Agendabundel

// 11

Uitdaging 6: Toenemende digitalisering en technologie De afgelopen decennia heeft de opkomst van technologie de wereld in snel tempo veranderd. Van smartphones die we dag in, dag uit gebruiken, tot robotisering, waarbij er menselijke taken worden overgenomen door geautomatiseerde machines. Deze ontwikkelingen gaan de komende jaren door, met onder andere de komst van AI. Technologische ontwikkelingen stellen hogere eisen aan werkenden en vaardigheden verouderen snel. Blijven leren is dus van groot belang. Ooststellingwerf minder wendbaar? De Ooststellingwerfse economie is mogelijk minder wendbaar dan de Nederlandse economie. Het aandeel inwoners met een hbo- of wo opleiding in Ooststellingwerf is met 32 procent lager dan gemiddeld in Nederland (37%). De overheid stimuleert mensen om te blijven leren, ook als ze al een baan hebben, maar niet iedereen doet dit evenveel. Inwoners met een hbo- of wo opleiding doen vaker een opleiding of cursus tijdens hun carrière dan inwoners met een mbo-opleiding of geen vervolgopleiding (Planbureau Fryslân, 2023). Verder is het Friese bedrijfsleven opgebouwd uit veel midden- en kleinbedrijven (mkb) en familiebedrijven. Deze bedrijven passen goed bij het opleidingsprofiel van de beroepsbevolking. Wel vinden deze bedrijven het moeilijker om mee te bewegen met digitaliserings-, duurzaamheids- en energietransities (Rabobank, 2024).

Een mogelijke verklaring is dat grotere bedrijven meer mensen en middelen, en daarmee ruimte, hebben om aan deze transities te wijden, terwijl bij kleinere bedrijven deze ruimte vaak beperkter is. De mindere mate van bijscholing en de relatief grote hoeveelheid kleinere bedrijven in Fryslân vormt mogelijk een uitdaging voor de wendbaarheid van de Friese werknemers, bedrijven en de regionale economie. Risico’s digitalisering Technologie biedt talloze voordelen, maar breng ook een aantal problemen en risico’s met zich mee. Het kan zorgen voor beveiligingsrisico’s, inbreuk op de privacy en risico op digitale uitsluiting.

// 12

Uitdaging 7: Inclusieve besluitvorming en participatie Het vertrouwen in instituties in Ooststellingwerf is lager dan gemiddeld in Nederland. Ook daalt het vertrouwen hierin. Hoe verder weg de overheid is, hoe minder vertrouwen er is over het algemeen. Bijna driekwart van de inwoners van Zuidoost Friesland heeft vertrouwen in de gemeente, terwijl 45 procent vertrouwen heeft in de Tweede Kamer (Panel Fryslân, 2023). Hoe wil de gemeente burgers betrekken bij beleid? En wat voor gemeente wil Ooststellingwerf zijn? Een gemeente dichtbij de inwoners of een gemeente die meer op afstand blijft?

// 13

// Nu keuzes maken voor toekomstig geluk Op dit moment staat de brede welvaart in Ooststellingwerf er nog relatief goed voor. Inwoners van Ooststellingwerf behoren tot de gelukkigste inwoners van Fryslân, dat op zich al een gelukkigere provincie is dan de Nederlandse doorsnee. Toch laat deze publicatie zien dat het geluk in Ooststellingwerf onder druk komt te staan door verschillende ontwikkelingen. Dit zorgt ervoor dat steeds meer inwoners van Ooststellingwerf voor moeilijke vraagstukken komen te staan. Hoe zorg ik ervoor dat mijn ouders de zorg krijgen die ze nodig hebben? Hoe ga ik om met de extreme werkdruk? Wat is het toekomstperspectief van mijn kinderen in Ooststellingwerf? De trends die in deze rapportage uiteengezet worden hebben het karakter van een crisis die zich langzaam ontvouwt. Een crisis waarvan de gevolgen steeds indringender merkbaar zullen worden en waardoor het geluk in Ooststellingwerf onder druk komt te staan. Bovendien zullen de effecten niet gelijk verdeeld zijn. Dit rapport laat gemiddeldes zien, maar er wonen ook inwoners in Ooststellingwerf die er op alle vlakken slechter voor staan en dus minder weerbaar zijn. Met name inwoners met een lage sociaal economische status worden minder oud, hebben vaker overgewicht en hebben minder geld te besteden.

Zij kunnen de gevolgen van vergrijzing niet compenseren met geld of steun uit hun omgeving, terwijl zij over het algemeen wel meer hulp en zorg nodig hebben (Planbureau Fryslân, 2024b). Om bovenstaande uitdagingen het hoofd te bieden is het belangrijk om keuzes te maken over de toekomst van Ooststellingwerf. Ook al zijn het soms moeilijke beslissingen met ingrijpende consequenties. Eén ding is zeker: Ooststellingwerf zal in 2040 anders zijn dan nu. We kunnen afwachten en een speelbal worden van ontwikkelingen, of we nemen de regie en oefenen invloed uit op de zaken waar we invloed op hebben voor de toekomst.

// 14

// BRONNEN Bureau Louter. (2025). Jongvolwassenen in Ooststellingwerf. CBS. (2022). Enquête beroepsbevolking (EBB). Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/onderzoeksomschrijvingen/korteonderzoeksomschrijvingen/enquete-beroepsbevolking--ebb-CBS. (2024). Regionale Monitor Brede Welvaart 2024. Geraadpleegd op 11-3-2025, van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-bredewelvaart#:~:text=In%20de%20regionale%20Monitor%20Brede,ontwikkeling%20van%20 de%20regionale%20samenleving. CBS. (2024). Statline: Bevolking op 1 januari en gemiddeld; geslacht, leeftijd en regio. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/03759ned/table?ts=1714116298955 GGD Fryslân. (2022). Gezondheidsmonitor 19+. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.ggdfryslan.nl/professionals/cijfers-en-onderzoek/gezondheidsmonitor-19/ Panel Fryslân. (2022). Klimaat en milieu. Planbureau Fryslân. Panel Fryslân. (2023a). Sociale samenhang. Planbureau Fryslân. Geraadpleegd op 25-92024, van https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/meedoen-en-vertrouwen-vande-inwoners-van-fryslan/ Panel Fryslân. (2023b). Meedoen en vertrouwen. Planbureau Fryslân. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/meedoen-en-vertrouwenvan-de-inwoners-van-fryslan/ Panel Fryslân. (2023c). Vrije tijd. Planbureau Fryslân.

Panel Fryslân. (2023d). Natuur, Landschap en biodiversiteit in Fryslân. Planbureau Fryslân. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/natuur-en-landschap/ Panel Fryslân. (2023e). Werk. Planbureau Fryslân. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/werk/ Planbureau Fryslân. (2020). De Friese Paradox – eerste verklaringen. https://www.planbureaufryslan.nl/publicaties/de-friese-paradox-eerste-verklaringen/ Planbureau Fryslân. (2024). Vraagdruk woningbouwcorporaties Fryslân. https://www.planbureaufryslan.nl/nieuws/woningcorporaties-kunnen-minder-mensenaan-sociale-huurwoning-helpen/ PBL & CBS. (2016). PBL/CBS Regionale prognose 2016-2040. https://www.cbs.nl/nlnl/achtergrond/2016/37/pbl-cbs-regionale-prognose-2016-2040 // 15

Planbureau Fryslân. (2024b). Verschil in Fryslân: de samenleving in zes klassen. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.planbureaufryslan.nl/publicaties/verschil-in-fryslan-de-samenleving-inzes-klassen/ Provincie Fryslân. (2023). LISA werkgelegenheidsregister. Geraadpleegd op 25-9-2024. Provincie Fryslân. (2024). Dashboard Prognose Bevolking en Huishoudens: Uitkomsten trendraming 2023-2050. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://staat-vanfryslan.hub.arcgis.com/pages/59f289c168b4409dba24044d868095eb Provincie Fryslân. (n.d.). Circulaire Economie. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.fryslan.frl/circulaire-economie Rabobank. (2024). Kleinere bedrijven op grotere achterstand in transitie naar nieuwe economie. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://www.rabobank.nl/kennis/d011411922-kleinere-bedrijven-op-grotereachterstand-in-transitie-naar-nieuwe-economie RIVM. (2020). Trendscenario | Bredere uitkomsten van gezondheid. Corona-inclusieve VTV. Geraadpleegd op 13-3-2025, van https://www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/c-vtv/trendscenario-update2020/bredere-uitkomsten-van-gezondheid F. van der Lucht, G. den Boer, M. Buijs, C. Deuning, H. Hilderink, M. Plasmans, R. Poos, L. Zwakhals, C. Couwenbergh (2024). Trendscenario Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. Bilthoven: RIVM.

Geraadpleegd op 24 maart 2025, van www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/vtv-2024/trendscenario ROA. (2024). Project Onderwijs-Arbeidsmarkt (POA). Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://roastatistics.shinyapps.io/AIStot2028/ Universiteit van het Noorden. (2023). Iedereen leert!: Monitor leven lang ontwikkelen. Geraadpleegd op 25-9-2024, van https://universiteitvanhetnoorden.nl/app/uploads/2024/01/LLO-Monitor-NoordNederland.pdf VNG Realisatie. (2024). Vestigingen basisonderwijs en Vestigingen BO [Databaseuitvraag]. Waarstaatjegemeente.nl. https://www.waarstaatjegemeente.nl/viewer?workspace_guid=475ef4a3-88a5-4a9cb6c7-8982cbf74b15

// 16

COLOFON ‘Gemeente Ooststellingwerf: uitdagingen richting 2040’ is een uitgave van Planbureau Fryslân, mei 2025.

Auteurs Siebren Kooistra en Sibilla Hoekstra Met medewerking van Arlette Bickel, Bernard Boorsma, Coert Gillissen, Chaïm la Roi

Planbureau Fryslân Prins Hendrikstraat 8 8911 BK Leeuwarden (058) 234 85 00 info@planbureaufryslan.nl www.planbureaufryslan.nl

Eindredactie Arlette Bickel

Planbureau Fryslân wordt gesubsidieerd door de provincie Fryslân.

© Planbureau Fryslân, 2025. Verveelvoudigen is toegestaan, mits Planbureau Fryslân als bron wordt vermeld.

// 17

Bijlage 2 bij Toekomstvisie: Toelichting sterke punten

Bijlage 2 – Toelichting op sterke punten Ooststellingwerf Tijdens de open dag op 24 mei 2025 vroegen we inwoners we wat zij bepalend vinden voor de identiteit van Ooststellingwerf. 127 bezoekers brachten een stem uit, op vier thema's. Groen, Leven met ruimte en uitzicht: 65 stemmen. Groen kwam bij de meeste mensen terug, zowel jong als oud. Mensen ervaren het als een groot goed en hoe bijzonder is het dat we zoveel groen en ruimte om ons heen hebben. Ook mensen gesproken die hiervoor verhuisd zijn van het westen naar Ooststellingwerf. Jongeren, vooral kinderen, geven aan: uitzicht en buiten spelen is belangrijk. “Dat kan ik nu nog doen en ik vind het erg als dat verdwijnt”. Mienskip: 38 stemmen. Elkaar helpen, er voor elkaar zijn. “Dat zou meer moeten in deze wereld”. Mensen willen er ook oprecht voor elkaar zijn. Maar ook: zorg om vrijwilligers, tekort aan vrijwilligers in besturen en de vraag: ‘Hoe kunnen we het anders inrichten'. Meedenken over wat echt telt: 20 stemmen Mensen gaven aan vooral ‘niet te veel willen praten, maar ook doen’. En ze willen meer meedenken en beslissen met ons als overheid. Stellingwerfs praten: 4 stemmen Het publiek dat heeft gestemd gaf aan dat het voor hen geen doorslaggevende factor is.

Bijlage 3 bij Toekomstvisie: Onderzoek woonaantrekkelijkheid jongvolwassenen

Samenvatting onderzoek bureau Louter Woonaantrekkelijkheid voor jongvolwassenen in Ooststellingwerf Uit het rapport blijkt dat Ooststellingwerf een lage woonaantrekkelijkheid heeft voor jongvolwassenen (18-29 jaar). Dit komt door een combinatie van factoren, waaronder het gebrek aan werkgelegenheid, beperkte voorzieningen en een minder levendig sociaal en cultureel klimaat. Belangrijke factoren voor jongvolwassenen •

• •

Werkgelegenheid en economische kansen: Werkgelegenheid alleen is echter niet voldoende om jongeren te binden. Er is meer nodig op het gebied van voorzieningen en leefomgeving. Bereikbaarheid en mobiliteit: De bereikbaarheid per trein en ander openbaar vervoer is voor hen belangrijker dan voor oudere doelgroepen. Voorzieningen en recreatiemogelijkheden: Het aanbod van cafés, culturele voorzieningen (bv festivals) en sportfaciliteiten speelt een grote rol in hun woonkeuze.

Huidige werkgelegenheid en mismatch voor jongeren in Ooststellingwerf 1. Werkloosheid en arbeidsparticipatie o De werkloosheid in Ooststellingwerf is hoger dan het gemiddelde van Nederlandse gemeenten op vrijwel alle indicatoren, met uitzondering van jongeren tussen de 15-24 jaar. o De netto participatiegraad (percentage werkende inwoners van 15-74 jaar) ligt onder het gemiddelde. Dit geldt ook voor de regionale participatiegraad, die aangeeft hoeveel mensen in en rondom de gemeente werken of actief zoeken naar werk. 2. Mismatch op de arbeidsmarkt o Ooststellingwerf scoort laag op het percentage jongeren met een startkwalificatie (minimaal mbo2). Dit maakt de instroom op de arbeidsmarkt lastiger. o Veel hoogopgeleiden trekken na hun studie weg naar de randstad of andere grotere steden waar meer banen zijn die aansluiten bij hun opleiding (braindrain). o De gemeente kent een tekort aan banen die passen bij de vaardigheden en ambities van jongvolwassenen. Dit vergroot de braindrain en vermindert de aantrekkelijkheid voor jong talent. 3. Woon-werkbalans en bereikbaarheid o Veel inwoners werken in de eigen gemeente, wat betekent dat een versterking van de werkgelegenheid direct een positief effect zou kunnen hebben. o Er zijn weinig grote werkgelegenheidscentra in de nabije omgeving, wat betekent dat jongeren die werk zoeken in andere steden, vaak lange

afstanden moeten reizen terwijl het OV slecht is en de reistijd met de auto relatief lang.

Per uitdaging Uitdaging 1: Vergrijzing/minder jongeren • • •

Het aandeel jongvolwassenen (18-29 jaar) in de gemeente is de afgelopen twintig jaar sterker gedaald dan het nationale gemiddelde en de benchmarkgemeenten. De demografische druk neemt toe, wat betekent dat er een groeiend aantal ouderen is ten opzichte van de beroepsbevolking. Er is een negatief migratiesaldo bij jongeren van 17-21 jaar, waarschijnlijk door vertrek voor onderwijs en werk.

Uitdaging 2: Gemeenschap onder druk • • •

Jongvolwassenen hechten waarde aan saamhorigheid en de sociale status van hun woonomgeving. Er zijn zorgen over leefbaarheid, overlast door jongeren en misdaad, wat de aantrekkelijkheid van de gemeenschap beïnvloedt. Voorzieningen zoals sportfaciliteiten, cafés en culturele activiteiten spelen een belangrijke rol in de sociale cohesie.

Uitdaging 3: Druk op economie en werkgelegenheid • • •

De gemeente scoort onder het landelijke gemiddelde op economische prestaties, met name in informatiegeoriënteerde sectoren (positie 305 van 337 gemeenten). Er is een beperkte specialisatie in sectoren die economische groei kunnen stimuleren. Het aantal werkplekken binnen de gemeente is lager dan het aantal werkzame inwoners, wat betekent dat veel mensen buiten de gemeente werken.

Uitdaging 4: Grote opgave in het landelijk gebied • • •

Landbouw en veeteelt zijn belangrijke economische dragers, maar staan onder druk door veranderingen in wet- en regelgeving. De balans tussen agrarisch gebruik en natuurontwikkeling vormt een uitdaging voor ruimtelijke ordening. Jongvolwassenen hechten waarde aan groen en rust, maar missen voorzieningen en werkgelegenheid in landelijke gebieden.

Uitdaging 5: Ecologie versus economie • •

Er is spanning tussen economische ontwikkeling en behoud van natuur en biodiversiteit. Jongeren waarderen een schone leefomgeving, maar economische groei kan leiden tot meer milieudruk.

•

Landbouwtransitie en verduurzaming spelen een grote rol in toekomstige beleidskeuzes.

Uitdaging 6: Toenemende digitalisering en technologie • • •

De gemeente heeft een lage score op informatiegeoriënteerde economische activiteiten. Jongeren hechten waarde aan digitale voorzieningen, zoals snel internet en digitale dienstverlening. Digitale werkgelegenheid en opleidingen kunnen helpen bij het aantrekken en behouden van jongeren.

Uitdaging 7: Inclusieve besluitvorming en participatie • • •

De betrokkenheid van jongeren bij lokale besluitvorming is laag. Er is behoefte aan nieuwe participatiemodellen die jongeren beter aanspreken. Jongvolwassenen voelen zich niet altijd gehoord in beleidskeuzes die hun toekomst beïnvloeden.

Bijlage 4 bij Toekomstvisie: Onderzoek behoefte bedrijventerreinen

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Samenvatting 'Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf' Probleemstelling: Wat is de vraag naar bedrijventerreinen in Ooststellingwerf en hoe verhoudt deze zich tot het huidige 'aanbod'? De nadruk ligt daarbij op Venekoten en daarnaast op De Turfsteker. Met deze samenvatting informeren we u over de uitkomsten van het onderzoek en de vraag en aanbod van bedrijventerreinen met als titel: “Bedrijventerreinen 2025-2039” dat wij recent hebben laten uitvoeren. Het rapport is een analyse van beschikbare bedrijventerreinen in Ooststellingwerf, een doorkijk en behoefte raming naar de toekomst en de onderbouwing voor te voeren gesprekken met de provincie om te komen tot duidelijke actuele programmeringsafspraken en de toekomstige ontwikkeling van bedrijventerreinen in Ooststellingwerf. Daarnaast willen met het onderzoek invulling geven en aansluiten bij de Toekomstvisie. Het onderzoeksrapport, de complete analyse van de bedrijventerreinen is als bijlage toegevoegd.

Voorgeschiedenis en afstemmingsopdracht Om meer zicht te krijgen op de verwachte behoefte aan bedrijventerreinen op de lange termijn en de beschikbaarheid op korte termijn in Ooststellingwerf, en dan met name in Oosterwolde en Haulerwijk heeft de provincie enkele jaren geleden een behoefteraming opgesteld. Concreet heeft de provincie aangegeven dat Ooststellingwerf nog 15Ha aan bedrijventerreinen mag realiseren binnen de gemeente. Dat was echter een periode waarin de uitgifte in Ooststellingwerf historisch laag was ondanks het beperkte aanbod. In de periode 2024-2025 zijn er in Oosterwolde en Haulerwijk acht kavels te koop aangeboden en intussen verkocht. Voor een toekomstige groei, en dat is tevens de conclusie in het rapport zal na 2028 een tekort aan bedrijventerrein ontstaan. Om zicht te krijgen op de ontwikkeling van vraag en aanbod op de markt voor bedrijventerreinen zijn er verschillende benaderingswijzen toegepast. Tabel 1

Ontwikkeling uitgifte en in gebruik nemen per jaar, hectares per jaar

Type analyse

Periode

De Turfsteker

Venekoten

Ooststellingwerf

Prognose, laag Prognose, midden Prognose hoog

2025-2029 2025-2029 2025-2029

0.17 0.31 0.46

0.67 1.25 1.84

0.84 1.56 2.30

Verkocht Verkocht Verkocht

2020-2024 2025-2027 2020-2027

0.0 1.15 0.43

2.09 0.33 1.43

2.09 1.47 1.86

In gebruik nemen, basisscenario In gebruik nemen, basisscenario In gebruik nemen, Remonscenario In gebruik nemen, basisscenario In gebruik nemen, Remonscenario

2020-2024 2025-2027 2025-2027 2020-2027 2020-2027

0.05 1.15 1.15 0.46 0.46

0.78 1.36 2.62 1.00 1.47

0.83 2.51 3.76 1.46 1.93

Daarbij is steeds onderscheid gemaakt tussen De Turfsteker, Venekoten en Ooststellingwerf totaal. Weergegeven zijn de resultaten voor: • de prognose voor de ontwikkeling van de vraag in de komende vijf jaar volgens de Bedrijven Locatie Monitor (BLM), met een onderscheid naar een laag, midden en hoog scenario • verkoop van kavels (inclusief twee particulier uitgeefbare kavels) in de afgelopen vijf jaar (realisatie) en de komende drie jaar (verwachting) • in gebruik nemen van kavels in de afgelopen vijf jaar (realisatie) en in de komende drie jaar (verwachting).

1

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Hierbij gelden de volgende uitgangspunten: • Leegstand was zowel in 2021 als 2025 ongeveer 0.5%. Gangbaar is om leegstandspercentages van 4 à 5% als aanvaardbaar te beschouwen. Er is dus sprake van een uiterst krappe markt voor bedrijventerreinen. • Er is tijdelijk sprake geweest van substantiële leegstand bij Tyson Foods. Die locatie is recentelijk overgenomen door Scandi Standard. Hier was dus sprake van tijdelijke leegstand, niet van 'structurele leegstand'. Ook de Arrivalocatie is niet als leegstand beschouwd, omdat daar nog sprake is van 'opslag'. • De koop van de voormalige Frisialocatie door Machandel is niet als 'in gebruik nemen' beschouwd, omdat dit samenging met een even grote afname van in gebruik zijnde ruimte (door het sluiten van Frisia). Wel heeft daardoor geen verkoop van de uitgeefbare kavels plaatsgevonden (waar in het rapport uit 2021 wel van was uitgegaan). • Er is van uitgegaan dat de nieuwe locatie van ActiFood (de 'Buismanlocatie') in gebruik zal worden genomen. • Er is van uitgegaan dat van de vijf uitgeefbare kavels op De Turfsteker er vier in 2025 worden verkocht, en in 2026min gebruik genomen zullen worden. • Er is van uitgegaan dat de onbebouwde reserves bij een bestaande bedrijven dus onbebouwd zullen blijven, dit is namelijk al jaren zo (gronden direct grenzend aan het bedrijf en in eigendom).

• Er is van uitgegaan dat van de voor de markt beschikbare onbebouwde reserves en in eigendom van derden niet voor 2028 verkocht zullen worden. • Er is geen rekening gehouden met allerlei 'leads', dus vragen zonder concrete plannen van derden die met grote waarschijnlijkheid tot verkoop leiden. • Wat betreft Panelen Holland zal een verplaatsing naar Ecomunitypark (2.25 hectare) leiden tot 2.07 aan vrijkomende ruimte op Venekoten (op drie kavels). Dat biedt ruimte voor diverse van de 'leads' met belangstelling voor wat kleinere kavels. • Er zijn twee scenario's voor de ontwikkelingen tot 2028. In het 'basisscenario' wordt ervan uitgegaan dat er niet voor 2028 een stroomaansluiting zal komen voor Remon. Deze kavel blijft dan onbebouwde reserve. In het Remonscenario komt die stroomaansluiting er wel en wordt ervan uitgegaan dat het kavel van Remon gedurende 2026 in gebruik zal worden genomen. Analyses over verplaatsingen en rijtijden naar De Turfsteker en Venekoten maken duidelijk dat het bij die terreinen om 'gescheiden markten' gaat. Daarom is in tabel 1 een onderscheid gemaakt tussen De Turfsteker en Venekoten.

Conclusies op basis van tabel 1 (waarbij de genoemde hectares steeds betrekking hebben op jaargemiddelden in de beschouwde periode): • Op middellange termijn wordt op grond van 'structurele factoren' voor Venekoten een vraag van 1.25 hectare per jaar voorzien en 0.31 hectare voor De Turfsteker. • De afgelopen vijf jaar lag de uitgifte van terreinen iets boven het hoge scenario, maar lag het in gebruik nemen rond het lage scenario. Dat hangt samen met het feit dat er sprake is van een vertraging tussen koop en bouw, onder andere door problemen rond stroomaansluitingen. • Tot 2028 wordt verkoop voorzien van alle kavels op De Turfsteker en Venekoten. • Het 'in gebruik nemen' tot 2028 ligt ruim boven het hoge scenario op De Turfsteker. Voor Venekoten wordt een mate van in gebruik nemen voorzien die iets boven het middenscenario ligt.

2

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

De conclusie is duidelijk: In 2028 is er geen grond meer uitgeefbaar, terwijl er op De Turfsteker mogelijk sprake zal zijn van een kleine halve hectare vraag per jaar (volgens het hoge scenario) en voor Venekoten (conservatief geschat) van vraag volgens het middenscenario (en mogelijk nog wat meer). Tot 2040 is er dan sprake van een tekort van naar verwachting 6 hectare voor De Turfsteker en minstens 15 hectare op Venekoten. Enkele illustratieve figuren In figuur 1 staat de jaarlijkse uitgifte van bedrijfskavels (zoals overal in deze notitie exclusief Ecomunitypark). Duidelijk is dat soms sprake was van (op de schaal van Ooststellingwerf) omvangrijke 'incidentele' uitgiftes, zoals recentelijk aan Remon en daarnaast nog drie maal jaarlijkse uitgiftes van 4 à 5 hectare per jaar. Meerjaars gemiddelden liggen voor de periode 1991-2009 iets boven het middenscenario, voor 2010-2019 iets onder het middenscenario en voor de afgelopen vijf jaar rond het middenscenario (en indien de twee particuliere uitgiftes worden meegerekend iets onder het hoge scenario).

Figuur 1 6

Uitgifte en prognose vraag naar bedrijventerreinen, Ooststellingwerf, 1991-2039

Hectares 1991-2009 2010-2019 2020-2024 2020-2024 (incl. particulier)

5

Feitelijk Laag Midden Hoog

4

3

2

2025-2029

2030-2039

1

0 1991

1995

Laag Midden Hoog

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

2035

2039

Gemiddelde jaarlijkse vraag (hectares) 2025-2029 2030-2039 0.84 0.61 1.56 1.47 2.30 2.64

Op Venekoten was in 2000 nog ruim elf hectare uitgeefbaar, maar per begin 2026 is daar nagenoeg niets meer van over. In eerste instantie werd de gekochte grond slechts gedeeltelijk in gebruik genomen ('bebouwd'), waardoor de voorraad onbebouwde reserves snel steeg, maar de in gebruik zijnde ruimte slechts beperkt. De hoeveelheid beschikbare grond leek daardoor nog ruim, maar in de praktijk was dat niet het

3

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

geval. Energie, of liever gezegd geen energie is op dit moment de oorzaak van enkele onbebouwde kavels in Venekoten. In figuur 3 staan de resultaten van een andere benaderingen, namelijk vanuit een 'transactieperspectief'. Hierbij staat niet de situatie (de 'stand') centraal, maar de jaarlijkse veranderingen, in dit geval de jaarlijkse verkoop van grond (figuur 3). Het zal duidelijk zijn dat uitschieters naar boven of beneden hier grote invloed hebben. Daarom zijn ook meerjaarsgemiddelden weergegeven (historisch voor 2020-2024 en prognoses voor 2025-2027). Bij de prognoses worden de jaarlijkse gemiddelden mede beïnvloed door de aannames wanneer bepaalde gebeurtenissen plaats zullen vinden, maar dat wordt 'weg-gemiddeld' via de 3-jaars scores. Met een onderliggend duidelijk patroon van pieken en dalen (opvallend genoeg zelfs exact om het jaar) ligt de historische uitgifte iets boven de twee hectare (zie ook tabel 1), overigens uitsluitend dankzij Venekoten. De verwachte uitgifte ligt rond de 1.5 hectare (voornamelijk op De Turfsteker, mede omdat - zoals al eerder aangegeven - er in die periode nog maar één kavel beschikbaar was op Venekoten). Figuur 3

Ontwikkeling uitgifte van bedrijventerreinen/ jaarlijkse verkoopgrond

4 hectares

De Turfsteker Venekoten

3.5

Ooststellingwerf

3 2.5 2 1.5 1 0.5 0 2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

4

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

figuur 5.1

a. begin 2020

Situatie kavels Kern Appelscha, 2020, 2025 en 2028

b. begin 2025

Uitgeefbaar gemeente Uitgeefbaar particulier Onbebouw d tijdelijk Onbebouw d voor de markt Onbebouw d overschot Overig netto terrein

c. begin 2028 Toelichting: • Onbebouwd tijdelijk: al gekocht door een bedrijf, maar (tijdelijk) nog niet bebouwd. Er is vaak enige vertraging tussen koop en bouwen ('in gebruik nemen'). • Onbebouwd voor de markt. Dit is door een ontwikkelaar gekocht met als doel ruimte te verkopen aan bedrijven. Hoe snel dat lukt, hangt af van de vraag op de markt en het aansluiten van het aanbod bij die vraag. De huidige voorraad aan 'onbebouwd voor de markt' betreft voornamelijk units. • Onbebouwd overschot. Dit is eigendom van het gevestigde bedrijf. Dit zou gebruikt kunnen worden voor uitbreiding van het bedrijf, maar eventueel ook voor verkoop aan derden. In dat laatste geval hangt de 'courantheid' mede af van de toegang tot de weg.

5

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Figuur 5.2

a. begin 2020

Situatie kavels De Turfsteker, 2020, 2025 en 2028

b. begin 2025

Uitgeefbaar gemeente Uitgeefbaar particulier Onbebouw d tijdelijk Onbebouw d voor de markt Onbebouw d overschot Overig netto terrein

c. begin 2028

6

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Figuur 5.3

Situatie kavels Venekoten, 2020, 2025 en 2028 Uitgeefbaar gemeente Uitgeefbaar particulier Onbebouw d tijdelijk Onbebouw d voor de markt Onbebouw d overschot Overig netto terrein

a. begin 2020

b. begin 2025

c. begin 2028,

7

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Wanneer er geen extra ruimte op bedrijventerreinen komt, zal groeiende bedrijvigheid of bedrijvigheid die in woonbebouwing of het buitengebied is gevestigd uit moeten wijken naar elders. Het personeel bij op bedrijventerreinen gevestigde bedrijven bestaat voor een relatief groot deel uit laag of middelbaar opgeleiden. Bekend is dat de gemiddelde reistijden voor woon-werk verkeer daarvoor (aanzienlijk) lager zijn dan de gemiddelde reistijden voor hoog opgeleiden. Werk op vrij korte reistijd is daarom van belang voor de kansen op werk voor laag en middelbaar opgeleiden. In figuur 6 staan de reistijden over de weg vanaf Venekoten. Figuur 6

Rijtijd naar Venekoten

Groningen Leek Roden Drachten

Gorredijk Heerenveen

Assen Oosterwolde

Wolvega

Rijtijd naar Venekoten 0-10 minuten 10-20 minuten 20-30 minuten Bedrijventerreinen, meer dan 20 ha. netto en meer dan 5 ha. terstond uitgeefbaar minder dan 5 ha. terstond uitgeefbaar

8

Bedrijventerreinen in Ooststellingwerf 2025-2039

Uit de figuur blijkt dat er (met uitzondering van Drachten) nauwelijks bedrijfsruimte uitgeefbaar is binnen twintig minuten reistijd van Venekoten. In Drachten gaat het daarbij om twintig hectare terstond uitgeefbaar terrein per begin 2023. Dat is ongeveer gelijk aan de verwachte vraag vanuit de gemeente Ooststellingwerf (Venekoten en De Turfsteker) in de periode 2028-2039, terwijl er uiteraard vanuit Drachten en andere plaatsen in de omtrek ook zeer veel vraag zal zijn. Uitgeefbare grond in Heerenveen en Messchenveld ligt op nog meer reistijd. En ook hier gaat het om beperkte hoeveelheden terstond uitgeefbaar terrein en een omvangrijke lokale vraag. Kortom, de 'oplossing' voor het ruimtetekort in Ooststellingwerf dat bedrijven dan maar naar grotere kernen in de omgeving verplaatsen werkt in de praktijk niet: de reistijden zijn voor veel laag en middelbaar opgeleiden niet aantrekkelijk. Dit leidt tot bedrijven die hun groeipotentieel niet kunnen benutten. Hierdoor ontstaan er minder baankansen voor de lokale bevolking. De analyse van het bedrijventerrein heeft de behoefte aangetoond en sluit daarmee naadloos aan bij de Toekomstvisie waarin we vastleggen en afspreken dat Ooststellingwerf inzet op een sterke samenhang tussen natuur, landschap, economie en verduurzaming.

Bij het ontwerp en inrichting van de toekomstige bedrijventerreinen zal dan ook zoveel mogelijk rekening gehouden worden met de hiervoor omschreven kernwaarden. Tot slot In het rapport “De bedrijventerrein analyse Ooststellingwerf 2025- 2039” is bevestigd dat er de komende jaren een blijvende en groeiende behoefte is aan bedrijventerreinen in Ooststellingwerf, zowel bij De Turfsteker als op Venekoten. Naar verwachting is in 2028 alle beschikbare grond uitgegeven. Met een plan van aanpak kunnen we nieuwe uitbreidingslocaties in beeld brengen, voorbereiden en daardoor toekomstbestendig zijn.

9

Reactienota (naar aanleiding van grove schets dd 8 juli 2025) NB: Extra reacties op concept Toekomstvisie dd 9 september 2025 aan het einde van dit document.

1. Inleiding In de zomer van 2025 is de grove schets van de Toekomstvisie Ooststellingwerf 2040 besproken met plaatselijk belangen, bewonerscommissies, ondernemers en maatschappelijke partners. Nadat het college van BCW de grove schets op 8 juli 2025 vaststelde, zijn we tussen 8 juli en medio augustus in gesprek gegaan met bovengenoemde stakeholders. Op onze vraag om feedback te geven op de grove schets reageerden acht plaatselijk belangen en drie bewonerscommissies positief. We bespraken de grove schets met vijf plaatselijk belangen, drie bewonerscommissies en één plaatselijk belang gaf een schriftelijke reactie. We bespraken de grove schets ook tijdens bijeenkomsten met het Ondernemers Collectief Ooststellingwerf, waarin alle in Ooststellingwerf actieve ondernemersverenigingen zijn vertegenwoordigd, waaronder de agrariërs. We vroegen 18 maatschappelijke partners om een schriftelijke reactie op de grove schets voor de onderwerpen die hun vakgebied aangaan. We ontvingen van zeven partners een schriftelijke reactie. En met twee hadden we een gesprek. Daarnaast vroegen we op de open dag aan kinderen (en hun ouders) wat zij belangrijk vinden voor de toekomst. Zij vulden dit in op briefjes. Deze reacties vindt u ook in deze reactienota. Deze reactienota geeft een samenvatting van de ontvangen reacties en een gemeentelijke reactie op de belangrijkste punten.

Op basis van deze input is de grove schets bijgesteld en is ervoor gekozen het proces om te komen tot een Toekomstvisie 2040 aan te passen.

1

2. Samenvatting reacties op de grove schets en reactie gemeente 2.1 Samenvatting reacties van de Plaatselijk Belangen en Bewonerscommissies Thema

Jongeren binden

Wonen in kleine dorpen

Samenvatting reacties vanuit dorpen

Gemeentelijke reactie

Jongeren zijn hard nodig. Investeren in voldoende en betaalbare woningen. Ook voldoende huurwoningen, beschikbaar voor jongeren die hier vandaan komen. Kinderopvang in de dorpen essentieel voor jonge gezinnen. Evenementen organiseren klinkt mooi, maar regelgeving maakt dat steeds moeilijker. Maak dat eerst makkelijker en goedkoper.

In de uiteindelijke visie voegen we het belang toe van kinderopvang in dorpen waar scholen zijn. We voegen toe dat we de grenzen opzoeken om regelgeving te vereenvoudigen en er soepeler mee om te gaan. We wegen de belangen van verschillende groepen op zo'n manier af dat het bijdraagt aan het binden van jongeren.

Zorgen over de nadruk op woningbouw in drie kernen. Dorpen als Langedijke, Waskemeer, Oldeberkoop en Makkinga willen doorstroom en betaalbare woningen voor jongeren en ouderen. Woningen voor ouderen nabij voorzieningen. Let goed op waar je nieuwe wijken bouwt.

Gemeente onderschrijft belang van spreiding. In de uiteindelijke visie wordt explicieter opgenomen dat ook kleine dorpen mogelijkheden houden voor passende woningbouw (bijv. CPO, hofjes, splitsing bestaande panden). 2

Denk aan woningsplitsen (boerderijen). Verhuisbereidheid ouderen is laag. Tot wanneer kun je in klein dorp blijven wonen? Ontmoeten is cruciaal. Communityvormen worden belangrijk.

Zorgstructuur en sociale basis

Onderwijs en kinderopvang

Openbaar vervoer en bereikbaarheid

Zorgen over concentratie van zorg. In dorpen zijn weinig vrijwilligers en mantelzorgdruk is hoog. Wens voor ondersteuning dorpsondersteuner. Wat is zware zorg en welke zorg krijg je nog wel in de kleine dorpen?

In Oldeberkoop en Makkinga zijn zorgen over behoud basisscholen en tekort aan kinderopvang. Waskemeer mist visie op onderwijs voor jeugd (MBO/HBO).

Goede verbindingen cruciaal voor leefbaarheid. Waskemeer heeft geen directe OV-verbinding met Oosterwolde. Deelvervoer wordt door meerdere dorpen als niet haalbaar gezien. Verzoek om praktische oplossingen. Deelauto's goed idee, maar lastig uitvoerbaar, vrijwilligers zijn vaak ook oud(er). Slimme apps bieden kansen. Passend

De visie blijft inzetten op versterking sociale basis in kleine dorpen. Er komt duidelijkere toelichting op ondersteuning, informele zorg, dorpsinitiatieven en middelen. Dit wordt aangescherpt. Behoud onderwijsvoorzieningen is belangrijk voor leefbaarheid. Kinderopvang wordt gekoppeld aan brede schoolontwikkeling. In de definitieve visie wordt dit thema toegevoegd onder ‘jongeren binden’. Gemeente (h)erkent deze knelpunten. In de visie wordt een toelichting opgenomen bij ‘bereikbaarheid’ over o.a. dorpshubs en verbeterde fietsinfrastructuur.

3

vervoer naar scholen. Vervoer zelf opzetten met ondernemers. Zelfrijdend vervoer?

Recreatie en economie

Toon en herkenbaarheid van visie

Natuur en recreatie zijn belangrijk. Waskemeer en Makkinga pleiten voor meer ruimte voor recreatie en nevenactiviteiten op boerenerf. Spreiding recreatie is wenselijk. Wat gebeurt er met vrijkomende agrarische gronden en leegstaande boerderijen? Ondernemers niet belemmeren, maar meedenken en faciliteren.

Gemeente zet in visie meer in op economische kansen recreatie, focus op Appelscha als trekker en spreiding naar rest van de gemeente voor meerdaags bezoek. Er wordt duidelijker gekozen voor beleid rondom leegstaande boerderijen en vrijkomende gronden.

In meerdere reacties klinkt dat de voorbeeldverhalen (zoals van ‘Anna’) niet herkenbaar zijn. Termen als ‘spruitjeslucht’ en niet realistisch, beide personen liggen te ver uiteen, geen goede vergelijking nu en toekomst.

De voorbeeldverhalen worden herzien om meer perspectieven te tonen, inclusief variatie in toekomstbeelden.

Energie en duurzaamheid

Twijfels over haalbaarheid energiedoelen. Dorpen willen lokaal opwekken, maar wijzen op obstakels (zoals vergunningen, financiering).

Rol van de gemeente

Gevoel van afstand tot gemeente en regelgeving. Verzoek om meer ondersteuning en snellere procedures.

De visie blijft inzetten op zelfvoorzienendheid, maar erkent praktische knelpunten. In de uitwerking wordt meer ruimte gegeven aan de eigen opbrengst en gebruik uit energieopwek. Gemeente neemt dit mee in de uitwerking bij keuze 6: ‘betrouwbare, toegankelijke gemeente’. Aandacht voor fysieke loketten, menselijk contact en minder bureaucratie.

4

2.2 Samenvatting reacties van de ondernemers, verenigd in Ondernemers Collectief Ooststellingwerf op de grove schets Zie ook de reacties van OCO dd september/oktober 2025 op de concept Toekomstvisie verderop. Thema 1. Jongeren binden

Samenvatting reacties OCO Versterken aansluiting onderwijs op lokale arbeidsmarkt (zorg, techniek, agrarisch, horeca, recreatie).

Gemeentelijke reactie We voegen meer sectoren toe die van waarde zijn in Ooststellingwerf, zoals horeca en aanverwante branches.

Betaalbare woningen zijn cruciaal voor jongerenbinding; wonen en werken moeten samen worden opgepakt.

Meer woningen en betaalbaarheid blijft een speerpunt om jongeren te binden en aantrekken. We bekijken dit vanuit het bredere perspectief met een aantrekkelijk arbeidsklimaat en voorzieningen die jongeren aanspreken.

Expliciete aandacht voor behoud van mbostudenten en terugkeer van hbo’ers. Agrarische sector betrekken in onderwijsarbeid koppeling. Open hiring (blind aannemen) als mogelijke aanpak tegen personeelstekorten.

We zetten meer in op de agrarische binding in de koppeling en doorontwikkeling van het Biosintrum. Dit nemen we op als kans.

5

2. Zorg en Sociale Basis

Professionele zorg moet duidelijker worden benoemd, onderscheid tussen basis- en zwaardere zorg.

Dit schrijven we duidelijker op.

In de uitwerking van de Toekomstvisie naar concrete acties, is dit een aandachtspunt.

6

Meer huisvesting voor mensen met een beperking nodig om vertrek naar andere gemeenten te voorkomen.

3. Natuur, landschap en economie

Mantelzorgwoningen verdienen extra aandacht. Sterke sociale basis blijft essentieel om inwoners te behouden.

We zetten extra in op het versterken van de sociale basis.

Economie moet nadrukkelijk voorop staan; gemeente moet ondernemers in natuurgebieden beter ondersteunen.

We werken deze keuze uitgebreider uit met meer aandacht voor nieuwe (vormen van) ondernemers/ondernemerschap, met de nadruk op toeristische economie en behoud van het (duurzaam) agrarisch karakter.

Balans tussen natuurbehoud en economische activiteiten vraagt duidelijke keuzes.

4. Zelfvoorzienend in energie

Dit zit in ons woningbouwprogramma.

Ondernemers willen investeren in duurzaamheid, maar worden geremd door regelgeving en gemeentelijke capaciteit. Stopzetten van zonnepanelen op landbouwgrond gewenst; focus op alternatieve energie (bijv. windenergie). Gemeente moet belemmeringen voor zelfvoorzienendheid wegnemen.

Naar aanleiding van de reacties van OCO halen we keuze 4 ‘zelfvoorzienend in energie’ als aparte keuze weg en integreren dit in keuze 3. De ondernemers hebben ons ervan overtuigd dat de onderbouwing van de keuze 4 te veel zaken bevat die landelijk of Europees al in wet- en regelgeving zit. Wij moeten ons focussen op wat we lokaal kunnen beïnvloeden. We zetten daarom in de verdere uitwerking meer in op de

7

5. Bereikbaarheid en infrastructuur

Individueel ondernemerschap stimuleren, ook op duurzaamheidsgebied.

faciliterende en stimulerende rol van de gemeente.

Verbetering asfaltwegen en doorstroming is noodzakelijk.

Dit nemen we mee, in de samenhang met bereikbaarheid voor medewerkers, leveranciers en klanten.

Fietsvoorzieningen en hubs passen binnen duurzaam vervoer; digitalisering is vooral landelijk thema. Digitale infrastructuur moet betrouwbaar zijn, maar krijgt beperkte gemeentelijke regie.

6. Bestuur en Samenwerking

Efficiëntieslag binnen OWO-samenwerking gewenst, met nadruk op persoonlijk contact ondersteund door digitale middelen. Gemeentelijke medewerkers moeten zichtbaar en dichtbij de inwoners zijn.

Fietsvoorzieningen en hubs (aantrekkelijk maken) is een speerpunt in de toekomstvisie. Zover het binnen de mogelijkheden van de gemeente ligt, is digitale bereikbaarheid en veiligheid een speerpunt. We passen deze keuze aan met oog voor zoveel mogelijk persoonlijk contact, digitaal is ondersteunend en goed beschikbaar voor wie digitaal vaardig is. En we intensiveren de samenwerking met andere overheden.

Digitalisering moet ondersteunend zijn aan medewerkers en inwoners, niet andersom.

8

2.3 Samenvatting reacties van (maatschappelijke) partners en overheden De originele reacties nemen we niet op dit stuk, maar zijn desgewenst wel beschikbaar. Maatschappelijke partner

Reactie De visie benoemt helder waar de ambitie ligt, maar gaat onvoldoende in op wat daar tegenover staat. Er is onvoldoende aandacht voor de pijnlijke keuzes die nodig zijn om deze richting mogelijk te maken, bijvoorbeeld op het gebied van geld, ruimte of kwaliteit. Zonder deze afruilen blijft het toekomstbeeld te abstract en moeilijk te vertalen naar concrete keuzes of beleid.

Planbureau Fryslân

GGD

Wat betreft de storytelling aan het begin van het document, wordt de eerste toekomstschets als overdreven doemscenario ervaren, wat afbreuk kan doen aan de geloofwaardigheid. Het contrast met het tweede verhaal is groot. Ook daar ontbreekt het aan realistische weergave van de lastige keuzes die nodig zijn om tot het gewenste toekomstbeeld te komen. De GGD vindt het gezondheidsaspect (veel) te mager uit de verf komen in de gehele grove schets. Zij hebben suggesties gedaan over hoe gezondheid een stevige plek kan krijgen.

Gemeentelijke reactie In de verdere uitwerking zullen we nadrukkelijker stilstaan bij wat het gekozen pad betekent in termen van wat níét meer mogelijk is. Wat betreft de storytelling nemen we de feedback ter harte. We streven naar toekomstbeelden die inspireren maar ook geloofwaardig zijn. We heroverwege het evenwicht tussen urgentie en realisme, en waar mogelijk ook in het positieve scenario explicieter maken welke moeilijke keuzes daar onderdeel van zijn.

We hebben de feedback van de GGD ter harte genomen. Gezondheid is nu een rode draad die door het gehele stuk steeds terug komt. Dit is legitiem, mede omdat inwoners in onze 9

gemeente relatief vaak te maken hebben met een gemiddeld slechtere gezondheid. Complimenten, met name over expliciet benoemen van druk op ruimte en klimaat als uitdaging en het belang van integraal beleid daarop.

Wetterskip Fryslân

Verzoek om invulling te geven aan de Rijksbrief, rekening houdend met water en bodem.

De WABOS brief hanteren we als uitgangspunt in de toekomstvisie. Invulling en uitwerking volgen in de omgevingsvisie en -plan.

Er worden in de Rijksbrief 32 structurerende keuzes benoemd welke helpen bij het leefbaar houden van het gebied. De Rijksbrief hanteren als uitgangspunt in de ruimtelijke keuzes zien wij als voorwaarde voor een klimaatbestendige toekomst. Herkenbare hoofdlijnen zoals gemeenschapszin, brede welvaart en toekomstbestendige zorg. Scala wil actieve rol blijven spelen. Scala

Versterking sociale basis vraagt meer dan decentralisatie en zelforganisatie. Maak meer ruimte in de visie om de ‘sociale basis’ niet alleen als infrastructuur, maar ook als gemeenschap en werkpraktijk verder te ondersteunen Mentale én fysieke gezondheid verdienen meer aandacht.

De inbreng onderstreept het belang van samenwerking met maatschappelijke partners bij het toewerken naar een toekomstbestendige gemeente. We herkennen de signalen die Scala benoemt en nemen die serieus. De aandacht voor de fysieke en daarmee samenhangend ook de mentale gezondheid krijgt meer aandacht in de definitieve versie. Samen met partners en

10

Draagvlak in kleine dorpen is niet vanzelfsprekend. Sociale samenhang is daar kwetsbaar.

de samenleving werken we de richtingen verder uit in concrete doelen.

Digitale en fysieke toegankelijkheid zijn randvoorwaarden. Digitale en fysieke zelfredzaamheid van kwetsbare groepen is beperkt. (Digitale ) toegankelijkheid en inclusiviteit nadrukkelijker verankeren in alle keuzes.

Wat betreft de samenhang in kleine dorpen, beoogt de visie juist om via maatwerk en ondersteuning de lokale samenhang te versterken. We zullen in de nadere uitwerking van de visie nadrukkelijk aandacht besteden aan deze punten.

Start de toekomstvisie met een krachtige, optimistische boodschap (bijv. hoge geluksniveau inwoners), kansen voorop, uitdagingen in perspectief. Grote economische, maatschappelijke en ruimtelijke potentie van RCT is nu nog onderbelicht. Recreatieschap Drenthe

RCT gaat groeien; meer mensen, door vergrijzing hebben mensen meer vrije tijd. Ook aantrekkingskracht op binnenlandse C Duitse toeristen groeit. Stoppende boerenbedrijven bieden ruimte voor recreatief RCT in Ooststellingwerf blijft achter op oa Westerveld en Midden Drenthe. ondernemerschap; oa. zorgtoerisme.

De inbreng van Recreatieschap Drenthe onderstreept dat Recreatie C Toerisme (RCT) in Ooststellingwerf een grotere rol kan en moet spelen als economische, maatschappelijke en ruimtelijke motor. Wij onderschrijven het belang van een actieve regierol van de gemeente bij de ontwikkeling van RCT. Dat betekent dat wij: Actiever de markt op gaan om te lobbyen bij investeerders en ondernemers die willen bijdragen aan hoogwaardige verblijfsrecreatie en gastvrijheid.

11

Gemeente kan meer regie nemen; heldere kaders, bestuurlijk lef en actief acquireren op verblijfsrecreatie. RCT brengt meer reuring, wat de leefbaarheid en aantrekkelijkheid voor jongeren vergroot. RCT draagt bij aan gezondheid, leefbaarheid, werkgelegenheid, identiteit, natuurkwaliteit en sociale cohesie; ook kansen in zorgtoerisme (Brede Welvaart). Grote investeerders kopen vakantieparken; maak vooraf afspraken om publieke belangen te beschermen.

Natuur is een essentiële bron is voor gezondheid, welzijn en veerkracht. Dat kan nog steviger in het stuk verwerkt worden. Bv groen meer ruimte geven en natuurlijke omgeving, struinpaadjes, kunnen voelen. Kijken waar dat Natuurmonumenten wel kan, en waar niet. En zo draagvlak voor natuurbescherming te vergroten. Biodiversiteit nodig, want dat is ook goed voor de gezondheid.

ELAN

Balans economie en ecologie – Beleid ontwikkelen waarin economie en ecologie hand in hand gaan om een gezond en gelukkig leefklimaat te waarborgen.

Ruimtelijke en juridische randvoorwaarden vooraf helder vastleggen om kwaliteit, lokale meerwaarde en lange termijn belangen te borgen. Wij zien Appelscha als de logische toeristische hotspot en uithangbord van onze gemeente. Vanuit deze sterke toeristische kern willen wij bezoekers gericht verspreiden over de rest van Ooststellingwerf.

We laten in de tekst duidelijker terugkomen dat natuur belangrijk is voor gezondheid, welzijn en veerkracht en dat dit betekent dat we streven naar toegankelijke natuur/groen dichtbij onze inwoners en het behoud van de landschappelijke kwaliteit in onze gemeente.

De gemeente deelt de zorg om een evenwichtige ontwikkeling van economie en ecologie en onderschrijft het belang van

12

Woonbeleid – Vergroten van het aanbod seniorenwoningen om doorstroming op de woningmarkt te bevorderen en starters kansen te geven. Bereikbaarheid – Eens met toekomst deelauto-initiatieven als aanvulling op OV, met oog op betaalbaarheid voor inwoners. Economie s innovatie – Actief aantrekken van innovatieve bedrijven, met focus op sectoren als agro, bouw (biobased), en zorg, en samenwerking met kennisclusters zoals Drachten en Wetsus. Energietransitie – Geen zonnepanelen op landbouwgrond meer. Bedrijven aantrekken die inzetten op alternatieve vormen van energieopwekking, zoals wind.

doorstroming op de woningmarkt en nieuwe vormen van mobiliteit. We zetten ons in om innovatieve bedrijven en kennisclusters aan te trekken en verbinden dit aan onze duurzame ambities. In de energietransitie kiezen we voor innovatieve oplossingen die landbouwgrond sparen. Samen met inwoners en partners willen we biodiversiteit versterken en lokale samenwerking stimuleren.

Ecologie s biodiversiteit – Stimuleren van hergebruik van lokale reststromen en samenwerking tussen grondeigenaren en overheid voor biodiversiteit, korte ketens en minder verkeer.

13

Adviesraad Sociaal Domein (zie ook het officiële advies van de adviesraad van oktober verderop)

Vergrijzing en ontgroening - Visualiseer cijfers (grafieken/afbeeldingen) over vergrijzing en ontgroening.

De suggestie om vergrijzing en ontgroening visueel en concreet te maken nemen we over; dit helpt het gesprek te voeren.

14

Geef concreet weer hoeveel ouderen er zijn/verwacht worden. Samenwerking en voorzieningen - Meer over samenwerking OWO-gemeenten (zorginkoop, vervoer kleine kernen, economie). Verbeter vervoer, met name Oosterwolde – andere Noordelijke plaatsen, belangrijk voor studenten en mensen zonder rijbewijs. Wonen, zorg, jongeren - hoofdpunten: wonen, zorg en jongeren. Meer kansengelijkheid benoemen: niet alleen ‘happy few’ en ‘starre blijvers’. Woonaanbod senioren beter laten aansluiten (hofjeswoningen, gemengd met jongeren). Participatie en toekomstvisie - Dorpsontwikkeling samen met bewoners bepalen; geen one-size-fits-all. Meer uitleg over hoe gesprekken/participatie worden vormgegeven. Begeleiding in ‘transitiedenken’ en werken met toekomstscenario’s. Onderwijs en jongerenbeleid - Jongeren meer mogelijkheden geven om werkend een kwalificatie te halen. Vroegtijdig schoolverzuim aanpakken; ouders betrekken.

Samenwerking binnen OWO, inclusief zorginkoop en vervoer, wordt verder uitgewerkt, met bijzondere aandacht voor bereikbaarheid vanuit Oosterwolde. Wonen, zorg en jongerenbeleid blijven kernthema’s; we gaan specifieker in op kansengelijkheid en de verschillen tussen dorpen. De participatieaanpak wordt aangescherpt: we werken met dorpen aan hun eigen toekomstscenario’s, en begeleiden dit proces actief. Voor jongeren wordt gekeken naar ‘leren en werken’-trajecten, preventie van schoolverzuim en het versterken van thuiswerkmogelijkheden. Tot slot nemen we de thema’s wantrouwen, duurzaamheid en de rol van statushouders en arbeidsmigranten nadrukkelijker op in de grove schets.

HBO’ers behouden/terughalen door thuiswerkmogelijkheden en aantrekkelijke woon- en leefomgeving. 15

Overige aandachtspunten - Wantrouwen bewoners benoemen en aanpakken (communicatie, bejegening, vooraf informeren). Slecht imago Scala aanpakken. Duurzaamheid: zelfvoorzienend in energie. Statushouders en arbeidsmigratie opnemen in visie.

Veiligheidsregio Fryslân

Reactie vanuit de afdeling Crisisbeheersing: leg de toekomstverkenning van VRF ernaast. Planbureau Fryslân heeft vier mogelijke scenario’s in beeld gebracht voor Veiligheidsregio Fryslân. Met als hoofdvraag: Hoe zou de samenleving er in 2040 uit kunnen zien op het gebied van veiligheid?

Het doel van deze scenario’s is om beter op de toekomst van brandweer en crisisbeheersing in Fryslân voorbereid te zijn. Bij de verdere uitvoering van de Toekomstvisie nemen we de toekomstverkenning en het relevante beleid ter hand, waar nodig.

16

2.4 Reacties kinderen en hun ouders op open dag gemeente Ooststellingwerf, 24 mei 2025 Op de open dag vroegen we aan kinderen (en hun ouders) wat zij belangrijk vinden voor de toekomst. Zij vulden dit in op briefjes.

17

18

19

20

21

3. Conclusie en verwerking in de grove schets Het is waardevol dat zovelen de tijd en aandacht hebben genomen om hun visie, zorgen en ideeën met ons te delen. Toen we de eerste grove schets van onze Toekomstvisie deelden, wisten we dat dit slechts het begin zou zijn van een groter gesprek. Vanuit alle hoeken van onze gemeente kregen we goed doordachte en betrokken reacties. We zien daarin veel herkenning van de opgaven en kansen die voor ons liggen. De hoofdlijnen van de reacties uit de dorpen en andere betrokkenen laten opvallend veel overeenkomsten zien. Dat geeft ons vertrouwen: we delen niet alleen dezelfde zorgen, maar ook een vergelijkbare ambitie voor de toekomst. Kritische vragen, heldere suggesties en concrete aandachtspunten hebben het plan sterker en concreter gemaakt. Die scherpte hebben we nodig om de grove schets verder te verdiepen en om tot keuzes te komen die in de praktijk werken. De betrokkenheid en kritische blik laten zien dat er bereidheid en energie is om samen te werken aan een goede toekomst voor onze gemeente. Het is precies deze wisselwerking van ideeën, signalen en energie die we nodig hebben om samen te werken aan een sterke, leefbare en toekomstbestendige gemeente. Daarom stellen we voor om het verdere traject zo in te richten dat we het nog meer samen met de samenleving uitvoeren.

Hoe we dat willen doen, leest u in hoofdstuk 3 van de grove schets. Samen hebben we de kennis, de creativiteit en de betrokkenheid in huis om van onze Toekomstvisie meer te maken dan een plan op papier – maar een koers die we met elkaar, stap voor stap, waarmaken. De reacties waren in totaliteit zo divers, dat we alle wijzigingen niet expliciet kunnen uitschrijven. Op hoofdlijnen zijn de grootste wijzigingen toen we de grove schets (juli) gingen uitwerken in de concept Toekomstvisie (september): -

In keuze 2 is duidelijker beschreven wat het verschil is tussen zware zorg en basiszorg en wat de keuze betekent voor het wonen in de kleinere dorpen in Ooststellingwerf.

22

-

Keuze 3 is herschreven met meer nadruk op de kansen in de recreatieve sector en de faciliterende en stimulerende rol van de gemeente om ondernemerschap mogelijk te maken en nieuwe ondernemers te trekken. Keuze 4 – zelfvoorzienend in energie – is geïntegreerd in keuze 3, voor meer samenhang met het ondernemersklimaat. Keuze 5 – bereikbaarheid – is naar boven geplaatst om de prioriteit beter te duiden en beter te koppelen aan leefbaarheid in de dorpen. Keuze 6 – over de rol van de gemeente – is aangepast naar de meer faciliterende en regierol van de gemeente, met meer nadruk op de samenwerking met de gemeenschap en scherpe keuzes die de gemeente moet maken, met minder mensen en minder middelen.

Wat hebben we niet aangepast? Niet alle suggesties zijn letterlijk overgenomen omdat ze soms erg gedetailleerd waren. Deze details kunnen we wel meenemen bij de uitwerking ervan of in ander beleid, bijvoorbeeld de bijstelling van onze Omgevingsvisie. Vervolg proces In hoofdstuk 3 van de grove schets staat hoe het college het vervolg op de grove schets wil vormgeven. Terugkoppeling aan indieners. Op 9 september besprak het college de bijgewerkte grove schets (inmiddels concept-toekomstvisie) opnieuw, samen met deze reactienota en het voorstel om de concept toekomstvisie op 8 oktober oriënterend te bespreken in de commissie Samenleving. We informeren alle partijen waarvan we feedback kregen, door deze stukken toe te sturen.

23

4. Lijst benaderde stakeholders Naast de plaatselijk belangen en bewonerscommissies en ondernemerscollectief OCO in Ooststellingwerf, zijn 19 (groepen) stakeholders benaderd om te reageren op de grove schets van de Toekomstvisie. Drie bewonerscommissies (Oosterwolde) en zeven Plaatselijk Belangen reageerden op de grove schets. Dit gebeurde zowel in gesprekken als via schriftelijke reacties. De reactie van ondernemers is opgehaald in een feedbacksessie met ondernemerscollectief OCO. In onderstaand overzicht staat welke andere stakeholders we hebben benaderd. Benaderde stakeholders FUMO GGD Scala Provincie Fryslân ELAN Adviesraad Sociaal Domein (ASDO) Recreatieschap Drenthe Natuurmonumenten Planbureau Fryslân Wetterskip Fryslân Veiligheidsregio Fryslân Staatsbosbeheer Fryske Gea LTO OWO-gemeenten en Heerenveen Zorgorganisaties Ouderenorganisaties Jongerenraad en Kinderburgemeester Woningcorporaties

24

Reacties Ondernemers Collectief Ooststellingwerf (OCO) op concept Toekomstvisie dd september 2025

Brief ondernemers dd 1 oktober 2025 Geachte raadscommissieleden, Een aantal jaren geleden hebben de gezamenlijke ondernemersverenigingen zich met positieve intenties en hulp van de gemeente verenigd in het Ondernemers Collectief Ooststellingwerf (OCO). Het doel van OCO is de gezamenlijke ondernemersverenigingen in de gemeente te vertegenwoordigen als het gaat om generieke ondernemers belangen in en voor de gemeente. Dit met het doel om de belangen van ondernemers zo goed mogelijk te dienen, maar tevens een volwaardige sparringpartner van de gemeente te zijn. Uiteraard met behoud van ieders eigen taken en verantwoordelijkheden binnen de individuele ondernemersverenigingen. Eind 2024 heeft de gemeente besloten om een toekomstvisie 2040 op te stellen. Voor de basis van de toekomstvisie werden de eerste stappen gezet door het uitvoeren van een onderzoek door bureau Louter en het Planbureau Fryslân. Bij de start van dit project zijn de ondernemersverenigingen (OCO) niet betrokken geweest. Vervolgens zijn in dit voorjaar allerlei mensen en organisaties op verschillende manieren gehoord. Aanvankelijk is OCO gevraagd in een enkele sessie de ondernemersvisie te delen met de projectleider. Na rijp beraad is er, op nadrukkelijke wens van OCO een meer betrokken proces afgesproken met de projectleider.

Hiertoe heeft op 16 april een eerste bijeenkomst plaatst gevonden in de vorm van een workshop. In de week voorafgaand aan deze bijeenkomst werden we in de gelegenheid gesteld middels een enquête / vragenlijst de topics die spelen in het landschap van ondernemend Ooststellingwerf in kaart te brengen. Op de avond van 16 april hebben we met inbreng van een 20-tal aanwezigen namens OCO de speerpunten vanuit ondernemers en economisch oogpunt benoemd. Op 9 juli volgde een presentatie door het gemeentelijke projectteam van het visie document aan wederom een brede delegatie van OCO. Tijdens deze meeting hebben we geconstateerd dat Economie en ondernemersklimaat heel duidelijk onderbelicht is, in hetgeen op dat moment is gedeeld vanuit de projectgroep. Als OCO hebben we aangegeven dat dit geen fundament is voor een brede toekomstvisie. Van al onze op- en aanmerkingen is goede nota genomen op de eerste bijeenkomst. Als gezamenlijke ondernemers hadden wij die avond echt het vertrouwen in en ook de indruk dat men zich de stevige onderbouwing vanuit OCO en het belang van een gezond economisch en ondernemersklimaat zou aantrekken. Op de bijeenkomst van 9 juli en over de inhoudelijke terugkoppeling, werd ons wel duidelijk gemaakt dat er geen terugkoppeling meer zou plaatsvinden over of en hoe onze inbreng zou worden verwerkt.

Het college zou een besluit nemen en daarna zou de toekomstvisie in uw raadscommissie Samenleving van 8 oktober worden besproken. In de Nieuwe Ooststellingwerver van 11 september lazen wij een artikel waarbij burgemeester Jack Werkman vertelde over de Toekomstvisie Ooststellingwerf 2040. Via dat artikel moesten wij vernemen dat het visiestuk klaar is. Via de gemeentelijke website hebben wij vervolgens kennis kunnen nemen van de Toekomst visie. Wij zijn erg geschrokken van het resultaat en ook erg teleurgesteld. Er is weinig tot niets gedaan met onze inbreng als het gaat om evenwichtigheid vanuit het ondernemersperspectief en economie. Wij zijn erg ongelukkig over het verloop van het proces. In de eerste plaats omdat wij niet van het begin af aan betrokken zijn geweest. Wij zouden er voor hebben gepleit om breder onderzoek te doen en om niet alleen naar trends voor ouderen en jongeren te kijken. Ook het feit dat er weinig tot niets met onze inbreng is gedaan is voor OCO onacceptabel. Hierdoor heeft het vertrouwen in de intentie van OCO een ernstige deuk opgelopen.