Agendabundel

Grootste woningbouwuitbreiding in Oosterwolde Tot 2030 komen er in (bijna) alle dorpen flink wat woningen bij. We maken de keuze om op de langere termijn (na 2030) de meeste woningen in Oosterwolde toe te voegen. Dat geldt niet alleen in absolute aantallen, maar ook relatief: in verhouding tot het huidige aantal inwoners groeit Oosterwolde dus het sterkst. Daarmee zorgen we voor een gezonde balans tussen jong en oud, en maken we gebruik van het feit dat in Oosterwolde de verbindingen het beste zijn en het voorzieningenniveau het hoogst is. Bovendien kunnen we hier woningen efficiënter realiseren dan wanneer we de bouw versnipperen over meerdere dorpen, én neemt door de grotere schaal de kans op betaalbare woningen toe.

Inclusieve gemeente We willen dat iedereen zich welkom voelt en mee kan doen in Ooststellingwerf. Ongeacht afkomst, achtergrond, leeftijd, beperking, gender of geloof. Dit vraagt inzet van iedereen: van inwoners zelf, maar ook van de gemeente, dorpsgemeenschappen, maatschappelijke organisaties, werkgevers en scholen. Een actief gemeentelijk inclusiebeleid blijft belangrijk om ervoor te zorgen dat iedereen gelijke kansen krijgt en zich thuis kan voelen.We nemen ook onze wettelijke taak serieus om te zorgen voor passende en veilige huisvesting voor kwetsbare groepen. Daarbij maken we duidelijke afspraken met verhuurders, werkgevers en maatschappelijke partners om misstanden en overlast te voorkomen. Met het oog op de vergrijzing willen we het arbeidspotentieel van statushouders en arbeidsmigranten beter benutten (zie keuze 4). We helpen hen bij het leren van de Nederlandse taal, het leren kennen van onze cultuur, het vinden van opleiding en werk en het opbouwen van sociale contacten. Tegelijkertijd verwachten we dat iedereen eigen inzet toont. Wederkerige integratie betekent dat nieuwkomers zich inspannen om mee te doen én dat inwoners en werkgevers openstaan voor hen.

23

24

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Wat willen we in 2040 bereikt hebben?

Verbinding met andere keuzes

• Preventie is meer vanzelfsprekend: inwoners nemen meer dan in 2025 actief deel aan een gezonde leefstijl, bewegen regelmatig en maken gebruik van voorzieningen en activiteiten die gezondheid en welzijn bevorderen. Hierdoor is de stijging van zorgvragen beperkt gebleven en is de ervaren kwaliteit van leven minstens gelijk gebleven. • De fysieke en mentale gezondheid van kinderen, jongeren en jongvolwassenen is verbeterd ten opzichte van 2025. • In Oosterwolde, Appelscha en Haulerwijk woont het merendeel van de ouderen die zorg nodig hebben in een levensloopbestendige of zorggeschikte woning dichtbij zorg en voorzieningen. • Ondanks de vergrijzing zijn de wachtlijsten voor zwaardere zorg niet toegenomen. • In alle dorpen ontvangen mensen die dat nodig hebben huishoudelijke hulp. • In alle dorpen is het aantal mensen dat zich eenzaam voelt gelijk gebleven of gedaald. In alle dorpen bestaat een actieve eetgroep, wandelclub of vergelijkbare ontmoetingsactiviteit. • Er zijn vele dorpsinitiatieven gestart en ondersteund – van boodschappendiensten tot dagbesteding – passend bij de wensen van elk dorp. Elk dorp heeft structureel toegang tot geld of begeleiding om deze initiatieven mogelijk te maken. • De meeste mantelzorgers en vrijwilligers geven aan zich voldoende ondersteund te voelen en weten waar ze terecht kunnen voor hulp of advies.

• Het percentage inwoners met overgewicht is gedaald en het aantal inwoners dat wekelijks beweegt is gestegen. • De bewustwording onder inwoners dat het zorgsysteem moet veranderen en dat eigen initiatief en onderlinge hulp steeds belangrijker worden is toegenomen. • Het aanbod aan woningen sluit qua type en prijsklasse beter aan bij de vraag dan in 2025; er zijn meer betaalbare woningen, meer woningen die geschikt zijn voor ouderen (en dichtbij voorzieningen) en er zijn ook voldoende woningen om in de vraag te voorzien. • Mensen van alle leeftijden, achtergronden en mogelijkheden voelen zich welkom in onze dorpen, op scholen, in werk en bij maatschappelijke activiteiten. Straatfeesten, buurtinitatieven, sportclubs en scholen laten een inwonersmix zien. • Kwetsbare groepen hebben passende huisvesting, inclusief arbeidsmigranten en statushouders. Zij vinden werk en opleiding. Overlast of discriminatie zijn duidelijk verminderd ten opzichte van 2025. Gemeente, werkgevers, organisaties en inwoners werken samen om dit te bereiken.

• Keuze 1: Jongvolwassenen binden aan onze gemeente. Jongvolwassenen zijn essentieel voor informele zorg, mantelzorg en vrijwilligerswerk. Zonder hen komt het zorgsysteem nog verder onder druk. Andersom maken leefbare dorpen, een gezonde woonomgeving en gemeenschapszin onze dorpen aantrekkelijk voor jongvolwassenen. • Keuze 3: bereikbaar en verbonden. De concentratie van zwaardere zorg en voorzieningen in de drie grotere dorpen maakt goede bereikbaarheid cruciaal, zeker voor ouderen zonder eigen vervoer en mantelzorgers uit kleinere dorpen. • Keuze 4: Leefomgeving, economie en natuur in één sterke lokale basis. Een groene, gezonde leefomgeving draagt bij aan preventie en welzijn. • Keuze 5: Een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt. De voorgestelde manier van werken (de gemeente die mét de samenleving werkt, niet alleen vóór) is precies wat nodig is om keuze 2 te realiseren.

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

25

Bereikbaar en 2.3 Keuze 3

verbonden

Koppeling met uitdagingen: 1. Vergrijzing en vertrek jongeren; 2. Afname sociale samenhang; 5. Teruglopende voorzieningen; 6. Wantrouwen, relatief slechte gezondheid en ongelijkheid.

Waarom deze keuze?

In een uitgestrekte plattelandsgemeente als de onze is bereikbaarheid geen bijzaak, maar een basisvoorwaarde om mee te kunnen doen. Het bepaalt of mensen toegang hebben tot onderwijs, werk, zorg, sociale contacten en ontspanning en is dus belangrijk voor de vitaliteit van onze dorpen en de kansen voor onze inwoners. Het is ook dé sleutel om jongvolwassenen en jonge gezinnen aan onze regio te binden, de woonaantrekkelijkheid te vergroten, voorzieningen bereikbaar te houden en de sociale samenhang te versterken, zeker wanneer we die voorzieningen meer centraliseren. Een sterk fietsnetwerk bevordert bovendien gezondheid, beweging en duurzaamheid. Ons toekomstbeeld is dat dorpen goed verbonden blijven en dat er sterke relaties zijn met de regio. Onze ambitie is daarom een bereikbaar en verbonden Ooststellingwerf, waar jong en oud veilig en duurzaam kunnen reizen. Niet alleen voor wie hier woont, maar ook voor wie hier werkt, onderneemt of vakantie houdt. In deze toekomstvisie houden we geen rekening met de eventuele komst van de Lelylijn. Mocht deze snelle spoorverbinding tussen Lelystad en Groningen (met een halte in Heerenveen of Drachten) er komen, dan vormt dat een extra katalysator voor verdere investeringen in ons regionale mobiliteitsnetwerk. Thema’s die bij deze keuze horen

Een goede bereikbaarheid is cruciaal om als plattelandsgemeente vitaal, aantrekkelijk en leefbaar te blijven. De thema’s die bij deze keuze horen lichten we hieronder toe.

26

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

27

Openbaar vervoer: passend, flexibel en slim geregeld We zien een toekomst waarin ons openbaar vervoer past bij de schaal en identiteit van onze gemeente: een systeem dat jong en oud verbindt, ongeacht in welk dorp je woont. Mobiliteit gaat daarbij niet alleen over verplaatsing, maar ook over toegankelijkheid, leefbaarheid en duurzaamheid. Ons doel is een netwerk dat zich flexibel aanpast aan de veranderende behoeften van inwoners en de omstandigheden van alledag. Slimme technologie kan hierbij helpen, bijvoorbeeld door routes en inzet van voertuigen af te stemmen op patronen zoals schooltijden, werkverkeer en weersomstandigheden. Zo kan vervoer in de toekomst vaker vraaggestuurd zijn in plaats van gebonden aan vaste dienstregelingen. In ons toekomstbeeld zijn grotere dorpen belangrijke overstappunten, waar verschillende vervoersvormen samenkomen. Denk aan plekken waar bus, belbus, (deel)auto en (deel)fiets op elkaar aansluiten, en waar elektrische voertuigen veilig kunnen worden gestald en opgeladen. Vanaf zulke knooppunten is er een goede verbinding met steden in de regio. Voor kleinere dorpen is gepland vervoer waarschijnlijk niet overal meer beschikbaar. Er zijn wel passende oplossingen die aansluiten op het netwerk.

Denk aan flexibele belbussen die op afroep rijden, deelauto’s of deelfietsen die in het dorp beschikbaar zijn en/of kleinschalig vrijwilligersvervoer georganiseerd door of met de gemeenschap. Reserveren, plannen en betalen kan eenvoudig digitaal, of met hulp voor wie minder digitaal vaardig is.

Meer bewegen door actief vervoer

Wat willen we in 2040 bereikt hebben?

Verbinding met andere keuzes

Wandelen en fietsen stimuleren gezondheid, welzijn en ontmoeting. Als voorzieningen goed bereikbaar zijn met de fiets, is de (tweede) auto niet altijd nodig. Veilige fietsverbindingen leiden tot meer fietsgebruik. We verbeteren de fietsinfrastructuur (vooral tussen de dorpen) zodat er veilige en aantrekkelijke fietsverbindingen zijn.

• We hebben stappen gezet richting een slim, duurzaam en sociaal mobiliteitsnetwerk, waarin gemeente, provincie, ondernemers en inwoners samen zorgen voor oplossingen zoals flexibel vervoer, deelmobiliteit en ondersteuning waar nodig. In de grotere dorpen kan dat betekenen dat er knooppunten ontstaan waar verschillende vormen van vervoer samenkomen (hubs). In de kleinere dorpen zijn dat flexibele oplossingen zoals belbus of deelvervoer. • We streven naar vlottere en betrouwbaardere verbindingen naar omliggende steden, maar realiseren ons dat dit alleen kan door samenwerking met vervoerders, ondernemers, inwoners en de provincie. • Meer inwoners kiezen voor lopen en fietsen. Elektrische vervoersmiddelen zijn beter beschikbaar, bijvoorbeeld via oplaadpunten bij woonwijken, OV-hubs en bedrijven. Zo kan het gebruik van tweede en derde auto’s afnemen. • Er wonen meer jongvolwassenen en jonge gezinnen in Ooststellingwerf dan in 2025, verspreid over de dorpen. • Er zijn stappen gezet om onze wegen, verkeerssystemen en regelgeving beter voor te bereiden op nieuwe technieken, zoals zelfrijdende voertuigen.

• Keuze 1: Jongvolwassenen binden aan onze gemeente. Goede OV-verbindingen, deelmobiliteit en snelle fietsroutes zijn cruciaal om jongvolwassenen en jonge gezinnen aan ons te binden. • Keuze 2: Concentratie van zorg en geschikte woningen voor ouderen in de drie grotere dorpen en sterke dorpsgemeenschappen. Zonder goede bereikbaarheid werkt de concentratie van zwaardere zorg en voorzieningen niet in de praktijk. Ook voor de leefbaarheid van de kleinere dorpen is bereikbaarheid van groot belang. Goede fietspaden en veilige wegen ondersteunen zelfstandig reizen en gezondheid. • Keuze 4: Leefomgeving, economie en natuur in één sterke lokale basis. Toerisme, recreatie en natuurbeleving (zoals fietspaden, wandelroutes en rustpunten) vragen om een veilige en duurzame infrastructuur die de landschappelijke kwaliteit niet aantast. Bereikbare bedrijventerreinen versterken onze economie. Bereikbaarheid moet ook duurzaam zijn. Elektrisch vervoer vraagt om een goede oplaadinfrastructuur, zowel in dorpen als bij bedrijven, voorzieningen en mobiliteitshubs. Minder autobezit en slimme mobiliteitsoplossingen (AI-gestuurd, gedeeld, elektrisch) dragen bij aan minder CO₂-uitstoot en lagere kosten voor inwoners. • Keuze 5: Een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt.

Flexibele, vraaggestuurde mobiliteitsoplossingen (bv een AI-gestuurde belbus) vragen om samenwerking tussen gemeente, dorpen, ondernemers en inwoners. Dat is de kern van keuze 5. Digitale ondersteuning bij reizen (zoals apps) vraagt om laagdrempelige uitleg, goede communicatie en betrouwbare dienstverlening: doen wat je belooft.

Toekomstbestendige bereikbaarheid met eigen vervoer en verkeersveiligheid Ook met eigen vervoer willen we goed en snel bereikbaar zijn. Goed bereikbare bedrijventerreinen zorgen ervoor dat ondernemers hun personeel en klanten makkelijker kunnen ontvangen en hun goederen vlot vervoerd worden. We kijken of, waar en hoe we de bereikbaarheid met eigen vervoer verder kunnen verbeteren, waarbij we de dorpskernen zoveel mogelijk ontlasten en de doorstroming en verkeersveiligheid vergroten. En we onderzoeken of en zo ja hoe onze wegen stapsgewijs ingericht kunnen worden op zelfrijdend en elektrisch vervoer, zodat we klaar zijn voor de technologische ontwikkelingen die er aan komen.

Duurzaamheid en energietransitie wat betreft vervoer We willen oplossingen die bijdragen aan klimaatvriendelijke mobiliteit. Dit betekent dat we investeren in een goede oplaadinfrastructuur voor elektrische voertuigen en fietsen in woonwijken, bij OV-hubs en bij bedrijven. We willen deelvervoer en fietsmogelijkheden aantrekkelijker maken dan een tweede auto.

Ondernemers, lokale organisaties en inwonersinitiatieven zijn onmisbare partners in dit systeem. Zij kunnen meedenken, meedoen en soms zelfs zelf vervoer organiseren, bijvoorbeeld door ritten te combineren met hun bedrijfsvoering, deelvervoer aan te bieden of nieuwe concepten te testen in de praktijk. Digitale toegankelijkheid is belangrijk: iedereen moet kunnen meedoen, ongeacht leeftijd, fysieke mogelijkheden of digitale vaardigheden. Ondersteuning en voorzieningen, zoals gebruiksvriendelijke apps of toegankelijke informatiepunten, dragen bij aan een inclusieve mobiliteitscultuur.

28

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

29

Leefomgeving, economie en natuur in één sterke lokale basis 30

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Koppeling met uitdagingen: 1. Vergrijzing (gezondheid) en vertrek jongeren; 4. Krappe arbeidsmarkt; 5. Druk op ruimte en klimaat.

Waarom deze keuze?

Inwoners van Ooststellingwerf voelen zich sterk verbonden met hun groene leefomgeving, de uitgestrekte agrarische landerijen en het sociale DNA in de dorpsgemeenschappen. Deze kwaliteiten zijn de kern van onze identiteit. In een tijd van grote uitdagingen is deze identiteit het uitgangspunt bij keuzes voor wonen, werken, ondernemen en recreëren. We kiezen voor een toekomst waarin ook een sterke, lokale economie en gezonde landbouwsector een belangrijke basis is voor een vitaal platteland. Waar vakmanschap en innovatie samengaan met groen, gezondheid en gemeenschapszin. Waar jong talent kansen ziet, ondernemers kunnen groeien en het landschap onze gezamenlijke trots blijft. Dit draagt bij aan gezondheid, verbinding en welzijn voor iedereen die hier woont of op bezoek komt. We willen dat jongvolwassenen hier niet alleen opgroeien, maar ook blijven of terugkeren. Dat lukt als we een gemeente zijn waar ze goed werk kunnen vinden, zich kunnen blijven ontwikkelen, betaalbaar kunnen wonen, zich kunnen ontspannen in een groene omgeving, met goede horeca en een interessant activiteitenaanbod en waar ze deel uitmaken van een gemeenschap die omkijkt naar elkaar. Daarom faciliteren we duurzame vernieuwing van onze lokale economie door innovatie, technologie en samenwerking met onderwijs. Goede bereikbaarheid is daarvoor essentieel, zie keuze 3.

Zo bouwen we aan een toekomstbestendig platteland waar vakmanschap, duurzaamheid en leefkwaliteit hand in hand gaan. Thema’s die bij deze keuze horen

De kracht van Ooststellingwerf ligt in de samenhang tussen economie, natuur en leefomgeving. Een gezonde economie draagt bij aan een gezonde gemeenschap die aantrekkelijk is voor nieuwe inwoners en jongvolwassenen; met voldoende ontwikkelkansen, stageplekken en banen, sterke dorpen en betaalbare woningen. Bedrijvigheid ontwikkelt in balans met landschap en klimaat, waardoor we een leefomgeving creëren die duurzaam, groen en toekomstbestendig is. De volgende thema’s laten zien hoe we economie, landschap, recreatie en energie met elkaar verbinden, zodat Ooststellingwerf een plek blijft waar mensen graag wonen, werken en ondernemen.

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Sterke lokale economie in verbinding met landschap en dorpen Onze economie is van oudsher sterk in praktische sectoren zoals zorg, (maak)industrie, landbouw, (detail)handel, bouw en transport. Hier liggen volop banen en ontwikkelkansen, vooral voor mboopgeleiden. Het is belangrijk dat we werkgelegenheid behouden én zorgen dat er voldoende mensen beschikbaar zijn om banen te vervullen. Daarom zetten we naast stageplekken en mbo-werk in op een aantrekkelijke woon- en leefomgeving voor met name jongvolwassenen en jonge gezinnen (keuze 1), op leefbare dorpen en goede voorzieningen (keuze 2) en op bereikbaarheid (keuze 3). We stimuleren een (lichte) groei in banen voor hbo’ers en samen met werkgevers verlagen we de drempel voor jongvolwassenen, mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en statushouders om actief deel te nemen aan onze arbeidsmarkt. We bieden ruimte aan bedrijven die willen groeien, innoveren en

31

verduurzamen binnen de schaal van onze dorpen. Met name in Oosterwolde en Haulerwijk breiden we onze bedrijventerreinen uit (zie bijlage 4). En we zorgen ervoor dat onze bedrijventerreinen aantrekkelijk en duurzaam zijn ingericht en dat deze goed bereikbaar zijn, met aandacht voor klimaat, energie, gezondheid en bereikbaarheid.

Goed ondernemersklimaat We willen dat ondernemers ruimte en vertrouwen krijgen om te bloeien en te innoveren. Daarom kijken we samen met hen hoe we het ondernemersklimaat kunnen versterken en blijven faciliteren. Het vinden van oplossingen voor de netcongestie en het ruimte maken voor bedrijventerreinen hoort daarbij. Het Biosintrum willen we nog beter benutten en verder ontwikkelen tot een breed kenniscentrum voor innovatie. Een plek waar lokale ondernemers, onderwijs en gemeente samen werken aan vernieuwende en duurzame oplossingen. Zo bouwen we aan een toekomstbestendige en veerkrachtige lokale economie. Via Werkcentrum Fryslân versterken we de verbinding tussen werkgevers en werknemers en stimuleren we een dynamische arbeidsmarkt met kansen voor jongvolwassenen, mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en statushouders.

Landbouw met perspectief: toekomst voor boeren, landschap en klimaat Boeren zijn en blijven onmisbaar voor voedsel-en grondstofproductie, landschap, werkgelegenheid, beheer en duurzaamheid van het buitengebied. Zij beheren niet alleen de grond, maar ook de leefomgeving van de toekomst. We ondersteunen ondernemers die werken aan een gezonde bodem, kringlooplandbouw en biodiversiteit. Via kennisontwikkeling en samenwerking stimuleren we vernieuwing in de landbouw: een gezonde bodem, minder afhankelijkheid van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, klimaatadaptief, meer waardering voor vakmanschap en landschapsbeheer, verbreding van functies. Vrijkomende agrarische gebouwen krijgen waar mogelijk een nieuwe functie die past bij de omgeving. Het Biosintrum en kenniscentrum Bodem, ontwikkelen kennis en toepassingen voor een toekomstbestendige landbouw die bijdraagt aan biodiversiteit, landschap en klimaatbestendigheid. Zo ontstaat een landbouwsector die voedsel en grondstoffen produceert, het landschap onderhoudt, innovaties omarmt en jonge boeren en ondernemers perspectief biedt.

32

Groene identiteit: het fundament van onze leefomgeving Het groene, natuurlijke karakter van Ooststellingwerf is onze trots én kracht. De ruimte, rust en natuurkwaliteit trekken bewoners, bezoekers en bedrijven aan die waarde hechten aan gezondheid, balans en zingeving. Door ontwikkelingen af te stemmen op bodem en water, zorgen we dat onze economie groeit binnen de grenzen van wat het landschap aankan. We willen geen natuurbelastende activiteiten in de directe omgeving van natuurgebieden. Voor sommige activiteiten kunnen er uitzonderingen zijn, mits deze bijdragen aan een toekomstbestendige, gezonde, veilige en groene leefomgeving. We investeren in een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, ontmoeten en ontspannen – met groene routes, recreatieve voorzieningen en lokale voedselinitiatieven. Zo dragen natuur, gezondheid en economie samen bij aan een aantrekkelijke gemeente voor jongvolwassenen en anderen die hier willen leven en werken in een gezonde omgeving met betekenis. We benutten onze groene identiteit actief: nieuwe ontwikkelingen stemmen we af op bodem en water, bijvoorbeeld door nieuwe bebouwing te concentreren op plekken die klimaatbestendig zijn en door natuur en waterberging te combineren. Een gezonde leefomgeving beschermt tegen hittestress, ziektes en vervuiling, maar is óók een bron van trots, samenwerking en economische vitaliteit.

Daarom nemen we gezondheid expliciet mee in sociale, ruimtelijke en economische afwegingen.

Toerisme en recreatie: beleefbare omgeving in het groen Recreatie en toerisme zorgen voor banen, ondernemerschap en behoud van voorzieningen in dorpen. Deze sectoren moeten zich kunnen blijven ontwikkelen. We zien kansen in de groei van kwaliteitstoerisme en horeca, waarbij natuurbeleving mogelijk is met respect voor de unieke natuurwaarden. We willen dat lokale ondernemers hier optimaal van meeprofiteren. Ooststellingwerf positioneert zich als groene uitvalsbasis tussen UNESCO-werelderfgoed, nationale parken en steden in de regio. Zo ontstaat een economische keten waarin natuur, gastvrijheid en ondernemerschap elkaar versterken, die bezoekers trekt en zorgt voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor inwoners en ondernemers. Samenwerken aan lokale energie; minder afhankelijk van externe leveranciers Bedrijven werken met elkaar samen aan het opwekken van duurzame energie en het gebruiken van elkaars grondstoffen. Waar mogelijk kunnen

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

dorpen en bedrijven ook onderling energie uitwisselen en opslaan. Zo houden we de energie dichtbij en verlagen we de afhankelijkheid van externe leveranciers. De gemeente ondersteunt initiatieven met ruimte, kennis en samenwerking en helpt om belemmeringen weg te nemen die lokale energieprojecten in de weg staan. Zo zorgen we samen voor minder CO₂-uitstoot, schonere lucht en een gezonde leefomgeving. De voordelen van de energietransitie blijven in de regio én versterken de lokale economie en de gemeenschap.

•

•

Wat willen we in 2040 bereikt hebben? • Onze identiteit staat stevig verankerd: inwoners van Ooststellingwerf voelen net als in 2025 een sterke verbondenheid met hun groene leefomgeving, de uitgestrekte agrarische landerijen en het sociale DNA in de dorpsgemeenschappen. • De lokale economie draait nog steeds stevig in 2040. Deze is (van oudsher) sterk in praktische sectoren zoals zorg, (maak)industrie, landbouw, (detail)handel, bouw en transport. Deze sectoren zijn ook in 2040 de ruggengraat van onze lokale werkgelegenheid, vooral voor MBO-opgeleiden en jong talent. • Er zijn voldoende banen en stageplekken voor mbo’ers en er is (lichte) groei in banen voor hbo’ers. Bedrijven hebben voldoende arbeidskrachten. • Ondernemers zijn nog meer verbonden geraakt met de gemeenschap. Ze zetten in op duurzame productie, bieden werk- en leerplekken aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en dragen bij aan lokale initiatieven. • In het Biosintrum werken lokale ondernemers uit diverse sectoren, onderwijs en gemeente samen aan vernieuwende en duurzame oplossingen voor de lokale economie. • Ondernemers hebben ruimte om te groeien en te innoveren, mede dankzij oplossingen voor de netcongestie. • We hebben ruimte op bedrijventerreinen in met name Oosterwolde en Haulerwijk voor bedrijven die willen groeien, innoveren en verduurzamen.

Onze bedrijventerreinen zijn aantrekkelijk, duurzaam en goed bereikbaar. • De landbouw is toekomstbestendig en blijvend van vaste waarde voor de regio, als belangrijke producent van voedsel en grondstoffen. Aanvullend kunnen boeren ook andere rollen hebben zoals landschapsbeheerder, zorgaanbieder of recreatieondernemer. • Vrijgekomen agrarische gebouwen zijn - waar mogelijk - nog steeds zichtbaar in het landschap, in een nieuwe, passende bestemming. • Ooststellingwerf is een groene, gezonde en aantrekkelijke gemeente voor inwoners,

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

•

•

ondernemers en bezoekers en is bestand tegen klimaatveranderingen. Hoe we omgaan met water en bodem en wat dit betekent voor onze ruimtelijke keuzes leggen we vast in de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. Ons landschap is beleefbaar en biodivers en inwoners, ondernemers en bezoekers maken er actief gebruik van om te bewegen, te ontspannen, te werken of te leren. De (verblijfs)recreatiesector heeft een kwaliteitsimpuls gehad en draagt bij aan werkgelegenheid, levendige dorpen en extra inkomsten. Meer toeristen weten Ooststellingwerf te vinden als groene, gastvrije plek tussen werelderfgoed en nationale parken en de bestedingen in de toeristische sector zijn toegenomen. Dankzij een uitgebreid netwerk van wandelen fietspaden, voedselbossen, sportieve ontmoetingsplekken en natuureducatie ervaren inwoners en bezoekers het landschap actief, wat bijdraagt aan gezondheid, gemeenschapszin en welzijn. Ondernemers, dorpen en gemeente werken samen aan het opwekken, opslaan en lokaal gebruiken van energie.

Verbinding met andere keuzes • Keuze 1: Jongvolwassenen binden aan onze gemeente. Jongeren zijn essentieel voor het arbeidspotentieel in onze gemeente. Een gemeente met een aantrekkelijk aanbod aan werk, ontwikkelkansen en vrijetijdsactiviteiten is een trekker voor jongeren en ander arbeidspotentieel. • Keuze 2: Concentratie van zorg en geschikte woningen voor ouderen in de drie grotere dorpen en sterke dorpsgemeenschappen. Een sterke lokale economie is de motor voor leefbaarheid in de dorpen. Het maakt de dorpen aantrekkelijk om te wonen en dichtbij te werken. • Keuze 3: Bereikbaar en verbonden. Goede bereikbaarheid van de bedrijven(terreinen) is noodzakelijk. • Keuze 5: Een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt. De gemeente zet zich steviger neer als lobbyist voor de lokale economie en gemeenschap.

33

2.5 Keuze 5

Een gemeente die

richting geeft,

ruimte laat en

samenwerkt 34

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Koppeling met uitdagingen: 1. Vergrijzing en vertrek jongeren; 2. Afname sociale samenhang; 3. Krappe arbeidsmarkt.

Waarom deze keuze?

Met minder mensen en middelen staan we voor grote maatschappelijke opgaven. De weg naar 2040 vraagt om een gemeente die koers houdt én ruimte biedt. Inwoners nemen steeds vaker zelf initiatief, willen meedenken en meedoen. Tegelijkertijd verwachten ze een overheid die duidelijk is, keuzes durft te maken en betrouwbaar is. Daarom kiezen we voor een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt. We zijn er niet voor alles en iedereen, maar wél voor het grotere geheel en de mensen die onze hulp het hardst nodig hebben. We doen wat nodig is, laten los waar het kan en investeren alleen in wat écht bijdraagt aan onze gezamenlijke toekomst. Daarmee vormt keuze 5 de ruggengraat van onze Toekomstvisie: zonder een gemeente die duidelijk koers houdt, ruimte laat en samenwerkt, kunnen we de andere keuzes niet waarmaken.

Thema’s die bij deze keuze horen Een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt, moet doen wat nodig is en loslaten waar het kan. Dat vraagt om duidelijke keuzes, een menselijke manier van werken en inwoners en partners laten ervaren dat wij hen serieus nemen. Het betekent ook dat we eerlijk zijn over wat wel en niet kan, en dat we ons blijven ontwikkelen als organisatie. De thema’s die bij deze keuze horen lichten we hieronder toe.

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Gericht kiezen waar we het verschil maken De gemeente neemt de regie waar dat nodig is: bij complexe opgaven, waar samenhang nodig is of waar inwoners het niet zelf kunnen regelen. We kiezen bewust voor inzet die past bij deze Toekomstvisie en waarin wij als gemeente aantoonbaar het verschil maken. Onze inzet richt zich vooral op wie het zonder ons niet redt: kwetsbare inwoners en situaties waar niemand anders het oppakt. Dat betekent ook dat we niet overal voor zijn. Wat goed geregeld is of valt binnen de verantwoordelijkheid van bijvoorbeeld een zorginstelling, school of vrijwilligersorganisatie, laten we los. Door duidelijke keuzes te maken, houden we ruimte voor maatwerk, eenvoud in uitvoering en eerlijke communicatie over wat inwoners wel en niet van ons kunnen verwachten.

35

Een wendbare en menselijke organisatie We zijn een gemeente van mensen. Persoonlijk contact blijft belangrijk. Digitale hulpmiddelen ondersteunen ons werk, maar vervangen het menselijk gesprek niet. Inwoners die digitaal vaardig zijn, kunnen veel zaken online regelen met de gemeente. Tegelijk zorgen we dat niemand buiten de boot valt – met persoonlijke hulp waar dat nodig is. We investeren in een organisatie die leert, reflecteert en zich aanpast. En die durft onderscheid te maken naar wat per project en per dorp in de praktijk nodig is. Zo blijven we wendbaar, betrokken en dichtbij. Voor het maken en monitoren van beleid zetten we digitale technieken in waar het kan, om ons te ondersteunen en processen te versnellen.

Eerlijk over keuzes en grenzen We willen duidelijk zijn in wat wél en niet kan. Inwoners verwachten steeds meer van de gemeente, terwijl wij het ook met minder mensen en middelen moeten doen. Daarom kiezen we bewust: we investeren alleen in plannen die echt bijdragen aan de doelen van deze Toekomstvisie. Soms is ons antwoord dus ook: ‘nee’ of ‘niet nu’. Dan leggen we uit waarom en denken mee in wat wél mogelijk is. Transparantie hoort daar vanzelfsprekend bij. Alle besluiten van het college en de gemeenteraad zijn eenvoudig te vinden. We informeren eerst de direct betrokken inwoners en partners en daarna de rest. We willen het makkelijker maken om activiteiten te organiseren en gaan experimenteren met andere manieren van werken, zodat regels soepeler gevolgd kunnen worden en beter aansluiten bij de lokale situatie. We willen meer in gesprek met de gemeenschap, om samen richting te geven aan stappen die Ooststellingwerf vooruithelpen en toekomstbestendig maken. Hiervoor richten we (thematische) denktanks op, waarin we samen met sleutelfiguren en aanjagers uit de samenleving kansen verkennen, oplossingen bedenken en beleid toetsen aan de praktijk. Zodat ideeën niet alleen inspireren, maar ook breed gedragen worden.

Vertrouwen begint bij de gemeente Vertrouwen is geen woord, maar gedrag. Als gemeente geven we het goede voorbeeld: we zijn aanspreekbaar, benaderbaar en respectvol. We nemen inwoners serieus, betrekken ze vroegtijdig bij plannen, beleid en uitvoering en geven ruimte aan initiatieven van onderop. Onze dienstverlening is duidelijk en toegankelijk. Minder regels, meer ruimte voor maatwerk. We gaan uit van vertrouwen, niet van wantrouwen – of het nu gaat om een uitkering, een bouwplan of een klacht of een ondernemersinitiatief. We creëren een omgeving waarin ondernemerschap

36

en innovatie kunnen floreren, zonder dat onnodige regels of bureaucratie hen tegenhouden. Alleen met deze houding ontstaat de samenwerking, het vertrouwen en de ruimte die nodig zijn om samen een sterke en veerkrachtige samenleving op te bouwen.

Gezondheid, veerkracht en bestaanszekerheid Niet iedereen in Ooststellingwerf heeft gelijke kansen. Er zijn nog steeds grote verschillen in gezondheid, levensverwachting en ervaren grip en invloed op het leven. Dat willen we veranderen. We zetten in op een gezonde leefomgeving, het verkleinen van gezondheidsverschillen, op preventie en op het versterken van mentale veerkracht. Daarbij kijken we niet alleen naar zorg, maar ook naar de onderliggende oorzaken zoals armoede, eenzaamheid en schulden. We bouwen aan een samenleving waarin mensen gezond kunnen opgroeien, ouder worden en zich gehoord voelen. Dat vraagt samenwerking met scholen, zorgverleners, welzijnsorganisaties en inwoners zelf. Alleen samen zorgen we ervoor dat iedereen mee kan doen.

Samenwerken met andere overheden: noodzakelijk én strategisch De grote opgaven waar we voor staan houden zich niet aan gemeentegrenzen. Veel van deze thema’s vragen om samenwerking met andere overheden: met buurgemeenten (HOWOS), de provincie, het Rijk, de GGD, waterschappen en samenwerkingsregio’s. Door samen op te trekken kunnen we meer invloed uitoefenen, krachten bundelen en middelen slimmer inzetten. Denk aan gezamenlijke afspraken over woningbouw, regionale bereikbaarheid, arbeidsmarktbeleid, natuurontwikkeling of de aanpak van gezondheidsverschillen. Ook biedt samenwerking kansen om innovaties te delen, gezamenlijk kennis op te bouwen en een sterkere lobby richting provincie of Rijk te voeren. We kiezen bewust voor bestuurlijke samenwerking om regionale opgaven effectief aan te pakken. Daarbij bewaken we onze eigen koers en identiteit. Dit betekent dat Ooststellingwerf actief meebeslist bij gezamenlijke onderwerpen, maar bij lokale vraagstukken zelfstandige keuzes blijft maken.

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

Wat willen we in 2040 bereikt hebben?

Verbinding met andere keuzes

• Inwoners voelen zich gehoord, gewaardeerd en serieus genomen. Door open communicatie, persoonlijk contact en ruimte voor eigen initiatieven is het vertrouwen tussen inwoners en gemeente gegroeid. Maatschappelijke opgaven pakken we sámen aan. • Er is een sterke gemeenschapszin doordat de gemeente, inwoners, ondernemers en het maatschappelijk middenveld gelijkwaardig samenwerken aan projecten die Ooststellingwerf vooruitbrengen. • Inwoners beoordelen de gemeente als een goede, betrouwbare en snelle dienstverlener. • Wat goed geregeld is, is losgelaten. Er is meer maatwerk en een organisatie die durft te kiezen. Medewerkers hebben ruimte om menselijk te handelen binnen duidelijke kaders. Digitale diensten zijn toegankelijk, zonder mensen uit te sluiten. • Door preventie, een gezonde leefomgeving en het aanpakken van onderliggende problemen (denk aan sociaal isolement, financiële onzekerheid, ervaren druk) is de mentale en fysieke veerkracht en de gezondheid van inwoners versterkt. Iedereen kan meedoen. • Door samenwerking met andere overheden heeft de gemeente meer invloed, middelen en slagkracht, zonder haar lokale identiteit te verliezen.

• Keuze 1: Jongvolwassenen binden aan onze gemeente. Om jongvolwassenen te binden, is een betrouwbare overheid nodig die investeert in kansen en vertrouwen wekt. Daarnaast hechten jongvolwassen professionals steeds meer waarde aan zingeving en werk dat ertoe doet. Dat kan bij de gemeente als werkgever. • Keuze 2: Concentratie van zorg en geschikte woningen voor ouderen in de drie grotere dorpen en sterke dorpsgemeenschappen. De expliciete keuze voor samenwerking mét in plaats voor vóór inwoners en ze vroegtijdig te betrekken, versterkt de betrokkenheid en het vertrouwen. En dat maakt de sociale relaties in een dorpsgemeenschap sterker. • Keuze 3: Bereikbaar en verbonden. Een goed georganiseerd netwerk van mobiliteit vraagt om samenwerking over grenzen heen, met inwoners, ondernemers en andere overheden. • Keuze 4: Voor een leefomgeving, economie en natuur in één sterke lokale basis is een gemeente nodig die richting geeft, innovatie ondersteunt en boeren en ondernemers ruimte biedt om zelf met oplossingen te komen.

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

37

Proces toekomstvisie 3

3.1 Hoe kwam deze Toekomstvisie tot stand?

Deze Toekomstvisie 2040 is het resultaat van een gefaseerd en zorgvuldig proces, waarin lokale betrokkenheid en externe expertise hand in hand zijn gegaan. We hebben bestaande materialen benut, zoals de uitkomsten van de burgerpeiling en analyses van het gemeentelijk beleid, waar veelvuldig inwoners bij betrokken zijn geweest. Bureau Louter onderzocht voor ons de woonaantrekkelijkheid voor jongvolwassenen in Ooststellingwerf (bijlage 1). Planbureau Fryslân voerde een trendverkenning (bijlage 3) uit om de belangrijkste uitdagingen voor Ooststellingwerf richting 2040 in kaart te brengen. Ook peilden we via enquêtes hoe onze jongeren en ondernemers naar de toekomst kijken en welke zorgen of kansen zij zien. Dit is vertaald in een grove schets - de hoofdlijnen van de Toekomstvisie. Die hebben we getoetst bij de gemeenschap: plaatselijk belangen, bewonerscommissies, ondernemers en partners waar we veel mee samenwerken lazen kritisch mee en vulden aan. We gingen ook in gesprek met inwoners (tijdens de open dag) en de gemeenteraad gaf prioriteiten en aandachtspunten mee. We hebben alle reacties zorgvuldig bekeken en waar mogelijk verwerkt in deze Toekomstvisie. Omdat de visie richting geeft voor de lange termijn en om samenhangende keuzes vraagt, konden we niet alles letterlijk opnemen.

Bij het opstellen hebben we steeds de samenhang tussen wonen, economie, zorg, welzijn en natuur en landschap meegewogen.

38

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

39

3.2 Hoe gebruiken we zelf de Toekomstvisie

Deze Toekomstvisie 2040 werken we niet één op één uit in uitvoeringsplannen, maar gebruiken we als richtinggevend koersdocument voor al het beleid van de gemeente in de komende jaren. Dit betekent: • Bij alle nieuw te ontwikkelen beleidsvisies is de Toekomstvisie ons kompas. • Bestaande beleidsvisies en plannen worden in de loop van de komende jaren waar nodig aangepast om in lijn te blijven met de Toekomstvisie. Dit gebeurt op natuurlijke momenten, bijvoorbeeld als de termijn van een visie afloopt. Om te waarborgen dat nieuwe of aangepaste beleidsvoorstellen aansluiten bij de Toekomstvisie 2040, richten we een vaste werkwijze in.

Ambtelijke toetsing • Elk beleidsdocument bevat een paragraaf waarin expliciet wordt toegelicht hoe het voorstel aansluit bij de Toekomstvisie 2040. Er is een intern aanspreekpunt die dit proces begeleidt en zorgt voor afstemming. • Het directieteam, programmamanagers en teamleiders dragen de visie actief uit binnen hun teams en dragen eraan bij dat voorstellen hierop zijn afgestemd. In situaties dat er een strijdigheid lijkt te zijn tussen verschillende (zelfbindende) visies wordt hier in een voorstel aan college of raad altijd melding van gemaakt. In principe is de Toekomstvisie altijd leidend, maar het college kan hiervan afwijken.

3.3 Hoe betrekken we de samenleving bij het vervolg op de Toekomstvisie

Samen wordt het beter Een denktank van inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, creatieve denkers en experts (zie paragraaf 3.3) volgt de voortgang van de visie, signaleert knelpunten en adviseert over verbeteringen.

Gemeenteraad Bij de vaststelling van nieuw beleid voert de gemeenteraad de definitieve toets uit. De raad beoordeelt of het voorstel in lijn is met de visie. Indien nodig kan de raad besluiten tot afwijking van de Toekomstvisie. Ook kan de raad besluiten om de Toekomstvisie bij te stellen, bijvoorbeeld op basis van nieuwe inzichten of veranderde omstandigheden. Door deze werkwijze borgen we dat we de Toekomstvisie 2040 op ambtelijk, bestuurlijk én politiek niveau steeds als kompas gebruiken en dat de visie actueel blijft.

De Toekomstvisie kan alleen slagen als inwoners, ondernemers en organisaties actief meedoen. Daarom beperken we de Toekomstvisie tot 5 strategische en richtinggevende keuzes. De vertaling van deze keuzes naar de dagelijkse praktijk leggen we nog niet vast. De uitwerking van de Toekomstvisie doen we stap voor stap, samen met de samenleving.

De denktank krijgt een onafhankelijk voorzitter en een ambtelijk secretaris. Kandidaten kunnen zichzelf aanmelden, waarna zorgvuldige selectie plaatsvindt. Bij de selectie kijken we naar diversiteit (zie hierboven punten b t/m e) én naar het netwerk van de deelnemers, zodat zij anderen kunnen meenemen en verbinden.

Toekomstplan

Rol denktank

Hiervoor maken we na vaststelling van de Toekomstvisie een Toekomstplan, een soort actieagenda voor de eerste 2 jaren. Daarin geven wij als gemeente, maar ook andere partijen aan wat ieder de komende twee jaren concreet doet om de Toekomstvisie dichterbij te brengen via concrete acties. In de komende 15 jaar kan elk gemeentebestuur de prioriteiten vaststellen. Het Toekomstplan vertaalt de vijf richtingen uit de Toekomstvisie naar: • Eerste prioriteiten: welke onderwerpen vragen in de eerste twee jaar de meeste aandacht. • Concrete doelen: wat willen we samen in deze periode bereiken. • Acties en inspanningen: welke stappen en acties zijn daarvoor nodig. • Eigenaarschap: wie voert de acties uit (gemeente, ondernemers, zorgpartijen, inwoners of andere organisaties). Niet alles ligt op het bord van de gemeente. Ondernemers kunnen bijvoorbeeld het voortouw nemen bij vervoersinitiatieven en zorg/ welzijnspartijen bij preventie en welzijn.

De denktank is in de komende jaren een vaste sparringpartner voor het college en de ambtelijke organisatie bij het concreet maken en vasthouden van de koers uit de Toekomstvisie. De denktank heeft geen besluitvormende, maar wel een adviserende en activerende rol in het vervolgproces. Voorbeelden van zaken waar de denktank ons bij kan helpen zijn: • Adviseren over de eerste prioriteiten en doelen. • Meedenken over concrete acties en wie deze oppakt. • Stimuleren dat ook andere partijen eigenaarschap nemen. • Signaleren van kansen, knelpunten en nieuwe ontwikkelingen (aanjagen, vliegwiel, katalysator voor nieuwe dingen). • Verbinden van netwerken en initiatieven. • Fungeren als klankbord en ambassadeur voor de Toekomstvisie.

Denktank maakt toekomstplan Het Toekomstplan maken we niet zelf, we willen dit met de samenleving doen. Daarom stellen we een denktank samen. Wat betreft de samenstelling van de denktank denken we aan: • Een kleine groep van ca. 8 personen. • Mensen die wonen of werken in Ooststellingwerf. • Een mix van leeftijden, achtergronden en opleidingsniveaus. • Zowel ondernemers, inwoners als mensen die actief zijn in maatschappelijke organisaties. • (Ook) mensen die met een frisse blik en originele ideeën komen en zo op een positieve manier voor beweging en vernieuwing zorgen. De leden van de denktank doen mee op persoonlijke titel. Daarnaast kunnen zij input ophalen door raadpleging van ondernemers, experts en belangengroepen.

40

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

De denktank bepaalt zelf hoe zij te werk gaan en hoe zij naar buiten treden.

Rol gemeenteraad Na vaststelling van de Toekomstvisie blijft de gemeenteraad verantwoordelijk voor het bepalen van de koers en de kaders. In het vervolgtraject betekent dit dat de raad: • Het Toekomstplan bespreekt en vaststelt. • Akkoord geeft op de prioriteiten en de acties in het Toekomstplan, voor zover de gemeente eigenaar is van de acties. De raad houdt ook budgetrecht. • Kennis neemt van de acties die andere partijen oppakken. • De uitvoering volgt via periodieke rapportages die de ambtelijk secretaris maakt in samenspraak met de denktank. • Bijstuurt of herijkt wanneer maatschappelijke of demografische ontwikkelingen dat vragen. Zo blijft de raad aan zet op de gemeentelijke verantwoordelijkheden, terwijl andere stakeholders ruimte krijgen om hun bijdrage te leveren.

41

Samen bouwen Keuzes

Uitdagingen 1 2 3

Verbinding met keuzes:

1

Jongeren binden

1

2

3

4

5











Vergrijzing en vertrek jongeren

Afname sociale samenhang

Krappe arbeidsmarkt

•

•

•

4

5

6

Druk op ruimte en klimaat

Teruglopende voorzieningen

Wantrouwen, relatief slechte gezondheid en ongelijkheid

•

aan een toekomst vol kansen 42

2

Zorg & wonen ouderen + dorpsgemeenschappen







3

Bereikbaar en verbonden







4

Leefomgeving, economie en natuur in één sterke lokale basis





5

Een gemeente die richting geeft, ruimte laat en samenwerkt









•

•



•

•





•





•



TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

•

•

•

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040

•

•

•

•

•

•

43

TOEKOMSTVISIE OOSTSTELLINGWERF 2040 18 NOVEMBER 2025

Bijlage 1 bij Toekomstvisie: Rapport Planbureau Fryslân

05/25

GEMEENTE OOSTSTELLINGWERF UITDAGINGEN RICHTING 2040

// Inhoudsopgave Uitdagingen richting 2040 …………………………………………………………………………………. 3 Uitdaging 1: vergrijzing en ontgroening ………………………………………………………………… 4 Uitdaging 2: gemeenschap onder druk ………………………………………………………………… 6 Uitdaging 3: toenemende druk op economie en werkgelegenheid ……………………………. 8 Uitdaging 4: grote opgaven in een beperkte ruimte ………………………………………………. 10 Uitdaging 5: klimaatadaptatie en natuurherstel …………………………………………………… 11 Uitdaging 6: toenemende digitalisering en technologisering …………………………………..12 Uitdaging 7: inclusieve besluitvorming en participatie ………………………………………….. 13 Nu keuzes maken voor toekomstig geluk ……………………………………………………………. 14 Bronnen ……………………………………………………………………………………………………….. 15

// 2

// UITDAGINGEN RICHTING 2040 Het welzijn van inwoners van Ooststellingwerf is goed, ook vergeleken met het hoge niveau in Fryslân. Vrijwilligerswerk komt nog meer voor dan elders in Fryslân. En hoewel Ooststellingwerf net als de rest van Fryslân economisch minder sterk staat dan Nederland gemiddeld, staan inwoners van Ooststellingwerf er beter voor dan gemiddeld in Fryslân. Toch is er reden tot actie, want Ooststellingwerf heeft te maken met een aantal uitdagingen die richting 2040 druk kunnen leggen op het dagelijks leven van inwoners. Zo is de bevolking in Ooststellingwerf al relatief vergrijsd, en zet deze ontwikkeling tot 2040 door. Ooststellingwerf zal ook moeten omgaan met haar positie als plattelandsgemeente in een tijd waarin wonen, het behoud van natuur en klimaat, het behoud van bedrijvigheid, en het behoud van voorzieningen alleen met creatieve oplossingen in balans blijven. Hierdoor heeft Ooststellingwerf richting 2040 te maken met zeven uitdagingen waar het niet omheen kan.

Dashboard Deze uitdagingen zijn tot stand gekomen op basis van een analyse van de brede welvaart in de gemeente in het hier en nu en later. De indicatoren die daarvoor gebruikt zijn, zijn ook terug te vinden in een dashboard op de website van Planbureau Fryslân. Met dit dashboard bieden we in één oogopslag een overzicht van alle relevante indicatoren met gegevens over de gemeente Ooststellingwerf.

// 3

Uitdaging 1: vergrijzing en ontgroening Toename 65-plussers in Ooststellingwerf Ooststellingwerf heeft net als de rest van Fryslân steeds meer te maken met vergrijzing. Zo is de verwachting dat er in 2040 bijna 3400 meer 65-plussers zijn dan in 2010. Dat is een toename van 69 procent. Op dit moment is 26 procent van de inwoners van Ooststellingwerf 65 jaar of ouder. Daarmee is de vergrijzing in Ooststellingwerf sterker dan elders in Fryslân. Verder neemt de levensverwachting toe, waardoor het aantal mensen boven de 75 jaar toeneemt. Dit wordt ook wel dubbele vergrijzing genoemd. Na 2040 zal het aantal 75-plussers naar verwachting verder toenemen, terwijl de groep 65tot 75-jarigen na 2040 zal krimpen. Minder mantelzorgers beschikbaar Het overheidsbeleid is er al jaren op gericht om mensen langer zelfstandig thuis te laten wonen. Dit vraagt om meer ondersteuning van het sociale netwerk, maar met de huidige demografische veranderingen wordt dit steeds lastiger. Mantelzorg wordt namelijk het meest verleend door 50- tot 75-jarigen. Mensen boven de 85 hebben dit over het algemeen het meeste nodig. In de komende 25 jaar zal het aantal 85-plussers meer dan verdubbelen terwijl het aantal 65- tot 75-jarigen zal afnemen. Daardoor zullen er veel minder potentiële mantelzorgers zijn per 85-plusser.

Waar er in Ooststellingwerf in 1975 nog 21 potentiële mantelzorgers waren per 85-plusser, is dit gedaald naar 13 potentiële mantelzorgers in 2020. De verwachting is dat in 2040 nog vijf potentiële mantelzorgers per 85-plusser beschikbaar zijn. Aantal potentiële mantelzorgers per 85-plusser in Ooststellingwerf 1975

21

2020

13

2040

5

Bron: PBL & CBS 2016, bewerking Planbureau Fryslân Zorgstelsel onder druk Het aantal (oude) ouderen in Ooststellingwerf stijgt. Over het algemeen geldt dat hoe ouder mensen worden, hoe meer zorg ze nodig hebben. Ook neemt het aandeel inwoners met welvaartsziektes zoals overgewicht en chronische aandoeningen toe (GGD Fryslân, 2022). Samen zorgt dit voor een hogere zorgvraag. In combinatie met de afname van het aantal potentiële mantelzorgers en een dalende beroepsbevolking leidt dit tot een toenemende druk op het zorgstelsel en stijgende kosten van de zorg. Minder kinderen geboren in Ooststellingwerf Ooststellingwerf heeft een lange tijd te maken gehad met ontgroening. Zo zijn er in 2024 // 4

ruim 550 (-13%) minder kinderen (0-14 jaar) dan in 2014. De verwachting is dat het aandeel kinderen de komende jaren gaat stabiliseren. Wel heeft de krimp van de afgelopen jaren invloed op de toekomst. De kinderen die de afgelopen tien jaar niet geboren zijn gaan ook niet naar school. Mede hierdoor is het aantal basisscholen in Ooststellingwerf sinds 2010 afgenomen van 22 tot 14. Dat is nu merkbaar in het voortgezet onderwijs en straks op het mbo en hoger onderwijs. Komende jaren zal de instroom op de arbeidsmarkt hierdoor ook geringer zijn.

// 5

Uitdaging 2: Gemeenschap onder druk Veel gevraagd van solidariteit Ooststellingwerf heeft van oudsher veel gemeenschapszin. Inwoners doen vaker vrijwilligerswerk dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. Ook is het vertrouwen in elkaar groter en wordt er samengewerkt in verschillende verbanden, zoals het organiseren van dorps-en wijkfeesten, het opzetten van energiecoöperaties en het reilen en zeilen van het verenigingsleven. Maar de samenleving verandert. De invloed van traditionele instituties, zoals het huwelijk en de kerk, neemt af. Het aantal eenpersoonshuishoudens en eenoudergezinnen neemt toe. Het aantal ouderen neemt toe en het aantal werkenden neemt af. Tegelijkertijd trekt de landelijke overheid zich terug en wordt er van inwoners verwacht dat zij steeds meer zelf doen. Dat roept de vraag op: hoeveel kan de gemeenschap aan? Welzijn Ooststellingwervers relatief hoog, maar eenzaamheid ligt op de loer Inwoners van Ooststellingwerf zijn over het algemeen tevreden met het leven. Ook ervaren inwoners minder stress en lopen ze minder risico op angst en depressie dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. Mogelijk worden deze verschillen verklaard omdat er meer ouderen in de gemeente wonen. Gemiddeld gezien hebben ouderen minder stress dan de beroepsbevolking.

Tegelijkertijd zijn inwoners van Ooststellingwerf iets vaker eenzaam dan gemiddeld in Fryslân, en hebben ook minder contact met familie, vrienden of buren dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. 48 procent van de inwoners van Ooststellingwerf is matig tot ernstig eenzaam. Tien jaar geleden was dat aandeel nog 32 procent. Over het algemeen komt in Fryslân eenzaamheid voor bij alle leeftijden, maar het treft 75-plussers het vaakst. Eenzaamheid stijgt het snelst onder 18-34 jarigen (GGD Fryslân, 2022). Aandeel inwoners van Ooststellingwerf dat matig tot ernstig eenzaam is 2012 32% 2022 48% Bron: GGD Fryslân 2022, bewerking Planbureau Fryslân Aantal mensen met gezondheidsproblemen stijgt In Ooststellingwerf wonen meer inwoners met chronische ziekten en overgewicht. Door de toenemende vergrijzing is de verwachting dat het aantal gezondheidsproblemen toe gaat nemen de komende jaren. Daarbij is de sociaal economische status in bepaalde gebieden van de gemeente lager dan gemiddeld in Nederland (CBS, 2022). Mensen met een lagere sociaaleconomische status hebben over het algemeen een hoger risico op // 6

gezondheidsproblemen dan mensen met een hogere sociaaleconomische status (GGD Fryslân, 2022; RIVM, 2024; Planbureau Fryslân, 2024b). Mentale druk op beroepsbevolking neemt toe Door vergrijzing en ontgroening neemt de druk op de beroepsbevolking toe de komende jaren. Door de zorgdruk zal de beroepsbevolking vaker mantelzorg moeten verlenen aan hun ouders. Er zijn minder leerkrachten beschikbaar, dus zullen er vaker lessen of lesdagen uitvallen. Daarbij neemt de druk op het werk toe, omdat er meer werk gedaan moet worden met minder mensen, met name in de zorg. Op dit moment is het al zo dat de ervaren stress toeneemt onder inwoners van Fryslân. Met name bij jongvolwassenen, gevolgd door 35- tot 49-jarigen. Zorgen over toekomst verenigingen Een kwart (23%) van de inwoners maakt zich zorgen over de toekomst van hun vereniging. Dit komt onder andere doordat het steeds lastiger is om vrijwilligers te vinden voor structurele werkzaamheden, zoals bestuurstaken. De meeste inwoners willen graag dat verenigingen blijven bestaan. Slechts acht procent vindt het niet erg als er verenigingen verdwijnen. Van de inwoners van Fryslân vindt: 8% “het is niet erg als er verenigingen verdwijnen” 23% “ik maak me zorgen over de toekomst van mijn vereniging” 69% “verenigingen zorgen voor meer groepsgevoel in mijn wijk of dorp” Bron: Panel Fryslân 2023c

// 7

Uitdaging 3: Toenemende druk op economie en werkgelegenheid Krappe arbeidsmarkt in Ooststellingwerf Er is op dit moment al sprake van krapte op de arbeidsmarkt. Dit komt deels doordat de potentiële beroepsbevolking is gekrompen de afgelopen jaren, terwijl het aantal banen steeg (Provincie Fryslân, 2023). Het aantal openstaande vacatures is een goede indicator van de moeite die werkgevers hebben om geschikte mensen te vinden. Waar het aantal vacatures in Fryslân per 1000 banen in 2013 nog 10 was, is dat 43 in 2022. Potentiële beroepsbevolking (15-65 jaar) in Ooststellingwerf Aantal

Ontwikkeling sinds 2010

2010

17.026

2025

15.313

- 10,1%

2040

13.692

- 19,6%

Bron: CBS (2024a) & Provincie Fryslân (2024), bewerking Planbureau Fryslân Minder mensen beschikbaar voor Ooststellingwerfse arbeidsmarkt in 2040 Het aantal potentiële werknemers zal de komende jaren flink blijven afnemen. Naar verwachting zijn er ongeveer 1600 minder mensen beschikbaar voor de arbeidsmarkt (15-64 jaar) in 2040 ten opzichte van 2025 (Provincie Fryslân, 2024). Dit zal voor toenemende krapte zorgen op de arbeidsmarkt. Sommige sectoren zullen meer last hebben van de krimpende beroepsbevolking dan andere. De economische toekomst van Ooststellingwerf Op dit moment verandert er veel op economisch gebied. De economische actieagenda’s van overheden richten zich niet alleen op het verdienen van geld, maar de nadruk wordt sterker gelegd op de bredere maatschappelijke waarde van bedrijven (Provincie Fryslân, n.d.). Duurzaamheid wordt steeds belangrijker en er worden stappen gezet richting een circulaire economie. Dat houdt in dat er in de toekomst bijna geen afval meer bestaat en dat grondstoffen steeds opnieuw worden gebruikt. Ook gaan de ontwikkelingen op digitaal en technologisch gebied razendsnel. Hierdoor veranderen en verdwijnen banen in hoog tempo, wat wendbaarheid vergt van werknemers en bedrijven.

Hoe kan Ooststellingwerf meebewegen in deze veranderingen? De economie van Ooststellingwerf onderscheidt zich van die van Fryslân door een relatief grote rol voor de sector handel en reparatie (22%). De sector gezondheids- en welzijnszorg (19%) is de tweede grootste sector, en is ongeveer even groot als gemiddeld // 8

voor Fryslân. De sectoren landbouw en visserij en vervoer en opslag zijn groter dan elders in Fryslân, maar vormen allebei nog geen tien procent van de werkgelegenheid. Zorgen over bestaanszekerheid In Fryslân heeft 12 procent van de inwoners moeite met rondkomen. Vooral onder 19-34 jarigen (17%) en 35-49 jarigen (15%) is dat aandeel hoger. Uit een enquête van de gemeente Ooststellingwerf blijkt dat jongvolwassenen zich het meeste zorgen maken over bestaanszekerheid. Met name over de stabiliteit van hun inkomen en de kosten van hun levensonderhoud. Het gemiddeld inkomen per huishouden ligt in Ooststellingwerf gelijk aan dat van vergelijkbare gemeenten, maar ligt onder het nationale gemiddelde. Vertrekoverschot van jongvolwassenen In Ooststellingwerf is er sprake van een licht vertrekoverschot van jongvolwassenen in de leeftijd van 18 tot 29 jaar. Dit komt waarschijnlijk omdat er geen hoger onderwijs wordt aangeboden op een overbrugbare reisafstand. Daardoor verhuizen jongvolwassenen naar een studentenstad om een studie te kunnen volgen. Er lijkt geen omvangrijke terugkeermigratie plaats te vinden na het behalen van het diploma, wat betekent dat deze jongvolwassenen ook niet beschikbaar zijn voor de regionale arbeidsmarkt (Bureau Louter, 2025).

// 9

Uitdaging 4: Grote opgaven in een beperkte ruimte De ruimte van Ooststellingwerf is een schaars goed. Op dit moment bestaat 72 procent van Ooststellingwerf uit agrarisch terrein, 20 procent uit bos en open natuurlijk terrein, en drie procent uit woningen. Ten opzichte van Fryslân is er in Ooststellingwerf meer bos en minder binnenwater. Daarom wordt Ooststellingwerf vaak “het mooiste stukje Drenthe in Friesland” genoemd. Om de leefomgeving van Ooststellingwerf voor toekomstige generaties leefbaar te houden nemen overheden maatregelen. Zo wordt stap voor stap over gegaan op het gebruik van duurzame energie. Ook wordt er gebiedsgericht gewerkt aan natuurherstel, waterkwaliteit en klimaat. Tegelijkertijd is er een tekort aan geschikte woningen, en zijn er plannen om extra huizen te bouwen. Al deze overheidsplannen vergen ruimte. Hoe kan de ruimte in Ooststellingwerf optimaal worden benut? Tekort aan (geschikte) woningen In Ooststellingwerf is een tekort aan geschikte en betaalbare huizen (voor kleinere huishoudens en ouderen) en de verwachting is dat dit gaat toenemen. De verkoopprijs van koopwoningen is gestegen en de wachtlijst voor sociale huurwoningen is in Ooststellingwerf bijna vier jaar (Planbureau Fryslân, 2024). Meer huishoudens, maar kleiner Het aantal huishoudens in Ooststellingwerf stijgt al jaren.

Op dit moment zijn er ongeveer 12.000 huishoudens in Ooststellingwerf (CBS, 2024a). De verwachting is dat het aantal huishoudens tot 2040 met meer dan 600 gaat stijgen. Dat betekent dat voor deze huishoudens een geschikte woning nodig is (Provincie Fryslân, 2024). Gemiddeld aantal personen per huishouden in Ooststellingwerf 2010 2,30 2024 2,17 2040 2,10 Bron: CBS 2024a en Provincie Fryslân 2024a, bewerking Planbureau Fryslân De stijging van het aantal huishoudens komt met name doordat het gemiddeld aantal personen per huishouden daalt. Er zijn minder kinderen geboren en het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe, waarvan een grootdeel alleenwonende ouderen. Naast dat er meer woningen nodig zijn, is er waarschijnlijk ook behoefte aan andere soorten woningen. In Ooststellingwerf staan relatief veel middelgrote en vrijstaande woningen. Deze zijn minder geschikt voor kleinere huishoudens en voor 65-plussers. Daarnaast kunnen starters en gezinnen een vrijstaande middelgrote woning niet

// 10

betalen. In de bestaande woningvoorraad van Ooststellingwerf sluiten vraag en aanbod dus niet goed op elkaar aan. Keuzes maken over (duurzame) bereikbaarheid Bereikbaarheid in Ooststellingwerf is beperkter dan in andere delen van Nederland en Fryslân. Met een positie tussen de spoorlijn van Zwolle naar Groningen en Leeuwarden liggen treinstations die inwoners van Ooststellingwerf met de rest van het land verbinden verder weg dan elders. Ook voor het ziekenhuis en de dokterswacht moeten inwoners van Ooststellingwerf verder reizen. Het autobezit in Ooststellingwerf is hoger dan elders in Fryslân. Daarbij zijn duurzame alternatieven voor auto’s met verbrandingsmotoren, zoals elektrische auto’s en deelauto’s, juist minder populair dan gemiddeld in Fryslân. Ook is de uitstoot van broeikasgassen in Ooststellingwerf is hoger dan elders in Fryslân. Maar als Ooststellingwerf de uitstoot van broeikasgassen in de gemeente door vervoer wil verminderen, zal het ook rekening moeten houden met de behoefte van inwoners aan betrouwbaar, flexibel vervoer. Eén van de keuzes waar landelijk en internationaal over wordt gesproken is het aanleggen van de Lelylijn, waarmee er een spoor in de buurt van Ooststellingwerf zou komen te liggen.

Uitdaging 5: Klimaatadaptatie en natuurherstel Het klimaat verandert. Gemeenten hebben een belangrijke rol in het verminderen van de kwetsbaarheid van de leefomgeving voor de gevolgen van klimaatverandering, zoals wateroverlast, droogte en hittestress. Ook hebben ze invloed op de groene ruimte en de biodiversiteit binnen hun grenzen. Zorgen over leefomgeving Inwoners van Zuidoost Friesland maken zich zorgen over hun leefomgeving. 39 procent van de inwoners vindt dat het Friese landschap achteruit is gegaan in de afgelopen vijf jaar. Ook zijn er zorgen over de achteruitgang van de biodiversiteit en klimaatverandering. Jongere generaties maken zich meer zorgen dan oudere generaties. Zij vinden dit een belangrijk thema om aandacht aan te besteden richting de toekomst.