‘perifere’ regio’s wonen en werken missen, zo kwam uit onze gesprekken naar voren, een goede relatie met de rijksoverheid.

Ze voelen zich overgeslagen op de momenten dat het Rijk investeert in de economie, de zorg, de infrastructuur, de cultuur en het onderwijs. De contacten over en weer zijn onder de maat. Het Rijk weet volgens de mensen die wij spraken de regio prima te vinden als er problemen moeten worden opgelost, bijvoorbeeld rond de opvang van asielzoekers en statushouders, het herstel van de natuur of de opwekking van duurzame energie. Maar voor het onderhouden van ‘gewoon’ contact komen ministers en topambtenaren zelden in de regio. Die reis ondernemen ze pas als er problemen zijn. De mensen zien ook wel uitzonderingen en op lager niveau zijn er altijd wel contacten met de rijksoverheid. Maar uiteindelijk overheerst toch het beeld dat Den Haag ver weg is voor de regio, en dat andersom de regio voor Den Haag nog veel verder weg ligt. 26 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 Tot slot leeft in de regio’s het beeld, zo merkten wij, dat de kwaliteit van het lokale en provinciale bestuur niet past bij de grote opgaven die op regionaal niveau voorliggen. Dat hangt volgens onze gesprekspartners onder andere samen met het salaris en de vergoedingen voor ambtenaren, gemeen- tebestuurders en gemeenteraadsleden. De hoogte van deze bedragen is namelijk gekoppeld aan het inwoneraantal in de gemeenten.

Dat betekent dat de salarissen en vergoedingen in de ‘perifere’ gebieden vaak aanzienlijk lager liggen dan in dichtbevolkte stedelijke gebieden. Maar ook gemeenten met relatief weinig inwoners willen de opgroeiende jeugd, gezinnen, alleenstaanden en ouderen een goede basis bieden voor een gezond en goed leven. En deze overheden moeten net als grote gemeenten tegen- kracht kunnen bieden aan milieubelastende bedrijven en ondermijnende criminaliteit. 2.2.4 Specifieke risico’s van grensligging De door ons bezochte regio’s zijn bijna allemaal grensregio’s. Soms biedt deze grensligging kansen voor het vergroten van de brede welvaart in de regio, maar in de praktijk staan in de meeste regio’s tal van formele belem- meringen het benutten van kansen in de weg. We zien dit bijvoorbeeld in Parkstad Limburg, dat onderdeel is van een grensoverschrijdende agglomeratie, en in Zeeuws-Vlaanderen. In deze regio’s maken mensen dagelijks gebruik van voorzieningen aan de andere kant van de landsgrens. Maar op tal van terreinen stuiten ze daarbij op barrières die het gevolg zijn van verschillen in wet- en regelgeving. Het nationale beleid houdt vaak niet of nauwelijks rekening met wat er aan de grens nodig is. Administratief gezien stopt het gebied bij de grens. Alles wat zich voorbij de grens en tussen de gebieden voorbij de grenzen afspeelt, telt niet mee in de nationale wetten en regels.

Het gevolg is dat bijvoorbeeld mensen in de regio Twente ervaren dat zij over slechts een halve arbeidsmarkt beschikken, “waarbij we alleen naar het westen kunnen kijken” . Van de mogelijkheden die zich ten oosten van Twente aandienen, kunnen Twentenaren onvoldoende gebruikmaken als gevolg van verschillen in de nationale belastingregels of coronaregels en verschillen in procedures aan beide zijden van de grens. Ook Zeeuws-Vlaanderen beschikt volgens onze gesprekspartners over een te kleine arbeidsmarkt doordat werken in België onderhevig is aan wettelijke beperkingen. In Parkstad Limburg zit de grens ook op een andere manier in de weg, namelijk op het vlak van energie. In deze regio is sprake van congestie op het elektriciteitsnet (EZK, 2022). Dit belemmert de economische ontwikke- ling in de regio, “terwijl er in Duitsland meer dan voldoende infrastructuur- capaciteit is, die we niet mogen benutten” . De grensligging van sommige regio’s brengt daarnaast risico’s met zich mee voor de beschikbaarheid van gezondheidszorg- en onderwijsvoorzieningen. Dit zien we bijvoorbeeld in Zeeuws-Vlaanderen: inwoners (en ook toeristen) gaan hiervoor steeds vaker naar België. Gent heeft een academisch zieken- huis en Knokke beschikt over een algemeen ziekenhuis. Deze plaatsen zijn voor veel bewoners (en toeristen) dichterbij dan Terneuzen of Goes.

Echter, het gevolg is dat de beschikbare medische zorg in Zeeuws-Vlaanderen 27 PRINTELKE REGIO TELT! | HOOFDSTUK 2 zelf steeds verder afneemt. In het onderwijs voltrekken zich vergelijkbare ontwikkelingen (zie kader). Kwaliteit onderwijs in Zeeuws-Vlaanderen onder druk door ‘schoolconcurrentie’ vanuit België Veel jonge kinderen uit Zeeuws-Vlaanderen gaan naar school in België, omdat kinderen daar al vanaf 2,5 jaar terecht kunnen. Dit betekent dat de ouders anderhalf jaar betaalde kinderopvang in Nederland kunnen uitsparen. Eenmaal in het Vlaamse onderwijssysteem gaan de kinderen vaak door naar de nabijgelegen basisschool. Ook de middelbare school doorlopen ze dan over de grens. Dat heeft volgens onze gesprekspartners voordelen voor de ouders, want Vlaamse scholen mogen leerlingenver- voer verzorgen, terwijl Nederlandse scholen dit niet mogen. Als gevolg van deze situatie zitten er nu circa 1.200 kinderen uit Zeeuws- Vlaanderen in België op school. De schaduwzijde daarvan is dat er op de scholen in Zeeuws-Vlaanderen sprake is van leegloop. Door de lagere leerlingenaantallen staat de kwaliteit van het onderwijs van diverse scholen onder druk. 2.2.5 Positieve bijdrage van sociale binding en netwerken In alle gesprekken die we voerden in de voorbeeldregio’s, zowel met de bewoners als met bestuurders en professionals, werd het belang benadrukt van goede samenwerking in de regio.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://ooststellingwerf.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/e440b94b-62d6-44cd-8077-793ba8d18d15?agendaItemId=3a5c9402-11fd-4d61-8a6e-faf2b15489e4