9a.2 Deel 2 Erfgoedbeleid Oldambt - Rapport van bevindingen
Tekst van het document
Periodieke, structurele informatie over de voortgang, resultaten, doelbereik en knelpunten van de uitvoering van het erfgoedbeleid ontbreekt. Hierdoor heeft de raad onvoldoende zicht op dit beleidsterrein. • Doordat geen evaluatie plaatsvindt, kan de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid niet worden vastgesteld en kan ook geen onderbouwde of gerichte herijking of aanpassing van beleidsdoelstellingen plaatsvinden. • De staat van het erfgoed in Winschoten, archeologische monumenten, het naoorlogse erfgoed, religieus erfgoed en planologische regels die herbestemming hinderen of vertragen vragen aan- dacht. Gebruik van dit hoofdstuk: als overzicht van de resultaten en voortgang van de uitvoering van het beleid voor materieel onroerend erfgoed, met inzicht in successen en knelpunten en de rol van zeven belangrijke samenwerkingspartners. 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt beschreven wat het erfgoedbeleid in de praktijk heeft opgeleverd. Daarbij is in kaart gebracht welke doelen zijn bereikt, welke nog niet en hoe de samenwerking met partners gestalte heeft gekregen en doorwerkt in de uitvoering en effectiviteit. Tot slot wordt beschreven hoe de gemeenteraad is betrokken en geïnformeerd over de voortgang en resultaten van het erfgoedbeleid.
Doel en afbakening Dit hoofdstuk heeft tot doel de raad te informeren over de resultaten van de uitvoering van het beleid voor materi- eel onroerend erfgoed en over de mate waarin de beleidsdoelen zijn verwerkelijkt. Ook geeft dit hoofdstuk zicht op successen en knelpunten. Leeswijzer In dit hoofdstuk wordt eerst een overzicht gepresenteerd van de wettelijke taken op het gebied van erfgoed voor de gemeente en de manieren waarop deze zijn uitgevoerd in de periode 2020-2024. Vervolgens wordt per be- leidsdoel beschreven in welke mate dit doel bereikt is. Daarna wordt beschreven op welke wijze zeven belangrijke samenwerkingspartners hebben bijgedragen aan de uitvoering van erfgoedbeleid. Tot slot komt de betrokkenheid van de gemeenteraad aan bod, inclusief de wijze waarop de raad is geïnformeerd. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 24 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 25 van 72 4.2 Uitvoering wettelijke taken De gemeente Oldambt heeft in de periode 2019 tot en met 2024 de meeste wettelijke taken op het gebied van erfgoed uitgevoerd. Op het gebied van archeologie is er vertraging geweest bij het actualiseren van het beleid. Monitoring en evaluatie van de uitvoering van het gemeentelijke erfgoedbeleid heeft niet plaatsgevonden.
Wel wordt voortgang van het bereiken van de doelen van het Nationaal Programma Groningen19 en het Erfgoedprogram- ma gemonitord binnen die programma’s. Ook via het Interbestuurlijk Toezicht door de provincie vindt monitoring plaats van het erfgoedbeleid van de gemeente. Daarnaast wordt het gemeentelijke erfgoedbeleid op rijksniveau gemonitord via de Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed. Zie de tabel op de volgende pagina. 19 Sinds begin 2020 w erkt een consortium van KplusV , Sociaal Planbureau Groningen en Aletta Advies, aan de structurele monito- ring van Nationaal Programma Groningen. Jaarlijks wordt via een monitor gerapporteerd over de ontwikkeling van de regio ten opzichte van de startsituatie, de mate waarin het programma op koers ligt om haar ambities te realiseren en de resultaten van de diverse programma’s en projecten waaraan Nationaal Programma Groningen een bijdrage levert.
Foto: Fotograaf Otto Brinkkemper, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, nummer LAAT-gm09-0413 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 26 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 27 van 72 Tabel 4.1 Uitvoering wettelijke taken erfgoed 4.3 Bereikte doelen In deze paragraaf wordt beschreven in welke mate de belangrijkste doelen bereikt zijn die in de verschillende beleidsdocumenten van de gemeente Oldambt op het gebied van gebouwd erfgoed geformuleerd zijn.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 26 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 27 van 72 4.3.1 Aanwijzing karakteristieke panden In mei 2019 heeft de Stuurgroep van het Erfgoedprogramma de Voortgangsrapportage en de geactualiseerde beleidsagenda 2019-2022 vastgesteld. In deze Voortgangsrapportage 2019-2022 20 zijn de belangrijkste resultaten op het gebied van de instandhouding van erfgoed tot dat moment beschreven: ▪ Het bor gen van cultureel erfgoed door de gemeenten door middel van het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. ▪ Het inst ellen van het Erfgoedloket en het Erfgoedadviesteam ter ondersteuning van de monumenteigenaren. ▪ Het ops tellen van een handreiking voor erfgoedeigenaren. ▪ Het openst ellen van twee provinciale subsidieregelingen voor regulier en groot onderhoud van Rijksmonumenten. Hier wordt ingegaan op het aanwijzen van karakteristieke panden. De gemeente Oldambt heeft eerst in het buitengebied en daarna in de rest van de gemeente karakteristieke objecten aangewezen. Al in het Bestemmingsplan Buitengebied 2013 is vermeld dat de gemeente Libau een inventarisatie van karakteristieke panden in het buitengebied heeft laten uitvoeren.
Destijds was het uitgangspunt dat de ruimtelijke waarden van de karakteristieke panden zoveel mogelijk in stand moesten worden gehouden en waren de regels vooral gericht op het behoud van de karakteristieke hoofdvorm en de maatvoering. De gemeente Oldambt heeft uit budgettaire overwegingen de aanwijzing van de karakteristieke panden fasegewijs uitgevoerd. De raad is hierover ook geïnformeerd, o.a. in de Raadsbrief d.d. 17 maart 2017 ‘Aanwijzing karakteristie- ke panden’ , met verschillende scenario’s om de inventarisatie aan te pakken en met bijbehorende kostenramingen. Het vertrekpunt van de inventarisatie was de lijst van objecten van het Monumenten Inventarisatie Project (eind jaren ’90, een initiatief van de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg), aangevuld met veldwerk en literatuuronderzoek. Een deel van de panden die toen waren geclassificeerd als ‘beeldbepalend’ zijn in de nieuwe bestemmingsplannen aangewezen als ‘karakteristiek’ . Het ging daarbij om panden gelegen in de bestemmingsplangebieden Buitengebied (vastgesteld in 2013 door gemeenteraad 21), Winschoten Centrum (vastgesteld in 2017 door gemeenteraad), Winschoten Parkwijk, Bloemenbuurt en Stadspark (vastgesteld 2017 door gemeenteraad) en Midwolda Oostwold (vastgesteld 2018 door gemeenteraad).
Voor deze vier bestemmingsplangebieden zijn eigenaren en bewoners niet bij het proces betrokken geweest of individueel geïnformeerd over de aanwijzing van hun pand als karakteristiek. De aanwijzing van deze panden is meegenomen bij de vaststelling van deze bestemmingsplannen. In het verleden was het de gebruikelijke bestemmingsplanprocedure dat inwoners niet individueel geïnformeerd werden over een bestemmingswijziging. Vanaf 2019 zijn eigenaren van karakteristieke panden wel per brief individueel geïnformeerd zodra het (voor)ontwerp bestemmingsplan ter inzage lag, zie hierna. 20 Hiervan is g een apart document gevonden, alleen een samenvatting in het geactualiseerde Erfgoedprogramma. De actualisatie en verbreding van het Erfgoedprogramma in het kader van het NPG vormt samen met het Erfgoedprogramma en de Voortgangsrapportage één geheel. 21 In het Ra adsvoorstel Erfgoedstrategie gemeente Oldambt (25 januari 2016) is aangegeven dat 267 beeldbepalende panden in het buitengebied bij de vaststelling van het bestemmingsplan buitengebied (20 maart 2013) de aanduiding ‘karakteristiek pand’ gekregen.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 28 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 29 van 72 Tijdens de raadsvergadering van 25 januari 2016 hebben D66, Oldambt Aktief en VVD Oldambt een motie ingediend, waarin gepleit werd voor het aanwijzen van karakteristieke panden in de kernen, én dat bewoners betrokken zouden worden bij het proces. Libau is door de gemeente gevraagd te komen met een werkwijze waarin ook bewoners betrokken zouden worden. Pas vanaf 2018 is dit gebeurd. De reden is dat de raadsbrief van maart 2017 pas besproken is tijdens de BMR [Bestuur, Middelen en Ruimte] vergadering op 17 mei 2017. In de periode tussen maart 2017 en de BMR vergadering in mei 2017 was de inventarisatie voor Midwolda Oostwold al afgerond. De karakteristieke panden in Winschoten Centrum zijn niet opnieuw geïnventariseerd. Hiervoor is de conceptlijst gemeentelijke monumenten gebruikt die de voormalige gemeente Winschoten in 2009 al had laten opstellen. Dit was budget-technisch gezien aantrekkelijker in plaats van een nieuwe inventarisatie te laten uitvoeren. De inventarisatie voor de wijken in Winschoten Noord is in het najaar 2017 afgerond.
Waarom er vervolgens geen werksessie met een werkgroep is gehouden is niet te achterhalen.22 Voor de aanwijzing van karakteristieke panden in de plangebieden Nieuwolda, Nieuw-Scheemda, ’t Waar en De Kamp (maart 2018), Bad Nieuweschans (november 2018) en voor Winschoten Centrum, Bedrijventerrein Winschoten en Hamdijk - Bad Nieuweschans is de volgende werkwijze gevolgd:23 Toen de gemeente Oldambt begin 2019 werd aangewezen als aardbevingsgemeente, ontstond vanuit de provinciale omgevingsverordening de verplichting om de gemeentelijke bestemmingsplannen aan te passen met nieuwe regels voor karakteristieke en beeldbepalende panden of hiervoor facetbestemmingsplannen op te stellen. De gemeente Oldambt heeft toen opnieuw Libau gevraagd een inventarisatie te maken van karakteristieke objecten in de kernen van de overige bestemmingsplangebieden. Het doel daarbij was om te voorkomen dat panden gesloopt zouden kunnen worden, zonder een afweging ten aanzien van de cultuurhistorische waarde. Door deze panden planologisch vast te leggen in het bestemmingsplan kunnen eventuele sloopaanvragen op grond van de cultuurhistorische waarden van het pand worden geweigerd.
Een ander doel was om met de inventarisatie van karakteristieke objecten vooraf duidelijkheid te bieden aan eigenaren en andere partijen en te voorkomen dat de gemeente alleen ad hoc en per individuele casus kan reageren op ontwikkelingen. Ook was de inventarisatie een beantwoording aan de toenemende belangstelling voor – en roep om - bescherming van cultureel erfgoed als drager van lokale identiteit. 22 Bron: Vervolgvragen aanwijzing karakteristieke panden, Gemeentebelangen Oldambt 2019-07-23, een politieke vraag (art. 39 lid 1 RvO). 23 Bron: Raadsvoorstel Onderwerp Vaststellen ‘facetbestemmingsplan karakteristieke panden Winschoten centrum, bedrijventerrein Wins choten, Hamdijk Bad Nieuweschans’ . Datum beeldvormende raadsbijeenkomst: 17 januari 2022. Datum raadsvergadering: 31 januari 2022. 1. Inventarisatie door Libau en opstellen conceptlijst. 2. Public atie in ‘de Oldambtster’ , op de gemeentelijke website en lokale nieuws sites voor het werven van leden (vertegenwoordigers van Dorpsbelang en, lokale historische verenigingen en overige belangs tellenden) voor een werkgroep voor de beoordeling van kar akteristieke panden. 3. Bijeenkoms t met de werkgroepen waarbij de inventarisatie besproken wordt en panden k unnen worden toegevoegd of geschrapt. 4.
Op basis van de bijeenk omst stelt Libau een definitieve lijst op die meeg enomen wordt in het voorontwerp of ontwerp bestemmingsplan of ontwerp f acetbestemmingsplan. 5. Colle ge stelt ontwerpbestemmingsplan vast en per brief worden alle eigenar en van aangewezen panden individueel geïnformeerd. Bij de brief is een informa tieblad gevoegd met informatie over het bezit van een kar akteristiek pand. Daarnaast is in de brief aangegeven dat eigenaren een zienswijz e kunnen indienen. In 2019 zijn in de raad zijn vragen gesteld over de betrokkenheid van eigenaren en bewoners bij het proces van de aanwijzing van panden als ‘karakteristiek’.24 Ook hadden eigenaren bij de gemeente geklaagd over de aanwijzing tot karakteristiek pand omdat dit tot beperkingen en lastenverzwaring zou leiden. Het antwoord op dat laatste punt luidde dat de status karakteristiek geen verstrekkende gevolgen heeft voor eigenaren, behalve dat voor (gedeeltelijke) sloop een vergunning vereist is. De hoofdvorm (casco en niet interieur en detaillering) is beschermd. Hiermee wijkt de beschermstatus van karakteristieke panden wezenlijk af van die van rijksmonumenten waarbij ook vaak het interieur en de detaillering van het pand beschermd zijn.
Eigenaren van panden die zijn aangewezen als ‘karakteristiek’ zijn tot 2019 hierover niet geïnformeerd wanneer de aanwijzing van de karakteristieke panden meeliftte op het vaststellen van een nieuw bestemmingsplan. In de gebieden waar geen nieuw bestemmingsplan moest worden vastgesteld, zijn de bewoners en eigenaren wel betrokken geweest. Er is onderkend dat het zorgvuldiger was geweest de eigenaren die niet waren geïnformeerd wel individueel te informeren. Daarom is alsnog een brief gestuurd aan deze groep eigenaren. Deze konden echter geen zienswijze meer indienen. Sinds 2019 is de regel dat alle eigenaren individueel per brief geïnformeerd worden zodra het (voor)ontwerp bestemmingsplan ter inzage ligt over de aanwijzing van hun pand als ‘karakteristiek pand’. 4.3.2 Erfgoed beter zichtbaar en beleefbaar maken25 Om deze doelstelling te realiseren heeft de gemeente geïnvesteerd in regiomarketing via het Lokaal Programma Oldambt NPG en projecten die bijdragen aan deze doelstelling financieel ondersteund, zoals het Koepelproject Graanrepubliek 2.0. 4.3.3 Erfgoed moet geïntegreerd worden in beleidsvelden zoals economie, stedenbouw, cultuur, toerisme en recreatie; er moet een integrale en samenhangende aanpak zijn.26 Deze doelstelling is niet gerealiseerd. In de praktijk is het erfgoedbeleid versnipperd.
Er zijn aanzetten gedaan tot verbinding en integratie, maar er is nog geen sprake van een samenhangend, integraal beleid. In het Boerderijenprogramma wordt deze doelstelling mede verbonden met het opstellen van een afwegingskader voor karakteristieke panden. Dat is wel gebeurd. Dit afwegingskader wordt dit jaar (2025) aan de raad voorgelegd. In het Boerderijenprogramma wordt deze doelstelling daarnaast gekoppeld aan het inventariseren, analyseren, actualiseren en harmoniseren van beleid en het ontwikkelen van beleid voor toezicht en handhaving. Die integratie heeft nog niet plaatsgevonden. 4.3.4 Verhaallijnen Graanrepubliek en Dollardrand als ‘kapstok’ voor erfgoedbeleid In de Erfgoedstrategie, de Omgevingsvisie, het Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen en het Boerderijenprogramma wordt bij deze verhaallijnen aangesloten. In het Ambitiedocument Centrum Oldambt en het Programma Wonen Oldambt worden de verhaallijnen terloops vermeld. De verhaallijnen maken al tenminste sinds 2016 deel uit van erfgoedbeleid en zijn nog steeds relevant en actueel. Ook de samenwerkingspartners ken- nen deze verhaallijnen en zijn er enthousiast over. Niet al het erfgoedbeleid sluit expliciet aan bij de verhaallijnen.
24 | Aanwijzing karakteristieke panden - Antwoorden op vragen GBO 2019-07-15 ex art 39 RvO 25 | Deze doelstelling wordt genoemd in de Erfgoedstrategie (2016), de Omgevingsvisie (2017), het Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen (2020) en de Omgevingsvisie Oldambt (ontwerp, 2025). 26 | Deze doelstelling wordt genoemd in de Erfgoedstrategie (2016), het Erfgoedprogramma, het Boerderijenprogramma (2023) en de Omgevingsvisie. Pagina 28 van 72 | Pagina 29 van 72 4.3.5 Verbinding erfgoed en vrijetijdseconomie27 De gemeente heeft de verbinding tussen erfgoed en toerisme al lange tijd als beleidsdoel op de agenda staan en heeft dit doel voor een deel gerealiseerd. In de Strategische visie vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030 (november 2020, gemeenten Oldambt, Westerwolde, Veendam, Pekela en Stadskanaal) is ‘erfgoed’ een thema. Wat betreft de verbinding tussen erfgoed en toerisme is ook de Stichting ZO Groningen van belang. Deze marketingorganisatie is de opvolger van Stichting Marketing Oldambt en Stichting Promotie Westerwolde en richt zich op de bevordering van de vrijetijdseconomie in Zuid- en Oost-Groningen, met een specifieke focus op de landschappelijke | regio’s | Westerwolde, | Oldambt | en | de | Veenkoloniën.
| Met | financiële | steun | van | Nationaal Programma Groningen, vijf gemeenten en toeristisch-recreatieve ondernemers wordt deze regio gepromoot met als doel bij te dragen aan de economische ontwikkeling, werkgelegenheid en leefbaarheid. De kernwaarde hierbij is het lokale DNA van de regio Zuid- en Oost-Groningen. 4.3.6 Aandacht voor behoud en herbestemming van agrarisch erfgoed o.a. door mogelijk maken nieuwe functies28 Dit doel heeft de gemeente zichzelf al bijna tien jaar geleden gesteld. Er is sinds die tijd veel gedaan om het herbestemmen van agrarisch erfgoed mogelijk te maken. De gemeente heeft Libau opdracht gegeven een onderzoek uit te voeren naar de boerderijen in het Oldambt en met bewoners en eigenaren te spreken. Naar aanleiding van de uitkomsten van dit onderzoek heeft de gemeente een intentieverklaring getekend om met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de provincie samen te werken aan het behoud en de doorontwikkeling van Oldambtster boerderijen, met en zonder beschermde status. Met enige vertraging is vervolgens een Boerderijenvisie en een Boerderijenprogramma opgesteld. In het Boerderijenprogramma is het realiseren van pilots en voorbeel- den van ‘toekomstig duurzame boerderijen’ een doel. Het Koepelproject Graanrepubliek 2.0 voor herbestemming van agrarisch erfgoed is een uitwerking van dit doel.
Dit project omvat ook concrete acties zoals het kopen en/of herbestemmen van boerderijen, zoals de pilotboerderij aan de Hamdijk in Nieuweschans, een van de zogenaamde ‘huilende bruiden’. Het Groninger Landschap heeft deze rijksmonumentale vervallen villaboerderij kunnen kopen dankzij een erfenis; het herstel wordt mede mogelijk gemaakt door gelden uit het Nationaal Programma Groningen. 27 | Als doel genoemd in Erfgoedstrategie, Omgevingsvisie 2017, Startnotitie Omgevingsvisie 2023, Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen (2020). 28 | Als doel genoemd in Omgevingsvisie (2017), Ruimtelijk-economisch perspectief A7/N33-regio (2021), Startnotitie Omgevingsvisie 2023, Boerderijenprogramma (2023) en Programma Wonen Oldambt. Pagina 30 van 72 | Pagina 31 van 72 4.3.7 Meer beschermde dorpsgezichten aanwijzen Dit was als doel opgenomen in de Omgevingsvisie 2017, maar is niet uitgevoerd. De reden is niet bekend. 4.3.8 Opstellen masterplannen Scheemda en Bad Nieuweschans Dit was als doel opgenomen in startnotitie omgevingsvisie 2023. Het is echter niet bekend of dit gebeurd is.
4.3.9 Grote of clusters van erfgoedpanden toekomstbestendig maken29 Onder dit doel scharen wij ook het doel zoals genoemd in het Ambitiedocument Centrum Oldambt (2020) “Erfgoedpanden in Waterkwartier en omgeving, zoals de Schippersbeurs, de Phaff-fabriek en de Tramwerkplaats, behouden door ontwikkeling en herbestemming”. In het algemeen is het belangrijkste uitgangspunt voor de gemeente bij het instandhouden en herbestemmen van grote monumenten dat er een goede exploitatie moet zijn.30 In de jaren ’90 waren de erfgoedpanden in het Waterkwartier eigendom van de gemeente Oldambt. De | Schippersbeurs | en | de | Phaff-fabriek | zijn | destijds | verkocht | aan | initiatiefnemers | met | plannen | om | deze erfgoedpanden een nieuwe bestemming te geven. Tot op heden is dit nog niet gebeurd. Voor de leegstaande Phaff-fabriek zijn verschillende plannen gemaakt, maar tot nu toe is er nog geen sprake van restauratie of herbestemming. Sinds de Phaff-fabriek is verkocht aan een commerciële vastgoedontwikkelaar is de gemeente meer op afstand komen te staan. De gemeente heeft bijgedragen aan en meegedacht over het restaureren en herbestemmen van de grote rijksmonumentale voormalige stoomlocomotievenremise in Bad Nieuweschans.
Dit pand heeft lange tijd leeggestaan en heeft verschillende eigenaren gehad die diverse projectvoorstellen hebben ontwikkeld om dit gebouw een nieuwe functie te geven waardoor de regio een impuls zou krijgen. Het laatste project met de naam ‘Graanrepubliek’ had tot doel verschillende productiebedrijven van ambachtelijke producten van Gronings graan, zoals brood, muesli, pasta, bier en jenever, in het pand te huisvesten in combinatie met een ervaringscentrum voor het publiek. Bezoekers zouden kunnen kennismaken met de ambachtelijke productieprocessen, producten proeven en de verhalen erachter beleven via beeld en geluid. In juni 2024 werd de Graanrepubliek failliet verklaard en is het project stopgezet. Naar aanleiding van berichten in de media over dit faillissement zijn vragen aan het college gesteld, onder meer over de financiële consequenties voor de gemeente.31 De gemeente had twee maal subsidie verleend voor dit project, vanuit de NPG-middelen: eenmaal een subsidiebedrag van € 250.000 voor het ontwikkelen van het ervaringscentrum en een bedrag van € 692.000 voor restauratie en herontwikkeling. Daarnaast was er nog € 370.000 verleend aan deelprojecten die samenhingen met dit hoofdproject. Overige gevolgen van het mislukken van dit project waren op dat moment nog niet te overzien. 29 | Als doel opgenomen in het Erfgoedprogramma.
30 | Gesprek met medewerkers erfgoed gemeente Oldambt, 28-08-2025. 31 | De Graanrepubliek 2.0 - Antwoorden op vragen CDA 2024-06-20 ex art 32 RvO. Pagina 30 van 72 | Pagina 31 van 72 Een ander groot erfgoedpand waarvoor verschillende pogingen zijn gedaan om het te restaureren en een nieuwe functie te geven is de rijksmonumentale voormalige strokartonfabriek ‘de Toekomst’ in Scheemda. De gemeente is nauw betrokken bij alle plannen die er (geweest) zijn voor herstel, instandhouding en herbestemming van dit monu- ment.32 Een ander groot leegstaand erfgoedpand waarvoor de gemeente Oldambt zich heeft ingezet is de graansilo Water- mann in Bad Nieuweschans. In 2013 waren er plannen om het gebouw te transformeren tot ‘kunstbaken’. Dit project van twee miljoen euro kwam niet van de grond. Daarna heeft Dorpsbelangen gezocht naar nieuwe ideeën voor een passende functie, maar ook dat leverde niets op. Begin 2025 heeft de provincie vanuit het Erfgoedprogramma 1,49 miljoen euro beschikbaar gesteld om de graansilo te restaureren en een nieuwe functie te geven. Het plan is om er een uitkijktoren in te maken. Ook wordt er gekeken of in het gebouw het verhaal van de Graanrepubliek een plek kan krijgen voor inwoners en bezoekers. Verder wordt de subsidie gebruikt om de kade waaraan de silo ligt opnieuw in te richten.
De gemeente Oldambt gaat met bewoners en andere belanghebbenden de plannen verder uitwerken. 4.3.10 Kennisdeling archeologie en betrekken van archeologie bij planvorming Het realiseren van deze doelstelling heeft op gemeentelijk niveau lange tijd stilgelegen. Er zijn de afgelopen jaren aanzetten gedaan om het archeologiebeleid, dat in 2010 is opgesteld, te actualiseren. Inmiddels is dit gebeurd; het archeologiebeleid en de bijbehorende waardenkaart zijn vastgesteld.33 4.3.11 Gerichte communicatie over karakteristieke panden; over kansen, verplichtingen, waarden, rechten, etc. Communicatie met erfgoedeigenaren over rechten, plichten en subsidiemogelijkheden gebeurt via het Erfgoedlo- ket en het Boerderijenloket. Ook bij de Erfgoedloketfairs die georganiseerd worden is de gemeente altijd aanwezig met een informatiestand. Daarnaast communiceert de gemeente zelf met erfgoedeigenaren bij het verlenen van vergunningen; vaak is dan ook sprake van een locatiebezoek.34 4.3.12 Flexibiliseren planologische kaders en inrichten aanvullende financiële arrangementen In het Erfgoedprogramma zijn als doelstellingen genoemd: ‘Onderzoek naar de toepasbaarheid van de kaders en mogelijkheden voor integrale kaders of handreiking’ en ‘Inrichten van aanvullende financiële arrangement(en) en/ of flexibiliseren van kaders’.
Hiermee wordt vermoedelijk bedoeld dat de planologische regels en voorschriften meer ruimte zouden moeten bieden voor herbestemming, verbouw en verduurzaming van erfgoedpanden en voor nieuwbouw op erven, maar dan wel met in overeenstemming met de Provinciale Omgevingsverordening en met oog voor ruimtelijke kwaliteit. Het doel is om meer flexibiliteit te bieden omdat het voor het behoud van bedrijfsmatig agrarisch erfgoed van belang is dat de bedrijfsvoering in het pand en op het erf kan voortbestaan. In welke mate er vooruitgang geboekt is op dit terrein, is niet bekend. 32 | Gesprek met medewerkers erfgoed gemeente Oldambt, 28-08-2025. 33 | https://www.gemeente-oldambt.nl/archeologiebeleid-oldambt-2025. 34 | Gesprek met medewerkers erfgoed gemeente Oldambt, 28-08-2025. Pagina 32 van 72 | Pagina 33 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 32 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 33 van 72 4.3.13 Vertalen uitkomsten van onderwijsonderzoek in plan van aanpak voor kennis, innovatie en vakmanschap In november 2024 heeft de provincie Groningen 245.724 euro subsidie verleend aan Afeer, het sociaal ontwikkelbedrijf van de gemeenten Oldambt, Pekela en Westerwolde. voor de realisatie en uitvoering van het project ‘Restauratiewerkplaats Oldambt’ , een deelproject binnen het koepelproject Graanrepubliek 2.0.
Het doel van dit project is een impuls te geven aan de restauratiebranche in de provincie Groningen en daardoor niet alleen het behoud van erfgoed in de provincie te bevorderen maar ook een bijdrage te leveren aan een betere arbeidsmarkt. Afeer ontwikkelt op verzoek van de gemeente Oldambt een aanbod om werkzoekenden, zij-instromers en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in contact te brengen met en te begeleiden naar restauratiewerk. 4.3.14 Implementatie Boerderijenloket In 2024 is het Boerderijenloket gestart. Dit loket is een onderdeel van het Boerderijenprogramma. Het is een laagdrempelige vorm van ondersteuning voor alle eigenaren van een boerderij in de gemeente Oldambt. Eigenaren kunnen hier terecht met vragen over onder meer subsidies, restauratie, onderhoud, herbestemming, schadeherstel en versterking. Eigenaren worden doorverwezen naar de juiste partijen binnen en buiten de gemeente. Wanneer het gaat om complexe of vastgelopen situaties kunnen de mensen van het Boerderijenloket ook helpen door gesprekken te voeren met de betrokken organisaties. Het loket is een ochtend per week telefonisch bereikbaar.
4.4 Samenwerking Er zijn gesprekken gevoerd met zeven samenwerkingspartners van de gemeente: de provincie Groningen, Libau, Stichting Oude Groninger Kerken, Erfgoedvereniging Heemschut, Stichting Landschap Oldambt, Molenstichting Midden- en Oost-Groningen en de Monumentenwacht Groningen. De interviews hadden betrekking op de bereikte resultaten op het gebied van erfgoed. Ook zijn de partners gevraagd successen en knelpunten te benoemen. De geïnterviewde partners spelen verschillende rollen bij de uitvoering van het erfgoedbeleid van de gemeente. De rol van de provincie is vooral die van financier en van meedenken en ondersteunen. Libau vervult verschillende functies, waaronder de bemensing van het Erfgoedloket Groningen, het Steunpunt Cultureel Erfgoed en het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit. Ook adviseert Libau op het gebied van archeologie en cultuurhistorie. Via de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit adviseert Libau de gemeente Oldambt over vergunningen voor het wijzigen van monumenten. Daarnaast wordt Libau ingeschakeld voor specifieke opdrachten op het gebied van erfgoed, zoals bijvoorbeeld de inventarisatie van karakteristieke panden. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft haar eigen ideële doel: het materiële en functionele behoud van de monumentale Groninger kerken en hun omgeving.
Daarbij staat niet alleen de instandhouding van de gebouwen centraal, maar ook de functies die kerken vervullen. Kerken hebben een maatschappelijke, verbindende functie en spelen een grote rol in de leefbaarheid van een dorp of regio. Omgekeerd is een vervallen of leegstaande kerk een ‘open wond’ in het dorp. De Stichting Oude Groninger Kerken speelt dan ook een belangrijke rol bij het herbestemmen van kerken en bij het organiseren van activiteiten en evenementen rond kerken die door vrijwilli- gers worden uitgevoerd en die bijdragen aan leefbaarheid, sociale samenhang, levendigheid in dorpen, toerisme en recreatie etc. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 34 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 35 van 72 Erfgoedvereniging Heemschut is een club die aan de bel trekt als er zaken fout gaan rond erfgoed, bijvoorbeeld als er volgens de leden onterecht een vergunning tot wijziging of sloop wordt verleend of als erfgoed verloedert. Heemschut heeft een rol gespeeld bij sloopplannen voor monumentale panden in het centrum van Winschoten en de St. Vitusstraat. De Stichting Landschap Oldambt richt zich op het behoud van de zichtbare en tastbare onderdelen in het landschap, zoals dijken, dijkcoupures, schotbalkhuisjes en boerderijen. De stichting jaagt aan, enthousiasmeert en brengt partijen bij elkaar.
De stichting volgt wat er gebeurt op het gebied van erfgoed en meldt zich geregeld als inspreker bij de gemeente. Ook maakt zij bij de politieke partijen in Oldambt kenbaar wat er speelt en nodig is in de gemeente op het gebied van erfgoed. Daarnaast reageert zij op beleidsstukken. De Molenstichting Midden- en Oost-Groningen is ontstaan uit een fusie van Molenstichting Oldambt en de Slochter Molenstichting. De stichting beheert 10 grote en 2 kleine molens. Drie daarvan staan in de gemeente Oldambt, negen in de gemeente Midden-Groningen. De stichting krijgt financiële ondersteuning van de gemeente Oldambt voor de instandhouding van de molens. Daarnaast maakt de Molenstichting ook gebruik van erfgoedsubsidieregelingen van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (SIM-subsidie) en van provinciale subsidieregelingen voor groot onderhoud en restauratie (GRRG-subsidieregeling). Incidenteel worden ook middelen verkregen voor het herstel van kapotte roeden of wieken of het verhelpen van lekkages. Ook krijgt de stichting soms middelen van fondsen. De stichting zet zich in voor het behoud van de molens voor het nageslacht, voor het delen van kennis over molens en het ambacht molenaar en voor het promoten van de molens bij bezoekers en toeristen door middel van allerlei activiteiten, excursies, workshops en het ontwerpen van wandel- en fietsroutes.
De stichting spant zich op allerlei manieren in om bezoekers te trekken naar de molens en naar het Oldambt. Op die ma- nier draagt ze bij aan de verbinding tussen erfgoed en toerisme in de gemeente Oldambt. Dit gebeurt in samenwer- king met de gemeente; zo heeft de gemeente bijvoorbeeld geholpen bij het realiseren van een “hoogholtje” op een fiets- en wandelroute waardoor een bepaalde molen beter bereikbaar is geworden. De Monumentenwacht is door de gemeente Oldambt ingeschakeld voor ondersteuning bij het beheer en behoud van de monumenten die zij zelf in bezit heeft. Het gaat om 13 à 14 objecten, waaronder o.a. enkele molens, torens en het oude gemeentehuis. Concreet betreft dit periodiek overleg (hoofdzakelijk ambtelijk, een enke- le keer met de betrokken wethouder), begeleiding in de uitvoering van werkzaamheden en subsidieaanvragen. Verder is de Monumentenwacht een door de provincie gesubsidieerd instrument voor eigenaren van erfgoedpanden. Abonnementhouders kunnen de Monumentenwacht inschakelen voor (periodieke) inspecties, het opstellen van inspectierapporten en onderhoudsplannen, het aanvragen van erfgoedsubsidies en begeleiding van restauratie- werkzaamheden. Ook doet de Monumentenwacht aan kennisdeling, bijvoorbeeld via nieuwsbrieven, bijeenkomsten van bijv. het Erfgoedloket en in het contact met de eigenaren.
In de gemeente Oldambt heeft de Monumentenwacht ongeveer 150 abonnementhouders. Opgemerkt moet worden dat ook eigenaren van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden de monumentenwacht kunnen inschakelen. Dat is niet in alle provincies het geval. Voor de molens van de gemeente Oldambt, die problemen hadden met de roeden, heeft de Monumentenwacht het proces van aanbesteding begeleid. Ook begeleidt zij de uitvoering van de restauratiewerkzaamheden. Voor de erfgoedmonitor beoordeelt de Monumentenwacht de staat van onderhoud van erfgoedpanden aan de hand van foto’s van de buitenzijde van de monumenten – voor zover dat valt te bepalen op grond van foto’s van alleen de buitenkant. De Monumentenwacht ondersteunt de gemeente bij de uitvoering van de wettelijke taken op het gebied van erfgoed, maar kan ook worden ingeschakeld voor andere erfgoedvragen. De gemeente kan eigenaren van erfgoedpanden ook verwijzen naar de Monumentenwacht. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 34 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 35 van 72 De gemeente heeft veel krediet bij de samenwerkingspartners. Sommige partners vinden de afstand tot de gemeente wat groot en zouden graag meer contact willen.
De provincie en Libau zijn via het Erfgoedprogramma en op andere manieren betrokken bij het erfgoedbeleid van de gemeente en daardoor goed op de hoogte van de doelstellingen. Andere partners kennen de gemeentelijke beleidsdoelen niet expliciet; wel zijn ze ervan op de hoogte dat de verbinding van erfgoed en vrijetijdseconomie en het behoud van agrarisch erfgoed belangrijke doelen zijn en dat het verhaal van de Graanrepubliek een belangrijke ‘kapstok’ is. Diverse partners geven aan dat de gemeente meer gebruik zou kunnen maken van hun diensten. Successen in de uitvoering van het erfgoedbeleid die genoemd zijn door de samenwerkingspartners: ▪ Het Boer derijenprogramma en de instelling van het Boerderijenloket kan als een van de successen beschouwd worden. De gemeente Oldambt is de eerste gemeente in Nederland die een dergelijk beleidsprogramma heeft geformuleerd. Het is een goed onderbouwd, integraal programma en bij de totstandkoming ervan zijn ook eigenaren geraadpleegd. Hierin is de gemeente Oldambt een voorbeeld voor andere gemeenten. ▪ Ook het aan wijzen van karakteristieke panden is succesvol geweest. Cultuurhistorisch waardevolle panden zijn hierdoor beter beschermd. ▪ Met de aanp ak van de graansilo in Bad Nieuweschans toont de gemeente Oldambt ambitie op het gebied van erfgoed. ▪ Het hers tel van de remise in Bad Nieuweschans leek aanvankelijk een succes te zijn.
Helaas is dit project nu failliet gegaan, maar er wordt gewerkt aan een doorstart. ▪ Een ander succe s is de Restauratiewerkplaats die in Winschoten is gerealiseerd. Een aandachtspunt is wel de verbinding met Afeer en met de projecten. Dit project is ook ondersteund met provinciale subsidie vanuit het NPG. ▪ Een succe s is het landmarkproject rond de toren van Finsterwolde, eigendom van de gemeente Oldambt. ▪ Het ge geven dat de gemeente Oldambt lid is geworden van de Federatie Grote Monumentengemeenten wordt beschouwd een goede zaak. ▪ De cul tuurhistorisch waardevolle panden in de St. Vitusholtstraat zijn van de sloophamer gered. ▪ Erfg oedobjecten in het Sterrebos in Winschoten zijn succesvol hersteld. ▪ De v oormalige strokartonfabriek ‘de Toekomst’ in Scheemda heeft een nieuwe functie gekregen, hoewel de programmering kwetsbaar blijft. ▪ Het verha al van de Graanrepubliek als kapstok voor het erfgoedbeleid is een goede keuze. ▪ Het project Graanrepubliek 2.0 van Ontwikkelbedrijf Monumentale Massa’s, voor herbestemming van boerderijen. ▪ De a andacht voor de slechte staat van sommige Oldambtster boerderijen is goed; er zijn verschillende goede voorbeelden van boerderijen die opgeknapt en herbestemd zijn en voor een opwaardering van het gebied gezorgd hebben. ▪ Het ga at goed met het behoud en de promotie van de molens en er is in de afgelopen jaren veel bereikt.
De manier waarop nu de molens gerestaureerd worden is een voorbeeld voor anderen. Het aantal vrijwilligers dat zich inzet voor molens is in de afgelopen tien jaar sterk gegroeid. ▪ Het Erfg oedloket werkt goed. Het Erfgoedloket organiseert regelmatig bijeenkomsten en voor de onderlinge communicatie en contacten zijn die zeer nuttig. ▪ Het Erfg oedprogramma kan ook een succes genoemd worden. Er is de afgelopen jaren veel bereikt. ▪ Ondanks het t ekort aan personeel en vele personele wisselingen is de gemeente Oldambt erin geslaagd nieuwe medewerkers te werven. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 36 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 37 van 72 Knelpunten die in de uitvoering van het erfgoedbeleid die genoemd zijn door de samenwerkingspartners: ▪ Het erf goedbeleid is sterk versnipperd; een integrale aanpak en samenhang ontbreekt, evenals een medewerker die een totaaloverzicht heeft en zaken kan coördineren. ▪ Het tek ort aan menskracht en de vele personele wisselingen. ▪ De beleidsmedew erkers van de gemeente hebben weinig contact met het Lokale Programma NPG en het team dat zich bezighoudt met aardbevingen en versterking. Dat kan een risico vormen. ▪ De ope raties rond versterking en schadeherstel vormen een kwetsbaarheid voor de uitvoering van het erfgoedbeleid.
▪ De aandacht v oor boerderijen is goed en terecht. Echter, ook het andere erfgoed, bijvoorbeeld in het centrum van Winschoten, het naoorlogse erfgoed, het religieuze erfgoed en de archeologische monumenten, mag niet uit het oog verloren worden. ▪ Het aan wijzingsbeleid van gemeentelijke monumenten door de gemeente is nu reactief en zou actiever kunnen. In andere gemeenten is de toekenning van de status van gemeentelijk monument bewezen succesvol om cultuurhistorisch waardevolle panden te behoeden voor sloop en nieuwbouw. Het is niet verstandig om een reactief aanwijzingsbeleid te hanteren en zo achter de feiten aan te lopen. Anderzijds moet een gemeente eigenaren ook niet tegen zich in het harnas jagen. De status van gemeentelijk monument biedt meer bescherming dan die van karakteristiek pand. Bij gemeentelijke monumenten kunnen ook de detaillering en het interieur beschermd worden en voor het instandhouden van deze beschermde onderdelen kan subsidie verkregen worden. ▪ De g emeente Oldambt heeft geen kerkenvisie. De noodzaak daartoe is nooit gevoeld, eigenlijk omdat de Stichting Oude Groninger Kerken al vroeg als een soort vangnet voor de Groninger kerken fungeerde. Dit is echter slechts één van de oplossingen. ▪ Een knelpunt is de s taat van het erfgoed in het centrum van de stad Winschoten.
Dit staat onvoldoende op het netvlies van de gemeente; er zijn wel plannen maar de gemeente is niet snel en doortastend genoeg. ▪ De lange en b ureaucratische processen rond wijzigingen van bestemmingsplannen voor herbestemming van erfgoed zijn een knelpunt. ▪ Het erfg oed uit de periode na de Eerste Wereldoorlog krijgt nog onvoldoende aandacht. ▪ De gemeent e heeft geen meerjarenonderhoudsplannen voor het erfgoed dat zij in eigendom heeft. De gemeente zou wat betreft het erfgoed dat in haar bezit is een voorbeeldfunctie voor erfgoedeigenaren moeten vervullen. 4.5 Betrokkenheid van de gemeenteraad De gemeenteraad is via de Jaarverslagen geïnformeerd over de voortgang van het erfgoedbeleid. Daarnaast is de raad geïnformeerd wanneer dat nodig werd geacht, bijvoorbeeld over de aanwijzing van karakteristieke panden. De raad is niet op vaste momenten periodiek geïnformeerd. Ook zijn er geen evaluaties van het gemeentelijke erfgoedbeleid geweest. Het jaarverslag van Libau wordt in principe elk jaar naar de raad gestuurd; hierin zijn ook de activiteiten en adviezen van de welstandcommissie / monumentencommissie beschreven.
Dit is echter niet altijd gebeurd; de raad heeft bijvoorbeeld in 2019 bij het college de Jaarverslagen 2016, 2017 en 2018 opgevraagd.35 De uitkomsten van de tweejaarlijkse Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed worden voor elke gemeente in een rapportage gebundeld en gestuurd naar de medewerkers die de vragenlijst hebben ingevuld en naar het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente. Hierbij moet worden opgemerkt dat de rapportage gebaseerd is op antwoorden die door de gemeente zelf zijn gegeven en geen formele beoordeling door de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed betreft. 35 Verslagen welstandscommissie en college - Antwoorden op vragen GBO 2019-04-12 ex art 39 RvO. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 36 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 37 van 72 Hoofdstuk 5 Uitvoering wettelijke taken – benchmark Samenvatting van dit hoofdstuk De gemeente Oldambt is vergeleken met de gemeenten Westerkwartier, Hoogeveen en Kerkrade wat betreft de uitvoering van de wettelijke taken en de inzet van middelen en personeel op het gebied van materieel onroerend erfgoed. Bronnen voor de vergelijking waren de Jaarstukken en de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed.
Uit de vergelijking komt naar voren dat personeelstekort en onbekendheid van het gemeentelijke erfgoedbeleid ook bij andere gemeenten spelen en niet uitzonderlijk zijn. Wat daarnaast opvalt: het grote aantal aangewezen karakteristieke panden in Oldambt, het ontbreken van een cultuurhistorische waardenkaart en kerkenvisie, goede samenwerking van Oldambt met andere gemeenten, grote mate van benutting van provinciale ondersteu- ning, goed zicht op aantallen en leegstand van monumenten, geen zicht op aantallen verleende en geweigerde vergunningen voor monumenten. Vergeleken met het landelijk gemiddelde heeft de gemeente Oldambt per inwoner flink meer uitgegeven aan cultureel erfgoed. Ook de baten op dit gebied waren hoger. In 2023 waren de baten van de gemeente voor cultureel erfgoed per inwoner twee keer zoveel als het landelijk gemiddelde. Vergeleken met de andere Groninger gemeenten heeft Oldambt per inwoner iets meer dan gemiddeld uitgegeven aan cultureel erfgoed. Kernpunten voor de raad • De gemeente verkrijgt de middelen voor cultureel erfgoed uit verschillende bronnen. Omdat de problematiek rond de gaswinning, aardbevingsschade en versterkingsopgave een directe relatie heeft met erfgoed, maken ook de gelden die door de rijksoverheid voor deze opgaven ter beschik- king worden gesteld deel uit van de beschikbare en bestede middelen voor het thema ‘erfgoed’ .
De gemeente Oldambt krijgt middelen via het Erfgoedprogramma, het Nationaal Programma Gronin- gen en de Nationaal Coördinator Groningen. Deze middelen zijn in beperkte mate opgenomen in de cijfers in de Jaarstukken onder het taakveld ‘cultureel erfgoed’ . Vergelijkingen moeten binnen deze context met terughoudendheid beoordeeld worden en zijn slechts indicatief. Bij de duiding van de betekenis van deze cijfers speelt ook de definitie van het taakveld ‘cultureel erfgoed’ een belangrijke rol. De Jaarstukken geven geen compleet beeld van de baten en lasten op het gebied van erfgoed. • De gemeente heeft de wettelijke taken uitgevoerd. Toezicht op en handhaving van bijv. de instand- houdingsplicht van monumenten zijn uitgevoerd, al was er wellicht sprake van personeelstekort op dit terrein. Er is geen zicht op aantallen gevraagde en verleende omgevingsvergunningen voor monumenten, maar dit is een technisch probleem dat relatief eenvoudig opgelost kan worden. Ol- dambt heeft geen kerkenvisie en geen cultuurhistorische waardenkaart. • Door het langdurig tekort aan personeel en deskundigheid en vele personeelswisselingen, dat niet te ondervangen is via de provinciale steunpunten, samenwerking of externe inhuur is het “collectieve geheugen” afgenomen. Er ontbreekt een coördinerende functionaris met totaaloverzicht.
Taken liggen verspreid bij medewerkers die dit naast andere dossiers uitvoeren, waardoor de praktijk noodgedwongen reactief en incident-gedreven wordt, met weinig ruimte voor beleidsdoor- ontwikkeling, reflectie, evaluatie en proactieve handhaving. Gebruik van dit hoofdstuk: zicht op de positie van Oldambt ten opzichte van andere gemeenten op het gebied van materieel onroerend erfgoed en benoeming van enkele aandachtspunten. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 38 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 39 van 72 5.1 Inleiding In dit hoofdstuk is beschreven hoe de gemeente Oldambt de wettelijke taken op het gebied van materieel onroerend erfgoed’ heeft uitgevoerd, inclusief de inzet van middelen en menskracht, vergeleken met enkele andere gemeenten. Doel en afbakening Dit hoofdstuk heeft tot doel de raad zich te geven op de positie van de gemeente Oldambt ten opzichte van andere gemeenten op het gebied van materieel onroerend erfgoed. Daarnaast worden enkele opvallende punten en aandachtspunten benoemd, die uit de vergelijking naar voren komen. Bronnen Bronnen voor de vergelijking waren de Jaarstukken en de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed. Vergelijkingen moeten binnen deze context met terughoudendheid beoordeeld worden en zijn slechts indicatief.
Daarnaast is informatie uit interviews met medewerkers en samenwerkingspartners gebruikt. Leeswijzer In dit hoofdstuk wordt de gemeente Oldambt vergeleken met de gemeenten Westerkwartier, Hoogeveen en Kerkrade wat betreft gemeentelijk erfgoedbeleid en voorschriften, organisatie en personeel, uitvoering, toezicht en handhaving, leegstand en brandveiligheid van monumenten, religieus erfgoed en archeologie. Daarna is vergeleken hoeveel middelen deze gemeenten hebben uitgegeven aan het taakveld ‘cultureel erfgoed’ . Figuur 5.1 Kaart met referentiegemeenten en aantallen erfgoedpanden
5.2 Context van de vergelijking De gemeenten Westerkwartier, Hoogeveen en Kerkrade zijn op aangeven van de rekenkamer gekozen als referentiegemeenten omdat ze vergelijkbaar zijn met de gemeente Oldambt qua grootte, qua omvang van het platteland en de mate van verstedelijking, qua demografi sche samenstelling en qua gemeentelijke fi nanciële situatie. De gemeente Kerkrade heeft daarnaast ook te maken met mijnbouwschadeproblematiek. Wat betreft de aantallen beschermde erfgoedobjecten verschillen de gemeenten wel van elkaar. In tabel 5.1 zijn de aantallen beschermde erfgoedobjecten per gemeente weergegeven.36 Tabel 5.1 Aantallen erfgoedobjecten in 2023 - benchmark gemeentelijke rijksbeschermde | gemeentelijke | beschermde | gemeentelijke rijksmonumenten | stads- en | archeologische | monumenten | stads- en | archeologische | karakteristieke gemeente | gebouwd/groen | dorpsgezichten | rijksmonumenten | gebouwd/groen | dorpsgezichten | monumenten | objecten | totaal Oldambt | 211 | 4 | 1 | 5 | 0 | 42 | 1390 | 1653 Hoogeveen | 27 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 300 | 327 Kerkrade | 80 | 0 | 1 | 10 | 0 | 1 | 0 | 92 Westerkwartier | 227 | 6 | 29 | 85 | 2 | 0 | 176 | 526 In fi guur 5.2 zijn de aantallen visueel weergegeven. De gemeenten Hoogeveen en Kerkrade hebben veel minder rijksmonumenten dan de gemeente Oldambt en Westerkwartier.
De gemeente Oldambt heeft vergeleken met de andere gemeenten een zeer hoog aantal karakteristieke panden. Echter, aangezien er geen register van karakteristie- ke objecten is en de aantallen achterhaald zijn via informatie op de websites van de gemeenten, zijn de cijfers voor de referentiegemeenten slechts indicatief. De Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bevat geen actuele cijfers met betrekking tot het aantal gemeentelijke monumenten in de Nederlandse gemeenten; de cijfers stammen uit 2015 en zijn voor de gemeente Oldambt niet meer correct.37 Figuur 5.2 Aantallen erfgoedobjecten in 2023 – benchmark 36 | Aangezien er geen register van karakteristieke objecten is, zijn deze aantallen achterhaald via informatie op de websites van de gemeenten. 37 | In de monitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is vermeld dat de gemeente Oldambt 1 gemeentelijk monument kent.
Pagina 38 van 72 | Pagina 39 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 | Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 40 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 41 van 72 De ambtelijke organisatie heeft aangegeven de vergelijking met de gemeente Kerkrade niet passend te vinden, op basis van de volgende argumenten: “De gemeente Oldambt bezit een uniek stuk erfgoed: het grote aantal Oldambtster boerderijen en volume in kubieke meters. Dit erfgoed is qua omvang en massa niet te vergelijken met andere regio’s. De kosten voor herstel en onderhoud zijn daarom vele malen hoger dan elders in het land. Daarnaast is de economische motor er in veel gevallen uit omdat de boerderij geen agrarische functie meer heeft. Tegelijkertijd is de opbrengst per hectare in de gemeente Oldambt altijd hoog geweest, mede door het inpolderen van de polders. Dat heeft ook geleid tot de huidige problematiek.
Het gaat namelijk om panden die in de eerste plaats zijn gebouwd om geld te verdienen, waarbij het wonen een ondergeschikte rol speelde” .38 5.3 Uitvoering wettelijke taken Gemeentelijk beleid en voorschriften De gemeente Oldambt heeft in de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed aangegeven dat niet bekend is of de gemeente beleid heeft ontwikkeld voor de instandhoudings- en/of onderhoudsplicht. Evenmin is bekend of beleid is vastgesteld voor beschermde stads- en dorpsgezichten en voor beleid gebouwde en/of groene monumenten. Zoals beschreven in Hoofdstuk 3 heeft de gemeente Oldambt wel degelijk beleid voor al deze aspecten van erfgoed. De antwoorden in de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed worden vaak door een enkele medewerker ingevuld; dat kan een verklaring zijn. Echter, het beeld dat uit het onderzoek naar voren komt, is dat het bestaande erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt niet bij alle erfgoedmedewerkers bekend is. 39 Oorzaken zijn de vele per - sonele wisselingen en het gebrek aan tijd. De afgelopen jaren zijn verschillende ervaren erfgoedmedewerkers met pensioen gegaan of elders gaan werken. De gemeente Oldambt maakte een reorganisatie door. Het is lastig nieuwe medewerkers te vinden, in te werken en te behouden. Een gevolg van de personele wisselingen is dat het collectieve geheugen verdwijnt.
Er is al lange tijd een tekort aan menskracht bij de gemeente Oldambt. De medewerkers die nu het erfgoedbeleid uitvoeren doen het erbij, naast andere taken. Zij hebben daardoor weinig tijd voor kennisontwik- keling en scholing. Uit de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed blijkt dat de medewerkers van de gemeenten Hoogeveen en Kerkrade nog minder op de hoogte zijn van het eigen erfgoedbeleid, wat laat zien dat dit geen uitzonderlijke situatie is. Opvallend is dat de gemeente Oldambt, in tegenstelling tot de drie andere gemeenten, niet beschikt over een cultuurhistorische waardenkaart. In heel Nederland had 37% van de gemeenten in 2023 geen cultuurhisto - rische waardenkaart en 6% van de gemeenten was het niet bekend of ze erover beschikten. In de provincie Groningen, hebben de gemeente Oldambt en Stadskanaal geen cultuurhistorische waardenkaart, maar alle andere Groninger gemeenten wel. De geldende archeologische waardenkaart van de gemeente Oldambt dateert uit 2010 en is niet meer actueel. Het opstellen van een geactualiseerde kaart is afgerond en wordt voor het einde van het jaar (2025) ter vaststelling aangeboden aan de gemeenteraad. In de archeologische beleidskaart en bijbehorende nota die is vastgesteld in 2012, zijn enkele cultuurhistorische waarden opgenomen. Bij de actualisatie komen deze te vervallen omdat die niet thuis horen in een archeologische beleidsnota.
Het opstellen van een cultuurhistorische (en landschappelijke) kaart is nog wel een wens van de gemeente, maar heeft geen hoge prioriteit.40 38 Ambtelijke reactie op conceptrapport, maart 2026. 39 Bron: Vragenlijsten en interviews gemeentemedewerkers. 40 Bron: Vragenlijsten en interviews gemeentemedewerkers. Organisatie en personeel Uit de beschrijving in Hoofdstuk 2 kwam naar voren dat de gemeente Oldambt al langere tijd te maken heeft met een personeelstekort. In het verslag van een gesprek dat de provincie Groningen begin 2025 voerde met de ge- meente Oldambt in het kader van het Interbestuurlijk Toezicht op het gebied van Gebouwd Erfgoed en Archeologie is geconstateerd dat er één medewerker is voor beleid op het gebied van erfgoed. De uitvoering van het beleid ligt bij de afdeling Ruimtelijke Ordening, en Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving. Vanuit vergunningverlening is één medewerker ingezet voor drie dagen per week en een voor anderhalve dag per week. Opgemerkt wordt dat deze capaciteit onvoldoende is om de taken uit te voeren. Door de minimale capaciteit blijft de wens om een goed erfgoed- en archeologiebeleid op te zetten liggen. Men is op zoek naar (extra) menskracht voor erfgoed en versterking.41 Binnen de landelijke context bezien, is de situatie in de gemeente Oldambt niet uitzonderlijk.
In het Verslag Toezicht 2021-2022 van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed wordt opgemerkt dat de deskundigheid en de capaciteit van gemeenten een toenemend knelpunt is en dat de druk op gemeenten groot is. Gemiddeld 42% van de Nederlandse gemeenten had in 2019-2020 te weinig capaciteit en deskundigheid om taken op het gebied van monumenten en beschermde gezichten uit te voeren; in 2021-2022 was dit 50%. 75% van de gemeenten gaf aan te weinig tijd voor toezicht en handhaving te hebben.42 In het Maatwerkplan 2025 dat is opgesteld in het kader van het Interbestuurlijk Toezicht wordt als risico genoemd dat monumentale waarden niet goed meegewogen worden in de besluitvorming en beleidsontwikkeling stagneert doordat de capaciteit voor gebouwd erfgoed en archeologie onvoldoende is. Ook wordt opgemerkt dat de gemeente een archeologische waardenkaart heeft opgesteld die op dat moment nog niet was vastgesteld. De nieuw vastge- stelde archeologische waarden waren daarom nog niet definitief beschermd in het omgevingsplan. Inmiddels is het geactualiseerde archeologiebeleid en de bijbehorende waardenkaart vastgesteld.43 De gemeente Oldambt heeft aangegeven dat er zaken blijven liggen of te langzaam gaan vanwege het tekort aan personeel en deskundigheid. De onderbezetting wordt door de medewerkers als een knelpunt ervaren.
Hiervoor is niet altijd een oplossing te vinden, ook niet via de provinciale steunpunten, samenwerking of externe inhuur. Het tekort wordt deels opgevangen met inhuur en deels met kennis van Libau, maar meer eigen (beleids)capaciteit is wenselijk. Een grove schatting is dat er ongeveer 1 fte nodig zou zijn op dit op te lossen.44 Uitvoering Wat betreft vergunningverlening, toezicht en handhaving heeft de gemeente Oldambt in de monitor in 2023 aangegeven geen zicht te hebben op de aantallen aanvragen van omgevingsvergunningen voor monumenten. Ook Hoogeveen en Kerkrade hebben geen zicht op aantallen. De gemeente Westerkwartier wel. Uit de Uitvoeringsprogramma’s VTH van de gemeente Oldambt blijkt dat er tot en met 2020 wél zicht was op de aantallen gevraagde vergunningen voor monumenten. Deze uitvoeringsprogramma’s zijn destijds ook aan de raad verstrekt. Voor bouwplanoverleg, ruimtelijk planoverleg en het inwinnen van kennis doet de gemeente Oldambt veelvuldig (meer dan 6 keer per jaar) een beroep op de door de provincie gesubsidieerde steunpunten. Ook de Groninger gemeente Westerkwartier maakt vaak gebruik van deze steunpunten. Hoogeveen en Kerkrade doen dat in mindere mate. Dit laat zien dat de gemeente Oldambt gebruik maakt van de ondersteuningsmogelijkheden die er zijn. De Groninger gemeenten Oldambt en Westerkwartier werken beide samen met meerdere andere gemeenten.
Hierin onderscheiden zij zich van de gemeente Hoogeveen, die met één andere gemeente samenwerkt, en van de gemeente Kerkrade, die niet samenwerkt. 41 | Provincie Groningen, Verslag gesprek IBT Gebouwd Erfgoed & Archeologie, 27 februari 2025. 42 | Verslag Toezicht 2021-2022, Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, d.d. april 2023. 43 | https://www.gemeente-oldambt.nl/archeologiebeleid-oldambt-2025. 44 | Bron: Vragenlijsten en interviews gemeentemedewerkers. Pagina 40 van 72 | Pagina 41 van 72 Instandhoudingsplicht, toezicht en handhaving Er zijn verschillende manieren waarop schade toegebracht kan worden aan erfgoed. In de Monitor onderscheidt de inspectie: restauraties of wijzigingen van monumenten in afwijking van de omgevingsvergunning, een onjuiste toepassing van vergunningsvrije wijzigingen van monumenten, het illegaal bouwen of slopen binnen be- schermde stads- en dorpsgezichten, het vernielen of beschadigen van rijksmonumenten en het niet voldoen aan de instandhoudingsplicht, bijvoorbeeld door verwaarlozing. Het is een taak van de gemeente erop toe te zien dat dit niet gebeurt en te handhaven of in te grijpen als het toch gebeurt.
In de gemonitorde periode van 2019 tot en met 2023 heeft de gemeente Oldambt toezicht gehouden op bouwen of slopen binnen beschermde gezichten, op de correcte toepassing van vergunningsvrij bouwen aan monumenten, op de instandhoudingsplicht, op het vernielen of beschadigen van rijksmonumenten, op de naleving van de omge- vingsvergunning bij restauraties of wijzigingen monumenten. In tabel 5.2 is weergegeven hoe vaak er sprake was van deze verschillende manieren van (potentiële) beschadiging van monumenten. Tabel 5.2 Toezicht en handhaving erfgoed in de periode 2019-2023 Toezicht en handhaving gemeente Oldambt 22001199 | 22002211 | 22002233 Restauraties of wijzigingen van monumenten in afwijking van omgevingsvergunning | onbekend | onbekend | 5 Onjuiste toepassing van vergunningsvrije wijzigingen van monumenten | onbekend | onbekend | 3 Illegaal bouwen of slopen binnen beschermde gezichten | onbekend | onbekend | 1 Vernielen of beschadigen rijksmonumenten | onbekend | onbekend | 3 Niet voldoen aan de instandhoudingsplicht | 1 onbekend | 5 Wat opvalt is dat er in de jaren vóór 2023 geen zicht was op de frequentie, omvang of aard van eventuele schade aan monumenten.
Dit komt omdat het meldingssysteem van de gemeente Oldambt niet filtert op monumenten.45 Wat betreft het optreden tegen restauraties of wijzigingen van monumenten afwijkend van de omgevingsvergunning: in 2019 tot en met 2022 deed zich dit niet voor. In 2023 heeft de gemeente informatie ingewonnen bij de partij die de overtreding had begaan, de vergunning ingetrokken en contact opgenomen met de RCE/Inspectie. Ook bij onjuiste toepassing(en) van vergunningsvrij bouwen aan monumenten onderneemt de gemeente actie. In de periode 2019 tot en met 2022 heeft zich dit niet voorgedaan. In 2023 wel en toen heeft de gemeente informatie ingewonnen bij de partij die de overtreding heeft begaan, de vergunning ingetrokken, een dwangsom opgelegd, de illegale ingreep gelegaliseerd en contact opgenomen met de RCE/Inspectie. In 2019 heeft de gemeente in alle gevallen opgetreden tegen de geconstateerde overtredingen. In 2021 deden zich geen overtredingen voor. In 2023 heeft de gemeente niet in alle gevallen opgetreden tegen de geconstateerde over- tredingen.
De redenen daarvoor waren: onvoldoende capaciteit, onvoldoende monumentenkennis, onvoldoende kennis van de juridische mogelijkheden om op te treden, onvoldoende prioriteit en onvoldoende belang of gewicht van specifieke overtreding.46 Op de vraag op welke manier(en) deze overtredingen bij monumenten zijn geconsta- teerd, heeft de gemeente geantwoord dat dit in 2019 op aangeven van andere burgers en door eigen toezicht was geconstateerd en in 2023 op aangegeven van belanghebbenden en eveneens door eigen toezicht. 45 | Gesprek met medewerkers erfgoed gemeente Oldambt, 28-08-2025. 46 | Bron: Monitor gemeenten 2023-2024 monumenten en archeologie. Antwoorden van gemeente Oldambt. Pagina 42 van 72 | Pagina 43 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 42 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 43 van 72 De gemeente heeft in 2023 aangegeven op het terrein van monumenten en beschermde gezichten onvoldoende toe te komen aan toezicht en handhaving, maar uit de gegevens van de Monitor Inspectie Overheidsinformatie Erfgoed blijkt dat de gemeente toch wel degelijk actie heeft ondernomen op dit terrein. Met name in 2023 worden concrete aantallen en soorten situaties genoemd waarop de gemeente heeft gereageerd.