ab vergadering regio achterhoek dd 01-06-2022

In het Inspiratiepunt in Ulft staan de thema’s Maakindustrie & IJzerhistorie, op en rondom de Oude IJssel en De Grens centraal. Ook routes in de omgeving en de Achterhoek zullen aan bod komen. De VVV fungeert hiermee als startpunt voor een verdere beleving van de gemeente en de omgeving. Doel is om gasten en inwoners aan te zetten om meer te gaan beleven in de regio en daarmee economische stimulering te bewerkstelligen.

LEADER Achterhoek gaf een bijdrage aan de SapPers voor de aanschaf van een spiraalfilterpers, een mobiele pers waar geen zuurstof bij komt tijdens het persen. Voedingsstoffen en vitamines blijven hierdoor beter behouden. De pers komt op afspraak langs en perst ter plekke de groenten of het fruit uit de boomgaarden. De pers voorkomt voedselverspilling en levert heerlijke streekproducten op, passend bij de Achterhoek.

Gemeente:

Een VVV Inspiratiepunt is een vernieuwende manier van toeristische informatievoorziening en is gebaseerd op drie principes: • beleving • inspiratie • verkoop

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer: Website: Jaar: Bijdrage EU: Bijdrage gemeente: Subsidie LEADER: Totaal geïnvesteerd:

Het Inspiratiepunt is een echte toeristische beleving geworden met een duidelijke couleur locale (80%), tegelijkertijd geeft het de sfeer van de Achterhoek (20%) weer. Zo wordt de lokale beleving gekoppeld aan de regio. Met een Inspiratiepunt komen we tegemoet aan de nieuwe wensen van de gast. De gast van morgen wil storytelling, interactiviteit 60

Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Oost Gelre, Winterswijk Locatie: Achterhoek Initiatiefnemer: Achterhoekse Sappers Website achterhoeksesappers.nl Jaar: 2017 Bijdrage EU: € 24.875,Bijdrage gemeente: € 24.875,Subsidie LEADER: € 49.750,Totaal geïnvesteerd: € 99.500,-

Oude IJsselstreek Ulft Aanvrager: Stichting DRU Industriepark vvvoudeijsselstreek.nl 2020 € 37.500,€ 37.500,€ 75.000,€ 150.000,-

61

Gemeente Winterswijk

Gemeente Winterswijk

Foto: Theo Kock OD FO ECT OJ PR

Belevenisboerderij Kotten: de traditioneel gescheperde schaapskudde Oost Achterhoek Met nieuwe educatieve activiteiten rondom de gescheperde schaapskudde in het Winterswijkse buurtschap Kotten is het mogelijk om immaterieel cultureel erfgoed in stand te houden. Hiervoor is het nodig om de thuislocatie aan te passen: de deel van een boerderij wordt verbouwd, het omliggende erf heringericht en eenéén van de bijgebouwen wordt verbouwd tot schaapskooi.

en wordt ook het terrein heringericht. Dit is noodzakelijk om de vestiging van de kudde en de exploitatie van nieuwe activiteiten mogelijk te maken. Concreet gaat het om de verbouwing van de deel tot ontvangstruimte waar eveneens workshops gehouden kunnen worden en de verbouwing van de schuur tot schaapskooi. Daarnaast gaan er nieuwe activiteiten plaatsvinden. Zo worden er workshops georganiseerd, zoals schapenwol kaarden, kleuren, spinnen en vilten en ‘een dag op de boerderijschool’, voor schoolkinderen. Voor geïnteresseerden komt er de mogelijkheid om te wandelen met de herder en zijn kudde en om te slapen bij de schapen op de minicamping naast de schaapskooi. In de winkel zullen schaap- en geitgerelateerde producten te koop zijn. De schaapherder zal demonstraties verzorgen, zoals het hoeden van de schaapskudde met honden. Ook komen er evenementen zoals lammetjesdagen en schaapscheerdersfeesten.

Het doel van het project is de instandhouding van één van de laatste gescheperde schaapskuddes. Hiervoor worden nieuwe en voor de regio waardevolle activiteiten ontwikkeld bij de op te zetten Belevenisboerderij in het buurtschap Kotten bij Winterswijk. Deze Belevenisboerderij zal in zomer en winter de thuishaven zijn van een kudde schapen en geiten – behorend tot de zeldzame huisdierrassen – met hun lammeren, die behoren tot de zeldzame huisdierrassen. De dieren dragen bij aan het behoud en de versterking van de biodiversiteit in de regio. In de zomer trekt de herder rond met de kudde; ze vormen een trekpleister voor recreanten in de regio. Daarnaast worden op de Belevenisboerderij het gehele jaar door activiteiten ontplooid die een directe relatie hebben tot schapen en geiten. Denk daarbij aan het delen van kennis over de natuur en dieren in het bijzonder. Dit is zowel voor klanten van nabijgelegen recreatieondernemers interessant als voor leerlingen van scholen uit de regio. Bovendien is de belevenisboerderij een plek waar mensen met een beperking een zinvolle werkplek/dagbesteding wordt geboden.

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer:

Winterswijk Kotten VOF Schaapskudde en Belevenishof Achterhoek Stichting Landschapskudde Oost Achterhoek Website: landschapskudde.nl Bijdrage EU: € 60.000,Bijdrage gemeente: € 60.000,Subsidie LEADER: € 120.000,Totaal geïnvesteerd: € 248.8976, -60

Nieuwe activiteiten Voor dit project wordt de bestaande boerderij aangepast/gerenoveerd, 62

Dorpsakker, kas in de Stadstuin Park Achterhoek De Dorpsakker in Winterswijk is meer dan een tuin. Het is een biologische groenten- en fruitkwekerij met een kas, een winkel en in de boerderij een restaurant met een bakkerij. Op een fraaie locatie aan de rand van Winterswijk biedt de Stadstuin een ontwikkelingsplek voor mensen die aan de zijlijn staan of die gewoon hun talenten willen ontdekken.

De medewerkers van de Stadstuin gaan groenten en fruit kweken en verzorgen, hagen en wallen onderhouden, klussen en timmeren, thee en koffie zetten, gerechten maken van groenten en fruit uit de tuin, brood bakken en ze nemen de verkoop van producten in de winkel op zich. In de Stadstuin is niet alleen plek voor mensen met een kwetsbare achtergrond, ook kunnen vrijwilligers zich er ontplooien.

Het project ‘Dorpsakker, kas in de Stadstuin Park Achterhoek’ bestaat uit een biologische groenten- en fruitkwekerij van 0,67 hectare met een kas en winkel en in de boerderij een restaurant met een bakkerij. Dit initiatief is één van de pijlers onder de gebiedsontwikkeling van Park Achterhoek. Op een schitterende locatie aan de rand van Winterswijk biedt de Stadstuin een ontwikkelingsplek voor mensen. De Stadstuin wordt een tuin waar zelfredzaamheid, zelfvertrouwen en sociale vaardigheden van deelnemers groeien onder deskundige begeleiding. Motivatie wordt aangewakkerd, omdat de bestemming van de groentes recht in het blikveld van de deelnemer ligt. De stadstuin is tevens een groen rust- en recreatieoord voor Winterswijkers, Achterhoekers en toeristen. De Stadstuin is een groene locatie, dichtbij en drempelloos voor de brede groep mensen waar het om gaat. Er worden veel verschillende werksoorten geboden, voor ieder op haar of zijn niveau. Het streven is een grote diversiteit in mensen, activiteiten en omgevingen. Binnen de tuin zijn sociale participatie, ecologie, gastronomie en economie onlosmakelijk met elkaar verbonden. De kas, met koffie- en lunchcorner en winkel is de centrale ontmoetingsplek van de stadstuin. Het hele jaar rond vinden hier binnen- en buitenactiviteiten plaats.

De initiatiefnemers van dit project streven naar een gezonde regio zonder afval en zonder uitval, daarom zijn circulariteit en biodiversiteit belangrijke thema’s.

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer: Website: Jaar: Bijdrage EU: Bijdrage gemeente: Bijdrage LEADER: Totaal geïnvesteerd:

63

Winterswijk Winterswijk Bijzonder Gewoon BV dorpsakker.nl 2021 € 55.000 € 55.000 € 110.000,€ 220.416,-

Gemeente Winterswijk

Gemeente Winterswijk

OD FO ECT J O PR

Duurzaam samen de toekomst in: Geitenkaasboerderij Brömmels Duurzaam Samen de Toekomst in is een project van Geitenkaasboerderij Brömmels dat onder de peiler Achterhoek Food valt. De Brömmels is een kleine geitenkaasboerderij in Winterswijk Woold met 80 dieren waarvan de melk verwerkt wordt tot geitenkaas. Deze kaas wordt met name regionaal bij onder andere horeca en kaaswinkels afgezet. Daarnaast heeft De Brömmels een camping en doet aan kennisoverdracht naar de consument.

Gebiedsapp Winterswijk-Vreden De gebiedsapp Winterswijk-Vreden geeft de bezoeker van het gebied mobiel toegang tot uitgebreide, multimediale informatie over interessante locaties in het gebied, inclusief routemogelijkheden.

kwam een buffelboer die net over de grens gevestigd is, bij ons. Wij maken nu buffelkaas voor hem. Binnenkort komt de melk van een schapenboer er bij om te verwerken.” De consument wordt betrokken bij het proces van het kaasmaken. Er is een kijkruimte bij de tobbe waar de kaas in wordt gemaakt, daarnaast worden er workshops ‘zelf kaas maken’ georganiseerd om de kennis en de beleving van de kleinschalige landbouw te verbeteren.

De thematische verhaallijnen over natuur, kunst & cultuur, erfgoed en landbouw zorgen, met inzet van nieuwe communicatietechnieken, voor een sterkere beleving van het gebied en dragen bij aan een grotere waardering. Dit resulteert in langer verblijf, vaker terugkomen en vooral ook het doorvertellen binnen de eigen sociale netwerken.

Het LEADER-project behelst de nieuwbouw van een schuur met daarin een doorstroompasteur. Het nieuwe gebouw wordt ‘de kaaskathedraal’ genoemd: door het gebint van het gebouw, dat nog ouderwetse pengatverbindingen kent, ziet het er authentiek uit aan de binnenkant. De buitenkant van het gebouw is extreem goed geïsoleerd en het heeft dus weinig energie nodig. Door de nieuwbouw kan de geitenkaasboerderij groeien naar 150 geiten. Er is overcapaciteit voor het verwerken van melk, de pasteur kan 2.000 liter melk per dag verwerken. Het is de bedoeling om kleine landbouwbedrijven de kans te bieden om hier gebruik van te maken, zodat ze zelf geen machinerie hoeven aan te schaffen. De Brömmels kan de melk voor andere landbouwbedrijven verwerken, maar ze ook de mogelijkheid bieden om de ruimte en de pasteur te gebruiken. De doorstroompasteur is zeer energiezuinig (95 procent energiebesparing) en werkt op basis van warmtewisseling.

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer: Website: Jaar: Bijdrage EU: Bijdrage gemeente: Subsidie LEADER: Totaal geïnvesteerd:

Lars Boers, geitenkaasboerderij De Brömmels: “Wij willen kleine landbouwers uit de omgeving vooruit helpen. Al snel na de nieuwbouw 64

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer:

Winterswijk Winterswijk-Vreden Stichting Winterswijk Marketing (SWM) Website: 100procentwinterswijk.nl Jaar: 2017 Bijdrage EU: € 27.503,Bijdrage gemeente: € 27.503,Subsidie LEADER: € 55.007,Totaal geïnvesteerd: € 115.014,-

Winterswijk Winterswijk Woold Bert Kots en Lars Boers brommels.nl 2019 € 60.000,€ 60.000,€ 120.000,€ 256.629,-

65

Gemeente Winterswijk

Gemeente Winterswijk

OD FO ECT J O PR

Foto: Marjan Tulp

Restauratie Keunenhuis - Nels Proeftuin Chefkok Nel Schellekens uit Winterswijk startte een gezamenlijk project met de stichting Natuurmonumenten. De monumentale boerderij Het Keunenhuis is opgeknapt zodat het behouden blijft en dienst kan doen als culinair proeflokaal voor Nel en haar ‘no waste’-kooktechnieken.

Verenigingsgebouw Juliana De werkgroep DOEN (duurzaam ondernemen en Noaberschap) ontwikkelde een plan voor duurzame en innovatieve impulsen voor het Wooldse verenigingsgebouw Juliana. Hiervoor is de buitenomgeving veilig gemaakt, er kwam een natuurlijke speelplaats, een openbaar toilet en er is een terras aangelegd.

Het Keunenhuis is een Rijksmonument in het Winterswijkse buurtschap Woold. De meer dan honderd jaar oude boerderij (gebouwd in 1908) is eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten, die het Keunenhuis en het omringende landgoed in 2013 kocht. Natuurmonumenten ging daarna op zoek naar een ondernemer die wilde helpen om het Keunenhuis een nieuwe invulling te geven. Dat werd Nel Schellekens. “Het was alsof Het Keunenhuis op me heeft staan wachten,” legt Nel uit.

Door uitbreiding van de huidige horeca-activiteiten is het verenigingsgebouw een aantrekkelijke stopplaats geworden voor bezoekers, wat een impuls geeft aan de recreatie en het toerisme in het fraaie gebied. Het gebouw is ook overdag open en er is een Buitengewoon Mooi Terras gekomen, waar een deel van het personeel een verstandelijke beperking heeft. Op de kaart staan Achterhoekse gerechten, die gemaakt zijn van streekproducten afkomstig van diverse Wooldse bedrijven. Met de uitvoering van deze plannen is het bestaansrecht van het verenigingsgebouw op lange termijn ook gewaarborgd.

Proeftuin Het Keunenhuis is nu een culinaire proeftuin. Nel Schellekens experimenteert en creeërt, spijkert koks en consumenten bij, verzorgt workshops, leert scholieren om lekkere dingen te maken van producten die over de datum zijn (dat noemt ze ‘gered voedsel’) en ontvangt gasten aan haar proeverijtafel. Bovenal kookt ze datgene wat ze direct bij de lokale boer haalt. Ze gooit niks weg. In de weilanden om Het Keunenhuis lopen mannelijke dieren.

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer: Website: Jaar: Bijdrage EU: Bijdrage gemeente: Subsidie LEADER: Totaal geïnvesteerd:

66

Winterswijk Winterswijk Woold Nel Schellekens nelschellekens.nl 2018 € 60.000,€ 60.000,€ 120.000,€ 240.000,-

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer: Website: Bijdrage EU: Bijdrage gemeente: Subsidie LEADER: Totaal geïnvesteerd:

67

Winterswijk Winterswijk Woold werkgroep DOEN gebouwwoold.nl € 30.000,€ 30.000,€ 60.000,€ 135.053-

Gemeente Winterswijk

Gemeente Winterswijk

OD FO ECT J O PR

Foto: Ivo Hutten

Vloermouterij Masterveld

VVV Inspiratiepunt Winterswijk

Een oude stal is verbouwd tot vloermouterij voor het vermouten van in de streek verbouwd graan, waardoor streekbier gemaakt wordt dat van grondstof tot eindproduct afkomstig is uit de Achterhoek. Een keten van verschillende partijen, zoals akker­bouwers, molenaars, de mouterij, brouwerijen en de lokale horeca is hierbij betrokken.

Dit project behelst de realisatie van een eigentijds VVV Inspiratiepunt in Winterswijk dat op een interactieve en inspiratievolle manier het verhaal vertelt van de streek en de Achterhoek. Het doel is om gasten en inwoners te inspireren om erop uit te gaan in de gemeente Winterswijk en de Achterhoek. De VVV is gesitueerd in het voormalige raadhuis van Winterswijk.

Tegenover de ongeveer 300 grote en kleine brouwerijen in Nederland staan slechts vier mouterijen, waarvan twee rechtstreeks verbonden met een grote bierbrouwer. De meeste mout voor de kleinere brouwerijen komt op dit moment uit België of Duitsland, bovendien zijn de mouterijen van een dusdanige grote omvang dat zij niet in staat zijn om kleinere hoeveelheden graan te vermouten voor de kleine streekbrouwer. Bijkomende voordelen zijn het herstel van de band tussen de brouwer en de plaatselijke akkerbouwer en de positieve bijdrage van meer graanvelden aan de biodiversiteit van het WLC-gebied rond Winterswijk. Dit project biedt daarnaast ook mogelijkheden voor toeristische en educatieve arrangementen.

in Winterswijk die omslag.In het Inspiratiepunt in Winterswijk staan de USP’s van Winterswijk centraal. Dit zijn het Nationaal Landschap Winterswijk, Mondriaan, het winkelcentrum, de groene grens en de Steengroeve. Deze USP’s worden ook via routes, toeristische producten en arrangementen gepromoot. De VVV fungeert hiermee als startpunt voor een verdere beleving van de stad en de omgeving. Doel is om gasten en inwoners aan te zetten om meer te gaan beleven in de regio en daarmee economische stimulering te bewerkstelligen.

In een snel veranderende wereld veranderen ook de wensen en behoeften van gasten. Digitalisering zorgt ervoor dat fysieke VVV-locaties een andere rol krijgen en dat informatievoorziening en -overdracht op een aangepaste wijze dient te worden ingevuld. Storytelling, interactiviteit en beleving zijn hierbij belangrijke sleutelbegrippen. Achterhoek Toerisme wil, in samenwerking met plaatselijke VVV’s, de VVV kantoren een upgrade geven zodat deze kantoren de toeristische gast op een hedendaagse wijze kan benaderen en verleiden tot een bezoek aan een van de vele mooie plekken in Winterswijk, de omgeving en de Achterhoek.

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer:

Winterswijk Winterswijk Ratum Maatschap D.J.Legters en L.A.Legters –Te Paske Website: vloermouterijmasterveld.nl Jaar: 2017 Bijdrage EU: € 24.375,Bijdrage gemeente: € 24.375,Subsidie LEADER: € 48.750,Totaal geïnvesteerd: € 97.500,-

68

Een VVV Inspiratiepunt is een vernieuwende manier van toeristische informatievoorziening en is gebaseerd op drie principes: • beleving • inspiratie • verkoop Het Inspiratiepunt geeft een echte toeristische beleving met een duidelijke couleur locale (80%) en tegelijkertijd de sfeer van de Achterhoek (20%) weer. Zo wordt de lokale beleving gekoppeld aan de regio. Met een Inspiratiepunt komen we tegemoet aan de nieuwe wensen van de gast. De gast van morgen wil storytelling, interactiviteit en beleving ter ondersteuning van een keuze die gemaakt wordt uit het brede aanbod. Samen met Achterhoek Toerisme, de gemeente Winterswijk, de ondernemers in de toeristische sector en overige stakeholders maken we

Gemeente: Locatie: Initiatiefnemer:

Winterswijk Winterswijk Aanvrager: Stichting Winterswijk Marketing / VVV Winterswijk Website: 100procentwinterswijk.nl Jaar: 2020 Bijdrage EU: € 38.000,Bijdrage gemeente: € 38.000,Subsidie LEADER: € 76.000,Totaal geïnvesteerd: € 152.000,-

69

Foodcoördinator Maurits Steverink: ‘Achterhoek Food legt verbindingen’ Waterschap Rijn en IJssel staat open voor meer LEADER-initiatieven

LEADER- projecten maken ons werk mooi zichtbaar

Foto: Ivo Hutten

“Als Waterschap zijn we geïnteresseerd in projecten die met onze drie hoofdtaken te maken hebben”, legt Peter Schrijver uit. Hij is naast bestuurder van Waterschap Rijn en IJssel ook lid van de LAG, de Lokale Actie Groep, van LEADER Achterhoek. “Onze drie belangrijkste taken zijn het zorgen voor veiligheid langs de rivieren (dijkenbeheer), zorgen voor schoon water (afvalwaterzuivering) en het afvalwatersysteem. LEADER-projecten die hiermee te maken hebben kunnen op onze interesse rekenen, zeker als het projecten betreft die .vanuit de gemeenschap zelf zijn ontstaan. Als waterschap ondersteunen we graag projecten die de zichtbaarheid van onze werkzaamheden verbeteren. Mensen begrijpen dan beter wat het waterschap doet.”

kon ook de Keizersbeek meegenomen worden in de route. Zo maak je elkaar samen sterker en heb je uiteindelijk een mooiere route. Wij nemen het onderhoud van de Keizersbeek op ons en hebben daarnaast aan de overzijde van de waterloop een ecologische oever aangelegd.” Lef tonen en doen Peter is zeer te spreken over het Liefdespad in Ruurlo. “Het Liefdespad in Ruurlo bestaat uit een prachtige wandelroute met kunstzinnige ‘loveseats’. “Met het Liefdespad is iets nieuws gecreëerd. De route verrast en inspireert. Het idee ontstond tijdens een inspiratiesessie voor de Baakse Beek. We hebben geld beschikbaar gesteld om de ideeën die daar ontstonden verder uit te werken. Zonder strakke kaders, want soms moet je gewoon lef tonen, durven en doen. Het heeft een mooi project opgeleverd, waar ik trots op ben.”

Samen sterker Peter Schrijver is dan ook blij met de drie projecten waar het waterschap aan mee heeft gewerkt. “Projecten als het Liefdespad, en Kerkenpadenliggen langs een beek, waar mensen langs lopen of fietsen. Dankzij deze projecten kunnen mensen ter plekke onze werkzaamheden zien. Dat geldt op een andere manier voor Natuurpark Kronenkamp, het project in Neede bij de oude zuiveringsinstallatie. Dat project heeft met cultuurhistorie te maken. Het betreft herbestemming van de oude monumenten. Ook daar werken we graag aan mee.”

Verbindingen Inmiddels kent LEADER Achterhoek veel food-projecten. Maurits: “Elk project heeft verbindingshaakjes met andere projecten, ondernemers, boeren, opleidingen en andere organisaties. Initiatiefnemers van projecten leveren draagvlakverklaringen aan, waar in staat dat ze steun krijgen en gaan samenwerken. Denk daarbij aan partijen als Achterhoek Toerisme, Vereniging Slow Food Achterhoek, Vereniging Streekproducten Achterhoek en Liemers. Daarnaast ook onderwijsinstellingen zoals het Zône College en het Graafschap College, die bijvoorbeeld kennis uit projecten blijvend inzetten in hun onderwijs. Deze partijen doen echt mee aan het project. Als platform Achterhoek Food werken wij samen met andere organisaties, zoals Stichting Pak An, met wie we projecten delen en naar elkaar doorwijzen. Wat we als Achterhoek Food daarnaast doen is ondernemers of startende ondernemers helpen met het vinden van een locatie. Zo heeft ‘Pluck’ een locatie gevonden op landgoed Keppel dankzij een oproep via ons platform Achterhoek Food.”

De Achterhoek als leverancier van natuurinclusieve foodproducten van hoge kwaliteit. Dat is het eerste doel dat Achterhoek Food, de voedseltak van LEADER Achterhoek, nastreeft. Een tweede doelstelling is om de Achterhoek internationaal te etaleren als onderscheidende foodregio. Voor deze twee hoofddoelen zijn allerlei verbindingen gelegd. Maurits Steverink, coördinator foodprojecten, legt uit. “De term ‘streekproduct’ wil niet meer en niet minder zeggen dan dat een product uit de regio komt. Het zegt niets over wat de kwaliteit van het product is, laat staan of het een uniek product is en een meerprijs waard. Vandaar dat de term ‘streekproduct’ weinig biedt,” legt Maurits Steverink, coördinator foodprojecten LEADER Achterhoek, uit. “Belangrijk is dat een product meerwaarde levert voor de Achterhoek. In december 2019 organiseerden we een Ronde Tafel conferentie over het thema Achterhoek Food. Tijdens die conferentie bleek er breed draagvlak om de Achterhoek te profileren als de regio waar natuurinclusief wonen, werken en eten normaal is. Op dat gebied liggen kansen voor boeren en foodondernemers. Om die kansen te grijpen, is samenwerking noodzakelijk.”

Eetcultuur & Food Raken met Smaken is een van de meest opmerkelijke projecten die gesubsidieerd zijn door onder andere LEADER Achterhoek. Het is een project van het Cultuurpact Erfgoed Achterhoek en Liemers. Maurits: “Eetcultuur is ook een vorm van erfgoed. Wij kunnen als Achterhoek Food veel vaker samenwerken met de cultuursector, dat bleek wel uit dit project. In het project Raken met Smaken heeft fooddesigner Katja Gruijters goed naar voren gebracht hoe mooi het is als de food- en de cultuursector gaan samenwerken. Dit project krijgt zeker navolging.” Achterhoekse ketens steunen Projecten werken onderling ook samen, legt Maurits uit. “We helpen met het realiseren van ketenstructuren zodat ondernemers samen werken van grond tot mond. Vloermouterij Masterveld en molenaar De Vier Winden vormen belangrijke schakels in de keten van akker tot brouwer en bakker. De voor Nederland unieke vloermouterij is al een LEADER project en Molen de Vier Winden heeft een aanvraag ingediend. Doordat ze samenwerken met graantelers uit de Achterhoek, ontstaan er diverse nieuwe foodconcepten.” Bij vijf bakkers ligt inmiddels Puur Achterhoeks brood in de schappen dat gemaakt is van puur Achterhoeks graan. En er volgen meer producten. “Dat is ook een voorbeeld van samenwerking, en van producten die onderscheidend zijn door hun kwaliteit en bijdrage aan natuur en landschap.

Achterhoeks brood kan alleen bestaan als de boer en de molenaar samenwerken. Daarbij komt ook storytelling: met meer granen op de akkers zie je minder Engels raaigras, maïs en aardappelen in ons Achterhoekse landschap. Graan is beter voor de diversiteit in de natuur en beter voor de bodem, helemaal als het gepaard gaat met bloemrijke akkers. Voor de Achterhoeker en de toerist is het leuk om tussen de graanvelden en de bloemrijke akkers door te fietsen en de basis te zien groeien voor dat heerlijke kwaliteitsbrood, bier, pizza’s en pannenkoeken. Ook nieuw in de Achterhoek is een whiskey

Meer projecten Bij het Waterschap Rijd en IJssel is ruimte voor meer projecten. “Wat we leuk zouden vinden is een project dat te maken heeft met onze relatie met veiligheid, dijken dus. Waar je dan aan moet denken? Langs de IJssel en de Berkel liggen dijken en er zijn diverse regionale waterkeringen. Wie daarbij een mooi project bedenkt, kan op onze interesse rekenen.”

Dankzij het waterschap is er soms ook meer mogelijk met een project. Dat bleek bij het project Kerkenpaden. “.Het project valt onder de gemeenten Oude IJsselstreek, Aalten en Oost Gelre. Toen wij aanhaakten

Het Waterschap Rijn en IJssel neemt deel aan de volgende LEADER-projecten Kerkenpaden €11.525,-

(zie blz. 11)

Liefdespad €25.000,-

(zie blz. 27)

Naast de zeven deelnemende gemeenten draagt ook Waterschap Rijn en IJssel bij aan LEADER projecten. Tot nu toe zijn het er drie: Kerkepaden, het Liefdespad en Natuurpark Kronenkamp. Wat Peter Schrijver, heemraadvan het Waterschap betreft, komen daar nog meer mooie projecten bij. “Wij zijn heel positief over LEADER Achterhoek.”

Natuurpark Kronenkamp €30.000,- (zie blz. 28)

70

71

Geslaagd bezoek aan LEADER-partnergebied in Skåne

Zweden

Van 30 september tot en met 3 oktober 2019 bezocht een degelatie van LEADER Achterhoek projecten van LEADER Söderslatt, in de provincie Skåne, het zuidelijkste puntje van Zweden. Een leerzame en boeiende reis waarin veel kennis en ervaring is uitgewisseld, contacten zijn gelegd en ideeën voor (gezamenlijke) projecten zijn ontstaan. Een van de projecten is inmiddels concreet geworden: de Silo Art Tour werd in de bus naar Zweden bedacht.

Söderslatt ligt ten Zuidoosten van Malmö. Het is een landbouwgebied dat gezien wordt als de ‘graanschuur’ van Zweden. Het loopt van de Oostzeekust, via een vlak gebied vol akkerbouw, naar het meer bosrijke, glooiende noorden. De landbouw wordt met name bedreven door grootgrondbezitters. In Skåne vind je veel landhuizen en kastelen. Het Leadergebied Söderslätt omvat de gemeenten Vellinge, Trelleborg, Skurup, Svedala en het buitengebied van Malmö.

3. De biologische Hallakra Wijngaard is een verzamelpunt van aan elkaar gelieerde bedrijven. De eigenaar van de wijngaard, Hakan Hansson, heeft complementaire bedrijven uitgedaagd om van zijn land gebruik te maken. Energie door wisselwerking De reis leverde veel energie op. Niet alleen door het bezoeken van fraaie Zweedse projecten, maar ook door de creatieve deelnemers die elkaar onderling met hun ideeën wisten te vinden. Tijdens het bezoek werd kennis uitgewisseld, zowel tussen de bezoekers en de gastheren/-vrouwen, als tussen de deelnemers aan de reis. Denk daarbij aan hoe jongeren te betrekken bij projecten, hoe storytelling in te zetten voor verbetering betrokkenheid en de aanpak van crowdfunding in de praktijk. Er zijn connecties gelegd, ‘good practices’ uitgewisseld en er zijn mogelijkheden besproken om gezamenlijke projecten op te starten. LEADER Söderslatt is uiteraard van harte uitgenodigd om de Achterhoekse projecten te komen bekijken.

In Zweden zijn diverse projecten bezocht, zoals: 1. Botildenborg is een sociaal foodproject (‘social gastronomy’) aan de rand van grote stad Malmö. Het project is enerzijds bedoeld als pilot om de stad te vergroenen en anderzijds is het een manier om in de nieuwe samenleving met verschillende culturen te integreren. Het project is gebaseerd op food, werk, hoop en sociaal contact. Voedsel en landbouw fungeren hierbij als middel.

SABINE GROOTENDORST

Uitdagingen Achterhoek Food weet samen met ondernemers middels foodprojecten meer waarde te geven aan het sociale leven, cultuur en natuur. “Die waarde kan meer verzilverd worden, wat leidt tot nieuwe bedrijvigheid. Het is nu zaak om nog beter samen te werken en de Achterhoek als onderscheidende foodregio te blijven uitdragen. Daardoor versterken we het merk Achterhoek met food. We hebben laten zien dat het netwerk werkt. De volgende uitdaging is om de krachten te bundelen met een Achterhoek Food Manifest. We hebben echt wat te bieden. Wat we als Achterhoekse foodproducenten nog vooral meer moeten doen is de schroom van ons afschudden. We leveren keigoede bijzondere kwaliteitsproducten, daar mogen we gerust trots op zijn en dit vooral eens gaan roepen.” En dan is er nog een uitdaging, weet Maurits. “Achterhoek food internationaal verbinden! De eerste stappen zijn daarvoor al gezet.”

die gemaakt is van Achterhoeks graan. Ook dat is een voorbeeld van een onderscheidend product. Het was al uitverkocht voordat het op de markt kwam” Sociaal aspect food Eind 2019 ging een afvaardiging van LEADER Achterhoek op bezoek bij LEADER Söderslatt, Zweden. Het werd een inspirerende reis die op allerlei vlakken tot waardevolle resultaten leidde. “Doordat we in Zweden zijn geweest hebben we geleerd wat belangrijk is aan projecten zoals dat van Stadsboerin Ellen Willems in Doetinchem. Dat is de zogenaamde social gastronomy, het sociale aspect van voedsel. In de Achterhoek is kortgeleden een samenwerking beklonken tussen zorgboerderij Slangenburg, De Voedselbank Doetinchem en de Stadsboerin. De zorgboerderij gaat nog meer verse groente telen voor de Voedselbank dan ze al deden, maar liefst 850 gezinnen kunnen en straks mee gevoed worden. Ellen Willems gaat voor educatie zorgen voor deze mensen. Ze krijgen dus de beschikking over gezonde groente – ongezond eten is helaas veel goedkoper in de supermarkt dan gezond voedsel – en Ellen leert ze wat er gezond aan is en hoe ze het lekker én eenvoudig klaar kunnen maken. Namens Achterhoek Food kon ik de verbinding tussen de Stadsboerin en de Voedselbank leggen. Dit voorbeeld kan uitgerold worden naar alle gemeenten in de Achterhoek en biedt een oplossing voor een groot sociaal vraagstuk.”

72

2. Smart Little Villages is een LEADER-project dat de krimp in de dorpen en kleine kernen tegengaat. Jaarlijks worden conferenties en hackatons opgezet waarbij alle aanwezigen uitgedaagd worden om oplossingen te vinden voor problemen die te maken hebben met krimp.

Meer over LEADER Söderslätt vind je op de website www.leadersoderslatt.se

73

Foto: Ivo Hutten

Over LEADER Achterhoek De uitvoering van LEADER Achterhoek ligt in handen van de Lokale Actie Groep (LAG). Dit zijn de mensen die de initiatiefnemers begeleiden in hun projectaanvraag. De LAG bestaat uit vertegenwoordigers uit de sectoren landbouw, recreatie, toerisme, landschap, arbeid, onderwijs, banken, dorpsbelangen, cultuur en overheden. Ze zijn afkomstig uit de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Oost Gelre, Winterswijk, Oude IJsselstreek en Waterschap Rijn en IJssel.

gemeente Doetinchem), Marjan Tulp (LAG Doetinchem, zelfstandig communicatieadviseur), Mart Mensink (provincie Gelderland), Jacqueline Kremer (LAG Winterswijk, Humanitas), Mark Hoftiezer (gemeente Aalten, landbouwer en bestuurslid JPG), Jolanda Kemna (coördinator LEADER Achterhoek). (onderste rij, v.l.n.r.): Wim Klompenhouwer (LAG gemeente Oude IJsselstreek, agrarisch adviseur), Esther Ruesen (LAG Aalten, directeur Stadsmuseum Doetinchem), Maurits Steverink (LEADER Achterhoek coördinator food), Bertus Hesselink (LAG gemeente Berkelland, rundveehouder).

(bovenste rij, v.l.v.r.): Arie Schoenmaker (LAG adviseur gemeente Winterswijk), Karin Overbeek (LAG gemeente Bronckhorst, innovator business coach), Tom Lamers (LAG gemeente Winterswijk, Euregio), Geert Kurvers (provincie Gelderland), Jeffrey Jansen (LAG gemeente Oost Gelre, landschapper/planoloog), Marieke Frank (voorzitter LEADER Achterhoek, wethouder gemeente Oost Gelre), Ria Vreman (LAG gemeente Winterswijk, Kleine Kernen), Ingrid Lambregts (LAG Doetinchem, wethouder

Niet op de foto: Joke Emaus (LAG adviseur Regio Achterhoek), Winny Scheeringa (LAG adviseur gemeente Berkelland), Peter Schrijver (Waterschap Rijn en IJssel) en Iris Hakbijl (Provincie Gelderland)

Meer weten over LEADER Achterhoek? Kijk op de website leaderachterhoek.nl Contactgegevens coördinatoren LEADER Achterhoek:

Maurits Steverink (LEADER Achterhoek coördinator food) Telefoon: 06-51986693 E-mail: maurits@truefood.nl

Jolanda Kemna (coördinator LEADER Achterhoek) Telefoon: 06-13443166 E-mail: jolandakemna@leaderachterhoek.nl

74

LEADER Achterhoek - Europees

Contact en informatie:

Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling

Kijk op leaderachterhoek.nl of neem contact op met Jolanda

Europa investeert in zijn platteland.

Kemna, LEADER coördinator op telefoon 06-13443166

e Oost Gelre • Oude IJsselstreek • Gemeente Aalten • Gemeente Wintersw e Berkelland • Gemeente Bronckhorst • Waterschap Rijn en IJssel • Gemee e • Gemeente Doetinchem • Gemeente Berkelland • Gemeente Winterswijk

1 EVALUATIE LEADER 2016-2021.pdf

EVALUATIE LEADER ACHTERHOEK 2016-2021 Uitgevoerd door de Lokale Actie Groep LEADER Vastgesteld in de vergadering van 17 januari 2022

meente Oost Gelre • Oude IJsselstreek • Gemeente Aalten • Gemeente Win meente Berkelland • Gemeente Bronckhorst • Waterschap Rijn en IJssel • G t Gelre • Gemeente Doetinchem • Gemeente Berkelland • Gemeente Winte

VOORWOORD Met deze evaluatie willen we als Lokale Actie Groep inzicht krijgen in de bereikte resultaten en de impact van ons huidige LEADER programma in de Achterhoek. De lessen die we leren uit deze periode, nemen we mee als input voor het opstellen van een Lokale Ontwikkelingsstrategie in de periode 2023-2027. Door de resultaten uit deze evaluatie te delen met de deelnemende gemeenten, samenwerkingspartners en de inwoners van de Achterhoek, houden we iedereen betrokken. Tenslotte helpt de evaluatie bij de selectie van de Achterhoek als nieuw LEADER gebied in het vierde Europese Plattelandsontwikkelings Programma (POP4) periode en het enthousiasmeren van zowel provincie Gelderland als de gemeenten om wederom als co-financier deel te nemen.

Inhoud

SAMENVATTING EVALUATIE

SAMENVATTING EVALUATIE

5

1

PLAN VAN AANPAK EVALUATIE

6

2

LOKALE ONTWIKKELINGSSTRATEGIE

7

2.1 SWOT ANALYSE

7

2.1.1 Inspelen op Bedreigingen

7

2.1.2 Inspelen op kansen

7

2.1.3 Inzetten op sterktes in gebied

8

2.1.4 Omzeilen zwaktes in gebied

8

2.2 Financiële samenvatting (ondersteund door bijlage)

9

2.2.1 Verschillen in cofinanciering gemeenten

9

2.2.2 Outputdoelstellingen speerpunten

10

3

EVALUATIE GEMEENTEN/WATERSCHAP

11

4

PROJECTEN

12

5

ZELFEVALUATIE LAG

13

6

COMMUNICATIE LEADER 2016-2021

16

6.1 COMMUNICATIE LEADER TUSSEN 2017 EN 2022: DE FEITEN

17

Ervaringen gemeenten/waterschap De deelnemende gemeenten en het waterschap hebben tijdens bestuurlijke gesprekken in 2020 aangegeven tevreden te zijn met het bereikte resultaat. Echter men gaf wel aan dat we een moeilijke start hebben gemaakt met onduidelijke spelregels en een té ingewikkeld subsidietraject. Dankzij aanpassingen in het proces gedurende de LEADER periode vindt men dat we uiteindelijk wel goed op stoom zijn gekomen en mooie projecten hebben gerealiseerd. De verbeterpunten die de gemeenten aangaven, worden meegenomen in de nieuwe LEADER periode.

De Lokale Actie Groep (LAG) heeft in het najaar van 2021 de uitvoering van het LEADER programma 2016-2021 geëvalueerd op de volgende vier onderdelen: •

• •

•

Lokale Ontwikkelingsstrategie (LOS): In hoeverre hebben we de beoogde resultaten zoals beschreven in de LOS ook daadwerkelijk bereikt Governance: hoe verliep de samenwerking tussen de LAG en de gemeenten In gesprek met initiatiefnemers projecten: wat was de impact van de projecten op de leefbaarheid en economische versterking van de Achterhoek Werkwijze van de LAG: middels een ‘zelfevaluatie’ heeft de LAG haar eigen functioneren geevalueerd

Zelfevaluatie LAG De LAG heeft haar eigen functioneren geëvalueerd door middel van twee zelfevaluaties in 2016 en 2021. Na de eerste zelfevaluatie hebben we de zichtbaarheid van de LAG verbeterd door de inzet van een communicatiestrategie. Ook hebben we aanpassingen gedaan in het bureaucratische proces voor zover dat mogelijk was. Dankzij de Taskforce LEADER en de begeleiding van een subsidieadviseur bij aanvragen, zijn we effectiever gaan werken. De LAG miste in haar samenstelling de bijdrage van jongeren en een specialist op het gebied van financiën. Als verbeterpunt voor de nieuwe LEADER periode nemen we mee dat we wat vaker de doelstellingen van de LOS met elkaar bespreken. Zo verliezen we niet de gewenste resultaten uit het oog.

Resultaten 2016-2021 In totaliteit hebben we in de periode 2016-2021 63 projecten met een totaalbedrag aan € 5,6 miljoen LEADER subsidie gesubsidieerd. Hiervan betaalde de EU € 2,8 miljoen en de deelnemende gemeenten (deels Waterschap) € 2,8 miljoen. Omdat de subsidie maar 50 % dekt van de subsidiabele kosten, heeft deze € 5,6 miljoen aan overheidsgeld geresulteerd in een grote economische impuls in de regio van ruim € 15 miljoen. Een multiplier van bijna 3! Verschil cofinanciering gemeenten Enkele gemeenten en het Waterschap hebben meer cofinanciering beschikbaar gesteld dan aanvankelijk toegezegd (Berkelland, Bronckhorst, Oost Gelre, Winterswijk, WRIJ). De gemeente Oude IJsselstreek maakte aan het begin van de LEADER periode een voorbehoud en week aanzienlijk af van de toegezegde cofinanciering. Zij hebben de minste cofinanciering beschikbaar gesteld namelijk € 224.533 versus de toegezegde € 483.500. Dit had ook zijn weerslag op de inwoners van de gemeente die met hun LEADER initiatieven moeite hadden de verplichte gemeentelijke cofinanciering voor elkaar te krijgen. De gemeente Oost Gelre heeft de meeste cofinanciering beschikbaar gesteld voor inwonerinitiatieven: € 600.847 versus de toegezegd € 483.500.

Ervaringen van projecten/inwoners Om ook de ervaring van de initiatiefnemers van projecten te evalueren, heeft de LAG 12 projecten in totaal 7 gemeenten geïnterviewd. Alle projecten geven aan dat LEADER een positief effect heeft gegeven op de leefbaarheid en de economische versterking in hun gebied. Echter men hekelde allemaal het enorme bureaucratische administratieve traject. Ook kreeg de LAG zowel positieve als negatieve kritieken. Positief vond men de adviezen na de pitch met daarin aanbevelingen om het project te verbeteren. Negatief vond men de soms te kritische houding van de LAG na de pitch. De begeleiding van een subsidieadviseur in het aanvraag en verantwoordingstraject, werd als zeer prettig ervaren.

Outputdoelstellingen LOS We hebben meer projecten gehonoreerd dan aanvankelijk geraamd (63 versus 50). Opvallend is dat we op het speerpunt Circulaire Economie maar één project hebben gehonoreerd terwijl we op het speerpunt Heerlijckheid Achterhoek veel meer projecten hebben gerealiseerd (23) dan geraamd (5). Na evaluatie van de SWOT analyse uit 2015, is de LAG unaniem van mening dat we met onze projecten hebben ingespeeld op de sterkte punten en kansen in ons gebied en dat we projecten hebben gehonoreerd met het oog op de zwaktes en bedreigingen in onze regio.

4

De resultaten uit de evaluatie worden meegenomen bij het opstellen van de nieuwe LEADER ontwikkelingsstrategie 2023-2027.

5

1

PLAN VAN AANPAK EVALUATIE 3. Projecten De inwonerleden van de LAG hebben enkele projecten uit hun gemeente geïnterviewd en hen gevraagd: Hoe zou je je eigen project willen evalueren? Wat is het belangrijkste dat jouw project oplevert voor de regio? Wat is je ervaring met Leader? Heb je tips voor Leader?

Er is een werkgroep Evaluatie binnen de LAG geformeerd met daarin twee ambtelijke adviseurs, een afgevaardigde van de Regio Achterhoek, twee inwonerleden en de LEADER coördinator: • • • • • •

Arie Schoemaker (ambtelijk adviseur Plattelandsontwikkeling, dagelijks werkzaam te gemeente Winterswijk) Winny Scheeringa (ambtelijk adviseur Vrijetijdseconomie, dagelijks werkzaam te gemeente Berkelland) Joke Emaus (ambtelijk adviseur namens Regio Achterhoek, de penvoerder van het LEADER programma) Esther Ruessen (inwonerlid gemeente Aalten) Marjan Tulp (inwonerlid gemeente Doetinchem) Jolanda Kemna (LEADER coördinator)

4. Werkwijze LAG De LAG heeft middels een zelfevaluatie in de vergadering van 12 oktober 2021 haar eigen functioneren beoordeeld. De zelfevaluatie is een systematiek die landelijk door LEADER gebieden wordt toegepast en door het Regiebureau POP wordt aanbevolen. Vragen die hierbij aan de orde komen zijn: was de samenstelling van de LAG in balans? Op welke wijze is de invulling van inwonerlid per gemeente uitgevoerd? Hoe past de LAG de Leader werkwijze toe in het gebied? Was de beoordeling van LEADER projecten (van pitch tot subsidieaanvraag) naar wens? Wat gaat goed en wat kan beter? De evaluatie is eind september/december 2021 uitgevoerd en het rapport besproken in de LAG vergadering van 17 januari 2022. De resultaten uit deze evaluatie worden meegenomen in het opstellen van de nieuwe LEADER Ontwikkelingsstrategie.

De volgende onderdelen zijn geëvalueerd: 1. Lokale Ontwikkelingsstrategie In hoeverre hebben we de beoogde resultaten zoals beschreven in de LOS ook daadwerkelijk bereikt? Welke projecten hebben we gerealiseerd op welke speerpunten? Daarnaast financiële weergave gepland budget versus gerealiseerd budget op de verschillende budgetonderdelen zoals coördinatie en beheer, uitvoering van projecten en de speerpunten. 2. Governance Dit onderdeel is geëvalueerd tijdens de bestuurlijke gesprekken die wethouders Marieke Frank en Ingrid Lambregts in 2020 hebben uitgevoerd. Hierin was de samenwerking tussen de LAG en de verschillende gemeenten onderdeel van gesprek. De verbeterpunten hieruit, zijn in deze evaluatie meegenomen.

2

LOKALE ONTWIKKELINGSSTRATEGIE

In dit hoofdstuk kijken we terug naar onze (output) doelstellingen zoals we deze in onze Lokale Ontwikkelingsstrategie 2015-2024 hebben vastgelegd. Vanuit welke uitgangspositie zijn we gestart en wat hebben we bereikt anno 2021. Dit doen we door onze SWOT analyse die we in 2015 hebben uitgevoerd weer tegen het licht te houden, de financiën én de geformuleerd outputdoelstellingen per speerpunt te evalueren. De gedetailleerde financiële weergave inclusief een totaaloverzicht van de gerealiseerde projecten t/m 2021 zijn in aparte bijlagen op te vragen bij de LEADER coördinator.

Met het project Leefsamen zijn er in 875 huishoudens in de Achterhoek slimme sensoren ‘brandmelders’ geplaatst zodat ouderen langer thuis kunnen wonen. De sensoren zijn gekoppeld aan de ‘naobers’ en als er een brandmelding is, dan krijgt de naober net als de brandweer een alarm. Dit project kreeg een belangrijke prijs van het Europees parlement, een tweede plek bij de European Fire Safety Award 2019. Leefsamen kreeg deze prijs omdat het project de samenhang in de maatschappij stimuleert. Burgemeester Marianne Besselink heeft namens de deelnemende gemeenten de prijs in ontvangst genomen in Brussel.

2.1 SWOT analyse Bij het opstellen van de Lokale Ontwikkelingsstrategie in 2015 hebben ruim 80 bewoners van de Achterhoek sterkten, zwaktes, kansen en bedreigingen voor ons gebied digitaal benoemd. Met als doel om zo een zo duidelijke mogelijke focus voor het gebied te benoemen. Deze oorspronkelijke SWOT analyse uit de LOS staat hieronder nogmaals weergegeven:

De laatste bedreiging het moeilijk financieren van lokale initiatieven is dankzij de LEADER subsidieregeling gedurende de programmaperiode afgenomen. Waar aanvankelijk de LEADER subsidie op declaratiebasis werd uitgekeerd, hebben de gemeenten en de provincie in 2017 besloten een ‘voorschotfonds’ in het leven te roepen. Lokale initiatieven konden

I. Bedreigingen

III. Sterkten

• • •

• • • •

Druk op sociale voorzieningen (Digitale) bereikbaarheid van het platteland Moeilijke financiering lokale initiatieven

Ondernemerschap en (maak)industrie Innovatie Toeristisch interessant gebied Hechte sociale netwerken

II. Kansen

IV. Zwaktes

• • • •

• • • •

Combinatie stad-land Identiteit verzilveren Samenwerking met Duitsland De (S)maak van de Achterhoek

Vergrijzing bevolking Verdwijnen ‘ambachten’ Imago Achterhoek als achtergebleven gebied Moeizame samenwerking

De LAG heeft in de vergadering van 15 december 2021 de oorspronkelijke SWOT analyse uit de LOS opnieuw beoordeeld.

op basis van een renteloze lening een voorschot krijgen van de beschikte LEADER subsidie ter hoogte van 50%. Ook bleek de toegekende LEADER subsidie een extra duw in de rug voor lokale initiatieven om bij andere fondsen een bijdrage aan te vragen.

2.1.1 Inspelen op Bedreigingen De LAG heeft ingespeeld op de druk op sociale voorzieningen door het toekennen van subsidie aan meerdere inwonersinitiatieven op dit vlak. Er zijn verschillende multifunctionele (sport) centra in dorpskernen gerealiseerd waar inwoners elkaar o.a. kunnen ontmoeten.

2.1.2 Inspelen op kansen De afgelopen periode heeft LEADER Achterhoek zwaar ingezet op het verzilveren van de identiteit, de combinatie stad-land en de (S)maak van de Achterhoek. Het verzilveren van de identiteit van het gebied is mede door de oprichting van een Boerderijenstichting gewaarborgd. De LAG heeft middels een congres “het behoud van agrarisch erfgoed in de Achterhoek” boerderij-eigenaren in 2018 samengebracht om na te denken over hoe we onze mooie boerderijen voor de toekomst kunnen bewaren. Een uitvloeisel van dit congres was de opstart van de Boerderijenstichting en vervolgens ook

De slechte (digitale) bereikbaarheid op het platteland, is opgepakt door enkele inwoners/vrijwilligers uit de Achterhoek. Zo zijn er drie mobiliteitsprojecten ingediend en gehonoreerd om met name ouderen van het platteland naar de stad of dorpskern te vervoeren. Op deze wijze kan men wel gewoon thuis blijven wonen en heeft men de mogelijkheid om deel te nemen aan de samenleving.

6

7

de toekenning van de LEADER subsidie voor het terugbrengen van traditionele luiken op historische boerderijen in de Achterhoek. Daarnaast heeft de LAG in 2019 ook een congres georganiseerd rondom het thema “Vrijkomende kerkgebouwen in de Achterhoek” met als doel inwoners te inspireren met ideeën rondom herbestemming cultureel erfgoed.

nog ondernemender te maken, hebben we met een LEADER subsidie de doorontwikkeling van de stichting ondersteunt. Het jonge ondernemerschap is opgepakt door de stichting Day for Change die met haar project Ondernemende Helden jongeren heeft klaargestoomd als startende ondernemer. Ondanks de nadelige gevolgen van Corona, is het project onlangs succesvol afgerond met in totaal 75 deelnemers waarvan 50 jongeren zich uiteindelijk hebben ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.

De LAG heeft mede door de aanstelling van een extra coördinator Maurits Steverink, zwaar ingezet op de (S) maak van de Achterhoek door het op de kaart zetten van de Achterhoek als leverancier van natuurinclusieve food-producten van hoge kwaliteit. Food-ondernemers kregen de mogelijkheid LEADER subsidie aan te vragen mits ze in de Achterhoek verbindingen gingen leggen met andere projecten, ondernemers, boeren, opleidingen en andere organisaties. Alle food-projecten zijn vervolgens ook met elkaar verbonden via het platform Achterhoek Food waarmee we structureel werken aan de verduurzaming van de voedselketen in ons gebied. De LAG is er trots op dat gedeputeerde Markink voorzitter is van dit platform. Op deze wijze hebben we ons Achterhoek als food-regio sterk op de kaart gezet en dit gaan we in 2022 ook internationaal uitdragen. Hiermee zijn we al gestart in maart 2021 door mede-organisator te zijn van het online congres “Wat eten we morgen” samen met stichting Burgerkracht Europa.

Met het speerpunt ‘Recreatie en Toerisme versterken door betere kwaliteit’ hebben we ons tijdens de programmaperiode ingezet om de Achterhoek nog meer (inter)nationaal op de kaart te zetten. En dat is gelukt. Met LEADER subsidie zijn drie nieuwe Inspiratiepunten van Achterhoek Toerisme gerealiseerd (Groenlo, Winterswijk en Ulft) waarbij bestaande VVV-locaties een professionalisering/digitaliseringsslag hebben gemaakt. Toeristen die het moderne Inspiratiepunt bezoeken, worden met behulp van storytelling, interactiviteit en beleving geïnformeerd over de pracht van de Achterhoek. In 2022 wordt een vierde inspiratiepunt toegevoegd in het Stadsmuseum te Doetinchem. Een project wat landelijk de aandacht trekt is de Silo Art Tour Achterhoek waarbij op verschillende locaties in de Achterhoek (Doetinchem, Sinderen, Bronckhorst, Aalten) schuren, silo’s en andere agrarische gebouwen zijn getransformeerd tot kunstwerken en aan elkaar gekoppeld in een route. Belangrijke organisaties zoals Achterhoek Toerisme, stichting Pak An en Cultuur Oost werken hierin samen om van dit project een groot succes te maken. Een ander toeristisch project wat landelijk de aandacht heeft gehaald is het Mindervalidenhotel “Miva Las Vegas” van stichting No Restrictions Party Unlimited. Deze stichting uit Gaanderen maakt zich er sterk voor dat mindervaliden ook grote festivals kunnen bezoeken zoals o.a.

de Zwarte Cross in Lievelde. Met LEADER subsidie en een bijdrage van Handicap NL is een verplaatsbare hotelaccommodatie ontworpen speciaal voor mensen met een handicap. In 2018 tijdens de Zwarte Cross kwam dit initiatief veelvuldig op de landelijke televisie. Overige toeristisch recreatieve projecten zijn terug te vinden in het Projectenboek 2016-2021 als bijlage bij deze evaluatie.

De stad Doetinchem heeft haar kansen met de LEADER subsidieregeling verzilverd door in te spelen op projecten die een focus hadden op de verbinding met stad-platteland. Aanvankelijk mocht de stad Doetinchem geen gebruik maken van de LEADER subsidieregeling vanwege haar stadsrechten, maar door voornamelijk in te zetten op ‘projecten waarbij de kloof tussen stad-platteland beslecht wordt, heeft ze volop gebruik gemaakt van de beschikbare LEADER middelen. De samenwerking met Duitsland is met uitzondering van het grensoverschrijdende evenement DinXperience achtergebleven bij de ambitie. Daarentegen is de grensoverschrijdende samenwerking met Zweden verbeterd dankzij het uitwisselingsproject met LEADER Söderslatt. Van 30 september tot en met 3 oktober 2019 bezocht een delegatie van LEADER Achterhoek projecten in de provincie Skåne, het zuidelijkste puntje van Zweden. Dit was een leerzame boeiende reis waar veel kennis en ervaring is uitgewisseld. Ook bleek er veel chemie tussen de deelnemers tijdens de busreis want de eerste concrete stappen voor het project Silo Art Tour zijn onderweg naar Zweden genomen. Hier zijn we erg trots op.

2.1.4 Omzeilen zwaktes in gebied De LAG heeft in de beoordeling van projecten zwaarwegend ingestoken op het verbinden van partijen in de Achterhoek. Via onze scoretabel waarbij we punten gaven aan onder andere “de mate van samenwerking binnen het project” dwongen we initiatiefnemers om hierover goed na te denken. Bij bijna alle projecten vroegen we naar ‘draagvlakverklaringen’ waar we de samenwerking tussen partijen ook geformaliseerd wilden zien. Dit daagde initiatiefnemers uit om hierover na te denken en in te spelen op de “gebrekkige” samenwerking in de Achterhoek. Op projectniveau was dit voor de LAG makkelijker af te dwingen dan op gemeentelijk niveau. Met betrekking tot de Achterhoekbrede projecten was het vooral in de beginfase lastig om de cofinanciering van deze projecten voor elkaar te krijgen.

2.1.3 Inzetten op sterktes in gebied De Achterhoek is een ondernemende innovatieve regio met een lange ambitieuze traditie in de (internationale)maakindustrie. Naast alle food-projecten rondom de Heerlijckheid van de Achterhoek hebben we ook het ondernemerschap geprobeerd te stimuleren met projecten zoals de Doorontwikkeling van Pak An en project Ondernemende Helden. De stichting Pak An helpt inwonerinitiatieven verder te brengen met als doel de Achterhoek beter te maken. Omdat we een sterk raakvlak hebben met elkaar en Pak An helpt om de Achterhoek

8

2.2 Financiële samenvatting (ondersteund door bijlage) In totaliteit hebben we in de periode 2016-2021 63 projecten met een totaalbedrag aan € 5,6 miljoen LEADER subsidie gesubsidieerd. Hiervan betaalde de EU € 2,8 miljoen en de deelnemende gemeenten (deels Waterschap) € 2,8 miljoen. Omdat de subsidie maar 50 % dekt van de subsidiabele kosten, heeft deze € 5,6 miljoen aan overheidsgeld geresulteerd in een grote economische impuls in de regio. Als we alle projectkosten bij elkaar optellen dan komen we op bijna € 15 miljoen uit wat er met de projecten in de regio Achterhoek is geïnvesteerd. Een multiplier van bijna 3.

Enkele gemeenten hebben minder cofinanciering beschikbaar gesteld. Aalten had wel de totale cofinancieringsbijdrage gereserveerd maar doordat enkele positief geadviseerde LEADER projecten (Koppelkerk, Boekenkerk) nog niet uitvoeringsgereed waren in 2021, is de bijdrage doorgeschoven naar 2022. Doetinchem vervult als stad in ons LEADER gebied een uitzonderingspositie. Formeel mocht alleen het buitengebied van Doetinchem deelnemen aan de LEADER subsidieregeling. Deze regel in de LOS is echter in 2018 aangepast met de uitzondering: stedelijke projecten met een sterke nadruk op ‘stad-platteland’ kunnen ook een aanvraag indienen. Door deze wijziging in het programma hebben ook met name food-initiatieven uit Doetinchem een LEADER bijdrage aangevraagd en toegekend gekregen. Een ander LEADER project De Buitenplaats, Stadslandbouw Doetinchem, is niet meegenomen in de totaaltelling cofinanciering omdat ten tijde van de evaluatie de bestemmingsplanwijziging nog ingediend en afgerond moest worden.

Met deze cijfers hebben we op peildatum 31 december 2021 maar liefst 95% van ons uitvoeringsbudget (totaal € 6 miljoen) bereikt. Dit houdt in dat we als LAG in aanmerking komen voor extra budget in het jaar 2022 ter hoogte van € 800.000. Hiervan betaalt de EU 50 %, de provincie 25% en de gemeente/Waterschap 25%. Zowel de provincie, waterschap als gemeenten hebben hun cofinanciering middels een verklaring toegezegd in 2021. 2.2.1 Verschillen in cofinanciering gemeenten Bij aanvang van het LEADER programma hebben alle gemeenten en het waterschap middels een ondertekende intentieverklaring hun cofinancieringsbijdrage van € 483.500 voor de gehele periode toegezegd. In onderstaande tabel staat financieel uitgewerkt hoeveel cofinanciering er in de praktijk beschikbaar is gesteld gedurende de periode 2016-2021.

Tenslotte valt het op dat de gemeente Oude IJsselstreek aanzienlijk minder cofinanciering beschikbaar heeft gesteld dan aanvankelijk beoogd. De gemeente heeft bij aanvang van de LEADER periode aangegeven dat ze geen apart budget beschikbaar hadden voor LEADER en dat alle cofinanciering uit de reguliere begroting gehaald moest worden. In de praktijk bleek dit een lastige werkwijze en vooral teleurstellend voor alle inwonerinitiatieven die tevergeefs aan de deur klopten bij hun gemeente. Bij de evaluatie van initiatiefnemers van projecten in de gemeente Oude IJsselstreek werd dit ook als zeer frustrerend ervaren.

De gemeenten Berkelland, Bronckhorst*, Oost Gelre, Winterswijk en het Waterschap Rijn en IJssel hebben meer cofinanciering beschikbaar gesteld dan aanvankelijk toegezegd. Oost Gelre heeft als gemeente de hoogste cofinancieringsbijdrage beschikbaar gesteld met een totaalbedrag van € 600.847.

Gemeente/WRIJ Aalten

Cofinanciering t/m 2021 in €

Intentieverklaring in €

440.232

Verschil in €

483.500

-43.268

Berkelland

519.122

483.500

35.622

Bronckhorst

515.177

483.500

31.677

Doetinchem

373.235

483.500

-110.265

Oost Gelre

600.847

483.500

117.347

Oude IJsselstreek

224.533

483.500

- 258.967

Winterswijk

518.926

483.500

35.426

WRIJ

137.954

105.000

32.454

9

2.2.2 Outputdoelstellingen speerpunten In onderstaande tabel vergelijken we de beoogde doelstellingen per speerpunt uit de LOS ten opzichte van de realisatie peildatum 31-12-21. In de LOS hadden we in totaal 50 projecten geraamd maar in werkelijkheid hebben we er 63 gerealiseerd. Opvallend is dat we op het speerpunt Circulaire Economie maar één project beschikt hebben: het luikenproject van de Boerderijenstichting. Er zijn in de beginperiode wel meer projecten op dit speerpunt ingediend echter dit waren vooral ‘zonopwek’ projecten die uit zichzelf voldoende renderend waren. De LAG heeft daarom tussentijds de LOS op dit punt aangepast en een specifieke passage opgenomen die dit soort projecten uitsluit van subsidie. Een andere opvallende afwijking is het hoge aantal projecten op het gebied van Heerlijckheid Achterhoek. De LAG heeft met de aanstelling van een extra coördinator op dit thema ervoor gekozen extra in te zetten op het profileren van de Achterhoek als food-regio. Dat heeft haar vruchten afgeworpen met in totaal 23 projecten op dit thema. Tenslotte is het aantal Samenwerkingsprojecten achtergebleven bij de raming. Met het grensoverschrijdende

Speerpunt

project DinXperience en het internationale project “Achterhoek profileren als internationale food-regio/Achterhoek Manifest” halen we maar 2 projecten. Echter we hebben wel de eerste stappen gezet naar een toekomstige samenwerking met collega LEADER gebied Söderslatt in Zweden. In oktober 2019 bezocht de LAG en een afvaardiging van mensen uit de Achterhoek verschillende LEADER projecten in de regio Skane. Een tegenbezoek van LEADER Söderslatt is wel gepland maar heeft door Covid nog niet kunnen plaatsvinden.

3

EVALUATIE GEMEENTEN/WATERSCHAP De gekozen financiële contructie van cofinanciering door gemeenten bleek in de praktijk niet goed te werken. Elke gemeente heeft zich bij aanvang gecommitteerd aan de verplichte cofinanciering van het LEADER programma ter hoogte van in totaal € 3 miljoen. Deze cofinancieringsverplichting is vastgelegd in een ondertekende intentieverklaring per gemeente die als bijlage bij de Lokale Ontwikkelingsstrategie 2015-2021 door Gedeputeerde Staten van de provincie bekrachtigd werd. Het gemeentelijke cofinancieringsbudget werd helaas niet namens de gezamenlijke gemeenten beheerd bijvoorbeeld door de Regio Achterhoek maar moest in de praktijk per project apart bij de elke gemeente opgevraagd worden. Dit bleek een lastige klus omdat niet iedere gemeente het geld gereserveerd had voor LEADER. In sommige gevallen deed de gemeente de inhoudelijke toetsing over en dit was weer in strijd met de afgesproken werkwijze LEADER. Deze werkwijze leverde spanning op in de relatie tussen de LAG en de gemeenten. In de toekomst wordt daarom gepleit om hierover bij aanvang van de LEADER periode hier duidelijke afspraken over te maken. Bijvoorbeeld door de instelling van een cofinancieringsfonds.

In het najaar van 2020 hebben de wethouders Marieke Frank en Ingrid Lambregts bestuurlijke gesprekken gevoerd met de portefeuillehouders en betrokken ambtenaren van de 7 deelnemende LEADER gemeenten en het Waterschap Rijn en IJssel. Tijdens deze gesprekken werden twee onderwerpen aangeraakt I) Terugblik en II) Toekomst. Alle gemeenten zijn het erover eens dat we een moeilijke start gemaakt hebben met onduidelijke spelregels, een ingewikkeld subsidietraject en veel bureaucratie. Dankzij aanpassingen in het proces zijn we uiteindelijk goed op stoom gekomen en zijn we in staat gebleken veel mooie projecten met LEADER subsidie te realiseren.

Streefwaarde projecten LOS

Gerealiseerd 2016-2021

1

Sociale en economisch vitale dorpen/kleine kernen

15

21

2

Het versterken van de circulaire economie

15

1

3

Recreatie en toerisme verbeteren door kwaliteit

10

16

4

Heerlijckheid Achterhoek

5

23

5

Samenwerkingsprojecten

5

2

Totaal

50

63

Onduidelijke spelregels LEADER was een terugkerend item tijdens de bestuurlijke gesprekken. Ondanks dat de gemeenten zich bij de start van de LEADER periode gecommitteerd hebben aan de werkwijze en het ter beschikking stellen van gemeentelijke cofinanciering, bleek dit gedurende de uitvoeringsperiode niet helemaal helder. Met name was er onduidelijkheid over rollen, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van gemeenten versus de Lokale Actie Groep LEADER. Tevens miste men betrokkenheid en inbreng bij de (gezamenlijke) projecten. Dit is een verbeterpunt voor een mogelijke nieuwe LEADER periode.

Verbeterpunt 2: • Voorafgaand aan de start van een nieuwe LEADER periode duidelijke afspraken maken over het afgeven van cofinancieringsverklaringen • Het instellen van een cofinancieringsfonds door de Regio Achterhoek onderzoeken

In de Lokale Ontwikkelingsstrategie is het volgende opgenomen over de werkwijze van de LEADER subsidieregeling: “De LEADER subsidieregeling wordt uitgevoerd door de Lokale Actie groep (LAG). De LAG* is een door de provincie ingestelde zelfstandige adviescommissie met een eigen bottom up besluitvormingsproces inclusief uitvoeringsbudget: deels EU budget (afgerond 3 mln) en deels gemeentelijk budget (afgerond 3 mln). De LAG bepaalt vervolgens als zelfstandig adviesorgaan welke projecten passen binnen de LEADER subsidieregeling (dus niet de gemeenteraad). De wijze waarop de projecten geselecteerd worden staat beschreven in de Lokale Ontwikkelings Strategie”.

Alle gemeenten zijn blij met het resultaat tot nu toe. Er zijn tot en met december 2021 63 LEADER projecten beschikt in de Achterhoek.

Verbeterpunt 1: • Uitleg spelregels bij aanvang LEADER periode door coördinator tijdens overleg met portefeuillehouder en ambtelijk contactpersoon bij aanvang van de LEADER periode. Ook op afroep tijdens de uitvoering is dit overleg mogelijk. • Afspraken over aanpak (gezamenlijke) projecten • Handreiking spelregels LEADER Achterhoek (naslagwerk).