Bijlage 1 Beleidsplan bij RV d.d. 8 februari 2022 Beleid Groen & Water Z-21-147670 Oegstgeest
Tekst van het document
13,5 ha
F.B. Hotzpark, Mien Ruyspark en
4,2 ha
Endegeest
30,7 ha
Park Landskroon
4,3 ha
Bos Rhijngeest
8 ha
Hofbrouckerpark
4,3 ha
Hendrik Kraemerpark
3,4 ha
Klinkenbergerplas, incl water
56 ha
Rijnweyde
1,9 ha
Jan Wilspark en Jan David
6,1 ha
Dorpsweide Valkenburg (gem.
14,8 ha
een meer natuurlijk karakter. Bij diverse gebieden is duidelijk sprake van een wat ‘verwaarloosde, sleetse’ uitstraling en verarming van de oorspronkelijke allure (o.a. landgoed Endegeest, landgoed Rhijngeest, Mien Ruyspark). Bezuinigingen, veranderingen in gebruiksvormen en -
houtwallen Haaswijk intensiteit en het ontbreken van een lange termijnaanpak zijn hier oorzaken van. Hierdoor komen zowel de cultuurlijke als natuurlijke kwaliteiten van deze terreinen minder uit te verf en is er achterstallig onderhoud ontstaan. Verbindingen tussen de landgoederen zijn geregeld onvoldoende of ontbreken soms in zijn geheel. Te denken valt aan verbindingen tussen het Bos van Wijckerslooth en Landgoed Oud Poelgeest of Zocherpark (hoogspanningszone)
tussen landgoed Endegeest en landgoed Rhijngeest. Ook zijn er onvoldoende verbindingen
Katwijk) tussen de verschillende parken en groengebieden, zowel in functioneel, recreatief als ecologisch
Irispark
5,4 ha
Leidse Hout incl. Heempark
20,9 ha
opzicht. Voorbeelden hiervan zijn ontbrekende schakels in een doorgaande groenzone langs het
(gem. Leiden) Vroege Vogelspark
4,5 ha
Oegstgeesterkanaal of tussen de hoogspanningszone Haaswijk en de Poelgeester polders.
Polders Poelgeest (gem.
18 ha
Teylingen) Begraafplaatsen Willibrord kerk,
2,4 ha
Groene Kerkje (oud + nieuw) TOTAAL
INHOUD
88,6 ha
TOTAAL
113,6 ha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
26
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
5.4 Hoe geven we er invulling aan?
Vanuit de Landschapstafel Leidse Ommelanden wordt in regionaal verband gewerkt aan het project ‘Verbinden van de landgoederen in de regio’ met als doel om de beleefbaarheid van de 14
landgoederenzone te versterken, onderling verbindende routes te realiseren en waar mogelijk oude vaarten terug te brengen (zie ook § 11.2).
De parken, landgoederen en grote groengebieden zijn in beheer bij verschillende partijen. De functies die deze bijzondere groengebieden vervullen voor de inwoners en bezoekers en ook de flora en fauna laten zich echter niet door beheergrenzen leiden. Samenwerking met de andere terreinbeheerders is voor de gemeente randvoorwaardelijk om invulling te kunnen geven aan de hiervoor genoemde ambities.
TABEL 5.2 – Beleid Parken, landgoederen en grote groengebieden
Wegnemen achterstallig onderhoud en verbeteren inrichting (buurtpark Willem de Zwijgerlaan)
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
1.
Koesteren, versterken en ontwikkelen
Opstellen of actualiseren beheer- en
van de unieke waarden voor cultuur,
herstelplannen voor alle gemeentelijke
natuur, bodem en recreatie.
parken en het bos van Wijckerslooth en de
Meer ruimte geven voor ecologisch groen, aanbrengen zonering tussen intensief en extensief en wegnemen achterstallig onderhoud (Irispark)
Hofdijckzone. 2.
5.3 Wat willen we er mee?
Optimaal benutten van parken,
Instellen zonering cultuurlijk/natuurlijk en
landgoederen en grote groengebieden
intensief/extensief voor inrichting en beheer.
voor het verhogen biodiversiteit en
Inrichtings- en verbeteringsvoorstellen met
invulling geven aan klimaatadaptatie.
prioriteit voor het Irispark, Hofdijckzone,
De volgende ambities staan centraal voor de parken, landgoederen en grote groengebieden: •
•
Vroege Vogelspark en Jan Wilspark (in
Meer ruimte bieden voor biodiversiteit door meer aandacht voor diversiteit in soorten,
combinatie met mogelijke verkabeling).
ecosystemen en structuren zoals het creëren van geleidelijke overgangen tussen hoge en
Onderzoeken mogelijkheden om Park
lage begroeiingen en natte en droge terreinen.
Landskroon in noordelijke richting uit te
Zorgen voor meer robuuste groen-blauwe verbindingen tussen de parken, landgoederen en
breiden met de groenzone parallel aan de A44 en in verbinding te stellen met de wijk
grote groengebieden zodat ze zowel ecologisch als recreatief verbonden worden.
Buitenlust.
•
Inrichting, beheer en gebruik beter op elkaar afstemmen.
•
De aangewezen parken (‘groene parels’ op de Visiekaart Groen-blauwe structuren) krijgen
3.
een aparte status als zijnde ‘groene parel’, waarbij – naast een hoogwaardige inrichting en zorgvuldig beheer – de ecologische waarden bijdragen aan de (h)erkenning en
Inzetten op het onderling verbinden van
Uitwerken Groen-blauwe structuurvisiekaart
de grote groengebieden door het
tot concrete voorstellen (eventueel te
realiseren van de aangeduide kansen op
koppelen aan uitwerkingen per wijk of
de groen-blauwe structuurvisiekaart.
deelgebied, zie H4).
functionaliteit.
14
INHOUD
Gemeente Oegstgeest is trekker van dit project.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
27
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
TABEL 5.2 – Beleid Parken, landgoederen en grote groengebieden Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
4.
De gemeente neemt het voortouw om
Voortzetten samenwerking met andere
actief de samenwerking te zoeken om de
terreinbeheerders en deelname regionaal
gewenste verbindingen en aanpassingen
groen platform met buurgemeenten en
over de gemeentegrenzen heen te
terreinbeherende instanties
kunnen realiseren.
(Landschapstafel Leidse Ommelanden) Uitvoering geven aan regionaal project ‘Verbinden landgoederen’ (Landschapstafel Leidse Ommelanden).
5.
De aangewezen parken krijgen een
Plan van aanpak ‘Parkenplan groene parels’
status als ‘groene parel’.
dat per groene parel de kwaliteiten, kansen en verbeterpunten benoemt. Combineren met een communicatiestrategie om de bekendheid van de groene parels breed onder de aandacht te brengen.
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
28
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
6. BIODIVERSITEIT Bij discussies over groen gaat het vaak over biodiversiteit: de diversiteit aan soorten planten en dieren. Maar al die soorten staan niet los van elkaar, ze zijn met elkaar verbonden en met hun omgeving, in een samenhangend systeem, het ecosysteem. In dit hoofdstuk beschrijven we de betekenis van het openbaar groen en water in Oegstgeest voor de biodiversiteit en hoe we daar mee willen omgaan.
Wat vinden onze inwoners? •
Geen grasparken maar mooie biodiverse parken, ook met fruitbomen.
•
Het openbaar groen moet overal waar mogelijk ingericht en beheerd worden voor natuur, vindt 50% van de respondenten, 43% vindt dat alleen op bepaalde plaatsen extra ruimte voor natuur moet worden gemaakt, 4% vindt dat natuur buiten het dorp hoort en 3% vindt het goed zoals het nu is.
Jan Wilspark (c)
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
29
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
6.1 Wat verstaan we eronder? Zonder bijen en insecten geen bestuiving van gewassen en daarmee geen vruchten. Natuurlijke vijanden onderdrukken plaaginsecten zoals lieveheersbeestjes die luizen eten en mezen die (eikenprocessie)rupsen eten. Verlies van biodiversiteit, zowel boven- als ondergronds, is dus meer dan alleen het verlies van zeldzame soorten. Hoe minder oorspronkelijke soorten, hoe instabieler een ecosysteem. Los van de onmisbaarheid van organismen voor het voortbestaan van de mensheid, is alleen al de intrinsieke waarde van organismen voldoende reden op zich om behoud van biodiversiteit na te streven.
Insectvriendelijke vaste planten in de straat (Laan van Oud Poelgeest ©)
Natuurvriendelijke oever (Jan Wilspark ©)
Benutten kansen voor uitbreiden ecologisch maaibeheer in de wijken (Jan Wolkerslaan)
Oeverzwaluwwand (Klinkenbergerplas). Op meer locaties aanbrengen van faunavoorzieningen is belangrijk voor de (potentieel) aanwezige soorten
Het is dus in brede zin een absolute noodzaak om de biodiversiteit te beschermen en zo bijbehorende ecosystemen in stand te houden, want alleen op die manier kunnen soorten voortbestaan en de bijkomende producten en diensten van ecosystemen beschikbaar blijven. Voorbeelden om ecosystemen in stand te houden, zijn het toepassen van inheemse soorten, het aanbrengen van variatie in (natuurlijke) beplantingsvormen en het uitvoeren van ecologisch groenen waterbeheer. Een gezond bodemleven en het volgen van de natuurlijke processen (successie) is een belangrijke randvoorwaarde om dit mogelijk te maken. Daar waar het landelijk gebied intensief wordt gebruikt, is de bebouwde kom steeds vaker een plek waar bijzondere planten en dieren hun voedsel en rust- en voortplantingsplekken vinden. Denk aan vleermuizen en mussen die in gebouwen verblijven en vaak bomenrijen gebruiken om te navigeren.
Afwijkingen hierop vormen de wijk Nieuw Rhijngeest met een meer kleiige en de wijk Poelgeest
Cultuurlijk groen zoals kort gemaaide gazons, groen zonder bloemen en bessen of niet-gelaagd
met een venige, drassige ondergrond. Ook in een verstedelijkte omgeving als die van Oegstgeest
bos(plantsoen) bestaat vaak uit slechts enkele soorten en heeft daardoor een lagere biodiversiteit.
vertaalt deze oorsprong zich ter plaatse van de groengebieden in veel gevallen nog steeds naar de
Natuurlijk (beheerd) groen biedt meer ruimte voor biodiversiteit.
aanwezigheid van gebiedseigen karakteristieke planten- en diersoorten. In en direct rond gemeente Oegstgeest liggen geen Natura 2000-gebieden; de dichtstbijzijnde
6.2 Wat is de huidige situatie?
gebieden liggen langs de kust (Meijendel, Coepelduinen en duinlandschap Kennemerland).
Bodem, landschap en de aanwezigheid van planten- en diersoorten hangen nauw samen. Voor
De provincie werkt aan natuur voor nu en later. Zo wordt natuur in de duinen, de
Oegstgeest zijn met name de zandige strandwallen met een diepe grondwaterstand en de
landgoederenzone, de delta en de veenweiden versterkt, beschermd en met elkaar verbonden tot
hiertussen gelegen licht-kleiige en venige strandvlaktes met een ondiepe grondwaterstand
het Natuurnetwerk Nederland in Zuid-Holland (zie afbeelding 6.2).
bepalend (zie afbeelding 6.1).
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
30
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
De reden hiervoor is dat grote natuurgebieden beter bestand zijn tegen negatieve invloeden, zoals verdroging of overstromingen. Dit aaneengesloten natuurnetwerk van ca 5.800 ha in de provincie Zuid-Holland moet uiterlijk in 2027 gereed zijn. Er is inmiddels 2.500 ha gerealiseerd. De landgoederen Rhijngeest, een deel van Endegeest, Oud Poelgeest, het Bos van Wijckerslooth en de polders Poelgeest (gemeente Teylingen) maken deel uit van het provinciale natuurnetwerk. De Elsgeesterpolder is aangewezen als belangrijk weidevogelgebied. Vanuit het huidige beleid heeft de provincie binnen de gemeente Oegstgeest geen nieuw te ontwikkelen ecologische verbindingen aangewezen. Vanuit het bestaande groenbeleid streeft de
Paddenstoelen op boomstam (landgoed
Stinzeplanten in Bos van Rhijngeest (bron:
Endegeest) ©
https://mecoegstgeest.nl/ommetjes/rhijngeest/)
gemeente evenwel naar versterking en ontwikkeling van een lokaal ecologisch netwerk dat aanhaakt op natuur en landschap in de omgeving.
Wat is er allemaal te zien in het Bos van Rhijngeest? Het Bos van Rhijngeest is een klein en ogenschijnlijk verwilderd, maar zeer natuurlijk bospark en bezit een grote diversiteit aan flora en fauna. Een groene parel in het overvolle bebouwde westen van het land, die voor de toekomst zeker zo behouden dient te worden. De flora en fauna van Rhijngeest lijken beperkt door de verwilderd aandoende maar zeer natuurlijke aanblik, maar dat is schijn. In het voorjaar kun je allerlei stinzenplanten vinden, zoals sneeuwklokjes, lenteklokjes, krokussen, narcissen, bosanemonen, gevlekte aronskelk en wilde hyacinten. Het bos is ook het verblijf van vele zangvogels, zoals het winterkoninkje, roodborstje, zwartkop en grote zanglijster. Halsbandparkieten, houtduiven, grote bonte spechten en kauwen maken alle dankbaar gebruik van elkaars kunstwerken! Bijna dagelijks zijn roofvogels te zien als buizerd, torenvalk en een bosuil. Tegen de schemering zie je verschillende soorten vleermuizen.
Afbeelding 6.1, Geomorfologie: strandwallen (rood),
Afbeelding 6.2, Ligging gebieden die behoren
strandvlakte (geel), oude zee-afzettingen met veen
tot het Nationaal natuurnetwerk (donkergroen) en
Zij overwinteren en slapen overdag in holle bomen. Uniek in dit bospark zijn zeker ook de
(donkergroen), jonge zee-afzettingen (lichtgroen),
belangrijk weidevogelgebied (lichtgroen)
paddenstoelen, wel meer dan 100 soorten.
water (lichtblauw), nederzettingen (rood-bruin)
INHOUD
Bron: IVN Leidse regio
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
31
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
6.3 Wat willen we ermee?
zijn om bijvoorbeeld voortplantingsplaatsen (bv. nestkasten) in te passen dan wel ruimte te bieden voor spontane ontwikkelingen.
De volgende ambities staan centraal ten aanzien van het beleid voor biodiversiteit: • •
•
•
Uitbreiden van het areaal aan ruigte en struweel voor meer variatie in hoogten en
De huidige biodiversiteit (boven- en ondergronds) minimaal behouden en waar mogelijk
structuren in het groen. Veel diersoorten verblijven graag in bloeiende en
versterken.
vruchtdragende, halfhoge en redelijk gesloten beplantingen.
Gemeentelijk groen en water – met name in de groen-blauwe structuren – meer natuurlijk
•
Omvormen van harde beschoeide oevers naar natuurvriendelijke oevers.
aanleggen en onderhouden (o.a. meer natuurvriendelijke oevers en bermen).
•
Zorgen voor inzicht in aanwezige flora en fauna en de ontwikkeling van beschermde en
Stimuleren of faciliteren van initiatieven van inwoners, ondernemers en organisaties om de
lokaal bijzondere en kritische soorten (bv. monitoring Veldleeuwerik in Elsgeesterpolder in
biodiversiteit op hun eigen terrein, tuin of balkon te vergroten.
samenwerking met aangrenzende gemeenten en natuurorganisaties). •
6.4 Hoe geven we er invulling aan?
Het voeren van een bodembeheerstrategie gericht op herstel, behoud en ontwikkeling van een rijk bodemleven gekoppeld aan de voorkomende ecosystemen. De kwaliteit van grondwater is daarbij een randvoorwaarde voor de bodemkwaliteit en de mogelijkheden
Biodiversiteit in het groen, water en de openbare ruimte betekent:
voor het bodemleven. •
Meer toepassen van inheemse soorten: dit zijn in het algemeen soorten die goed kunnen
•
gedijen en deze zorgen daarmee voor vitale beplantingen en bomen. De soortkeuze
Zorgen voor natuurcompensatie en voor versterking van biodiversiteit in geval van omzetting van grassportvelden naar kunstgras of verharding.
expliciet afstemmen op de aanwezige grondslag, maar ook bewust ruimte reserveren voor spontane vestiging van soorten. Dit geldt ook voor het sortiment van dak- en
TABEL 6.1 – Beleid Biodiversiteit
gevelvegetaties. •
Zorgen voor variatie aan (natuurlijke) beplantingsvormen door te variëren in kleur, bloeitijd, vrucht, hoogte maar ook door afwisseling in dichte en open structuren zodat voor veel
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
1.
Zowel bij het ontwerp als het beheer
Uitwerking ecologisch (maai)beheer (waar kan
van openbaar groen de mogelijkheden
wat en hoe, inclusief streefbeelden en
voor verhogen van de biodiversiteit
sortiment16 aansluitend op de Kader Richtlijn
benutten, expliciet rekeninghoudend
Water).
verschillende vogels, kleine zoogdieren, vleermuizen, vlinders, libellen, bijen en andere insecten er voedsel, een schuil-, rust- of voorplantingsplaats te vinden is. •
Uitvoeren van natuurlijk (meer ecologisch) beheer waarbij wordt gestuurd op de hiervoor
met de plaatselijke grondslag.
genoemde kenmerken. Vooral bij grasbermen, oevers en in percelen bosplantsoen liggen hier kansen (bv. door sinusmaaibeheer15, blad laten liggen, mulchen, creëren van locaties
2.
met overjarige vegetaties en bodemrust). Maar ook op verhardingen zijn her en der planten nodig voor bijvoorbeeld insecten ((ge)wildgroei). •
Verbeteren en uitbreiden
Concrete voorstellen voor de aangeduide
biotoopmogelijkheden voor insecten,
kansrijke locaties (zie Visiekaart groen-blauwe
(stads)vogels en kleine zoogdieren
structuren: aanduiding vlindersymbool).
door nieuwe aanleg natuurlijk groen en
Evenwichtige afstemming met de overige functies van het groen; meer natuurlijk groen
overschakelen naar ecologisch beheer.
past niet bij alle ontwerpstijlen, wel kan altijd worden gekeken in hoeverre er mogelijkheden 15
INHOUD
16
Zie https://www.vlinderstichting.nl/sinusbeheer/
Bijvoorbeeld realiseren van een ‘basiskwaliteit voor natuur’
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
32
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
TABEL 6.1 – Beleid Biodiversiteit Wat spreken we af?
TABEL 6.1 – Beleid Biodiversiteit Wat werken we nog uit?
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
Omvormingsplan natuurvriendelijke oevers
5.
Bij omzetting van (natuur)gras-
In voorkomende gevallen op locatieniveau
(NVO) gekoppeld aan vervanging bestaande
sportvelden naar kunstgras opleggen
onderzoek doen naar natuurwaarden en op
beschoeiingen.
van natuurcompensatie en zorgen voor
grond hiervan passende maatregelen nemen
Doel is 4,7 km oevers in 3 jaar tijd om te
versterking van biodiversiteit.
(bv. aanplant hagen, bloemrijk gras, flora- en
vormen naar NVO dan wel een meer
faunavoorzieningen).
natuurlijke inrichting (in totaal 80% van het areaal). 3.
De gemeente handelt aantoonbaar
In beeld brengen en monitoren van locaties
volgens de natuurwetgeving en werkt
met verblijfplaatsen van beschermde planten
met de ‘gedragscode
en dieren.
soortbescherming gemeente’ voor
Uitwerken ecologische werkprotocol conform
zowel inrichting als beheer van groen.
gedragscode (te combineren met
Dit houdt in dat voorafgaand aan
voorgaande).
werkzaamheden altijd wordt gekeken in hoeverre (beschermde) flora en fauna schade ondervindt van de
Borging deskundigheden flora en fauna door opleiding, opstellen procedures en aanwijzen verantwoordelijken (te combineren met
werkzaamheden. Als dit het geval is
voorgaande).
dan worden maatregelen getroffen om de schade te voorkomen of te beperken. 4.
INHOUD
In gebieden die aangewezen zijn als
Uitgangspunten beleid voor biodiversiteit
bijzonder voor ecologie/biodiversiteit
meenemen als bindende randvoorwaarden bij
geen loslopende honden toestaan,
het opstellen van hondenbeleid. Specifieke
opruimplicht hanteren en rustgebieden
aandacht voor recreatiegebied
aanwijzen.
Klinkenbergerplas en het Vroege Vogelspark.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
33
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
7. DUURZAAMHEID EN KLIMAAT Duurzaamheid is een breed begrip. De kern is dat in een duurzame wereld mens (people), milieu (planet) en economie (profit) met elkaar in evenwicht zijn, zodat we de aarde niet uitputten. In het kader van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie zijn alle gemeenten aan de slag om de benodigde aanpassingen aan klimaatverandering in het ruimtelijk domein vorm te geven. Daarmee moet de openbare ruimte duurzaam toekomstbestendig worden. In dit hoofdstuk wordt de betekenis van het openbaar groen en water voor de thema’s klimaat en duurzaamheid uitgewerkt. Wat vinden onze externe partners? •
Zorg voor extra waterberging. Groengebieden moeten in droge perioden ‘de eigen broek kunnen ophouden’. Naast ‘sponswerking’ ook zorgen voor hemelwaterafvoer (van verhardingen) die gericht is op het voeden van deze gebieden (Hoogheemraadschap van Rijnland).
Groen met ruimte voor infiltratie en retentie van water (Hofbrouckerlaan ©)
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
34
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
7.1 Wat verstaan we eronder? De gemeente Oegstgeest formuleert17 duurzaamheid als ‘het toekomstbestendig maken van de gemeente op het vlak van energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie’. Vanaf 2020 werkt de gemeente daarbij klimaatbestendig en in 2050 is ze ook voldoende waterrobuust. Het groen-blauwe raamwerk speelt hierbij een belangrijke rol. Groengebieden bieden goede mogelijkheden om pieken in hemelwaterafvoer op te vangen. Water zakt dan eerst in de bodem waarna het geleidelijk aan kan afstromen naar het oppervlakteof grondwater. Zorgen dat hemelwater van verhardingen in het groen kan stromen of zorgen voor Gevarieerde groene voortuinen en gevelgroen (Maarten Harpertz Tromplaan)
opvangbekkens in de vorm van laagtes, droge greppels of ander water zijn eenvoudige voorzieningen die vaak goed in te passen zijn in het groen. Daarnaast zorgt groen voor schaduw,
Grootschalig groen levert grote bijdrage aan verkoeling, wateropvang en biodiversiteit (Oud Poelgeest ©)
beschutting en is daarmee een goed middel tegen hittestress. Vooral grote bomen leveren hieraan een substantiële bijdrage. Oppervlaktewater vervult vergelijkbare functies als het gaat om verkoeling, opvang van regenwater en bestrijden van droogte. Het is te verwachten dat de toekomstige energietransitie in het kader van duurzaamheid een duidelijke impact op het ruimtegebruik zal hebben, bijvoorbeeld door de aanleg van een stedelijk warmtenet. Deze transitie kan daarmee een bedreiging vormen voor de huidige groen-blauwe waarden, maar – bij een integrale benadering – mogelijk juist ook kansen bieden. Groene, natuurlijke oevers (Nieuw Rhijngeest)
Afkoppeling hemelwater naar groen (Linneaushof)
7.2 Wat is de huidige situatie? •
Uit de rapportage van de uitgevoerde Klimaatstresstest (2020) en de daaropvolgende (interne)
Oegstgeesterkanaal (Morsebel en Haaswijk-Oost), langs de westzijde ter hoogte van
Risicodialoog (2021) komen de volgende knelpunten als gevolg van klimaatveranderingen naar
Voscuyl en de A44, en aan de oostzijde in Poelgeest.
voren die raakvlakken hebben met het groen en water: • •
Het wordt natter. Het hoogste risico op wateroverlast bij woningen en bedrijfsgebouwen
van de ondergrondse waterafvoer is ook aanpassing in de openbare ruimte nodig om
INHOUD
zien in de Morsebel, Haaswijk-Oost en Poelgeest. •
hevigere neerslag op te kunnen vangen.
Het wordt droger. Dit kan ertoe leiden dat de bodem daalt en dat de panden die erop staan, verzakken. De verwachte bodemdaling tot aan 2050 laat de meeste bodemdaling
komt voor in de wijken Oranje-Nassau, Voscuyl, Morsebel en Poelgeest. Naast aanpassing
17
Er is meer kans op overstromingen. De meeste kans hierop is aan de noordzijde van het
Ook wordt geconstateerd dat wanneer de grondwaterspiegel zakt de vegetatie droogtestress kan gaan ervaren, en in het ergste geval afsterven. De meeste oude bomen
Programma Duurzaamheid 2017 en Impuls Duurzaam Oegstgeest – Uitvoeringsprogramma 2018
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
35
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
staan in het historische deel van Oegstgeest, rondom Oud Poelgeest en de Hofdijckzone, het Bos van Wijckerslooth en bij Endegeest. Voor minder vitale bomen kan dit een probleem worden in tijden van langdurige droogte. •
Het wordt warmer. Het totaalbeeld voor Oegstgeest ziet er redelijk gunstig uit, als gevolg van de relatief ruime hoeveelheid groen en water binnen de gemeente. Lokaal zijn er echter wel grote verschillen: zo zijn diverse locaties in het centrum van Oegstgeest (bv. winkelcentrum Lange Voort) en in de wijken Nieuw Rhijngeest, Buitenlust en Poelgeest aangemerkt als risicogebied in geval van hittegolven (zie afbeelding 7.1).
Wat vinden onze inwoners, belangenorganisaties? •
Groen en water is het antwoord op klimaatverandering. We zouden dit als topprioriteit moeten hebben.
•
In het openbaar groen moet meer ruimte worden gecreëerd voor waterberging vindt 84% van de respondenten, 3% is het daar niet mee eens en 13% heeft hier geen mening over.
•
Om het dorp koel te houden zouden er extra bomen moeten worden geplant vindt 86% van de respondenten, 8% vindt dat niet nodig en 6% heeft hier geen mening over.
•
Rendementsverlies van zonnepanelen is geen aanleiding voor kap van een boom vindt 70% van de respondenten, 10% vindt dit wel een reden en 20% heeft er geen mening over.
•
In de buurt van Hofdijck/Karel Doormanlaan (en de groenstrook daartussen) staat het al snel blank na flinke regenval. Mogelijk kan een vijver in deze groenstrook helpen?
•
In het Irispark ontstaan grote plassen na een fikse regenbui. Je zou op die plaatsen paddenpoelen kunnen aanleggen.
Afbeelding 7.1, Hitterisicokaart (links) en verwachte bodemdaling (rechts)
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
36
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
7.3 Wat willen we ermee? De volgende ambities staan centraal ten aanzien van het beleid voor duurzaamheid en klimaat: •
Bio Science Park Leiden-Oegstgeest
Het zorgdragen voor voldoende areaal groen met waterbergend vermogen en ontharding in Het Bio Science Park strekt zich uit van station Leiden CS tot aan de Oude Rijn in Oegstgeest. de wijken waar de kans op wateroverlast het grootst is.
•
•
De gemeente Leiden, gemeente Oegstgeest en de Leidse Universiteit werken al jaren samen
Het zorgdragen voor voldoende schaduw en luwte door groen door behoud, herstel en
aan het ontwikkelen van dit park. De ontwikkeling is gericht op het transformeren van het
aanleg van de blauw-groene structuren zodat er toegankelijke groene netwerken ontstaan
bedrijvenpark naar een aantrekkelijk groen en waterrijk gebied met veel ruimte voor ontmoeting
door de gehele gemeente (creëren van schaduwroutes, vergroening bij winkelcentra,
en verblijf. De komende jaren innoveert het gebied verder naar een ‘Innovation District’: een
verzorgingstehuizen, maatschappelijke gebouwen, parkeerplaatsen en openbaar
intensief gebied waar een mix van werken, wonen en horeca zorgt voor een vruchtbaar klimaat
vervoersgebieden).
voor ondernemerschap en innovatie. Bij de inrichting van het gebied is veel aandacht voor
Het zorgen voor langdurige behoud van robuust groen en tijdige vervanging van groen en
duurzaamheid van zowel de bebouwing als de openbare ruimte. Onderwerpen als natuurinclusief bouwen, tegengaan van
bomen zodat er ook in de toekomst nog steeds volwassen groen aanwezig blijft. •
•
hittestress, vergroening, waterbalans en
Het stimuleren van het vergroenen van straten (geveltuinen), particuliere tuinen,
biodiversiteit staan hierbij centraal. Ook
schoolpleinen, gevels en daken. De gemeentelijke deelname aan Operatie Steenbreek18
liggen hier kansen om met een biodiverse
vormt hiervoor een goed vertrekpunt.
invulling van het groen en de oevers de
Volgen van het waterbeleid waarbij de trits ‘bergen-vasthouden-hergebruiken’ centraal
groene buitenring van Leiden te koppelen
staat in het denken. Vertaald naar groen betekent dit enerzijds inzetten op het vergroten
aan Park Landskroon en de landgoederenzone van Oegstgeest.
van het waterbufferend en infiltrerend vermogen van het groen en anderzijds water ten
Impressie Biopartner 5, Oegstgeest (bron: www.bouwenmetstaal.nl)
goede laten komen aan het groen. Praktische toepassingen zijn onder meer aanleg van wadi’s, uitbreiden wateroppervlakte, toepassen infiltratiekratten bij bomen en afwatering
7.4 Hoe geven we er invulling aan?
verhardingen naar plantvakken. •
Bewustwording vergroten bij inwoners over het gebruik van water en tegengaan van
Dit thema wordt primair opgepakt vanuit het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid. Door
drinkwater-verspilling. Concreet kan dit ondersteund worden door het aanbieden van
klimaatverandering is de komende jaren uitbreiding van lokale waterberging en -afvoer noodzakelijk
regentonnen en stimuleren/faciliteren van ontharding van particuliere tuinen. •
Hemelwater opvangen en vasthouden of hergebruiken waar het valt.
•
Grondwater zodanig reguleren dat overlast en onderlast beperkt wordt.
•
Wijzigende klimaatomstandigheden (natheid, droogte, hitte) meenemen als één van de
(o.a. langs Oegstgeesterkanaal, Jan Wilspark, Langenakker). Het gaat om het vergroten van bergingsvolumes en het verbeteren van bestaande verbindingen. Deze opgaves vragen om een integrale samenwerking tussen de gemeentelijke teams Beheer & Onderhoud, Ruimte én Duurzaamheid. Vanuit het Beleidsplan Groen & Water ligt de focus op onderwerpen als het
afwegingscriteria bij de sortimentskeuze van bomen en beplanting.
18
INHOUD
creëren van een samenhangend groen-blauw raamwerk, het vergroenen van stenige gebieden,
Gemeente Oegstgeest neemt hier sinds 2019 deel aan.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
37
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
de aanplant van extra bomen en groen binnen het groen-blauwe raamwerk en het verbeteren van
TABEL 7.1 – Beleid Duurzaamheid en klimaat
groeiomstandigheden en bodem. Hiermee wordt dan als vanzelf een substantiële bijdrage geleverd aan het verder klimaatbestendig maken van de gemeente.
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
4. Actief inzetten van groen en water bij alle
Opstellen handleiding klimaatadaptief
Aanvullend zal standaard zowel bij renovatie, herinrichting of groot onderhoud van het groen als bij
ruimtelijke ontwikkelingen ten behoeve van
handelen Groen en Water inclusief proces
(her)ontwikkeling van locaties bekeken worden of en in hoeverre maatregelen voor het opvangen
klimaatadaptatie op basis van
en concrete toepassingen; vertrekpunten:
van hemelwater of het voorkomen van hittestress (zowel bij mensen als bij bomen en andere
gezamenlijke aanpak van alle betrokkenen
convenant klimaatadaptief bouwen;
vegetaties) kunnen worden meegenomen (klimaatbewust werken). Bij ontwikkeling, renovatie of
(ontwikkelaar, gemeente, bewoners en
gemeentelijke Verordening afvoer
herinrichting gaan we steeds uit van het ‘groen-blauw, tenzij…’-principe, waarbij behoud van
gebruikers).
hemelwater en grondwater (ver)nieuwbouw.
bestaand groen en vergroenen het vertrekpunt vormen om te komen tot een toekomstbestendige ruimtelijke invulling.
5. Bij aanplant van nieuwe bomen en planten
TABEL 7.1 – Beleid Duurzaamheid en klimaat Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
1. Vergroenen van stenige woongebieden,
Extra groen en water aanbrengen op de
bedrijventerreinen en parkeerterreinen
structuurvisiekaart aangeduide locaties.
door bij ruimtelijke ontwikkelingen of renovaties extra groen en bomen aan te
kiezen voor soorten die bij een opwarmend
‘klimaatadaptieve’ bomen en plantsoorten
klimaat goed blijven groeien en ook
geschikt voor Oegstgeest; ook voor dak-
bestand zijn tegen droogte en of nattere
en gevelvegetatie.
periodes. In kaart brengen risico’s en kansen
6. Bij ontwikkelingen op het gebied van energietransitie terdege rekening houden
energietransitie in relatie tot de groen-
Per wijk kansrijke locaties voor
met de gevolgen voor de groene en
blauwe waarden.
vergroenen in beeld brengen.
blauwe structuren en streven naar een win-
Samenwerkingsproces tussen diverse
win aanpak.
planten, areaal verharding te verminderen en/of meer waterdoorlatend te maken.
Soortenlijst samenstellen met
gemeentelijk teams. 2. Opvangen hemelwater in groengebieden
Uitwerken naar standaardprofielen ten
en waar mogelijk zodanig bufferen dat dit
behoeve van gemeentelijke Leidraad voor
water ten goede komt aan het groen in
Inrichting Openbare Ruimte (LIOR).
droge periodes. 3. Stimuleren en faciliteren van vergroening
Uitwerken gemeentelijke aanpak voor
van particuliere (gevel)tuinen,
vergroening particuliere terreinen;
schoolpleinen en bedrijfspercelen.
ondermeer spelregels, gemeentelijke ondersteuning, thema acties (bv. boomplantactie particuliere tuinen).
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
38
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
8. PARTICIPATIE In Oegstgeest is er ruimte voor alle inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties om mee te doen en dat doen ze graag. Inwoners denken en praten mee over beslissingen die hen raken en de gemeente speelt in op wat er leeft in het dorp. Hiervoor is het loket Burgerinitiatieven geopend en het participatieplatform Doe Mee gelanceerd. De inwoners hebben bijvoorbeeld medezeggenschap over de inrichting van de wijk, zoals groen, parkeerplaatsen en speelplekken. Dit hoofdstuk werkt de mogelijkheden voor participatie bij groen en water uit.
Wat vinden onze inwoners, belangenorganisaties? •
Laat kinderen meedoen en -denken, laat scholen en bedrijven aanhaken, maak een dorpstuin of een stekjesbibliotheek.
•
Rietland onder elektradraden kan gedeeltelijk omgezet worden tot buurttuin waardoor interesse voor groen wordt geactiveerd en vogels meer broedkansen krijgen.
Onderhoud door de buurt (Vlindertuin Admiraal de Ruyterlaan) ©
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
39
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
8.1 Wat verstaan we eronder? Participatie bij inrichting, gebruik en beheer van openbaar groen kent verschillende vormen, zie kader over de participatieladder. Vertaald naar groen betekent dit bijvoorbeeld: •
Meehelpen om de woonomgeving aantrekkelijker en biodiverser te maken door het beplanten van boomspiegels, het aanleggen van geveltuinen of het aanbrengen van gevelgroen.
•
Meehelpen in het onderhoud van groen (bv. het onderhoudsniveau opplussen).
•
Het uitvoeren van eenmalige activiteiten als extra ondersteuning van het regulier onderhoud, bijvoorbeeld met een gezamenlijke plant- of schoonmaakactie.
•
Meedenken over aanpassingen van het groen en speelplekken.
•
Aanpassen inrichting van het openbaar groen (bv. aanleg kruidentuin Irislaan).
Geadopteerde boomspiegel (omgeving Schrijverspad)
Participatie bij het beheer van water beperkt zich tot het meehelpen met het schoonhouden van de oevers en het water (opruimen zwerfafval).
Geveltuinen, ingericht en onderhouden door aanwonenden (Dorpsstraat)
8.2 Wat is de huidige situatie? Met het online platform ‘Doe Mee Oegstgeest’ stimuleert de gemeente inwoners om mee te denken met projecten van de gemeente en kunnen zij ook zelf initiatieven plaatsen. In de ‘Leidraad voor
Treden van participatie
participatie in Oegstgeest’ staat aangeven hoe het platform zich gaat ontwikkelen en wat de
Raadplegen, vraag/antwoord:
afspraken zijn. Voorts faciliteert de gemeente de volgende vormen van zelfbeheer19:
De gemeente raadpleegt de burgers of de burgers dragen wensen aan.
•
Het aanplanten, vergroten en onderhouden van boomspiegels en geveltuinen.
Adviseren, dialoog:
•
Het indienen van ideeën voor kleine aanpassingen om de woonomgeving mooier te maken.
•
Het beheren van de Vlindertuin aan de Admiraal de Ruyterlaan door bewoners20 van de
De gemeente vraagt advies van de burgers of de Onder participatie verstaan we processen waarbij
burgers leggen een voorstel.
burgers of organisaties bijdragen aan beleidsontwikkeling, -uitvoering en -evaluatie op gemeentelijke taakvelden of waarbij ze bijdragen aan de vormgeving van de publieke ruimte en het verbeteren van de kwaliteit van de lokale
aangrenzende appartementengebouwen.
Coproduceren, samenwerking: De gemeente en burgers beslissen en werken
•
Het onderhoud van de Kruidenpluktuin bij winkelcentrum Lange Voort (Irislaan) door het MEC.
samen.
•
Het MEC heeft ook lespakketten ontwikkeld zodat ook kennis over de natuur in Oegstgeest met inwoners kan worden gedeeld.
Bron: Leidraad participatie 2020
•
samenleving, zonder oogmerk van privaat gewin.
De Stichting Erfgoed Oud-Poelgeest heeft het gelijknamige landgoed met de monumentale opstallen in erfpacht van de gemeente en zorgt voor het beheer en onderhoud ervan.
• 19
INHOUD
Jaarlijks worden de wilgen in het Vroege Vogelspark door omwonenden geknot.
20
Het faciliteren van zelfbeheer wordt momenteel geoptimaliseerd.
Een kleine groep burgers heeft onder de naam 'Lokale Agenda 21' diverse initiatieven genomen om duurzaamheid in Oegstgeest te bevorderen.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
40
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
Verkoop van (overbodig) gemeentelijk snippergroen ten behoeve van tuinuitbreiding is tenslotte als
Vooral wat het verzorgende onderhoud van het openbaar groen23 betreft kunnen inwoners,
uiterste vorm van participatie te beschouwen. De nota Snippergroenbeleid21 legt vast wanneer en
bedrijven of belangengroeperingen een concrete rol spelen. Dit kunnen individuele inwoners zijn
onder welke voorwaarden dit mogelijk is. Rekening houdend met de groene ambities en vooral de
die bijvoorbeeld de boomspiegel of het plantvak voor hun deur onderhouden, maar ook scholen of
noodzaak van klimaatadaptatie is het belangrijk om de huidige criteria hieraan te toetsen en zo
groepen inwoners die een groter deel van het groen ‘adopteren’ (zelfbeheer) en het onderhoud
nodig te herzien.
hiervan voor hun rekening nemen. Het bijbehorende budget blijft gehandhaafd in de gemeentelijke begroting, zodat er ruimte is om de
8.3 Wat willen we ermee?
inwoners met adviezen bij te staan of – in geval het vrijwillig onderhoud onverhoopt stopt – het
De volgende ambities staan centraal binnen het beleid voor participatie in het groen en water:
terrein weer in gemeentelijk beheer te nemen. Ook initiatieven om een pluktuin, vogelbosje of een andere groeninrichting in de buurt of straat aan te leggen en te onderhouden kunnen een plek
•
Participatie en educatie zijn belangrijke middelen om betrokkenheid (groen- en
krijgen. Hiervoor gelden diverse spelregels en randvoorwaarden (bv. draagvlak buurt, waarborg
waterbewustzijn22) bij het groen en water te vergroten. Openbaar groen en water zijn
continuïteit, veiligheid, juridisch houdbaar).
daarmee middelen om verbondenheid en ontmoetingen tussen inwoners te bevorderen. •
Als gemeente zetten we in op het stimuleren van initiatieven van inwoners en bedrijven om
TABEL 8.1 – Beleid Participatie bij groen en water
de eigen tuin, balkon of woonomgeving te vergroenen of groen te houden zodat deze ook
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
1. Zorgen voor bewustwording van de belangen
Uitwerken bewustwordingscampagne
passend binnen de mogelijkheden van de Buitendienst van team Beheer en Onderhoud
van groen en water in het algemeen en die
voor gebruik van water en ecologisch
worden inwoners ondersteund, bijvoorbeeld door het plantklaar maken van adoptievakken
van biodiversiteit en klimaatadaptatie in het
beheer bijvoorbeeld met een
bijzonder bij inwoners door educatie en
publieksversie of infografic van dit plan.
kan dienen als opvang van hemelwater. We zoeken daarin vooral de samenwerking met andere partijen die hierin actief zijn zoals het MEC en De Groene Motor. Voor zover
en ophalen van snoeiafval.
communicatie. Achterliggende doel hierbij is het verbreden van het draagvlak voor groen
8.4 Hoe geven we er invulling aan?
en water.
De inrichting en het onderhoud van het openbaar groen is hoofdzakelijk een taak van de gemeente.
2. Bedrijven, instellingen, verenigingen of
Bij het water spelen zowel de gemeente als het Hoogheemraadschap van Rijnland een rol. Bij de
georganiseerde inwoners kunnen
zoeken van samenwerking met
inrichting of herinrichting van groen en water gaat het er vooral om dat omwonenden of betrokken
gemeentelijk groen adopteren. Hiervoor zijn
bestaande partijen hiervoor.
organisaties vanaf de initiatieffase (kunnen) meedenken en adviseren en in sommige gevallen
spelregels opgesteld. De inrichting van het
Optimaliseren interne proces voor
groen kan/mag wijzigen en een
adoptie van groen, inclusief plaatsen
overeenkomst is noodzakelijk.
van ideeën op het platform ‘Doe Mee’.
meehelpen bij de aanleg (bv. plantdag).
21 22
INHOUD
Stimuleren van zelfbeheer door het
23
Vanuit team Vastgoed, Grondzaken en Economie. Bijvoorbeeld voeren van eenden, het uitlaten van honden langs het water enz.
Huidige regel: Gebieden die de gemeente heeft aangewezen als (toekomstige) locatie voor ecologisch groenbeheer, alsmede de hoofdgroenstructuur zoals beschreven in het groenbeleidsplan of beeldbepalende groenzones in het algemeen komen niet in aanmerking voor zelfbeheer.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
41
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
TABEL 8.1 – Beleid Participatie bij groen en water Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
3. Groepen inwoners en andere organisaties
Optimaliseren interne proces voor
kunnen meewerken in het onderhoud van
adoptie van groen, inclusief plaatsen
het groen en de oevers om te zorgen voor
van ideeën op het platform ‘Doe Mee’.
een ‘plus’ op het onderhoud. De inrichting van het groen blijft daarbij in stand. 4. De gemeente kan openbaar groen onder
Actualisatie snippergroenbeleid en
strikte voorwaarden aan particulieren
aanscherping criteria voor uitgifte
verkopen of in gebruik geven om de tuin of
(afstemming groen-blauwe
24
het erf te vergroten .
structuurvisiekaart, klimaat en duurzaamheid).
24
Gezien het centrale streven van het voorliggende beleidsplan om groen en water te koesteren en verder te versterken of ontwikkelen, zijn we zeer terughoudend in het uitgeven van groen. Zo zal het snippergroenbeleid niet van toepassing zijn
INHOUD
op hoofd- en nevenstructuurgroen en zullen aanvragen uitgebreid getoetst worden. Een en ander wordt uitgewerkt in de actualisatie van het snippergroenbeleid.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
42
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
9. INRICHTING Kwalitatief hoogwaardig groen of water staat of valt bij een juiste inrichting, beheer en gebruik. Zijn deze niet in balans dan ontstaat er al snel schade met op termijn kapitaalvernietiging tot gevolg. Dit hoofdstuk gaat over de kaders voor inrichting van groen en water gericht op het creëren van meerwaarde, optimaal functioneren en juiste inzet van de beschikbare middelen. De kaders voor bomen zijn opgenomen in het Bomenbeleidsplan.
Wat vinden onze inwoners (uit enquête)? •
99% van de respondenten vindt dat bij ieder nieuw project in de openbare ruimte zoveel mogelijk groen moet worden aangeplant; 1% vindt dat niet.
•
Laat de projectontwikkelaars het dorp niet overnemen. Het groen dat we hebben moet beschermd blijven, zoals in het Hofbrouckerpark. Het is zo belangrijk voor de leefbaarheid van Oegstgeest. Het is ook waarom we hier blijven wonen. Meer groen zouden we nog beter vinden.
•
Betrek inwoners bij de ontwikkelingen in het dorp en in hun straat/wijk.
Recent opgeleverde woonwijk (Rhijnhofweg)
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
43
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
9.1 Wat verstaan we eronder? Een stad of dorp is nooit af en voortdurend in ontwikkeling. Er vindt sloop of juist uitbreiding plaats van woningen, bedrijven en voorzieningen, wegen en waterlopen worden verbreed of juist versmald, er wordt een nieuw fietspad aangelegd etc. De openbare ruimte beweegt daarin mee. Echter, daar waar water, groen, bomen en bos een lange levenscyclus hebben, worden zij vaak vroegtijdig verwijderd als gevolg van de snelle stedelijke ontwikkelingen. Dit betekent dat bij het aanleggen van groen en water ver vooruit moet worden gekeken. Kan het groen of de boom ook werkelijk uitgroeien en tot wasdom komen op de bedoelde plek? Verwachten we op termijn problemen met droogte of een overschot aan water en kunnen we daar nu al op inspelen?
Cultuurhistorisch waardevolle groenstructuur
Straatbomen met een beperkte groeiplaats
(Broekweg)
(Oranjelaan)
Attractieve beplanting bestaande uit
Profiel met veel ruimte voor aanleg van een natuurlijke
bodembedekkende vaste planten (Kerckwervelaan)
oeverzone als overgang naar het water (Haaswijklaan)
Ook het omgekeerde geldt. Wanneer wordt gebouwd of gewerkt, wordt dan ook gekeken welke ruimte het bestaande groen en de bomen in de toekomst nodig hebben, welk cultuurhistorisch waardevol groen of water het behouden waard is en of er wel voldoende ruimte is om een toekomstig overschot aan water – al dan niet tijdelijk – op te vangen? Zowel de oude als nieuwere groen-blauwe structuren vormen belangrijke buffers om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen, dragen bij aan een gezonde leefomgeving en zijn een bron van biodiversiteit. Dit vraagt continue aandacht voor omvang en inrichtingskwaliteit van groen en water in samenwerking met andere belanghebbenden.
9.2 Wat is de huidige situatie? In de huidige situatie is er veel openbaar groen – inclusief de beschoeiingen langs het water – dat
Aangezien groen en water een belangrijke rol spelen bij de invulling van thema’s als klimaat-
aan vervanging toe is en zijn er veel bomen met te kleine groeiplaatsen, waardoor een duurzame
adaptatie en biodiversiteit is het belangrijk om bij de aanleg van al het groen en water (ook van
25
en gezonde toekomst van het groen in gevaar komt . De urgentie om het toekomstperspectief
particulieren en bedrijven) te zorgen voor goede groeiplaatsen, ter plaatse hemelwater op te
van groen en water te vergroten is groot, de noodzakelijke vervangingsopgaven bieden de
vangen en te zorgen voor meer variatie in soorten. Variatie en soortenrijkdom geeft daarnaast ook
kans om hiervoor zorg te dragen.
een betere weerbaarheid tegen ziekten en plagen. Het is een uitdaging om met een voor mens en dier aantrekkelijk en klimaatbestendig sortiment ook op langere termijn te zorgen voor een balans tussen afwisseling en eenvormigheid.
25
INHOUD
Het Beheerplan Groen (2021) geeft hiervoor een nadere onderbouwing.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
44
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
•
Langdurige goede beheerbaarheid blijft uiteraard een randvoorwaarde om het onderhoud van
Rekening houden met de bereikbaarheid en het gebruik van groen en water door te
groen en water betaalbaar te houden. Functionaliteit, attractiviteit, duurzaamheid en beheerbaa-
zorgen voor een goede toegankelijkheid, bloemen of vruchten die geplukt mogen worden
rheid staan of vallen met een goede aanleg. Oegstgeest beschikt niet over vastgestelde richtlijnen
en/of ruimte te bieden voor bewegen en spelen bij de inrichting en sortimentskeuze van
om de aanleg van nieuw groen en water in goede banen te leiden, bijvoorbeeld in de vorm van een
openbaar groen en water.
Standaard Programma van Eisen (SPvE) of een Handboek Inrichting Openbare Ruimte.
•
Duurzame inrichting zodat beplantingen lang meegaan en efficiënt te beheren zijn.
Uitzondering hierop vormen de bomen, waarvoor wel richtlijnen en eisen zijn vastgesteld
•
Aandacht voor verhoging van variatie in soorten en beplantingsvormen zodat ze
(Bomenbeleidsplan, Handboek Bomen).
aantrekkelijk zijn en blijven voor inheemse fauna.
Belangrijk aandachtspunt is dat in de huidige planprocessen de invulling van groen en water met regelmaat (te) laat in het planproces aan de orde komt met als gevolg dat een goede vertaling van
•
Aanleg van natuurlijke oevers en/of natuurlijke oeverbescherming.
•
Aandacht voor zichtbaarheid en beleving van water.
de groen-blauwe uitgangspunten en realisatie van de ambities onvoldoende mogelijk blijkt. Integrale samenwerking tussen de verschillende vakdisciplines vanaf de beginfase van
9.4 Hoe geven we er invulling aan?
planontwikkelingsprocessen is noodzakelijk om ook klimaatopgaven voldoende te kunnen borgen.
Bij nieuwe aanleg, renovaties en (her)inrichtingen zijn veel verschillende partijen betrokken, zowel binnen als buiten de gemeente. Ook gaat het over planprocessen die vaak een lange doorlooptijd
9.3 Wat willen we ermee?
kennen met de nodige tussentijdse wijzigingen. Dit maakt het belangrijk om te beschikken over heldere protocollen, richtlijnen en spelregels waar de aan te leggen of te renoveren groen- en
De volgende ambities staan centraal binnen het beleid voor de inrichting van groen en water:
waterelementen aan moeten voldoen. Ook is van groot belang dat eisen en randvoorwaarden •
Langs samenhangende structuurelementen (bv. verbindingswegen, hoofdwegen of
vroeg in het proces worden ingebracht en gedurende de planfase op vaste momenten
hoofdwatergangen) is de soortkeuze gericht op het verkrijgen van beeldcontinuïteit door
gecontroleerd wordt of hier (nog steeds) aan voldaan wordt.
het toepassen van één dezelfde boomsoort of het volgens een vast patroon toepassen van een mix van verschillende soorten (bv. gemengde lanen). •
TABEL 9.1 – Beleid Inrichting groen en water
In de individuele buurten of gebiedsdelen is de inrichting en de beplantingskeuze
Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
en op wensen van inwoners en gebruikers van het groen en het water. Op deze manier
1. Bij ruimtelijke ontwikkelingen de uitgangs-
Groentoets, matentabel,
zorgen groen en water ervoor dat de karakteristieke verschillen tussen de buurten of
punten en wensen vanuit groen, water en
inrichtingsprincipes en sortimentslijsten.
belangrijke structuren zichtbaar blijven of worden.
klimaat aan het begin van het planproces
Samenwerkingsproces tussen diverse
meenemen in de planvorming; inpassen
gemeentelijk teams.
afgestemd op het toegepaste stedenbouwkundige concept, de cultuurhistorische waarden
•
Bij ruimtelijke ontwikkelingen de uitgangspunten voor groen en water aan het begin van het
van bestaand waardevol groen en water; planproces in kaart brengen, vooraf het bestaande waardevol groen en water aanwijzen en bindende afspraken maken over duurzame inpassing in het plan.
INHOUD
zorgen voor meer variatie in de toepassing van inrichtingsvormen en sortiment.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
45
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
TABEL 9.1 – Beleid Inrichting groen en water Wat spreken we af?
Wat werken we nog uit?
2. Inrichting en sortiment afstemmen op de
Matentabel, inrichtingsprincipes
karakteristiek van de individuele wijk of
(waaronder oplossingen voor berging van
buurt en hierbij inspelen op verwachte
water onder het groen) en
klimaatveranderingen.
sortimentslijsten.
3. Inzetten op verhoging variatie,
Matentabel, inrichtingsprincipes en
natuurwaarde en beleving en zichtbaarheid
sortimentslijsten.
van water met bijbehorende oevers. 4. Koesteren van cultuurhistorisch waardevol
Analyse van de historische groenopbouw
groen en waterelementen door deze te
in de verschillende wijken en op basis
herstellen, beschermen en extra aandacht
daarvan samenstellen van een
te geven vanuit het beheer.
cultuurhistorisch groene waardenkaart. Opstellen richtlijnen voor aanleg en beheer van cultuurhistorisch groen en water.
5. Beheerbewust ontwerpen door bij ontwerp
Programma van eisen voor aanleg van
en aanleg terdege rekening te houden met
groen en water.
het toekomstig beheer: beheerbaarheid,
Vastleggen werkproces van planvorming
duurzame instandhouding en kosten.
tot aanleg. Protocol voor ‘beheertoets’.
6. Inzetten van de gedragscode
INHOUD
Opstellen basis voor bijbehorende
soortbescherming gemeenten voor
ecologisch werkprotocol en deze inpassen
planontwikkeling.
in werkprocessen.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
46
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
10. BEHEER Groen wordt geplant om te kunnen groeien en tot wasdom te komen. Het beeld direct na aanleg is vaak totaal anders dan na 40 of 80 jaar. Beheer en onderhoud zijn daarom in de eerste plaats erop gericht om het groen langdurig in stand te houden. In het groenbeheer zijn effectiviteit en efficiëntie belangrijk. Met andere woorden: doen we de juiste dingen en doen we deze op een goede manier? Het Beheerplan Groen (2021) gaat hier in detail op in, het voorliggende beleidsplan beperkt zich dan ook tot de hoofdlijnen. Wat vinden onze inwoners, belangenorganisaties? •
Betrek inwoners meer bij het onderhoud van openbaar groen in de wijk. Verantwoordelijkheid uit handen geven betekent echter ook dat inwoners de ruimte krijgen om binnen bepaalde kaders, zelf invulling te geven aan het openbaar groen.
•
Bijna de helft (49%) van de respondenten is tevreden over de huidige kwaliteit van het groen; eenzelfde groep (49%) vindt echter dat de kwaliteit omhoog moet. Een kleine minderheid (2%) vindt dat het wel een tandje minder mag. Aangaande de kwaliteit van het water liggen deze percentages op respectievelijk 50%, 33% en 4,5%. 13% van de respondenten heeft hier geen mening over. Machinaal hagen scheren (Cornelis van Eesterenlaan)
INHOUD
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
47
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
10.1 Wat verstaan we eronder?
Kenmerkend voor het groen en water in Oegstgeest is het vele cultuurhistorisch erfgoed. Het
Binnen het beheer draait het erom het onderhoud zodanig uit te voeren dat het groen volwassen
onderhoud van dergelijke cultuurhistorisch waardevolle groen- en waterobjecten vraagt om specifieke kennis van de beheerders. Daarnaast is het gemeentelijke groen nauw vervlochten met
(oud) kan worden en langdurig vitaal blijft. Zodoende kan het groen voor lange tijd de beoogde functie (‘eindbeeld ontwerper’) vervullen. Een extra uitdaging is om hierbij rekening te houden met
grotere groengebieden van derden (zie ook § 5.1), terwijl veel watergangen in beheer zijn bij het Hoogheemraadschap van Rijnland. Dit vraagt om nauwe samenwerking en afstemming in het
en in te spelen op de verwachte klimaatveranderingen. Daarnaast is het van belang om – uit oogpunt van behoud en versterking van de biodiversiteit – bij vervanging en renovatie in fases te
beheer.
werken zodat er enerzijds spreiding van de hoeveelheid werk is en anderzijds er ook altijd volgroeide opgaande beplantingen aanwezig zijn. Variatie in leeftijd en structuren van beplantingen
10.3 Wat willen we ermee?
is van belang voor vogels, vleermuizen, insecten en andere kleine dieren. Dit geldt uiteraard ook
De volgende ambities staan centraal in het beleid voor het beheer van groen en water:
voor het beheer van de oevers van watergangen en het water zelf. Tot slot wordt het belang van •
het creëren en in stand houden van een gezonde bodem steeds meer gezien als een
Het groen-blauwe raamwerk zodanig duurzaam beheren dat het blijvend de beoogde functies kan vervullen inclusief het voorkomen van overlast door overstroming27.
basisvoorwaarde om beheer- en klimaatdoelen te halen; ook vanuit het beheer is hiervoor dus •
aandacht nodig.
Rekening houden met het stedenbouwkundig concept van de buurt of wijk: ontwerpbewust beheren.
•
10.2 Wat is de huidige situatie?
Planmatige aanpak van het beheer uit oogpunt van kostenbewustzijn en een efficiënte en effectieve inzet van mensen en middelen.
Het huidige beheer van groen vindt plaats op basis van afgesproken onderhoudskwaliteiten
•
Gedifferentieerd en gefaseerd beheren volgens de afgesproken kwaliteitseisen, bewaken
(beeldkwaliteit cf. CROW). Streven is om de gehele gemeente op kwaliteitsniveau CROW-B te
en verbeteren van bodemleven en biodiversiteit en zorgvuldig handelen volgens de Wet
onderhouden met op onderdelen enkele nuances (bv. beschoeiingen) en het areaal ecologisch
natuurbescherming.
beheer sterk uit te breiden. Een recente inventarisatie en analyse ten behoeve van het Beheerplan
•
Duurzaam beheer met respect voor mens en milieu.
Groen brengen in beeld dat het groenonderhoud niet voldoet aan de gestelde ambities: de
•
Uitbreiden areaal aan ecologisch (maai)beheer.
technische kwaliteit van het groen is laag, veel bomen hebben onvoldoende boven- en ondergrondse ruimte, steeds meer bomen worden onveilig en het ecologisch beheer wordt nog
10.4 Hoe geven we er invulling aan?
onvoldoende in de praktijk gebracht. Deze omstandigheden leiden naast op de loer liggende kapitaalvernietiging ertoe dat het groen niet of onvoldoende bijdraagt aan andere beleidsambities
en watervoorzieningen vergroten, waarbij gestreefd wordt naar een circulaire aanpak (bv.
zoals klimaatadaptatie en verhogen biodiversiteit. Het Beheerplan Groen onderbouwt op welke
hergebruik van materialen en duurzaam inkopen). Om effectief en efficiënt te kunnen werken wordt
wijze tot een kwaliteitsverbetering kan worden gekomen. De beschikbare budgetten moeten
het beheer op een planmatige wijze uitgevoerd.
hiermee dan nog in overeenstemming gebracht worden26 . 26
Voor het MJOP 2022 is ingestoken op kwaliteitsniveau B voor de gehele gemeente. Door in te zetten op vervanging van groen wordt verwacht dat de algehele beeldkwaliteit kan worden verhoogd.
INHOUD
Uitgangspunt is een vakkundig beheer gebaseerd op methoden die de levensduur van de groen-
27
Geldt voor de historische houtsingel op dijk in Haaswijk; gemeente beheert dijkje, HHR verplicht gemeente tot onderhoud.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11
12.
INLEIDING
KADERS
BETEKENIS EN VISIE
GROEN-BLAUWE STRUCTUUR
PARKEN EN LANDGOEDEREN
BIODIVERSITEIT
DUURZAAMHEID EN KLIMAAT
PARTICIPATIE
INRICHTING
BEHEER
ONTMOETEN, BEWEGEN & SPELEN
UITWERKING en REALISATIE
BIJLAGEN
48
EINDCONCEPT • BELEIDSPLAN GROEN & WATER 2022-2031 • gemeente Oegstgeest
Dit houdt in dat inzicht nodig is in omvang en samenstelling van het groenareaal, duidelijk is wat de bijbehorende eindbeelden zijn, volgens welke beheermethodes wordt gewerkt en welke maatregelen concreet nodig zijn. Ook zal er helderheid moeten zijn over de gewenste omvang en