9a.2 Deel 2 Erfgoedbeleid Oldambt - Rapport van bevindingen
Tekst van het document
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt april 2026 Rekenkamer van de gemeente Oldambt: Elias de Haan (voorzitter) Thijs de Zee Claudia Heijnen Onderzoeker Hatzo Producties: Haedewych van Kampen Foto op de omslag: Fotograaf Otto Brinkkemper, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, nummer LAAT-rm19-521771 Inhoudsopgave Vooraf Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel van het onderzoek 1.2 Onderzoeksaanpak: afbakening en methode 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 Erfgoed van de gemeente Oldambt in perspectief Samenvatting 2.1 Inleiding 2.2 Materieel onroerend erfgoed in de gemeente Oldambt Hoofdstuk 3 Het erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt Samenvatting 3.1 Inleiding 3.2 Beleid 3.2.1 Landelijk beleid 3.2.2 Provinciaal beleid 3.2.3 Gemeentelijk beleid 3.3 Instrumenten 3.4 Financiële middelen 3.5 Menskracht Hoofdstuk 4 Resultaten Uitvoering wettelijke taken – benchmark Samenvatting 4.1 Inleiding 4.2 Uitvoering wettelijke taken 4.3 Bereikte doelen 4.4 Samenwerking 4.5 Betrokkenheid van de gemeenteraad Hoofdstuk 5 Uitvoering wettelijke taken – benchmark Samenvatting 5.1 Inleiding 5.2 Context van de vergelijking 5.3 Uitvoering wettelijke taken 5.4 Vergelijking financiële middelen Hoofdstuk 6 Bestuur en politiek Samenvatting 6.1 Inleiding 6.2 Het dagelijks bestuur 6.3 De gemeenteraad Bijlage 1: Normenkader Bijlage 2: Overzicht beleid Bijlage 3: Beschrijving
instrumenten erfgoedbeleid Bijlage 4: Uitvoering wettelijke taken – vergelijkend overzicht Bijlage 5: Overzicht baten en lasten ‘cultureel erfgoed’ gemeente Oldambt Bijlage 6: Bronnen 2 3 4 4 4 5 6 6 7 7 14 14 15 15 15 15 16 18 18 21 24 24 24 25 26 33 36 37 37 38 39 40 44 50 50 50 51 51 54 55 63 67 69 70 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 2 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 3 van 72 Vooraf De gemeente Oldambt wordt gekenmerkt door een weids polderlandschap met grootschalige akkerbouw, dijken en een gevarieerde bebouwing waaraan het verschil in rijkdom is af te lezen. Het gebied kent enorme statige Oldambtster herenboerderijen uit de tijd van de Graanrepubliek, maar ook borgen, kerken, monumentale fabrieken, molens, sluizen en arbeiderswoningen. Dit erfgoed geeft de streek haar eigen karakter en identiteit. De bouwstijlen, materialen, technieken en vormen reflecteren de geschiedenis van de streek. Tijden van voor - spoed en welvaart, of van armoede en schaarste, de manieren waarop de bewoners overleefden, de strijd tegen het water en de wind, de grondsoort – dat alles is af te lezen aan de bebouwing. Erfgoed geeft het gebied karakter, sfeer, schoonheid en herkenbaarheid. Mensen voelen zich er thuis, op hun plek, verbonden met de geschiedenis en met de mensen die er vóór hen woonden en werkten.
In die zin draagt erfgoed bij aan het welbevinden en welzijn van mensen. De gemeente heeft verschillende taken en verantwoordelijkheden op het gebied van erfgoed. Welke zijn dat en hoe heeft de gemeente Oldambt in de afgelopen jaren gezorgd voor haar erfgoed? Foto: ZO Groningen Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 2 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 3 van 72 Samenvatting De gemeente Oldambt bezit veel erfgoed: 211 rijksmonumenten, 8 gemeentelijke monumenten, 1319 karakteristieke panden en diverse archeologische en groene monumenten. Een deel van deze gebouwen verkeert in matige of slechte staat, vooral boerderijen en archeologische monumenten. Het erfgoedbeleid van de gemeente is uitgebreid en doordacht, maar verspreid over veel losse documenten. Daardoor is het beleid niet altijd duidelijk of bekend bij medewerkers. Belangrijke doelen zijn onder andere: ▪ bes cherming van karakteristieke panden, ▪ erfg oed zichtbaar en beleefbaar maken, ▪ erfg oed verbinden met toerisme en economie, ▪ behoud en herbe stemming van boerderijen. De gemeente heeft te weinig personeel om alle taken goed uit te voeren. Vaak moet ad hoc gewerkt worden en wordt externe hulp ingeschakeld. Oldambt geeft relatief veel geld uit aan erfgoed, vergeleken met andere gemeenten, maar heeft ook meer baten.
De termijnen waarop middelen beschikbaar komen lopen vaak niet parallel aan de begrotings- en beleidscyclus wat het lastig maakt om toezeggingen te doen. De uitvoering van het beleid laat een gemengd beeld zien. Er zijn successen, zoals het Boerderijenprogramma en de bescherming van karakteristieke panden. Tegelijk zijn er knelpunten, bijvoorbeeld de staat van het erfgoed in Winschoten en lange procedures rond bestemmingsplanwijzigingen voor herbestemming. Evaluatie van het beleid ontbreekt, waardoor de effectiviteit niet goed kan worden vastgesteld. De gemeenteraad krijgt alleen informatie wanneer daar aanleiding toe is.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 4 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 5 van 72 Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel van het onderzoek De verantwoordelijkheid voor het behoud van erfgoed is belegd bij de eigenaren maar ook bij meerdere overheidsinstanties, waaronder Rijk, provincies en gemeenten. De gemeente is verantwoordelijk voor het toezicht op de instandhouding van werelderfgoed, rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, karakteristieke objecten, beschermde stads- en dorpsgezichten en archeologische monumenten. Ook is zij bevoegd gezag voor het verlenen van omgevingsvergunningen voor gebouwd erfgoed. De aanleiding voor dit onderzoek is de behoefte aan informatie van enkele fracties van de gemeenteraad van de gemeente Oldambt over het gevoerde erfgoedbeleid. Onder meer de motie (2024) over de voorgenomen sloop van karakteristieke panden aan de Sint Vitusstraat in Winschoten en de daarmee samenhangende vragen en debatten in de raad hebben geleid tot zorgen over het erfgoedbeleid. Ook was er in 2024 landelijke media-aandacht voor de slechte staat van grote Oldambtster boerderijen. Voor de rekenkamer is dit reden geweest om dit onderzoeksthema te agenderen.
Het doel van het onderzoek is om de gemeenteraad inzicht te geven in de stand van zaken van het gemeentelijke erfgoedbeleid, zowel wat betreft de wijze waarop dit is vormgegeven als wat betreft de doelmatigheid en doeltreffendheid. 1.2 Onderzoeksaanpak: afbakening en methode Dit onderzoek beperkt zich tot materieel onroerend erfgoed. Onder materieel cultureel erfgoed vallen o.a. gebouwen (bijvoorbeeld Rijksmonumenten), voorwerpen in musea, archieven, archeologische vondsten maar ook bepaalde landschappen. De daaraan verbonden gebruiken, gewoonten en verhalen zijn immaterieel cultureel erfgoed, zoals bijvoorbeeld de Adrillenmarkt. Binnen het materieel erfgoed wordt onderscheid gemaakt tussen onroerend en roerend erfgoed. Onroerend erfgoed is grondgebonden, dus bijvoorbeeld landschappen, bruggen, kerkgebouwen, woonhuizen, monumentale boerderijen en bouwkundig erfgoed, maar ook groen erfgoed zoals parken. Het Waddengebied, inclusief de Dollard, dat de status van werelderfgoed heeft, is niet meegenomen in dit onderzoek. De hoofdvraag van het onderzoek is: Heeft de gemeente Oldambt een toetsbaar cultureel erfgoedbeleid en welke instrumenten worden ingezet om dit beleid uit te voeren en te controleren? Onder het begrip ‘toetsbaar’ vallen ook de begrippen ‘doelmatig’ en ‘doeltreffend’ .
Onderzocht is of de uitvoering van het beleid efficiënt is verlopen en of de beoogde effecten ook daadwerkelijk zijn behaald. Daarnaast is in het onderzoek ook gekeken naar de rechtmatigheid van het erfgoedbeleid van de gemeente, namelijk of de uitvoering voldoet aan de wettelijke kaders en regelgeving. De hoofdvraag is uitgesplitst in zes deelvragen: 1. Hoe ziet de c ulturele infrastructuur van Oldambt eruit en hoe verhoudt deze zich tot enerzijds vergelijkbare gemeenten en anderzijds tot de buurgemeenten? 2. Wa t is het cultureel erfgoedbeleid van Oldambt en welke instrumenten en middelen worden gebruikt om het beleid vorm te geven? 3. Hoe verho uden dat beleid en die voorzieningen zich tot andere noordelijke gemeenten? 4. Wa t is het effect van het tot nu toe gevoerde beleid? 5. Hoe w ordt met externe partijen samengewerkt en hoe effectief is dat om het beleid in resultaat om te zetten? 6. In hoev erre passen het cultureel erfgoedbeleid en het niveau van culturele voorzieningen in Oldambt bij een gemeente van deze omvang (en welke consequenties heeft dat)? Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 4 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 5 van 72 Door middel van bureauonderzoek en gesprekken met medewerkers zijn het erfgoedbeleid en de beleidsdoelen op het gebied van materieel onroerend in kaart gebracht.
Daarnaast is onderzocht hoeveel middelen hiervoor beschikbaar zijn gesteld en welke instrumenten – waaronder ook samenwerkingsstructuren – zijn ingezet. Ook is geïnventariseerd wat het materiële onroerende erfgoed van de gemeente Oldambt precies behelst. Vervolgens zijn de opzet en uitvoering van het erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt vergeleken met dat van de gemeenten Hoogeveen, Kerkrade en Westerkwartier. Criteria voor het kiezen van referentiegemeenten waren: 1. Ver gelijkbare context: een factor die invloed heeft op het materiële onroerende erfgoed is de problematiek rond schadeherstel en versterking; 2. Ver gelijkbare samenstelling/omvang qua aantal inwoners, financiële situatie, omvang en verhouding verstedelijkt gebied en plattelandsgebied. Vervolgens is informatie verzameld over de effecten van het tot nu toe gevoerde beleid en over de samenwerking met externe partijen. In overleg zijn zeven samenwerkingspartners gekozen om te interviewen. Het uitgangspunt daarbij was de uitvoering van erfgoedbeleid en de doeltreffendheid daarvan en nadrukkelijk geen ‘tevredenheidsonderzoek’ . De wettelijke taken van de gemeente, de vastgestelde beleidskaders en de in het werkveld gebruikelijke opvattingen vormen het normenkader waaraan de bevindingen van dit onderzoek getoetst zijn. Bijlage 1 bevat een beschrijving van het normenkader.
1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 bevat een overzicht van het materiële onroerende erfgoed in de gemeente Oldambt. In Hoofdstuk 3 wordt een beknopte beschrijving gegeven van het beleid op het gebied van materieel onroerend erfgoed op landelijk en provinciaal niveau voor zover dat relevant is voor het erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt. Vervolgens zijn de beleidsdoelstellingen van de gemeente Oldambt op het gebied van materieel onroerend erfgoed in kaart gebracht, zoals deze zijn geformuleerd in verschillende beleidsdocumenten. Daarna volgt een beschrijving van de instrumenten, de financiële middelen en de menskracht die de gemeente heeft om het beleid uit te voeren. In Hoofdstuk 4 komen de uitvoering van het beleid, de behaalde resultaten, de samenwerking met partners en de betrokkenheid van de gemeenteraad aan de orde. In Hoofdstuk 5 wordt de gemeente Oldambt vergeleken met drie andere gemeenten. Het zesde hoofdstuk beschrijft de bestuurlijke en politieke aspecten van het onderzoeksthema. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 6 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 7 van 72 Hoofdstuk 2 Erfgoed van de gemeente Oldambt in perspectief Samenvatting van dit hoofdstuk Dit hoofdstuk schetst het huidige beeld van het materieel onroerend erfgoed in de gemeente Oldambt.
Per erfgoedcategorie wordt aangegeven welke objecten het betreft, welke aantallen bekend zijn en welke gegevens beschikbaar zijn over type en staat van onderhoud. Het overzicht vormt daarmee een feitelijke basis voor beleidskeuzes, prioritering en monitoring. De gegevensbasis is het sterkst voor rijksmonumenten. Op peildatum 2024 gaat het om 211 gebouwde rijksmonumenten; vooral boerderijen en woningen. In de monitor “De Staat van Groningen” (laatst beschikbare cijfers uit 2020) valt Oldambt op met 19% rijksmonumentale objecten in matige of slechte staat. Voor gemeentelijke monumenten en karakteristieke objecten zijn de cijfers deels in beweging, omdat aanwijzingen en verwerking in plan- en registratiesystemen tijd kosten. Begin 2024 had Oldambt vijf gemeentelijke monumenten (in maart 2026 waren dat er acht) en 1.390 karakteristieke objecten. Van de 460 karakteristieke objecten die in 2021 in de provinciale monitor waren opgenomen, was circa 14% in matige of slechte staat. Bij archeologie en groen is sprake van extra onzekerheid. Volgens de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft Oldambt één archeologisch rijksmonument; daarnaast noemt de provinciale monitor 69 door de gemeente aangewezen archeologische objecten, waarvan meer dan de helft in matige of slechte staat verkeert.
De gemeente heeft 11 groene rijksmonumenten benoemd, maar de lijst is mogelijk niet compleet en er zijn geen gegevens over de staat van onderhoud. Kernpunten voor de raad • De informatiepositie verschilt per erfgoedcategorie: rijksmonumenten zijn goed gedocumenteerd; bij andere categorieën zijn gegevens (deels) verouderd, onbekend of nog niet volledig verwerkt in monitors en planregistraties. • Rijksmonumenten: 211 gebouwde rijksmonumenten (peildatum 2024). In 2020 was 19% van de rijksmonumentale objecten in matige of slechte staat; dit ligt boven de rijksbrede beleidslijn (maximaal 10% restauratievoorraad). • Gemeentelijke monumenten: acht gemeentelijke monumenten (maart 2026). Het aanwijzingsbeleid is terughoudend en reactief. • Karakteristieke objecten: 1.390 aangewezen objecten1 (begin 2024). Dit is de grootste categorie en vraagt om doordacht en controleerbaar beleid. • Archeologie en groen: bij archeologische monumenten verkeert meer dan de helft in matige of slechte staat. Voor groene rijksmonumenten ontbreken onderhoudsgegevens; dit vergroot het risico op sluipende achteruitgang. Gebruik van dit hoofdstuk: als nulmeting voor prioritering, programmering van onderhoud/restauratie, inzet van subsidies en afspraken over periodieke actualisatie van data en monitoring. 1 Op de website van de gmeente Oldambt is aangegeven dat er ca. 1000 karakteristieke objecten zijn.
In het onderzoek is ge- bruik gemaakt van de gegevens van de backoffice van de erfgoedmonitor van de provincie Groningen. Daarnaast is er een verschil tussen ‘objecten’ en ‘panden’ . Een monument kan immers uit 1 object bestaan, een huis, maar kan ook uit meerdere objecten bestaan, zoals een borg met een hekwerk en een waterpomp enz. Begin 2024 waren er in de gemeente Oldambt 1390 karakteristieke objecten, waarvan 1319 karakteristieke panden. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 6 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 7 van 72 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk is in kaart gebracht welk materieel onroerend erfgoed de gemeente Oldambt heeft. Het gaat om zowel monumenten die door het rijk zijn aangewezen (zoals rijksmonumenten), als om monumenten en cultuurhistorisch waardevolle objecten die door de gemeente zijn aangewezen (zoals gemeentelijke monumenten of karakteristieke panden). Doel en afbakening Het overzicht dient twee doelen. Ten eerste biedt het een feitelijke basis voor de beleidsvorming: welke erfgoedwaarden zijn aanwezig, waar zitten de grootste aantallen en welke onderdelen vragen mogelijk extra inzet. Ten tweede maakt het zichtbaar waar de informatiepositie sterk is en waar gegevens ontbreken of niet actueel zijn.
Daarmee ondersteunt het hoofdstuk het gesprek over prioriteiten, middelen en monitoring. Bronnen en peildata Voor aantallen en typering is gebruikgemaakt van de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de provinciale Erfgoedmonitor (“De Staat van Groningen”). De provinciale monitor wordt periodiek geactualiseerd op basis van gemeentelijke aanlevering; in dit rapport is gewerkt met gegevens uit de backoffice (medio 2025 nog niet volledig publiek toegankelijk). De peildata verschillen per onderdeel: aantallen zijn vooral gebaseerd op begin 2024 en 2024; informatie over de staat van onderhoud betreft veelal 2020 (rijksmonumen- ten) en 2021 (karakteristieke objecten). Bij interpretatie is van belang dat onderhoudsbeoordelingen doorgaans zijn gebaseerd op een schouw of fotobeoordeling van de buitenzijde; fundering, interieur en constructie blijven daarmee buiten beeld. Leeswijzer Paragraaf 2.2 geeft eerst een overzicht van de erfgoedcategorieën en de beschikbare data. Daarna worden de categorieën afzonderlijk besproken met aandacht voor aantallen, typering, staat van onderhoud en eventuele datalacunes.
2.2 Materieel onroerend erfgoed in de gemeente Oldambt Het materieel onroerend erfgoed in de gemeente Oldambt kan worden ingedeeld in verschillende categorieën: ▪ Rijksmonument en2 ▪ Gemeentelijk e monumenten3 ▪ Karakteristieke panden ▪ Be schermde stads- of dorpsgezichten ▪ Ar cheologische monumenten (archeologische resten, zichtbaar of onzichtbaar) ▪ Groene monument en (parken, tuinen, lanen) 2 Een rijksmonument is een bijz onder gebouw of terrein die van grote waarde is voor de omgeving, de wetenschap of voor de identiteit van de streek. Daarom wijst de Nederlandse overheid dit gebouw of terrein aan als rijksmonument. Dit kan een huis of kerk zijn, of bijvoorbeeld een molen, een fabriek, een tuin of een dijk. Rijksmonumenten hebben een bijzondere waarde. Daarom zijn ze beschermd tegen sloop en onnodige veranderingen. 3 Rijksmonument en zijn aangewezen door het Rijk, gemeentelijke monumenten, karakteristieke en beeldbepalende panden en beschermde gezichten door de gemeente. Ook een provincie kan provinciale monumenten aanwijzen, maar de provincie Groningen heeft ervoor gekozen dat niet te doen. Het meest complete overzicht van de aantallen en soorten erfgoedobjecten is de provinciale Erfgoedmonitor4 als onderdeel van https://destaatvangroningen.nl/. | Deze monitor wordt eenmaal per vier jaar geactualiseerd op basis van de informatie die de gemeenten aanleveren.
De aantallen die in dit onderzoeksrapport gepresenteerd worden, zijn verkregen via de backoffice van de Erfgoedmonitor; deze cijfers zijn op dit moment (medio 2025) nog niet publiekelijk toegankelijk via de website van de Staat van Groningen. De publiek toegankelijke cijfers zijn niet geheel up-to-date omdat de aanwijzing van sommige karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten nog verwerkt moeten worden in het kadaster, in de bestemmingsplannen en in de provinciale monitor. In tabel 2.1 en figuur 2.1 is per erfgoedcategorie het aantal monumenten in de gemeente Oldambt weergegeven, met als peildatum begin 2024. Op dat moment waren er 5 gemeentelijke monumenten. In maart 2026 zijn er 8 gemeentelijke monumenten; St. Vitusstraat (even en oneven) en het villavormig voorhuis Hoogheem in Nieuwolda zijn er bij gekomen. In de aantallen is onderscheid gemaakt tussen ‘monumenten’ en ‘objecten’. Een monument kan immers uit één object bestaan, bijvoorbeeld een huis, maar kan ook uit meerdere objecten bestaan, zoals een borg met een hekwerk en een brug, etc.
Tabel 2.1 Aantal monumenten per erfgoedcategorie in gemeente Oldambt SSoooorrtt eerrffggooeedd | AAaannttaalllleenn mmoonnuummeenntteennAAaannttaalllleenn oobbjjeecctteenn Rijksmonumenten | 212 | 251 gemeentelijke monumenten | 5 | 5 karakteristieke panden | 1319 | 1390 beschermde gezichten | 3 of 4* archeologische monumenten | 42 | 69 groene monumenten | onbekend Bron: Erfgoedmonitor 'De Staat van Groningen', peildatum: begin 2024 * Bron: Website gemeente Oldambt, peildatum onbekend 4 | Er bestaat ook een landelijke Erfgoedmonitor van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: https://erfgoedmonitor.cultureelerfgoed.nl/. Deze is echter op gemeentelijk niveau minder gedetailleerd en minder actueel. Pagina 8 van 72 | Pagina 9 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 8 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 9 van 72 Figuur 2.1 Verdeling aantal monumenten in de gemeente Oldambt naar monumentenstatus Rijksmonumenten Wanneer we het aantal gebouwde rijksmonumenten in de gemeente Oldambt vergelijken met de aantallen in de andere Groningse gemeenten, dan valt op dat Oldambt een gemiddeld aantal rijksmonumenten heeft. De vier gemeenten Groningen, Het Hogeland, Eemsdelta en Westerkwartier hebben er meer. Figuur 2.2 Aantal gebouwde rijksmonumenten in de Groningse gemeenten (Bron: RCE Erfgoedmonitor)
Landelijk gezien hebben de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland de meeste gebouwde rijksmonumenten. Een Nederlandse gemeente heeft gemiddeld 180 gebouwde rijksmonumenten.1 Oldambt heeft er dus iets meer dan gemiddeld. Wat betreft het type rijksmonumenten van de gemeente Oldambt: het gaat daarbij vooral om boerderijen en woonhuizen. Tabel 2.2 Type rijksmonumenten in de gemeente Oldambt, peildatum 2024, Bron: RCE Erfgoedmonitor Boerderijen, molens en bedrijven | 80 Woningen en woningbouwcomplexen | 67 Religieuze gebouwen | 20 Kastelen, landhuizen en parken | 14 Handelsgebouwen, opslag- en transportgebouwen | 11 Verdedigingswerken en militaire gebouwen | 5 Voorwerpen op pleinen en dergelijke | 4 Bestuursgebouwen, rechtsgebouwen en overheidsgebouwen | 3 Weg- en waterbouwkundige werken | 3 Sport, recreatie, vereniging en horeca | 2 Cultuur, gezondheid en wetenschap | 1 Uitvaartcentra en begraafplaatsen | 1 totaal | 211 In de erfgoedmonitor ‘De staat van Groningen’ stammen de cijfers op het moment van raadplegen (medio augustus 2025) uit 2020. Op dat moment waren er 239 rijksmonumentale objecten in de gemeente Oldambt. Daarvan was 19% in matige of slechte staat. Daarmee is de staat van de rijksmonumenten in Oldambt iets bene- den het gemiddelde in de gehele provincie.
In de gemeenten Westerwolde en Pekela is de situatie veel slechter; in de gemeenten Groningen en Eemsdelta is de staat van onderhoud van de rijksmonumenten een stuk beter. Tabel 2.3 Staat van onderhoud van rijksmonumentale objecten in 2020 (Bron: Erfgoedmonitor ‘De Staat van Groningen’) GGeemmeeeennttee | ggooeedd | rreeddeelliijjkk | mmaattiigg | sslleecchhtt Eemsdelta | 72% | 19% | 9% | 0% Groningen | 75% | 19% | 5% | 1% Het Hogeland | 66% | 23% | 8% | 3% Midden-Groningen | 45% | 40% | 13% | 2% Oldambt | 57% | 24% | 12% | 7% Pekela | 39% | 29% | 19% | 13% Stadskanaal | 59% | 20% | 15% | 5% Veendam | 27% | 54% | 10% | 9% Westerkwartier | 42% | 44% | 12% | 2% Westerwolde | 48% | 25% | 20% | 7% 1 | Erfgoedmonitor RCE, stand per juli 2025: 61.650 gebouwde rijksmonumenten in 342 gemeenten. Pagina 10 van 72 | Pagina 11 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 10 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 11 van 72 De beleidslijn van de Rijksoverheid voor de staat van onderhoud van rijksmonumenten is sinds 1994 dat de ‘restauratievoorraad’ (het aantal monumenten in slechte of matige staat) maximaal 10% van het totale aantal zou mogen zijn.2 Oldambt lijkt daar met 19% flink boven te zitten.
Echter, sinds de peildatum van 2020 tot nu (2025) is er veel gebeurd op het gebied van onderhoud, restauratie en herbestemming van rijksmonumenten, mede door de provinciale subsidieregelingen. In welke mate de staat van onderhoud van de rijksmonumenten in de ge- meente Oldambt sinds 2020 verbeterd is, is op basis van de cijfers die op dit moment beschikbaar zijn niet aan te geven. Wel is het aannemelijk dat er sprake is van een verbetering, gezien het beschikbaar komen van diverse erfgoedsubsidieregelingen. Ook moet worden opgemerkt dat voor de monitor de staat van onderhoud beoordeeld wordt op basis van een schouw – voor de provinciale monitor aan de hand van foto’s - van de buitenkant van het gebouw. De staat van onderhoud van de fundering, het (cultuurhistorisch waardevolle) interieur, gebinten en dakconstructies blijven daardoor buiten beeld. Zeker bij grote objecten kan restauratie van deze onderdelen aanzienlijke kosten met zich meebrengen. Gemeentelijke monumenten Ten aanzien van rijksmonumenten is de gemeente verantwoordelijk voor het nakomen van de onderhoudsplicht en instandhoudingsplicht en voor de vergunningverlening en -handhaving. Bij gemeentelijke monumenten, karakteristieke en beeldbepalende panden en beschermde dorpsgezichten is de gemeente ook verantwoordelijk voor de aanwijzing ervan.
Een gemeentelijk monument is een bijzonder gebouw of terrein dat belangrijk is voor de gemeente Oldambt. 3 Gemeentelijke monumenten hebben een bijzondere waarde. Daarom zijn zij beschermd tegen sloop en onnodige veranderingen. In de gemeente Oldambt waren er in maart 2026 acht gemeentelijke monumenten: ▪ Voormalig s choolgebouw in Beerta ▪ Woonhuis in B eerta ▪ Kap schuur in Scheemda ▪ Boer derij in Nieuw Beerta ▪ Kap schuur in Nieuwolda ▪ St. Vitus straat in Winschoten (even en oneven) ▪ Villav ormig voorhuis Hoogheem in Nieuwolda De gemeente Oldambt hanteert een terughoudend, reactief beleid ten aanzien van het aanwijzen van gemeentelijke monumenten. Alleen wanneer een eigenaar of belanghebbende erom vraagt, wordt de procedure tot aanwijzing als gemeentelijk monument in gang gezet. Karakteristieke objecten Een karakteristiek object is een gebouw of terrein dat van groot belang is voor de ruimtelijke kwaliteit van de gemeente Oldambt. 4 Vaak getuigen deze gebouwen van de geschiedenis van het dorp, stad of streek. Behoud van deze panden is van belang, omdat ze voor inwoners en bezoekers zorgen voor de herkenbaarheid en de gebiedsidentiteit. Ze dragen bij aan de stedenbouwkundige en landschappelijke structuren. De gemeente heeft de taak om deze objecten te bewaren voor toekomstige generaties.
De bescherming van karakteristieke panden gaat minder ver dan de bescherming vanuit de Erfgoedwet zoals bij de rijks- en gemeentelijke monumenten. Alleen de buitenkant van een karakteristiek pand is beschermd. Karakteristieke objecten hebben een sloopbescherming. Deze bescherming is vastgelegd in het omgevingsplan. Hierdoor is er een juridische waarborg dat er bij ingrijpende (sloop)plannen een belangenafweging wordt gemaakt tussen veiligheid, gebruik en cultuurhistorische waarde. 2 Zie: Hylkema Erf goed & Fenicks, Onderzoek restauratieopgave niet-woonhuis-rijksmonumenten; tussentijdse rapportage, maart 2024, in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 3 Bron: https://www.gemeente-oldambt.nl/gemeentelijke-monumenten, geraadpleegd februari 2025 4 Bron: https://www.gemeente-oldambt.nl/karakteristieke-objecten, geraadpleegd februari 2025 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 12 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 13 van 72 In de gemeente Oldambt zijn begin 2024 in totaal 1390 objecten5 aangewezen als karakteristiek. De status ‘karakteristiek pand’ is toegekend aan de hand van de vijf criteria, zie tabel 2.4. Per pand is bepaald hoe hoog de score is op deze criteria.
Tabel 2.4 Criteria aanwijzing ‘karakteristiek object’ In Hoofdstuk 4 is beschreven hoe de gemeente Oldambt de aanwijzing van de karakteristieke panden heeft uitgevoerd. Omdat de Erfgoedmonitor ‘Staat van Groningen’ niet actueel is, kan geen vergelijking worden gemaakt met de aantallen karakteristieke panden van de andere Groninger gemeenten. Ook zijn de actuele aantallen karakteristieke panden van de Groninger gemeenten op de gemeentelijke websites niet te achterhalen. Er kan niet worden bepaald of de gemeente Oldambt relatief veel, weinig of gemiddeld karakteristieke objecten heeft aangewezen. Van alle erfgoedpanden en -objecten is de groep ‘karakteristiek’ het grootst, namelijk iets meer dan 80% van alle erfgoedobjecten. Van ongeveer 41% van de karakteristieke objecten is de staat van onderhoud onbekend. Van de agrarische gebouwen met de status ‘karakteristiek’ waarvan de staat van onderhoud bekend is, verkeert ongeveer een kwart in matige en slechte staat. Van de karakteristieke woningen en woningbouwcomplexen waarvan de staat van onderhoud bekend is, verkeert bijna 9% in matige en slechte staat.6 Echter, van 46% van de karakteristieke woningen en woningbouwcomplexen is de staat van onderhoud niet bekend. 5 In het onderz oek is gebruik gemaakt van de gegevens van de backoffice van de erfgoedmonitor van de provincie Groningen.
Daar- naast is er een verschil tussen ‘objecten’ en ‘panden’ . Een monument kan immers uit 1 object bestaan, een huis, maar kan ook uit meerdere objecten bestaan, zoals een borg met een hekwerk en een waterpomp enz. Begin 2024 waren er in de gemeente Oldambt 1390 karakteris- tieke objecten, waarvan 1319 karakteristieke panden. 6 Het is niet bekend of het w oningbouwcomplex aan de St. Vitusstraat deel uitmaakt van deze cijfers of niet.
Tabel 2.5 Staat van onderhoud van karakteristieke objecten in de gemeente Oldambt per categorie (bron: Erfgoed- monitor ‘De Staat van Groningen’, peildatum: begin 2024) SSttaaaatt vvaann oonnddeerrhhoouudd vvaann kkaarraakktteerriissttiieekkee oobbjjeecctteenn iinn ddee ggeemmeeeennttee OOllddaammbbtt ppeerr ccaatteeggoorriiee ggeeeenn ttooeesstteemm-- CCaatteeggoorriiee | ggooeedd | rreeddeelliijjkkmmaattiiggsslleecchhttoonnbbeekkeenndd mmiinngg | TToottaaaall AAggrraarriisscchhee ggeebboouuwweenn | 6688 | 7755 | 3377 | 99 | 3300 | 99 | 222266 BBeessttuuuurrssggeebboouuwweenn rreecchhttssggeebboouuwweenn eenn oovveerrhheeiiddssggeebboouuwweenn | 99 | 66 | 1133 | 2288 CCuullttuuuurr ggeezzoonnddhheeiidd eenn wweetteennsscchhaapp | 77 | 33 | 11 | 2277 | 3388 IInndduussttrriiee hhaannddeell ooppssllaagg eenn ttrraannssppoorrttggeebboouuwweenn | 1199 | 77 | 55 | 1166 | 4477 RReelliiggiieeuuzzee ggeebboouuwweenn | 99 | 77 | 1122 | 2288 SSppoorrtt rreeccrreeaattiiee vveerreenniiggiinngg eenn hhoorreeccaa | 66 | 33 | 11 | 1100 | 2200 VVeerrddeeddiiggiinnggsswweerrkkeenn eenn mmiilliittaaiirree ggeebboouuwweenn | 11 | 33 | 11 | 1111 | 1166 VVoooorrwweerrppeenn oopp pplleeiinneenn eenn ddeerrggeelliijjkkee | 66 | 11 | 11 | 22 | 1100 WWoonniinnggeenn eenn wwoonniinnggbboouuwwccoommpplleexxeenn | 336622 | 111122 | 4411 | 55 | 444400 | 88 | 996677 OOvveerriiggee | 33 | 11 | 11 | 55 |
1100 TToottaaaall | 449900 | 221188 | 8877 | 1155 | 556666 | 1177 | 11339900 3355%% | 1166%% | 66%% | 11%% | 4411%% | 11%% | 110000%% Op peildatum 2021 waren er 460 karakteristieke objecten in de erfgoedmonitor ‘De Staat van Groningen’ opgenomen. Daarvan waren er 66, dat wil zeggen ongeveer 14%, in matige of slechte staat. Begin 2024 waren er 1390 karakteristieke objecten aangewezen, wat laat zien dat er veel werk verzet is op het gebied van de aanwijzing. Beschermde stads- en dorpsgezichten Een beschermd stads- of dorpsgezicht is een gebied in de gemeente Oldambt dat vanwege de ruimtelijke kwaliteit waardevol is.7 In de gemeente Oldambt zijn er drie8 beschermde dorpsgezichten: ▪ | De oude kern van Oostwold en het boerderijlint langs de Huningaweg tussen de dorpen Midwolda en Oostwold; ▪ | De 4,5 kilometer lange lintbebouwing met daarin het gehucht Beersterhoogen en het dorp Nieuw-Beerta; ▪ | De kern van Bad Nieuweschans. Archeologische monumenten Volgens de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft de gemeente Oldambt 1 archeologisch rijksmonument (peildatum 2024), namelijk de fundamenten van de middeleeuwse kruiskerk van Midwolda ter hoogte van Ol Kerke aan de Kerklaan, net binnen de Dollarddijk uit 1545.9 Volgens de Erfgoedmonitor ‘Staat van Groningen’ zijn er 69 objecten, waarvan 42 monumenten, als archeologisch monument aangewezen.
Deze archeologische monumenten hebben niet de status van rijksmonument. Van de archeologische monumenten verkeert meer dan de helft in slechte of matige staat.10 Groene monumenten De gemeente heeft aangegeven dat er 11 groene rijksmonumenten zijn, hoewel niet vast staat dat de lijst compleet is. Het gaat om drie verschillende onderdelen van het Sterrebos in Winschoten (wandelbos, gemetselde tunnel, zitbank (L.W. Heikensbank), een tuin bij een dwarshuisboerderij in Oostwold, de slingertuin en tuinhuisje bij boerderij Hermans Dijkstra in Midwolda, de parkaanleg bij de Ennemaborg in Midwolda, een tuinhuis bij een villa in Winschoten, een tuin bij de Huningaheerd in Oostwold, een toegangshek bij de Ennemaborg in Midwolda en een tuin in Nieuw Beerta. Over de staat van onderhoud van deze groene monumenten zijn geen gegevens. 7 | Bron: https://www.gemeente-oldambt.nl/beschermde-dorpsgezichten, geraadpleegd februari 2025 8 | In de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is vermeld dat er vier beschermde dorpsgezichten zijn, peildatum 2024. 9 | Bron: Raadsvoorstel erfgoedstrategie gemeente Oldambt, januari 2016. 10 | Bron: Erfgoedmonitor ‘De Staat van Groningen’, peildatum: begin 2024.
Pagina 12 van 72 | Pagina 13 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 14 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 15 van 72 Hoofdstuk 3 Het erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt Samenvatting van dit hoofdstuk De gemeente beschikt over een uitvoerig en doordacht erfgoedbeleid met concrete en toetsbare doelen. Een aantal doelen wordt al langere tijd consistent nagestreefd, zoals herbestemming, de boerderijopgave en het beleefbaar maken van erfgoed via verhaallijnen (Graanrepubliek/Dollardrand). Tegelijk is het beleid in de praktijk versnipperd en onvoldoende bekend, ook binnen de gemeentelijke organisatie. De beleidsdoelen zijn verspreid over meerdere documenten. Voor religieus erfgoed is geen specifiek beleid uitgewerkt (o.a. geen kerkenvisie). Belangrijke beleidsdoelen zijn: ▪ bes cherming van karakteristieke panden, ▪ erfg oed zichtbaar en beleefbaar maken, ▪ erfg oed verbinden met economie, toerisme en cultuur, ▪ behoud en herbe stemming van boerderijen, ▪ aan wijzen van meer beschermde dorpsgezichten, ▪ kennis deling over archeologie en communicatie met eigenaren, ▪ flexibili teit in regels en extra financiële steun, ▪ uitv oering van het Boerderijenprogramma. Kernpunten voor de raad • De gemeente heeft een goed doordacht erfgoedbeleid dat aansluit bij het landelijke en provinciale beleid.
Er zijn concreet geformuleerde doelen. Aan de verwerkelijking van enkele doelen wordt al jaren consistent gewerkt en er wordt ook vooruitgang geboekt. • Het gemeentelijke beleid is echter versnipperd en weinig bekend, ook bij medewerkers. • Doordat de beleidsdoelen verspreid zijn over meerdere beleidsdocumenten ontstaan twee bestuurlijke effecten: het geheel is voor uitvoering en sturing minder overzichtelijk en de raad ontvangt geen samenhangend beeld van doelbereik, prioriteiten en bijsturing. • Verschillende instrumenten op het gebied van communicatie (loketten), juridisch-financieel (verordeningen, Omgevingsplan, subsidies), organisatorisch (commissies) en kennisdeling (o.a. provinciale steunpunten) worden ingezet bij de uitvoering van het erfgoedbeleid. • Een financieel totaaloverzicht van baten en lasten voor erfgoed ontbreekt; de Jaarstukken bevatten slechts een deel van de informatie. Hierdoor is er onvoldoende zicht op de uitgaven en de doelmatigheid van het gevoerde beleid. Sturing wordt daardoor bemoeilijkt. • Per inwoner heeft de gemeente Oldambt in de jaren 2018 tot en met 2023 gemiddeld bijna 10 euro uitgegeven aan ‘cultureel erfgoed’ , blijkens de Jaarstukken. • Op het terrein van erfgoed en archeologie heeft de gemeente al tenminste vijf jaar een tekort aan menskracht. Dit is ook een landelijk probleem.
Gebruik van dit hoofdstuk: als inzicht in de inhoud van het gemeentelijke beleid op het gebied van materieel onroerend erfgoed en de middelen en instrumenten die daarvoor ter beschikking zijn. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 14 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 15 van 72 3.1 Inleiding Doel en afbakening Dit hoofdstuk heeft tot doel de raad op de hoogte te stellen van de belangrijkste beleidsdoelstellingen op het gebied van onroerend materieel erfgoed, de aard van de instrumenten, de omvang van de financiële middelen en menskracht die bij de uitvoering van het beleid zijn ingezet. De Jaarstukken zijn de bron voor de financiële gegevens. Leeswijzer In dit hoofdstuk wordt eerst een beknopte beschrijving gegeven van het beleid op het gebied van materieel onroerend erfgoed op landelijk en provinciaal niveau voor zover dat relevant is voor het erfgoedbeleid van de gemeente Oldambt. Vervolgens wordt een samenvatting gepresenteerd van de beleidsdoelstellingen van de gemeente Oldambt op het gebied van materieel onroerend erfgoed, zoals deze zijn geformuleerd in verschillende beleidsdocumenten. Een uitvoeriger beschrijving van de gemeentelijke beleidsdoelstellingen is te vinden in bijlage 2.
Daarna volgt een overzicht van de instrumenten, de financiële middelen en de menskracht die de gemeente heeft om het beleid uit te voeren. 3.2 Beleid 3.2.1 Landelijk beleid Het landelijke beleid voor materieel onroerend erfgoed is vastgelegd in de Omgevingswet (van kracht sinds 1 januari 2024) samen met de Erfgoedwet (van kracht sinds 1 juli 2016). Daarnaast is er de Nationale Omgevingsvi- sie (NOVI)11: de langetermijnvisie van het Rijk op de toekomst en ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. 12 Daarin worden 21 nationale belangen genoemd die gewaarborgd moeten worden in het beleid voor de fysieke leefomgeving. Eén daarvan is het behoud en de versterking van cultureel erfgoed en landschappelijke kwaliteiten van (inter)nationaal belang. Het is van nationaal belang om waardevolle, open en kwetsbare landschappen en bebouwde gebieden te beschermen. Bij ruimtelijke opgaven, gebiedsontwikkeling en transformaties moet rekening gehouden worden met unieke landschappelijke structuren en objecten, cultuurlandschappen, archeologische monumenten, gebouwde of aangelegde monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en (genomineerde) werelderfgoederen en wederopbouwgebieden van nationaal belang. Cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten moeten worden ontwikkeld, behouden, versterkt en benut.
Verder verstrekt het Rijk subsidies voor het instandhouden van verschillende soorten rijksmonumenten. 3.2.2 Provinciaal beleid Het beleid van de provincie Groningen op het gebied van materieel onroerend erfgoed is vervat in het tienjarige pro- gramma Erfgoed, Ruimtelijke kwaliteit, Landschap (ERL) opgesteld met een looptijd van 2017 tot 2026 (vastgesteld in GS op 16 mei 2017). Daartoe behoort ook, specifiek voor het aardbevingsgebied, een meerjarig en geactualiseerd Erfgoedprogramma (zie hierna, onder ‘gemeentelijk beleid’). 11 Minist erie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Nationale Omgevingsvisie – Duurzaam perspectief voor onze leefomg eving, september 2020. 12 De huidige NO VI zal worden vervangen door een nieuwe Nota Ruimte, waarin de beleidskeuzes voor de ontwikkeling van de leefomg eving in Nederlands voor 2030, 2050 en 2100 op hoofdlijnen worden vastgelegd. In het ERL-programma wordt door diverse partners samengewerkt op het gebied van erfgoed in relatie tot aardbevingsschadeherstel en versterking, het toekomstbestendig maken van erfgoed door herbestemming en verduurzamen en het financieren van onderhoud en restauratie. Ook is er aandacht voor ontwikkelingen die invloed hebben op het landschap, zoals de energietransitie en andere toevoegingen aan of ingrepen in het landschap en de bebouwde omgeving.
Het ERL-programma heeft de volgende algemene doelstelling: “Wij willen ons nageslacht een mooi, herkenbaar en beheersbaar thuis nalaten. Dat betekent dat we de identiteit van het gebied willen bewaren, herstellen en verder willen ontwikkelen en erfgoed van onze tijd willen toevoegen. We willen dat onze provincie aantrekkelijk blijft voor onze inwoners en bezoekers. En ervoor zorgen dat de positie van het erfgoed, de ruimtelijke kwaliteit en het landschap in Groningen uiteindelijk minder kwetsbaar wordt”. De gemeente Oldambt is een van de stakeholders van dit programma en van het bijbehorende Erfgoed- programma. | Belangrijke onderdelen ervan waren: het in beeld brengen van beeldbepalende en karakteristieke panden, het vastleggen daarvan in het omgevings- / bestemmingsplan, het maken van een ruimtelijke onderlegger daarvoor en het betrekken van en communiceren met bewoners daarover. Ten aanzien van materieel onroerend erfgoed speelt de provincie ook een belangrijke rol als subsidieverstrekker.
3.2.3 Gemeentelijk beleid Het beleid en de doelstellingen van de gemeente Oldambt voor cultureel erfgoed zijn te vinden in de volgende beleidsdocumenten: ▪ | Archeologische waardenkaart (2010)/Archeologische beleidskaart (2012) ▪ | Kwalitatief Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief Oldambt (2012) ▪ | Erfgoedstrategie (2016) ▪ | Omgevingsvisie (2017) ▪ | Startnotitie Omgevingsvisie (2023) ▪ | Erfgoedverordening 2024 (2023) ▪ | Omgevingsplan (2024) ▪ | Erfgoedprogramma (2017-2021; 2020-2023, verlengd tot 2028) ▪ | Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen (2020) ▪ | Boerderijenprogramma (2023) ▪ | Ambitiedocument Centrum Oldambt (2022) ▪ | Programma Wonen Oldambt 2021-2026 (2021) ▪ | Plan van Aanpak 2023 Versterking Oldambt (2022) ▪ | Omgevingsvisie Oldambt (ontwerp, 2025) ▪ | Archeologiebeleid Oldambt (2026) Ook in de Strategische visie vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030 | (november 2020, gemeenten Oldambt, Westerwolde, Veendam, Pekela en Stadskanaal) is ‘erfgoed’ een thema. Daarnaast bevat het Ruimtelijk-economisch perspectief A7/N33-regio (opgesteld door H+N+S Landschapsar | - chitecten en Libau in opdracht van de provincie Groningen en de gemeenten Midden-Groningen, Veendam en Oldambt, september 2021) beleid met betrekking tot erfgoed.
In dit document is als beleidsdoelstelling opgenomen dat vrijkomende agrarische bebouwing en erven bij voorkeur hergebruikt worden voor de vestiging van bedrijven in de dienstverlening, recreatieve sector en productie- en distributiebedrijven. Op die manier kunnen leegstaande monumentale boerderijen en schuren nieuwe economische broedplaatsen worden. In Bijlage 2 is een samenvatting te vinden van elk van deze documenten. Tabel 3.1 bevat een overzicht van de belangrijkste beleidsdoelen per document. Het Omgevingsplan, het Kwalitatief Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief en de Erfgoedverordening zijn daarin niet opgenomen, omdat dit eerder instrumenten zijn voor de uitvoering van het beleid, dan documenten waarin beleidsdoelen zijn geformuleerd. Zie de volgende pagina voor een overzicht. Pagina 16 van 72 | Pagina 17 van 72 Tabel 3.1 Overzicht beleidsdoelen van gemeente Oldambt voor erfgoed Beleidsdocument | Doelen Erfgoedstrategie (2016) | | Identiteit: erfgoed zorgt voor een gevoel van identificatie en verbondenheid met de omgeving; | Integraal: de verschillende erfgoedwaarden in de gemeente vormen gezamenlijk een verhaal; visie op erfgoed moet geïntegreerd worden in beleidsvelden zoals economie, stedenbouw, cultuur, toerisme en recreatie; | Erfgoed met het achterliggende verhaal moet zichtbaar en beleefbaar worden.
Omgevingsvisie (2017) | | Cultuurhistorisch erfgoed meer zichtbaar maken; | Verhaallijnen Graanrepubliek en Dollardrand; | Vrijkomende agrarische gebouwen: nieuwe functies nodig, maar passend bij gebied; | Meer beschermde dorpsgezichten aanwijzen. Startnotitie Omgevingsvisie (2023) | | Herziening Omgevingsvisie; | Opstellen masterplannen Scheemda en Bad Nieuweschans; | Wensbeeld: Nationaal Landschap, UNESCO Werelderfgoed; | Behoud van erfgoed door herbestemming en multifunctioneel gebruik van gebouwen; | Rol van erfgoed in vrijetijdseconomie; | Leegstand van erfgoed tegengaan door herbestemming en hergebruik; | Ruimte voor passende nevenfuncties. Erfgoedprogramma (2017-2021; 2020- | 2023) | | Grote of clusters van erfgoedpanden toekomstbestendig maken; | Kennisdeling archeologie en betrekken van archeologie bij planvorming; | Gerichte communicatie over karakteristieke panden; over kansen, verplichtingen, waarden, rechten, etc.; | Onderzoek naar de toepasbaarheid van de kaders en mogelijkheden voor integrale kaders/handreiking; | Inrichten van aanvullende financiële arrangement(en) en/of flexibiliseren van kaders; | Vertalen uitkomsten van onderwijsonderzoek in plan van aanpak voor kennis, innovatie, vakmanschap; | Werkplaats en depot.
Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal | | Behouden, versterken en doorontwikkelen | van erfgoed en Programma Groningen (2020) | cultuurlandschap; | Toegankelijk, zichtbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorie, erfgoed en toerisme; | Versterken van de toeristische infrastructuur; | Investeren in regiomarketing. Boerderijenprogramma (2023) | | Implementatie Boerderijenloket; | Inventariseren en analyseren van beleid, o.a. afwegingskader karakteristieke panden, actualisering nulmeting en waardekaarten, ontwikkelen beleid toezicht en handhaving; | Beleid actualiseren en harmoniseren; | Realiseren pilots en voorbeelden van toekomstig duurzame boerderijen (Koepelproject Graanrepubliek 2.0) | Beschouwen van subsidies en financieringsmogelijkheden | Overwegen of nationaal landschap van Oldambtster boerderijen mogelijk is. Ambitiedocument Centrum Oldambt (2022) | | Erfgoedpanden in Waterkwartier en omgeving, zoals de Schippersbeurs, de Phaff | -fabriek en de Tramwerkplaats, behouden door ontwikkeling en herbestemming. Programma Wonen Oldambt 2021-2026 | | Passende functiewijziging van boerderijen naar wonen evt. (2021) | i.c.m. bedrijf; | Maatwerk; bij herbestemming naar wonen boerderijen in/bij dorpskernen prioriteit.
Omgevingsvisie Oldambt (ontwerp, 2025) | | Behouden erfgoed en landschappelijke, historische en culturele verschillen in Oldambt; | Ruimte geven aan plannen om Oldambt nog beter te beleven en te ervaren; | De Dollardpolders als werelderfgoed-waardig gebied op de kaart zetten; | Doorgaan met het Boerderijenprogramma. Pagina 16 van 72 | Pagina 17 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 18 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 19 van 72 3.3 Instrumenten De gemeente Oldambt heeft de volgende instrumenten om het beleid vorm te geven en uit te voeren: Tabel 3.2 Instrumenten erfgoedbeleid gemeente Oldambt Bijlage 3 bevat een beschrijving van deze instrumenten. 3.4 Financiële middelen Het bewerkstelligen van de doelen van de gemeente Oldambt op het gebied van materieel onroerend erfgoed is bekostigd met verschillende middelen. In de programmabegrotingen en de jaarstukken van de gemeente Oldambt is aangegeven hoeveel middelen begroot en uitgegeven zijn voor het thema ‘cultureel erfgoed’ .
Volgens de Informatievoorschriften 2025 (versie 1.1 van 11 juli 2024) is de omschrijving van taakveld 5.5 Cultureel erfgoed: taken gericht op conserveren en voor publiek toegankelijk maken van cultureel erfgoed: ▪ Historische gebouwen, beschermde stads- dorpsgezichten en overige objecten met historische waarde in de publieke ruimte; ▪ Subsidie, beheer, onderhoud, toezicht en handhaven van cultureel erfgoed; ▪ Het (digitaal) zichtbaar maken van cultuurhistorische waarden. Ook het erfgoed dat de gemeente zelf bezit valt hieronder; in de gemeente Oldambt gaat het met name om enkele monumenten, molens en torens – in de periode 2018 tot en met 2023 in totaal ongeveer 13 à 14 objecten – en de daarbij behorende apparaatskosten. In fi guur 3.1 is weergegeven hoeveel de gemeente Oldambt in de jaren 2018 tot en met 2023 heeft uitgegeven aan ‘cultureel erfgoed’ .13 13 Daarbij is het gerealiseerde saldo weergegeven, de gerealiseerde lasten minus de gerealiseerde baten. In bijlage 3 zijn de begrote en gerealiseerde lasten, baten en saldi van 2018 tot en met 2023 te vinden.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 18 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 19 van 72 Figuur 3.1 Uitgaven ‘cultureel erfgoed’ gemeente Oldambt 2018-2023 (Bron: Jaarstukken) In de periode 2018 tot en met 2023 heeft de gemeente Oldambt gemiddeld € 374.000 per jaar uitgegeven aan ‘cultureel erfgoed’ . In fi guur 3.2 is weergegeven hoeveel baten de gemeente Oldambt had binnen het taakveld ‘cultureel erfgoed’ in de jaren 2018 tot en met 2023. De baten bestaan uit subsidies van het rijk en van de provincie voor instandhouding, onderhoud en restauratie van erfgoedpanden, voornamelijk het erfgoed dat de gemeente zelf in bezit heeft. Ook inkomsten uit verhuur en verpachting van het eigen erfgoed behoren tot de baten. Daarnaast kreeg de gemeente Oldambt in 2021 € 40.000 vanuit het Erfgoedprogramma 2020-2023; in 2023 kreeg de gemeente € 25.129 van de provincie voor het participatietraject rond het Boerderijenprogramma en € 25.000 voor het opstellen van een waar- denkaart. Figuur 3.2 Baten ‘cultureel erfgoed’ gemeente Oldambt 2018-2023 (Bron: Jaarstukken) In 2018 was er een forse uitschieter wat betreft de baten voor erfgoed.
Dit is te verklaren doordat de gemeente in dat jaar € 93.647 subsidie van de provincie ontving voor restauratie van de tunnel en zitbank in het Sterrebos in Winschoten en € 29.915 subsidie van het rijk voor instandhouding van molens. In de periode 2018 tot en met 2023 waren de baten voor het taakveld cultureel erfgoed gemiddeld € 57.000 per jaar.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 20 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 21 van 72 De gemeente Oldambt heeft echter meer baten op het gebied van erfgoed die niet in de baten onder het taakveld ‘cultureel erfgoed’ in de Jaarstukken vermeld zijn. Omdat er geen overzicht is van de omvang van deze baten, zijn deze niet meegenomen in de figuren en grafieken en in de vergelijking met andere gemeenten. Een voorbeeld van middelen die in beperkte mate zijn opgenomen in de cijfers in de Jaarstukken onder het taakveld ‘cultureel erfgoed’ , zijn middelen die de gemeente Oldambt krijgt van het Rijk in relatie tot de problematiek rond de gaswinning, aardbevingsschade en versterkingsopgave. Omdat deze problematiek een directe relatie heeft met erfgoed, maken ook de gelden die door de rijksoverheid voor de opgaven op dit gebied ter beschikking worden gesteld deel uit van de beschikbare en bestede middelen voor het thema ‘erfgoed’ . De gemeente Oldambt krijgt middelen via het Erfgoedprogramma, het Nationaal Programma Groningen en de Nationaal Coördinator Groningen. Met het Rijk en de Nationaal Coördinator zijn afspraken gemaakt over een financiële vergoeding (lumpsum-bijdra- ge) voor de kosten die de regionale overheden moeten maken in het kader van de aardbevingsopgave.
Met een verdeelsleutel zijn deze middelen verdeeld binnen de regio. In 2019 was voor de gemeente Oldambt € 398.709 beschikbaar. Verder is aanvullend een bijdrage ontvangen van de Nationaal Coördinator Groningen van € 25.000 voor een inventarisatie van beeldbepalende en karakteristieke panden (in het kader van het Erfgoedprogramma). Hiervoor is een opdracht verstrekt aan Libau die deze inventarisatie heeft uitgevoerd. In 2019 is van de beschikbare middelen in totaal c.a. € 396.000 besteed aan onder andere projectmanagement, ondersteuning, communicatie en personele inzet. Daarnaast zijn deze middelen besteed aan inhuur van externe deskundigen (o.a. adviseur stedenbouw, projectleider boerderijen) en de inventarisatie door Libau. Het resterende deel van de middelen (c.a. € 27.000) is overgeheveld naar het budget voor 2020. In 2022 is de personele inzet fors verhoogd met name voor vergunningverlening, erfgoed en Ruimtelijke Ordening. In totaal is in 2022 een bedrag van € 798.899 besteed. Het resterende deel (€ 447.993) is overgeheveld naar het budget voor 2023. Dankzij subsidiegelden van de provincie Groningen en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) kon in september 2021 aan Libau de opdracht gegeven worden tot het maken van een Boerderijenprogramma. Het Boerderijenprogramma is medegefinancierd vanuit het erfgoedprogramma, onderdeel van het Nationaal Programma Groningen.
Het participatietraject voor de totstandkoming van het Boerderijenprogramma is medegefinancierd door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en de provincie. De uitvoering van het Boerderijenprogramma bedraagt ongeveer € 200.000 per jaar, op basis van 2,0 fte. Dit bedrag is meegenomen in de begroting voor 2024 en 2025.14 De financiële analyses en vergelijkingen die in dit onderzoek gemaakt zijn, zijn uitsluitend gebaseerd op de cijfers voor het taakveld ‘cultureel erfgoed’ zoals vermeld in de Jaarstukken. In figuur 3.3 is te zien hoeveel de gemeente Oldambt in de jaren 2018 tot en met 2023 per inwoner heeft uitgegeven aan ‘cultureel erfgoed’: 14 Bron: raadsvoorstel vaststelling Boerderijenprogramma Figuur 3.3 Uitgaven ‘cultureel erfgoed’ per inwoner gemeente Oldambt 2018-2023 (Bron: Jaarstukken) Per inwoner heeft de gemeente Oldambt in de jaren 2018 tot en met 2023 gemiddeld bijna 10 euro uitgegeven aan ‘cultureel erfgoed’. In de jaren 2020 en 2021 is minder uitgegeven; een mogelijke verklaring daarvoor is de coronapandemie. 3.5 Menskracht In tabel is weergegeven hoeveel fte de gemeente Oldambt had voor monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten in de jaren 2019, 2021 en 2023.
Tabel 3.3 Aantal fte voor monumenten en beschermde gezichten 2019-2023 AAaannttaall ffttee ggeemmeeeennttee OOllddaammbbtt vvoooorr mmoonnuummeenntteenn eenn bbeesscchheerrmmddee ssttaaddss-- eenn ddoorrppssggeezziicchhtteenn 22001199 | 22002211 | 22002233 fte monumenten en beschermde gezichten - beleid | 1 | 1 | 1 fte monumenten en beschermde gezichten - uitvoering | 0 | 0 | 0 fte monumenten en beschermde gezichten - toezicht | 0 | 0 | onbekend fte monumenten en beschermde gezichten - totaal | 1 | 1 | 1 Bron: Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, 12-03-2025 Wat opvalt is dat er volgens deze bron voor de onderdelen ‘uitvoering’ en ‘toezicht’ geen gemeentelijke personele capaciteit is in alle peiljaren. De gegevens zijn destijds door een gemeentemedewerker aangeleverd in het kader van de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed en blijken niet altijd correct te zijn. In de praktijk zijn de taken op het gebied van toezicht en handhaving wel uitgevoerd, ondanks wellicht een tekort aan menskracht op dit terrein In 2023 heeft de gemeente Oldambt aangegeven dat zij 3 personen heeft die deskundig zijn op het gebied van mo- numenten en beschermde gezichten.15 (bron : Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed).
Zowel in 2019, 2021 als in 2023 heeft de gemeente aangegeven dat zij over onvoldoende personeel beschikt voor taakuitvoering op gebied van monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten. Dit geldt overigens voor negen van de tien Groninger gemeenten. 15 | bron: Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed. Pagina 20 van 72 | Pagina 21 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 | Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 22 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 23 van 72 Tabel 3.4 Aantal personen met deskundigheid m.b.t. monumenten en beschermde gezichten in 2023 De gemeente heeft in 2023 in de Monitor aangegeven op het terrein van monumenten en beschermde gezichten onvoldoende toe te komen aan de uitvoering, toezicht en handhaving, interne afstemming en het ontwikkelen van draagvlak voor erfgoed. De erfgoedmedewerkers van de gemeente hadden in 2023 deskundigheid op het gebied van groen erfgoed, (historische) stedenbouw en dorpskernen, historische geografie en erfgoedwaarden cultuurlandschap, de wederopbouwperiode, duurzaamheid bij monumenten, en wet- en regelgeving met betrekking tot erfgoed.
16 Deze medewerkers hadden in 2023 geen deskundigheid op het gebied van architectuur- en bouwgeschiedenis, bouw- en restauratietechniek, historische interieurs, ruimtelijke ordening in relatie tot erfgoed en herbestemming. In tabel 3.5 is dit schematisch weergegeven. Tabel 3.5 Deskundigheid van medewerkers toezicht rijksmonumenten en beschermde gezichten in 2023, bron: Mo- nitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed. De gemeente heeft door raadpleging van de steunpunten en inhuur van Libau of andere deskundigen de benodigde deskundigheid ingeschakeld. Samenvattend kan gesteld worden dat de gemeente Oldambt al lange tijd – tenminste vijf jaar – een tekort aan menskracht heeft om het erfgoedbeleid uit te voeren. 16 bron: Monitor Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed.
Oldambt 3 Eemsdelta 1 Groningen 14 Het Hogeland 3 Midden-Groningen 2 Westerkwartier 4 Westerwolde 3 Pekela 0 Veendam 3 Stadskanaal 1 AAaannttaall ppeerrssoonneenn mmeett ddeesskkuunnddiigghheeiidd oopp hheett ggeebbiieedd vvaann mmoonnuummeenntteenn eenn//ooff bbeesscchheerrmmddee ggeezziicchhtteenn iinn 22002233 architectuurgeschiedenis 0 bouwgeschiedenis/bouwhistorisch onderzoek 0 bouwtechniek 0 restauratietechniek 0 groen erfgoed 1 (historische) stedenbouw en dorpskernen 1 historische geografie en erfgoedwaarden cultuurlandschap 1 historische interieurs 0 wederopbouwperiode 1 ruimtelijke ordening in relatie tot erfgoed 0 herbestemming 0 duurzaamheid bij monumenten 1 wet- en regelgeving m.b.t. erfgoed 1 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 22 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 23 van 72 Ook landelijk is een tekort aan personele capaciteit op het gebied van erfgoed een probleem.
In 2024 heeft Lysias Advies de resultaten van een landelijk onderzoek gepresenteerd: Inventarisatie Erfgoed & Overheid; een inventarisatie van knelpunten, kansen en oplossingen bij gemeenten en provincies voor uitvoering van erfgoedtaken in de fysieke leefomgeving.17 Dit onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van zorgen over de capaciteit en deskundigheid bij gemeenten en provincies op het gebied van erfgoed in de fysieke leefomgeving. De capaciteit en deskundigheid die gemeenten en provincies nodig hebben om de (wettelijke) taken rondom archeologie, gebouwd erfgoed en cultuurlandschappen uit te voeren, staan onder druk. In een gesprek dat de provincie heeft gevoerd met de gemeente in het kader van het interbestuurlijk toezicht voor ‘gebouwd erfgoed en archeologie’ wordt als risicofactor van het gebrek aan personele capaciteit voor dit beleidsonderdeel genoemd dat monumentale waarden niet goed meegewogen worden in de besluitvorming en dat beleidsontwikkeling stagneert.18 17 Lysias Advies, Inventarisatie Erfgoed & Overheid; een inventarisatie van knelpunten, kansen en oplossingen bij gemeenten en pr ovincies voor uitvoering van erfgoedtaken in de fysieke leefomgeving, 19-12-2024. 18 Provincie Groningen, Verslag gesprek IBT Gebouwd Erfgoed & Archeologie, 27 februari 2025.
Foto: ZO Groningen Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 24 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 25 van 72 Hoofdstuk 4 Resultaten Samenvatting van dit hoofdstuk De gemeente Oldambt heeft in de afgelopen jaren verschillende doelen bereikt op het gebied van erfgoed. Successen zijn: het benoemen van de verhaallijnen Graanrepubliek en Dollardrand als ‘kapstok’ voor erfgoedbeleid, zorgvuldige op onderzoek gebaseerde ontwikkeling van beleid voor behoud van cultuurhistorisch waardevolle boerderijen, het aanwijzen van karakteristieke panden, het opstellen van een Boerderijenprogramma, het in samenwerking met partners instellen van loketten voor inwoners, samenwerking binnen het Erfgoedprogramma. Knelpunten zijn: de staat van het erfgoed in Winschoten en archeologische monumenten, langdurige planologische procedures voor het realiseren van nieuwe functies in monumenten, het gebrek aan evaluatie van beleid. De samenwerking met partners verloopt goed, maar door personeelswisselingen en tijdgebrek wordt soms afstand ervaren. De gemeenteraad wordt alleen geïnformeerd wanneer daar aanleiding toe is, niet structureel. Kernpunten voor de raad • De gemeenteraad wordt uitsluitend incidenteel geïnformeerd over onderdelen van het erfgoedbeleid.