9a.2 Deel 2 Erfgoedbeleid Oldambt - Rapport van bevindingen
Tekst van het document
Een compleet zicht ontbreekt ech- ter, omdat het meldings- en registratiesysteem niet filtert op erfgoedstatus. Dit geldt ook voor aangevraagde omge- vingsvergunningen. In de Monitor Inspectie Overheidsinformatie Erfgoed heeft de gemeente Oldambt aangegeven dat niet bekend is hoeveel aanvragen voor een (uitgebreide) omgevingsvergunning voor het wijzigen van een rijksmo- nument zij in de afgelopen twee jaar heeft ontvangen. Ook is niet bekend hoeveel vergunningen verleend en hoeveel er geweigerd zijn. Niet alleen voor rijksmonumenten is dit niet bekend, maar ook voor gemeentelijke monumenten en karakteristieke of beeldbepalende panden. Leegstand en brandveiligheid monumenten Volgens de antwoorden in de Monitor Inspectie Overheidsinformatie Erfgoed levert de gemeente geen bijdrage aan het voorkomen leegstand van monumenten/gebouwen in beschermde gezichten. Dit is opmerkelijk, aangezien het voorkomen van leegstand van erfgoed een expliciete doelstelling is in verschillende beleidsdocumenten van de ge- meente Oldambt, waaronder de Startnotitie Omgevingsvisie, het Programma Wonen Oldambt 2021-2026, het Boer- derijenprogramma en de Ontwerp Omgevingsvisie 2025. Ook het Regionaal Woon- en Leefbaarheidsplan Oost-Gro- ningen, waarin de gemeente Oldambt participeert, bevat beleid op het gebied van het voorkomen of tegengaan van leegstand, zij het niet expliciet gericht op erfgoedpanden.
De gemeente Oldambt heeft goed zicht op de aantallen leegstaande en verwaarloosde monumenten. Volgens de Monitor Inspectie Overheidsinformatie Erfgoed stonden er in 2023 in de gemeente Oldambt vijf rijksmonumenten leeg. In de gemeente Kerkrade waren dat er drie. De gemeenten Hoogeveen en Westerkwartier hebben ‘niet van toe- passing’ ingevuld. Het is niet duidelijk of dit betekent dat er geen monumenten leeg staan of dat de gemeente niet weet of er monumenten leeg staan. De gemeente Oldambt heeft in 2023 aangegeven dat er tien rijksmonumenten langdurig verwaarloosd zijn en vijf daarvan door ernstige verwaarlozing in gevaar zijn. De gemeenten Hoogeveen. Kerkrade en Westerkwartier weten niet hoeveel monumenten er verwaarloosd zijn. Dit maakt het waarschijnlijker dat deze gemeenten ook niet weten hoeveel er leeg staan. De gemeente Oldambt noemt concrete aantallen en is dus goed op de hoogte van leegstand en verwaarlozing van monumenten. Religieus erfgoed De gemeente Oldambt heeft geen Kerkenvisie, net als de gemeenten Hoogeveen en Kerkrade. De reden dat Ol - dambt geen Kerkenvisie heeft, is de krappe personele bezetting.47 Daarnaast fungeert de stichting Oude Groninger Kerken al sinds 1969 als vangnet voor historische kerken in de gehele provincie die in slechte staat verkeren, hun oorspronkelijke functie verloren hebben of dreigen te verliezen. Hierdoor ontbrak de urgentie.
Toen het opstellen van Kerkenvisies hoger op de agenda leek te komen, waren er verschillende grote gemeentelijke herindelingen – waar - onder ook in de huidige gemeente Oldambt. Ook dat is een reden dat er geen Kerkenvisie is opgesteld. De gemeente Westerkwartier heeft wel een Kerkenvisie. De gemeente Oldambt heeft destijds in de monitor wel aangegeven het voornemen te hebben om religieus erfgoed op te nemen in de Omgevingsvisie. In de Ontwerp Omgevingsvisie 2025 wordt echter geen melding gemaakt van religieus erfgoed. Religieus erfgoed neemt geen prominente plek in in het erfgoedbeleid en heeft de afgelopen jaren geen hoge prioriteit gehad; er waren andere urgentere zaken. De persone- le bezetting was niet toereikend en er moesten prioriteiten worden gesteld. 47 Bron: vragenlijst & interviews gemeente Oldambt. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 44 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 45 van 72 Op de vraag in de Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed wat de gemeente doet om leegstand van religieus erf - goed te voorkomen, heeft de gemeente in 2023 geantwoord dat zij in overleg treedt met potentiële investeerders en de religieuze gemeenschap om gezamenlijk te zoeken naar passende herbestemmingsoplossingen.
Ook heeft zij aangegeven betrokken te zijn bij de instandhouding van religieus erfgoed “middels advisering op bestuurlijk en organisatorisch niveau” .48 Daarnaast heeft de gemeente aangegeven financiële stimulansen te bieden aan particu- lieren en organisaties die religieuze gebouwen willen herbestemmen. Het is echter niet duidelijk om welke financiële stimulansen het gaat. Uit het interview met de provincie is naar voren gekomen dat de gemeente Oldambt wel beleid heeft geformuleerd op het gebied van funerair erfgoed en instandhouding van cultuurhistorisch waardevolle begraafplaatsen. Ook is er specifieke aandacht voor Joodse begraafplaatsen en de rol van de gemeente in de onteigening van Joods bezit in de Tweede Wereldoorlog. Archeologie Op het gebied van archeologie heeft de gemeente Oldambt wel beleid opgesteld, maar had tot voor kort geen geac- tualiseerde vastgestelde archeologische waarden- en verwachtingskaart; inmiddels is het geactualiseerde archeo- logiebeleid en de bijbehorende waardenkaart vastgesteld en gepubliceerd.49 De geldende archeologische waarden- kaart van de gemeente Oldambt dateert uit 2010. Het opstellen van een geactualiseerde kaart is afgerond en wordt voor het einde van het jaar (2025) ter vaststelling aangeboden aan de gemeenteraad. Niet bekend is hoeveel fte de gemeente voor archeologie heeft.
In ieder geval heeft zij onvoldoende personeel op dit terrein – zo is ook gebleken uit het gesprek in het kader van het Interbestuurlijk Toezicht van februari 2025. Dit tekort geldt ook voor de andere referentiegemeenten. Voor vraagstukken op het gebied van archeologie raadpleegt de gemeente het provinciale steunpunt. De gemeente heeft aangegeven dat archeologische rijksmonumenten zijn opgenomen in de bestemmings- dan wel omgevingsplannen. Bijlage 4 bevat een vergelijkend overzicht van de uitvoering van de wettelijke taken door de gemeenten Oldambt, Hoogeveen, Kerkrade en Westerkwartier. 5.4 Vergelijking financiële middelen In figuur 5.3 is weergegeven hoeveel de gemeenten Oldambt, Hoogeveen, Kerkrade en Westerkwartier in de jaren 2019 tot en met 2023 hebben uitgegeven aan het taakveld ‘cultureel erfgoed’ . Omdat de gemeente Westerkwartier op 1 januari 2019 gevormd is uit de gemeenten Grootegast, Leek, Marum en Zuidhorn en een deel van de gemeente Winsum kon niet verder teruggekeken worden dan 2019. 48 Bron: Monitor Overheidsinformatie en Erfgoed. 49 https:// www.gemeente-oldambt.nl/archeologiebeleid-oldambt-2025 Op archeologisch gebied heeft de gemeenteraad in 2010 de Archeologienota en de archeologische waardenkaart vastgesteld.
Vanaf dat moment werd in nieuwe bestemmingsplannen of bij de actua- lisatie van bestaande bestemmingsplannen rekening gehouden met bekende en verwachte archeologische waarden. In alle bestemmings- plannen zijn regels opgenomen ter bescherming van het archeologisch erfgoed, dat door bodemingrepen aangetast zou kunnen worden (Bron: Raadsvoorstel erfgoedstrategie gemeente Oldambt, januari 2016). Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 44 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 45 van 72 Figuur 5.3 Uitgaven ‘cultureel erfgoed’ 2019-2023 - benchmark Hieruit komt naar voren dat de g emeente Oldambt veel meer uitgeeft aan dit taakveld dan de referentiegemeenten. Hierbij moet worden opgemerkt dat de defi nitie van ‘cultureel erfgoed’ per gemeente kan verschillen, evenals de omvang van het gemeentelijk bezit van monumenten. De gerealiseerde baten en de gerealiseerde lasten voor ‘cultureel erfgoed’ zijn weergegeven in de fi guren 5.4 en 5.5. Hier is te zien dat de gemeenten Oldambt en Westerkwartier, die meer uitgeven aan cultureel erfgoed dan de ge- meenten Hoogeveen en Kerkrade, ook meer baten hebben op dit gebied. Opvallend is dat de baten van de gemeen- ten Hoogeveen en Kerkrade zeer gering zijn. Figuur 5.4 Gerealiseerde lasten ‘cultureel erfgoed’ 2019-2023 benchmark
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 46 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 47 van 72 Figuur 5.5 Gerealiseerde baten ‘cultureel erfgoed’ 2019-2023 benchmark De fi guren 5.4 en 5.5 hebben omwille van de vergelijkbaarheid eenzelfde maatvoering in de y-as. Ten opzichte van de lasten zijn de baten voor het taakveld ‘cultureel erfgoed’ relatief gering. In fi guur 5.6 is ingezoomd op de baten van de vier gemeenten. Figuur 5.6 Gerealiseerde baten ‘cultureel erfgoed’ 2019-2023 benchmark – details In fi guur 5.6 is te zien dat de baten van de gemeenten Oldambt en Westerkwartier vele malen hoger zijn dan die van de gemeenten Hoogeveen en Kerkrade. De baten van de gemeente Oldambt zoals opgenomen in de Jaarstukken bestaan in deze periode uit subsidies van het rijk en van de provincie voor instandhouding, onderhoud en restauratie van erfgoedpanden, voornamelijk het erfgoed dat de gemeente zelf in bezit heeft. Ook inkomsten uit verhuur en verpachting van het eigen erfgoed behoren tot de baten. Daarnaast kreeg de gemeente Oldambt in 2021 € 40.000 vanuit het Erfgoedprogramma 2020-2023; in 2023 kreeg de gemeente € 25.129 van de provincie voor het participatietraject rond het Boerderijenprogramma en € 25.000 voor het opstellen van een waardenkaart.
Daarnaast heeft de gemeente meer baten op het gebied van erf- goed die buiten de Jaarstukken en buiten deze vergelijking vallen. Het is niet bekend waaruit de baten van de andere gemeenten bestaan.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 46 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 47 van 72 Figuur 5.7 laat zien hoe de vier gemeenten zich ten opzichte van elkaar verhouden wat betreft de uitgaven aan ‘cul- tureel erfgoed’ per inwoner in de jaren 2019 tot en met 2023. Figuur 5.7 Gerealiseerde uitgaven ‘cultureel erfgoed’ per inwoner in 2018-2023 benchmark Het jaar 2018 is hier ook meegenomen, hoewel er van de gemeente Westerkwartier in dat jaar geen gegevens zijn omdat deze gemeente op 1 januari 2019 is gevormd. Uit de fi guur komt naar voren dat de gemeente Oldambt in alle jaren per inwoner fors meer uitgeeft aan het taakveld ‘cultureel erfgoed’ . De uitgaven kunnen ook worden afgezet tegen het aantal monumenten. Aangezien echter het taakveld ‘cultureel erf- goed’ in elke gemeente veel meer omvat dan alleen gebouwd erfgoed en de gemeenten ook verschillende defi nities van ‘cultureel erfgoed’ hanteren, geven deze cijfers slechts een grove indicatie. In deze berekening zijn karakteristie- ke panden buiten beschouwing gelaten omdat hiervan geen betrouwbare, actuele cijfers beschikbaar zijn. Figuur 5.8 Gemeentelijke uitgaven per beschermd object in 2023 exclusief karakteristieke objecten
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 48 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 49 van 72 De gemeente Kerkrade geeft per beschermd erfgoedobject veel meer uit aan ‘cultureel erfgoed’ dan de andere ge- meenten. Deze gemeente kent veel minder erfgoedpanden dan de gemeenten Oldambt en Westerkwartier; de ge- meente Hoogeveen kent er nog minder. Bij de duiding van de betekenis van deze cijfers speelt ook hier de defi nitie van het taakveld ‘cultureel erfgoed’ een belangrijke rol. Om nog beter zicht te krijgen op de relatieve omvang van de uitgaven van de gemeente Oldambt aan cultureel erf- goed is onderzocht hoeveel de andere negen Groninger gemeenten aan dit taakveld uitgeven. Figuur 5.9 toont de gerealiseerde lasten in 2023. Of de gemeenten Veendam en Stadskanaal niets hebben uitgegeven of dat de cijfers ontbreken, is niet bekend. Deze fi guur laat zien dat de gemeenten Westerwolde, Het Hogeland en Groningen bedui- dend meer uitgeven aan cultureel erfgoed. Gezien de grote hoeveelheid erfgoedpanden in de gemeente Groningen ligt het voor de hand dat deze gemeente ook fl ink hogere lasten heeft. Minder voor de hand liggend zijn de hoge uitgaven van de gemeente Westerwolde aan dit taakveld.
Deze gemeente heeft, blijkens het Jaarverslag, in dit jaar diverse cultuurhistorische waardenkaarten laten opstellen, de inventarisatie van karakteristieke panden uitgevoerd en verschillende grote restauraties van eigen monumenten laten uitvoeren. Figuur 5.9 Gerealiseerde lasten ‘cultureel erfgoed’ in 2023 van alle Groninger gemeenten (Bron: CBS) Wanneer de gemeentelijke lasten voor cultureel erfgoed gerelateerd worden aan het aantal inwoners, zit de ge- meente Groningen in 2023 onder het gemiddelde van € 8. De gemeente Westerwolde springt eruit met een uitgave van € 31 euro per inwoner. De gemeente Oldambt zit met € 12 per inwoner boven het gemiddelde.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 48 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 49 van 72 Figuur 5.10 Gerealiseerde lasten ‘cultureel erfgoed’ per inwoner in 2023 van alle Groninger gemeenten (Bron: CBS) Wanneer de uitgaven aan cultureel erfgoed per inwoner van de gemeente Oldambt vergeleken worden met het ge- middelde van alle Nederlandse gemeenten in 2023, blijkt dat de gemeente Oldambt per inwoner fl ink meer uitgeeft aan dit taakveld. Ook de baten van de gemeente Oldambt per inwoner waren in 2023 twee keer zoveel als het lan- delijk gemiddelde. Figuur 5.11 Lasten en baten cultureel erfgoed per inwoner in 2023 voor Oldambt en landelijk gemiddelde (Bron: CBS) De gemeente verkrijgt de middelen voor cultureel erfgoed uit verschillende bronnen. Omdat de problematiek rond de gaswinning, aardbevingsschade en versterkingsopgave een directe relatie heeft met erfgoed, maken ook de gel- den die door de rijksoverheid voor de opgaven op dit gebied ter beschikking worden gesteld deel uit van de beschik- bare en bestede middelen voor het thema ‘erfgoed’ . De gemeente Oldambt krijgt middelen via het Erfgoedprogram- ma, het Nationaal Programma Groningen en de Nationaal Coördinator Groningen. Deze middelen zijn in beperkte mate opgenomen in de cijfers in de Jaarstukken onder het taakveld ‘cultureel erfgoed’ .
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 50 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 51 van 72 Hoofdstuk 6 Bestuur en politiek Samenvatting van dit hoofdstuk De verantwoordelijk wethouder is zeer actief en ook inhoudelijk sterk betrokken bij het thema ‘erfgoed’ . Hij vervult geregeld een coördinerende rol. Personeelsgebrek is een knelpunt, evenals het niet parallel lopen van het ritme van de begrotings- en beleidscyclus met het beschikbaar komen van middelen. Onzekerheid over structurele middelen maakt het moeilijk om toezeggingen te doen en duidelijkheid te creëren. Vraagstukken en problemen binnen het sociale domein en armoedebeleid krijgen prioriteit ten koste van het erfgoedbeleid. Instandhouding van erfgoed wordt soms als een ‘luxeprobleem’ ervaren en blijft voor sommigen verbonden met de beladen geschiedenis van het Oldambt. De raad ziet erfgoed als zowel lust (identiteit, leefomgeving, toerisme) als last (kosten, leegstand, risico op criminaliteit, discussie over inzet van gemeenschapsgeld bij particulier bezit). Cruciaal is volgens de raad dat erfgoedpanden functioneel blijven; herbestemming vraagt maatwerk en een heldere route door regels, loketten en subsidiestromen. Kernpunten voor de raad • Ambtelijk is de betrokkenheid bij het beleidsveld erfgoed hoog, maar de governance is kwetsbaar.
• De wethouder is zeer actief, is goed op de hoogte van alle ontwikkelingen, heeft goede contacten met samenwerkingspartners en erfgoedeigenaren, vervult geregeld een coördinerende rol en spant zich in om (extra) financiële middelen te verwerven voor erfgoed. • Er is een spanningsveld tussen de behoefte aan structurele financiële middelen voor erfgoed en de termijnen waarop de middelen steeds tijdelijk beschikbaar komen. Ambities en enthousiasme wor - den telkens weer geremd omdat beloofde middelen nog niet daadwerkelijk ingezet kunnen worden. De verschillende financiële ontwikkelingen en ritmes lopen niet parallel. Dit vormt een belemmering voor het doen van toezeggingen en het creëren van voorspelbaarheid. • Erfgoed is geen neutraal beleidsterrein. Het is verbonden met sterke emoties, zowel positief – een ge- voel van vertrouwdheid, herkenbaarheid en eigenheid – maar ook negatief – herinnerend aan beladen tijden waarin welvaart ongelijk verdeeld was en sprake was van onderdrukking en uitbuiting. • Politiek-bestuurlijk krijgen het sociaal domein en armoedevraagstukken vaak prioriteit, wat ten koste gaat van de politiek-bestuurlijke aandacht voor erfgoed, terwijl verval en leegstand maatschappelijke schade kunnen veroorzaken (verrommeling, veiligheids- en leefbaarheidsvraagstukken).
Gebruik van dit hoofdstuk: dit hoofdstuk heeft een bestuurlijke en politieke duiding van het gemeentelijke erfgoedbeleid. 6.1 Inleiding Om de bestuurlijke en politieke aspecten van het thema ‘erfgoed’ in de gemeente Oldambt te onderzoeken, is een gesprek gevoerd met de verantwoordelijk wethouder en is er een bijeenkomst met de raad belegd, waarin raadsle- den konden reageren op en discussiëren over enkele stellingen rond dit thema. Dit hoofdstuk geeft een beschrijving en duiding van de uitkomsten daarvan. Doel en afbakening Dit hoofdstuk heeft tot doel de raad een bestuurlijke en politieke duiding te verschaffen van het gemeentelijke erf - goedbeleid. Leeswijzer In dit hoofdstuk wordt eerst de rol van de wethouder en het dagelijks bestuur beschreven. Daarna komt de visie van de raad op dit beleidsthema aan de orde. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 50 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 51 van 72 6.2 Het dagelijks bestuur Het besef dat er in de binnenstad van Winschoten in het verleden veel historische panden verloren zijn gegaan is voor de gemeente aanleiding om zich te blijven inspannen voor het behoud van cultuurhistorisch waardevolle pan- den. Op dit moment wordt er gewerkt aan herbestemming van bovenwoningen en achterwoningen bij winkels.
Ook zijn er plannen om het water weer terug te brengen in het centrum, waar in het verleden veel driften zijn gedempt. Er is hard gewerkt om het Boerderijenprogramma en het revolverende fonds voor herbestemming van boerderijen van de grond te krijgen. Ook de Erfgoeddeal van € 800.000 van de provincie en € 800.000 van het Rijk, waardoor 5 boerderijen weer een nieuwe toekomst zullen krijgen, is een mooi resultaat. Er is veel enthousiasme op dit gebied, maar ook veel emotie. Eigenaren van historische boerderijen hebben te maken met financiële problemen en frustra- tie over de bureaucratie rond de aardbevingsschade, versterkingsproblematiek, droogteschade etc. Ook de beladen herinnering aan de tijd van de herenboeren speelt een rol. De wethouder is sterk betrokken bij dit onderwerp en heeft regelmatig persoonlijk contact met eigenaren. Hij kent de dossiers van vervallen boerderijen en kent ook de eigenaren bij naam. Een knelpunt op het gebied van herbestemming zijn de procedures voor ruimtelijke ordening in het buitengebied. Met name herbestemmingen waarbij nieuwe wooneenheden gerealiseerd worden lopen regelmatig vast. Herbestemming van industrieel erfgoed en instandhouding en restauratie van monumentale molens zijn ook the- ma’s waarvoor de wethouder zich actief inzet.
Wat betreft het erfgoed dat in eigendom is van de gemeente: gemeen- ten kunnen wel gebruik maken van rijkssubsidie voor regulier onderhoud, maar niet van de provinciale restaura- tiesubsidie. Dat maakt het financieren van groot onderhoud en restauratie soms lastig. Wat betreft het religieuze erfgoed: de gemeente Oldambt heeft nog geen kerkenvisie, maar dat is wel een voornemen voor de toekomst. Knelpunten zijn: een tekort aan menskracht en middelen. Toezicht en handhaving zijn uitgevoerd, maar ook op dit terrein lijkt sprake van een personeelstekort en blijft aandacht nodig. Mensen blijven slechts kort bij een middelgrote gemeente zoals Oldambt; net wanneer ze zijn ingewerkt vertrekken ze dikwijls naar een werkgever die meer te bie- den heeft. Aan het doel om erfgoed met toerisme te verbinden, door bijvoorbeeld routes langs erfgoedpanden, met uitleg over de geschiedenis via bijvoorbeeld QR-codes, wordt nog gewerkt. Het gebrek aan menskracht speelt ook op dit ter - rein. Libau is een gedeeltelijke oplossing en ook de provincie helpt door menskracht ter beschikking te stellen via traineeships en detachering. De rol van de wethouder bestaat voornamelijk uit het verwerven van (extra) financiële middelen. Dit zijn langdurige processen en de verschillende financiële ontwikkelingen en ritmes lopen niet parallel. Het ‘ravijnjaar’ is nu verscho- ven van 2026 naar 2028.
Er moet op dit moment bezuinigd worden, terwijl er wel middelen zullen komen via Nij Begun. Die middelen zijn echter nog niet specifiek geoormerkt, wat maakt dat er geen toezeggingen gedaan kunnen worden. Er is dus een spanningsveld tussen de hoge ambities en de belofte van financiële middelen enerzijds en het moeten afremmen door een tekort aan beschikbare middelen op dit moment. Het contact met de provincie, Libau, de Hollandse Molen, Bond Heemschut is goed. De raad heeft zeker belangstel- ling voor erfgoed. Echter, de problemen in het sociale domein en de bezuinigingen op dit terrein, hebben prioriteit. Daar ligt de focus en niet op erfgoed. Er is voor erfgoed wel incidenteel geld beschikbaar, maar niet structureel. 6.3 De gemeenteraad Het thema ‘erfgoed’ wordt door de raad als een lust én een last ervaren. Een lust: omdat het mooi is en bijdraagt aan een prettige leefomgeving en de omgeving karakter en sfeer geeft, omdat het toeristen trekt en zo de lokale econo - mie bevordert. Een last: omdat vervallen panden en panden zonder functie criminaliteit aantrekken en de omgeving ontsieren, omdat de kosten voor het onderhoud hoger zijn dan voor panden zonder erfgoedstatus, wat zowel de eigenaren als de gemeenschap op kosten jaagt.
Een vraag is ook of het wenselijk is gemeenschapsgeld in te zetten voor het onderhoud van particulier bezit, terwijl dat ook voor andere doelen ingezet had kunnen worden. Ook is het zo dat als er niet in regulier onderhoud geïnvesteerd wordt, het op de langere termijn veel duurder en moeilijker is om het erfgoed te restaureren. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 52 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 53 van 72 Essentieel is dat erfgoedpanden functioneel blijven. Er moeten voldoende mogelijkheden zijn om een andere invul- ling van een erfgoedpand te creëren om inkomsten te genereren. Dit is maatwerk: een woning met een erfgoedstatus in eigendom van een particulier vergt een andere aanpak dan bijvoorbeeld een grote leegstaande rijksmonumentale fabriek. Koppeling met de behoefte aan woningen, met de lokale economie en met toerisme biedt kansen – hoewel het karakter van het Oldambt behouden moet blijven. Er zijn veel regels, subsidieregelingen, bijeenkomsten, loketten en steunpunten. Het blijft voor eigenaren en raads- leden lastig om daarin de weg te vinden. Op het gebied van erfgoed is de raad nu en dan geïnformeerd over afzonderlijke onderwerpen – zoals de aanwijzing van karakteristieke panden en het Boerderijenprogramma – maar niet over het erfgoedbeleid als samenhangend geheel.
De raad is tevreden over de actieve inzet van zowel de uitvoerende ambtenaren als de wethouder, maar iemand die overzicht heeft over het geheel ontbreekt. De toestand van het erfgoed in het centrum van Winschoten is ook voor de raad een punt van zorg en aandacht. Veel cultuurhistorische elementen zijn voorgoed verdwenen en dat wordt als een verlies ervaren. De wens bestaat om ondernemers met goede plannen en ontwerpen voor herbestemming te faciliteren waar mogelijk. Experts en des- kundigen moeten een rol spelen bij het behoud van erfgoed, maar in de eerste plaats ook de eigenaren. Dat kunnen particulieren zijn, maar ook woningbouwverenigingen. Zij moeten ertoe aangezet en waar nodig geholpen worden hun panden goed te onderhouden. Foto: Fotograaf Otto Brinkkemper, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, nummer LAAT-rm19-522091 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 52 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 53 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 54 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 55 van 72 Bijlage 1 Normenkader Het normenkader is ontleend aan de wettelijke taken, de gemeentelijke beleidskaders en de in het werkveld gebrui- kelijk opvattingen.
Op het gebied van materieel onroerend erfgoed heeft de gemeente de volgende wettelijke taken: ▪ De g emeente is verantwoordelijk voor het toezicht op het voorkomen van beschadiging of vernieling van werelderfgoed, (voorbeschermde) rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en archeologische monumenten. Voor rijksmonumenten geldt een onderhoudsplicht of in- standhoudingsplicht. Gemeenten hebben de taak erop toe te zien dat de onderhoudsplicht of instandhou- dingsplicht wordt nagekomen. ▪ Daarna ast geldt er voor restauratie en wijzigingen van monumenten een vergunningplicht. Gemeenten heb- ben de taak erop toe te zien dat de vergunningplicht wordt nagekomen. De gemeente is het bevoegd gezag voor het verlenen van omgevingsvergunningen voor gebouwd erfgoed (rijks-, provinciaal en gemeentelijk), beschermde historische buitenplaatsen en per 01-01-2024, sinds de Omgevingswet van kracht is, ook voor beschermde archeologische rijksmonumenten bij meervoudige aanvragen. ▪ De g emeente is verantwoordelijk voor toezicht op en handhaving van de verleende omgevingsvergunningen. ▪ De gemeent e moet een deskundige adviescommissie samenstellen om adviezen te geven over omgevings- vergunningaanvragen in relatie tot omgevingskwaliteit, monumentenzorg en welstand.
▪ De gemeent e draagt zorg voor de fysieke leefomgeving en stelt ter bescherming van die omgeving regels op voor het wel of niet toestaan van activiteiten die invloed hebben op de fysieke leefomgeving – naast de regels die het Rijk heeft gesteld. ▪ De gemeent e moet een onderbouwd Omgevingsplan hebben, waarin rekening is gehouden met de landelij- ke en provinciale wet- en regelgeving en eventuele instructieregels van deze overheden. ▪ Per 01 -01-2024 is de gemeente op grond van de Omgevingswet verplicht om bij aanvragen van omgevings- vergunningen met betrekking tot beschermd cultureel erfgoed gelegenheid tot participatie te bieden als de aanvrager hierin onvoldoende heeft voorzien. ▪ Bij het vaststellen of goedkeuren van ruimtelijke plannen moet de gemeente rekening houden met het be - houd van cultureel erfgoed, werelderfgoed, (aantoonbaar te verwachten) archeologische monumenten, be- schermde monumenten én hun omgeving. ▪ De g emeente moet de monitoring en evaluatie van haar erfgoedbeleid en de uitvoering ervan hebben afge- stemd op de Omgevingswet. ▪ De gemeent e moet burgers en bedrijven voorzien van correcte en begrijpelijke informatie over erfgoedzaken. Daarnaast zijn aanvullende normen geformuleerd op basis van de beleidsdoelen die de gemeente heeft opgesteld voor materieel onroerend erfgoed (tabel 3.1).
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 54 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 55 van 72 Bijlage 2 Samenvatting beleid van gemeente Oldambt voor materieel onroerend erfgoed Kwalitatief Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief Oldambt (2012) Dit is een ruimtelijk kwalitatief regiekader bij de ontwikkeling van structuurvisies, bestemmingsplannen, omgevings- inrichtingsplannen, erfgoednota’s en welstandsplannen van de gemeente Oldambt. Het verbeeldt en verwoordt de ruimtelijke ontstaansgeschiedenis van het Oldambt, het benoemt en waardeert de ruimtelijke kernkarakteristieken van dit gebied en het geeft regieaanwijzingen hoe hiermee om te gaan bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Het gaat daarbij om ontwikkelingen op elk schaalniveau: het landschap, de bebouwingslinten, de dorpen en steden. Dit document vormt de basis voor het ruimtelijk beleid. Erfgoed is één van de thema’s. Oldambt was de eerste ge- meente die een dergelijk Kwalitatief Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief wilde laten opstellen. De aanleiding was de samenvoeging van de gemeenten Scheemda, Winschoten en Reiderland in 2010 tot de gemeente Oldambt.
Bij de opstelling van het ontwikkelingsperspectief zijn diverse deskundigen betrokken op het gebied van ruimtelijke or- dening, cultureel erfgoed, landschap, stedenbouw en architectuur vanuit de gemeente, de provincie en Libau. Het Kwalitatief Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief Oldambt is gekoppeld aan de Kwaliteitsgids: https://kwaliteitsgids- groningen.nl/visies/kwaliteitsgidsgroningen-visies-ontwikkelingsperspectief-oldambt?regio=oldambt Erfgoedstrategie 2016 In 2016 was er voor gemeenten geen verplichting om een erfgoedbeleid te hebben. Toch koos de gemeente Oldambt er destijds voor om een eigen, op de gemeente toegesneden erfgoedbeleid te ontwikkelen, als aanvulling op het rijksbeleid, dat verder strekt dan het behoud van het archeologisch en rijksmonumentaal erfgoed. Het belangrijkste doel van de Erfgoedstrategie is het Oldambtster erfgoed op een samenhangende manier in beeld te brengen, beleef- baar te maken en proactief in te zetten bij het versterken van doelen op economisch, ruimtelijk en sociaal-cultureel gebied. De nadruk komt niet alleen op behoud te liggen maar vooral op gebruik en benutting van erfgoed als toege- voegde waarde, toegepast binnen meerdere beleidsterreinen. De raad had de opdracht gegeven om de monumentaliteit van het Oldambtster gebied vindbaar en verklaarbaar te maken, gekoppeld aan het idee om het verleden in te zetten in het heden.
In antwoord daarop heeft een ambtelijke klankbordgroep van beleidsmedewerkers van de gemeente samen met een ingehuurd adviesbureau – The Missing Link – de Erfgoedstrategie ontwikkeld, opgehangen aan twee verhaallijnen (Dollardland en Graanrepubliek), die het Oldambtster erfgoed op een samenhangende manier in beeld brengen. De drie doelen die in de Erfgoedstrategie genoemd worden, zijn: ▪ Identit eit: erfgoed zorgt voor een gevoel van identificatie en verbondenheid met de omgeving. De erfgoed- strategie legt de basis voor een duidelijk profiel van de gemeente Oldambt, waarmee bewoners en bezoe- kers zich kunnen identificeren. ▪ Inte graal: de verschillende erfgoedwaarden in de gemeente vormen gezamenlijk een verhaal. Daarom bena- dert de gemeente het erfgoed niet langer sectoraal en objectgericht maar integraal. Om een gebiedsgerichte benadering toe te kunnen passen is het nodig dat alle erfgoeddisciplines de krachten bundelen (gebouwen, archeologie, landschap, geschiedenis, gebruiken) zodat het verhaal van het gebied in samenhang wordt verteld en getoond. Daarnaast dient de visie op erfgoed geïntegreerd te worden in beleidsvelden zoals eco- nomie, stedenbouw, cultuur, toerisme en recreatie. ▪ Zichtba ar en beleefbaar: erfgoed met het achterliggende verhaal moet zichtbaar en beleefbaar worden. Lijs- ten, kaarten en rapporten worden vertaald naar de praktijk.
Op die manier kunnen bewoners, bedrijven, organisaties en overheden het erfgoed inzetten bij het streven naar ruimtelijke kwaliteit, sociale binding, een prettig vestigingsklimaat en een sterker toerisme. Omgevingsvisie 2017 Vooruitlopend op de Omgevingswet heeft de gemeenteraad van Oldambt al in 2017 een Omgevingsvisie vastge- steld. In de Omgevingsvisie staan de doelen voor de inrichting, ontwikkeling, bescherming en beheer van de fysieke leefomgeving. In de Omgevingsvisie 2017 is aangegeven dat de gemeente het Oldambtster erfgoed wil behouden en zichtbaar wil maken. Het uitgangspunt is dat cultuurhistorie gebruikt kan worden bij verschillende vraagstukken en als middel kan worden ingezet op andere beleidsterreinen om doelen te realiseren. Het erfgoed kan in beeld ge- bracht worden door twee verhaallijnen: ‘Graanrepubliek’ en ‘Dollardrand’.50 Verder wordt geconstateerd dat de gemeente in het gehele buitengebied te maken heeft en krijgt met vrijkomende agrarische gebouwen, waaronder boerderijen met cultuurhistorische waarde. Om de leefbaarheid van het platte- land en de economie te versterken en cultureel erfgoed te behouden zijn nieuwe invullingen nodig. Daarbij moet rekening gehouden worden met bestaande agrarische bedrijven en nieuwe functies moeten passen bij het karakter van het gebied.51 De ‘kernkarakteristieken’ van het gebied moeten worden beschermd.
Ten aanzien van cultuurhistorie in woonwijken wordt opgemerkt dat er al veel verdwenen is en dat wat er is, behou- den moet worden. Ook is het voornemen om meer beschermde dorpsgezichten aan te wijzen.52 Samenvattend: ▪ | Cultuurhistorisch erfgoed meer zichtbaar maken ▪ | Verhaallijnen Graanrepubliek en Dollardrand ▪ | Vrijkomende agrarische gebouwen: nieuwe functies nodig, maar passend bij gebied ▪ | Meer beschermde dorpsgezichten aanwijzen Startnotitie Omgevingsvisie (2023) Op 12 juli 2023 heeft de gemeenteraad de Startnotitie Omgevingsvisie vastgesteld om te komen tot een nieuwe Omgevingsvisie in 2024. Naast de herziening van de Omgevingsvisie wil de gemeente masterplannen opstellen voor de dorpen Scheemda en Bad Nieuweschans. In de Startnotitie Omgevingsvisie 2023 wordt ‘cultureel en natuurlijk erfgoed’ genoemd als een van de onderwerpen die in de Omgevingsvisie aan bod komen (p.17). Om erfgoed te behouden moet multifunctioneel gebruik en herbe- stemming van gebouwen mogelijk gemaakt worden. ‘Toekomst voor cultureel erfgoed’ is ook onderdeel van het Lokaal Programma Oldambt53 (zie ook hierna) dat de gemeente heeft opgezet voor het Nationaal Programma Groningen. In dat lokale programma wordt een ‘wensbeeld’ voor de toekomst (2030) geschetst: de welvarende Graanrepubliek. Hierin is het Oldambt een Nationaal Landschap en op weg naar UNESCO Werelderfgoed.
Ook in dit toekomstbeeld krijgt het behoud van erfgoed gestalte door pas- sende hedendaagse bestemmingen. Gedacht wordt daarbij ook aan toeristische en recreatieve bestemmingen, zoals Bed & Breakfast. De gemeente wil herbestemming en hergebruik van leegstand erfgoed actief stimuleren. Eigenaren Oldambtster boerderijen met een erfgoedstatus moeten ruimte krijgen voor neveninkomsten via nieuwe passende functies. Samenvattend: ▪ | Herziening Omgevingsvisie ▪ | Opstellen masterplannen Scheemda en Bad Nieuweschans ▪ | Wensbeeld: Nationaal Landschap, UNESCO Werelderfgoed ▪ | Behoud van erfgoed door herbestemming en multifunctioneel gebruik van gebouwen ▪ | Rol van erfgoed in vrijetijdseconomie ▪ | Leegstand van erfgoed tegengaan door herbestemming en hergebruik ▪ | Ruimte voor passende nevenfuncties 50 | Omgevingsvisie 2017, p.10. 51 | Omgevingsvisie 2017, p.13. 52 | Omgevingsvisie 2017, p.26. 53 | Lokaal Programma NPG Oldambt, vastgesteld door de gemeenteraad op 29 maart 2021. Pagina 56 van 72 | Pagina 57 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 56 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 57 van 72 Omgevingsplan (2024) Per 1 januari 2024 heeft de gemeente Oldambt één omgevingsplan voor de hele gemeente.
Het omgevingsplan bevat de gemeentelijke regels voor de fysieke leefomgeving en vervangt de bestemmingsplannen uit de Wet ruimtelijke or- dening. Ook is vroegere lokale regelgeving opgenomen in het omgevingsplan, zoals de APV , of de bouwverordening. Het Omgevingsplan van de gemeente Oldambt bevat bepalingen over activiteiten met betrekking tot bouwwerken, open erven en terreinen, zoals bouw- en sloopwerkzaamheden, aansluiting op gas, elektriciteit, water, bereikbaar- heid en gebruik (o.a. geluid, geur, bodem, afvalwater), veiligheid en vergunningplichten. ‘Cultureel erfgoed’ en de verschillende erfgoedcategorieën (bijv. rijksmonumenten en karakteristieke panden) zijn telkens apart en expliciet vermeld. Het Omgevingsplan wordt de komende jaren stapsgewijs vernieuwd.54 Erfgoedprogramma (2017-2021; 2020-2023; verlengd tot 2028) In 2017 heeft de gemeente Oldambt, samen met de andere aardbevingsgemeenten en met de provincie Groningen, de Nationaal Coördinator Groningen en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een gezamen- lijk erfgoedbeleid voor het aardbevingsgebied opgesteld. [NB: in het document Erfgoedprogramma 2017-2021 staat de gemeente Oldambt niet vermeld als deelnemende gemeente].
In 2020 begon het Nationaal Programma Groningen (NPG) en is het Erfgoedprogramma geëvalueerd (Voortgangs- rapportage Erfgoedprogramma 2019-2022) , geactualiseerd en uitgebreid naar het Erfgoedprogramma Actualisa- tie en verbreding vanwege NPG 2020-2023 . In juni 2023 stemde het Nationaal Programma Groningen in met een verlenging. De aanpak voor de restauratiebranche en vakmanschap en de subsidieregelingen voor karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten werden daarmee verlengd tot eind 2025. Daarna heeft het kabinet besloten om verschillende ondersteunende maatregelen te verlengen tot eind 2028. Hiervoor is 73 miljoen euro extra be- schikbaar gesteld, onder andere voor het Erfgoedloket en de verschillende subsidieregelingen. Het Erfgoedprogramma heeft een gezamenlijke visie met twee hoofddoelen: ▪ Het beho uden en doorontwikkelen van het Gronings erfgoed, landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit en daarmee de gebiedsidentiteit. ▪ Optimale b alans tussen veiligheid, schadeherstel en behoud van Gronings erfgoed in zijn ruimtelijke con- text.
54 https:// www.gemeente-oldambt.nl/nieuwe-omgevingswet Foto: Fotograaf Otto Brinkkemper, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, nummer LAAT-rm19-008869 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 58 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 59 van 72 Alle vier ambities van het NPG komen terug in het Erfgoedprogramma: ▪ Economie. Het programma draagt bij aan het behouden en creëren van een aantrekkelijk economisch vesti- gingsklimaat. Daarnaast is het gebouwd erfgoed een belangrijke toeristische trekker. Ook wordt de werkge- legenheid substantieel gestimuleerd via de vele subsidies voor onderhoud en herbestemming. ▪ Werk en en leren. Toekomstbestendig erfgoed heeft toekomstgericht onderwijs en een innovatieve markt no- dig. Daarom zet het Erfgoedprogramma in op duurzame innovatie van vakmanschap in de bouw- en restau- ratiesector en het daaraan gekoppelde onderwijs. Ook wordt ingezet op de koppeling met werk-leertrajecten vanuit gemeenten. ▪ Leefba arheid. De investeringen richten zich op het behoud en de doorontwikkeling van historische gebou- wen, structuren en landschappen. Daarmee dragen ze bij aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van het gebied, de fysieke en sociale leefomgeving en het gevoel van geluk en tevredenheid van de inwoners en bezoekers. ▪ Natuur en k limaat.
Verduurzaming van erfgoed wordt integraal meegenomen in alle doelstellingen. Verduur- zamingsvragen van eigenaren zullen met behulp van innovaties beantwoord kunnen worden. Erfgoed wordt beschouwd als onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit en het landschap en ook het behoud van groen erf - goed is onderdeel van het programma. Het Erfgoedprogramma wil inzetten op het agrarisch erfgoed en zo bijdragen aan de transitie van de landbouwsector. Concrete acties die in het Erfgoedprogramma vermeld zijn, waarbij expliciet een rol voor de gemeente is weggelegd, zijn hieronder aangegeven (groen gearceerd). Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen (2020) Het Nationaal Programma Groningen (NPG) is een samenwerkingsverband van de Rijksoverheid, de provincie Gro- ningen en de Groninger gemeenten. Het programma heeft een looptijd van tien jaar, van 2020 tot 2030. Het NPG heeft als doel ervoor te zorgen dat Groningen een toekomstbestendig en leefbaar gebied blijft met behoud van de eigen identiteit waar het goed wonen, werken en recreëren is. Het programma is opgezet om de brede welvaart en het imago van de regio te versterken en verbeteren. Daarbij gaat het ook om zaken als gezondheid, opleidingsniveau, het gevoel van veiligheid, de toegankelijkheid van voorzieningen en de kwaliteit van de leefomgeving.
Activiteiten Erfgoedprogramma 2020-2023 Ontwikkeling Toekomstbestendig Erfgoed in gebiedsaanpak Trekker Opmerkingen Grote of clusters van erfgoedpanden toekomstbestendig maken. Overheden in samenwerking met eigenaren Ca. € 500.000 - €1.500.000 per project. Minimaal één project per gemeente. Cofinanciering min 50% via eigenaren, gemeenten, fondsen, etc. Investeren Investeren in Groen Erfgoed, onder andere via het aanvullen van bestaande regelingen gebouwd erfgoed. Provincie en OCW Kennisdeling archeologie en betrekken van archeologie bij planvorming. Gemeenten, provincie, RCE Karakteristieke panden, begeleiding onderhoud toekomstbestendig Gerichte communicatie over karakteristieke panden; over kansen, verplichtingen, waarden, rechten, etc. Gemeenten in samenwerking met onder andere NCG en RCE Verbreden van dienstverlening aan eigenaren van karakteristieke panden door het Erfgoedloket. Provincie en NCG Subsidieregeling(en) inrichten voor het onderhoud van karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten. Provincie in samenwerking met andere overheden en eigenaren (VGME) Onderzoek naar de toepasbaarheid (en het eventueel aanpassen) van de kaders en mogelijkheden voor integrale kaders/handreiking.
Gemeenten in samenwerking met de werkgroep ruimtemakers en BZK Inrichten van aanvullende financiële arrangement(en) en/of flexibiliseren van kaders OCW, LNV, provincie en gemeenten Innoveren in vakmanschap, innovatie en onderwijs Vertalen van de uitkomsten van het onderwijsonderzoek in een plan van aanpak voor kennis, innovatie, vakmanschap. OCW, Provincie, RCE, gemeenten in samenwerking met onder andere de RUG, Hanzehogeschool, MBO en Building Werkplaats en depot OCW, Provincie, RCE, gemeenten in samenwerking met onder andere de RUG, Hanzehogeschool, MBO en Building Bundelen van gegevens in een Erfgoedpaspoort of -archief. RCE, Provincie en VGME Kennisdatabase opzetten in combinatie met het Erfgoedpaspoort. RCE, Provincie en VGME Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 58 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 59 van 72 De gemeente Oldambt heeft € 33 miljoen gekregen vanuit het NPG en heeft door middel van een participatietraject waarbij ook inwoners, ondernemers en organisaties hun ideeën hebben aangedragen, een Lokaal programma Ol - dambt55 opgesteld waarin staat hoe dat geld besteed zal worden. Het participatietraject bestond uit verschillende bijeenkomsten en een (online) enquête.
Toen op basis daarvan de contouren voor het programma waren opgesteld, is aan de inwoners van de gemeente nogmaals gevraagd mee te denken. Daarop kwamen 800 reacties die zijn mee- genomen in het definitieve programma. ‘Toekomst voor toerisme en erfgoed’ is een van de thema’s.56 Binnen dit thema wil de gemeente het imago van Oldambt versterken, het Oldambtster erfgoed en cultuurland- schap behouden, beleefbaar maken en doorontwikkelen en het toeristisch klimaat verbeteren. De gemeente wil investeren in toeristisch-recreatieve voorzieningen en infrastructuur, vanuit de gedachte dat toerisme werkgele- genheid en inkomen oplevert, het gebied een beter imago geeft en de bevolking meer vertrouwen in de toekomst biedt. Het thema ‘Toekomst voor toerisme en erfgoed’ bestaat uit vier deelthema’s waarin de gemeente wil investeren: 1. Het behouden, v ersterken en doorontwikkelen van erfgoed en cultuurlandschap; 2. Het toe gankelijk, zichtbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorie, erfgoed en toerisme; 3. Het ver sterken van de toeristische infrastructuur; 4. Inv esteren in regiomarketing. De gemeente wil ook het groene erfgoed, het landschap en de ruimtelijke kwaliteit van karakteristieke erven ver- sterken en doorontwikkelen.
Vermeld is dat gewerkt wordt aan een programma rondom Oldambtster boerderijen (het Boerderijenprogramma, zie hierna) waarbij vanuit het NPG en in samenwerking met het Erfgoedprogramma (zie hiervoor) kan worden bijgedragen aan het behoud van dit erfgoed, maar ook aan de herbestemming ervan. Door toeristische herbestemming van Oldambtster boerderijen tot verblijfsaccommodaties te stimuleren, ont- staan nieuwe economische en toeristische kansen. In aansluiting bij het provinciale Erfgoedprogramma wil de gemeente koppelkansen zoeken in het herstel van monumentale panden en de aanpak van de Oldambtster boer- derijen. De gemeente wil een aantal erfgoedclusters inrichten als figuurlijke toegangspoorten met bezoekers- en beleef- centra waar bezoekers kennis kunnen maken met het gebied. Daarnaast is het plan om fiets- wandel- en vaarroutes uit te breiden en toegankelijk te maken voor verschillende doelgroepen. Regiopromotie en regiomarketing moeten de regio beter vindbaar maken en met het stimuleren van een evenementen- en festivalbeleid wil de gemeente de toeristisch-recreatieve en culturele sector ondersteunen. De beoogde meetbare resultaten voor 2030 zijn: ▪ Twintig Oldambt ster boerderijen en hun erven worden opgewaardeerd (restauratie), zijn in basis (casco) op orde en hebben een nieuwe maatschappelijke of bedrijfsmatige invulling gekregen.
▪ Het aant al toeristische overnachtingen wordt verdubbeld naar 200.000 overnachtingen per jaar, de toeris- tische bestedingen groeien met 50 procent van 20 miljoen (rapport ZKA) naar 30 miljoen. ▪ De werk gelegenheid in de sectoren toerisme, recreatie, kunst en cultuur, erfgoed, agritoerisme en horeca wordt verdubbeld naar 1000 fte. ▪ Het recr eatieve routenetwerk voor wandelen, fietsen en varen wordt uitgebreid met 20 kilometer en kwali- tatief verbeterd voor een grotere gebruikersgroep. ▪ De re giomarketing ontwikkelt elke twee jaar een nieuwe toerisme- en publiekcampagne om het erfgoed- toerisme en erfgoedbewustzijn te bevorderen. Onderwijs en arbeidsmarkt worden gestimuleerd om samen te werken in opleidingen voor banen in de erfgoedrestauratiesector en de toeristische sector. Instroom van vakopleidingen wordt bevorderd en uitstroom en werkgelegenheidsgroei worden gemonitord. Het aantal afgeronde vakopleidingen neemt toe met 40 procent ten opzichte van 2020. 55 Lokaal Programma Oldambt voor Nationaal Programma Groningen, Toekomst voor Oldambt; Samen voor een Wel-varende Gra anrepubliek, 5 november 2020. 56 In dit pr ogramma staan vier thema’s centraal: jeugd, dorpen & wijken, ondernemers en toerisme & erfgoed.
Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 60 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 61 van 72 Tot slot wordt opgemerkt dat in het participatietraject geopperd is om het Oldambt aan te laten wijzen als Natio- naal Landschap, Nationaal Park of UNESCO Werelderfgoed. De gemeente beschouwt dit als een interessant per- spectief, dat een positieve stimulans kan geven aan de economie, het toerisme, de leefbaarheid en het imago van het gebied. Het ‘Koepelproject Graanrepubliek 2.0’ is een van de grote projecten die de gemeente Oldambt met de NPG-mid- delen heeft ondersteund. Het Koepelproject Graanrepubliek 2.0 richt zich op het behoud van het erfgoed binnen de gemeente Oldambt op diverse niveaus: sociaal, cultureel, ecologisch en economisch. Dit project streeft naar een balans tussen verleden, heden en toekomst door restauratie en herbestemming van boerderijen en vernieu- wing in de landbouw te stimuleren.57 Boerderijenprogramma (2023) De Oldambtster boerderijen zijn qua omvang de grootste boerderijen van ons land. De kosten voor instandhouding of restauratie zijn fors. Schaalvergroting en de eisen van een moderne bedrijfsvoering, leiden tot problemen: agra- rische voertuigen passen niet meer door de baanderdeuren en kunnen door de monumentale gebinten niet meer manoeuvreren in de schuur.
Steeds vaker vervalt de agrarische functie van boerderijen of schuren en komen deze leeg te staan. In 2014 ontstond bij de gemeente Oldambt en Libau de behoefte aan een onderzoek naar de toekomst van histo- rische Oldambtster boerderijen en met name naar de gedachten van de gebruikers van gebied daarover. In 2019 heeft Libau het rapport Toekomst Oldambtster boerderijen opgeleverd. Daarin werd aan de gemeente Oldambt het advies gegeven om een boerderijenvisie te ontwikkelen. Naar aanleiding van dit rapport hebben de gemeente Oldambt, de provincie Groningen en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op 23 mei 2019 een intentieverklaring ondertekend waarin zij verklaren samen te werken aan het behoud en de doorontwikkeling van Oldambtster boerderijen, met en zonder beschermde status. Naar aanleiding van het rapport van Libau en de daaropvolgende intentieverklaring hebben Libau en de gemeente het Boerderijenprogramma uitgebracht, dat op 13 december 2023 door de raad is vastgesteld. Het doel van dat programma is een aanpak te ontwikkelen voor het waarborgen van toekomstbestendige boerderijen. Het program- ma omvat verschillende maatregelen en initiatieven om de boerderijen te beschermen en te behouden, mede door participatie van belangenorganisaties en boerderij eigenaren. Het programma bestaat uit drie delen: een ambitie, visie en uitvoeringsagenda.
De ambitie van dit programma is een gemeente waarin de historische boerderijen door hun spreiding, staat en func- tie duurzaam bijdragen aan de leefbaarheid – de ‘brede welvaart’ – en de gebiedsidentiteit van het Oldambt. Op kor- te termijn moeten boerderijen toekomstbestendig gemaakt worden door middel van projecten die voortkomen uit het boerderijenprogramma. Op de lange termijn is het streven om het Oldambtster landschap, waar de boerderijen deel van uitmaken, te beschermen en onder de aandacht te brengen. Daarom wordt de mogelijkheid verkend van Oldambt als Nationaal Landschap in 2030 of als UNESCO Werelderfgoed in 2050 – aansluitend bij . de ambities zoals vastgelegd in het lokale NPG programma en de Startnotitie van de Omgevingsvisie. In het Boerderijenprogramma worden vier uitgangspunten genoemd om deze ambitie te realiseren: ▪ Sy steemaanpak: aansluiten bij verschillende domeinen, opgaven, bestaande samenwerkingsverbanden en programma’s. ▪ Adaptief belei d: het beleid moet niet rigide zijn, maar flexibel. Er moet ruimte zijn om snel te kunnen in- spelen op veranderingen en het beleid te herijken, in dialoog met bewoners, boerderijpartners en andere organisaties. ▪ Gebiedsg ericht werken: ontwikkelingen rond individuele boerderijen worden beschouwd in relatie tot de identiteit en leefbaarheid van het gebied.
Samenwerking met eigenaren werkgroepen en belangengroepen zoals erfgoed, agrarische sector, toerisme, MKB, woningcorporaties en sociaal domein is hierbij essentieel. ▪ Werk en met boerderijen en hun eigenaren: de individuele boerderij en de eigenaar staan centraal. Het Boer- derijenprogramma biedt geen universele aanpak maar vraaggerichte ondersteuning en maatwerk, afge- stemd op het object, de omgeving en de situatie van eigenaren of bewoners. 57 https:// www.gemeente-oldambt.nl/koepelproject-graanrepubliek-20 geraadpleegd maart 2025. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 60 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 61 van 72 Enkele maatregelen zijn: de opzet van een Boerderijenloket binnen de gemeente voor deskundig advies aan eigena- ren, evaluatie door de gemeente van de toegewezen erfgoedstatus en de ontwikkeling van een afwegingskader voor karakteristieke panden om sloop-nieuwbouwbeslissingen te nemen. De uitvoeringsagenda is een belangrijk onderdeel van het boerderijenprogramma. Het is een hoofdstuk dat beschrijft welke acties en projecten er de komende 6 jaar worden ondernomen om de doelstellingen van het programma te realiseren. In de uitvoeringsagenda zijn maatregelen, prioriteiten, de benodigde middelen en de verantwoordelijke partijen vermeld.
De uitvoeringsagenda wordt jaarlijks geëvalueerd en bijgesteld. De uitvoeringsagenda van het boerderijenprogramma bevat 6 punten. ▪ Implementa tie Boerderijenloket ▪ Inv entariseren en analyseren van beleid, o.a. afwegingskader karakteristieke panden, actualisering nulme- ting en waardekaarten, ontwikkelen beleid toezicht en handhaving, ▪ Beleid actu aliseren en harmoniseren ▪ Realiser en pilots en voorbeelden van toekomstig duurzame boerderijen (Koepelproject Graanrepubliek 2.0) ▪ Be schouwen van subsidies en financieringsmogelijkheden ▪ Over wegen of een nationaal landschap van Oldambtster boerderijen mogelijk is. Programma Wonen Oldambt 2021-2026 (2021) In het Programma Wonen Oldambt 2021-2026 is een aparte paragraaf gewijd aan cultuurhistorisch erfgoed en Ol - dambtster boerderijen. Geconstateerd wordt dat leegstand en verval van boerderijen toenemen, dat de grote boer- derijen door o.a. mijnbouwschade, krimp en droogte verpauperd zijn geraakt en dat hoge kosten voor verwarming en onderhoud ertoe leiden dat regulier onderhoud wordt uitgesteld. In het Programma Wonen Oldambt wordt een passende functiewijziging naar wonen – eventueel met een bedrijf aan huis – als mogelijke oplossing genoemd.
De veronderstelling daarbij is dat het stimuleren en faciliteren van het bewonen van boerderijen door meerdere huishoudens bijdraagt aan een grotere financiële draagkracht ten aanzien van de instandhouding van de boerderij. Een toevoeging aan het aantal woningen moet passen binnen de kaders van het Woonprogramma. Het herbestem- men van boerderijen naar wonen zal slechts in beperkte mate mogelijk zijn. Het is maatwerk, waarbij het de voorkeur heeft om herbestemming naar wonen in boerderijen, gelegen in of nabij dorpskernen, voorrang te geven. Een boer- derij met een agrarische bestemming herbestemmen naar wonen is niet altijd mogelijk, omdat het de agrarische- of andere bedrijfsactiviteiten in de omgeving kan belemmeren. De gemeente heeft in het Programma Wonen Oldambt aangegeven dat zij gaat verkennen of er mogelijkheden zijn om herbestemming in die situaties toch mogelijk te ma- ken. Ook is vermeld dat de gemeente en woningbouwvereniging Acantus afspraken zullen maken over de toekomst van monumentale en karakteristieke huurwoningen van Acantus binnen de gemeente (Lokale prestatieafspraken en activiteiten 2022-2025 gemeente Oldambt). Omgevingsvisie Oldambt (ontwerp, 2025) In de ontwerp Omgevingsvisie Oldambt zijn vijf ambities geformuleerd: 1. Iedereen doet mee 2. Leefbare dorpen en wijken 3. Ondernemerschap en innovatiekracht 4. De nieuwe Graanrepubliek 5.
Klimaatbestendig en energiebewust De doelstellingen voor erfgoed vallen onder ambitie 4 ‘De nieuwe Graanrepubliek’ en zijn: ▪ Beho uden van de landschappelijke, historische en culturele verschillen die er zijn in de gemeente Oldambt; ▪ Ruimte g even aan plannen die het mogelijk maken om het Oldambt nog beter te beleven en te ervaren; ▪ De Dollar dpolders als werelderfgoedwaardig gebied op de kaart zetten; ▪ Doorg aan met het Boerderijenprogramma. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 62 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 63 van 72 Het behoud en de ontwikkeling van agrarisch erfgoed en aanverwant erfgoed staat centraal, zoals het ensemble rond de Graansilo en de tramremise in Oudezijl en voor de landbouwhistorie relevante gebouwen en plekken zoals strokartonfabrieken, silo’s, molens en havens. In de ontwerp Omgevingsvisie 2025 wordt een verbinding gemaakt met andere beleidsdocumenten: het Lokaal Pro- grammaplan NPG, de Economische Agenda Nij Begun, de ‘Baanbrekers vrijetijdseconomie en landbouw en voed- sel’ vanuit het Nationaal Programma Groningen, het Programma Transitie Landelijk Gebied Groningen en het Boer- derijenprogramma Oldambt.
De Omgevingsvisie sluit aan bij de doelen die in het NPG Lokaal Programma Oldambt zijn geformuleerd, met name binnen de programmalijn ‘Toekomst voor toe- risme en erfgoed’ . Daarnaast is voor de ontwerp Omgevingsvisie dezelfde tijdshorizon gekozen als Nij Begun, name- lijk 2055, omdat de financieringsstromen die via Nij Begun ook naar de gemeente Oldambt komen van groot belang zijn voor de uitvoering van de plannen. Archeologiebeleid Oldambt 2025 (ontwerp) In opdracht van de gemeente Oldambt heeft Libau het gemeentelijk archeologiebeleid geactualiseerd en aange- vuld. Tot dan toe bestond het archeologiebeleid uit een beleidsadvieskaart en bijbehorende beleidsnota, opgesteld in 2010 en vastgesteld door de gemeenteraad in 2012. In 2015 heeft Libau de beleidsadvieskaart op verzoek van de gemeente al gedeeltelijk geactualiseerd en aangevuld. Die herziening is echter door de gemeente destijds op dat moment niet afgerond en vastgesteld. De huidige actualisatie heeft tot doel ervoor te zorgen dat de archeologische inventarisatie (waarden- en verwach- tingen) en het daaraan gekoppelde beleid weer up-to-date zijn en voldoen aan de nieuwste richtlijnen. Sinds het opstellen van de beleidsadvieskaart in 2010 zijn nieuwe en betere (digitale) bronnen beschikbaar gekomen, zoals bijvoorbeeld gedetailleerde satellietopnamen en een nauwkeuriger Actueel Hoogtebestand Nederland.
Ook is het gemakkelijker geworden om historische kaarten te vertalen naar een hedendaagse projectie. Hierdoor konden de (verwachte) archeologische vindplaatsen nauwkeuriger op de kaart worden gezet. Ten opzichte van de eerdere be- leidsadvieskaart zijn er ook nieuwe mogelijke vindplaatsen toegevoegd, zoals historische kernen/bebouwingszones, historische wegen, historische waterlopen en historische bruglocaties. Ook zijn de resultaten van archeologische onderzoeken die sinds de gedeeltelijke actualisatie in 2015 hadden plaatsgevonden, verwerkt in de kaart. Volgens de huidige praktijk zijn er twee kaarten gemaakt: een waarden- en verwachtingenkaart (met de archeologische in- ventarisatie) en een beleidskaart (met de beleidskeuzes ten aanzien van de verschillende beschermingscategorie- en). Inmiddels is het archeologiebeleid vastgesteld door de gemeenteraad. Daarna zal de gemeente in het omge- vingsplan regels moeten vastleggen om de geïnventariseerde (verwachtings)waarden te beschermen. Overig Naast de bovenbeschreven beleidsdocumenten speelt het thema ‘materieel onroerend erfgoed’ ook in andere be- leidsdocumenten een rol, o.a. in het ambitiedocument Centrum Oldambt (vastgesteld door de gemeenteraad van Oldambt op 26 oktober 2022).
Hierin is vermeld 58 dat de gemeente de erfgoedpanden in het Waterkwartier en om- geving, zoals de Schippersbeurs, de Phaff-fabriek en de Tramwerkplaats wil behouden door ontwikkeling en herbe- stemming. Verder is er voor karakteristieke panden een afwegingskader in ontwikkeling. Hiermee wordt de afweging voor sloop-nieuwbouw verduidelijkt en uniform gemaakt. In het Boerderijenprogramma zijn ook aanbevelingen gedaan over de afweging tussen sloop en behoud van boerderijen met de status ‘karakteristiek’ . Deze aanbevelingen worden in het afwegingskader meegenomen. Andere gemeenten hebben al zo’n afwegingskader en daar wordt naar gekeken en van geleerd. 58 Ambitiedocument Centrum Oldambt, 26 oktober 2022, p.26. Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 62 van 72 Rekenkameronderzoek Erfgoedbeleid gemeente Oldambt – april 2026 Pagina 63 van 72 Bijlage 3 Instrumenten uitvoering erfgoedbeleid Erfgoedloket Het Erfgoedloket Groningen is een kosteloos, door de provincie gesubsidieerd informatie- en steunpunt voor eige- naren en bewoners van monumentale en karakteristieke panden in de provincie Groningen en voor gemeenten. Het Erfgoedloket beantwoordt vragen over onderhoud, restauratie, financiering, subsidies, duurzaamheid en erfgoed in relatie tot mijnbouwschade, schadeherstel en versterking.
Gemeenten kunnen doorverwijzen naar het Erfgoedloket, maar ook zelf vragen stellen. Het Erfgoedloket wordt bemenst door Libau (zie hierna). Boerderijenloket Sinds 2024 bestaat het Boerderijenloket. De opzet van een Boerderijenloket was een van de actiepunten uit het Boerderijenprogramma (vastgesteld op 13 december 2023). Het Boerderijenloket is er voor alle eigenaren van een boerderij in de gemeente Oldambt. Zij kunnen hier vragen stellen over subsidies, herbestemming, versterking, scha- deherstel, etc. en worden doorverwezen naar betrokken partijen, zowel binnen als buiten de gemeente. Als antwoor- den en duidelijkheid langer op zich laten wachten, helpen de medewerkers van het loket door gesprekken te voeren met de betreffende organisaties. Erfgoedverordening De Erfgoedverordening 2024 van de gemeente Oldambt is vastgesteld door de gemeenteraad op 18 oktober 2023. De Erfgoedverordening bevat bepalingen over de registratie van erfgoed, de aanwijzing en bescherming van gemeen- telijke monumenten, de instandhoudingsplicht, omgevingsvergunning, handhaving en toezicht. Ook is er een para- graaf ‘vangnet archeologie’ toegevoegd. Met het samenvoegen van wetgeving in één Erfgoedwet in 2016 en het van kracht worden van de Omgevingswet op 1 januari 2024, is het gemeentelijk erfgoedbeleid veranderd.