AP 6c. Bijlage Tuinhistorische waardestelling Hulshorst Nunspeet

2.19.) Op dezelfde hulpkaart is te zien dat ten noorden van het hoofdhuis de loop van de Zilverbeek was aangepast en een gedeelte bos en lanen (overblijfselen van het vroegere sterrenbos) omgevormd naar weiland, waardoor er een ruimere aanleg ontstond. Die nieuwe situatie is echter al zichtbaar op de Veldminuut voor de Topographisch Militaire Kaart uit 1848 (later bijgewerkt) en de Chromotopografische kaart uit 1872 en moet dus ook van eerder dateren. (Afb. 2.9 en 2.16.)

Vergelijking van het Kadastraal Minuutplan uit 1827 en de Veldminuut uit 1848 laat zien dat in de tussenliggende periode de landschappelijke parkaanleg bij Huize Hulshorst aan de west- en oostkant werd uitgebreid. (Afb. 2.7 en 2.9.) De brede strook grond met hakhoutbos aan de westzijde, tussen de Broeksteeg en Oudeweg (noordelijk van boerderij de Vuurkuil), werd vermoedelijk omstreeks 1840 aan Hulshorst toegevoegd.56 In dit zogenoemde ‘Westerbos’ lagen vanwege de natte terreinsituatie 48

Oorspronkelijk gevleid met gele IJsselsteentjes, kleine handgevormde bakstenen. (Bron: Feenstra (1982.) Craandijk, J., Nieuwe wandelingen door Nederland, Haarlem, 1888. p. 155-157. 50 De naamgeving en beschrijving van de diverse tuinsieraden is gebaseerd op aantekeningen van Mr. F.J.J. Besier uit 1967. 51 Deze werd in 1941 als tuinprieel overgebracht naar de tuin van het nieuwe ‘Huize Hulshorst’ aan de Oudeweg 90. (Bron: Feenstra (1982).) 52 Van Voorst van Beest (1967). Dit tuinbeeld van drie kindjes is in 1967 aan het Rijksmuseum geschonken. (Bron: delpher; Nederlandse Staatscourant nr. 56, 22-3-1967.) 53 In 1842 zou Hendrik Frans van Meurs een nieuw huis laten bouwen op buitenplaats Klarenbeek bij Doornspijk ten zuiden van Elburg. Bij de landschappelijke parkaanleg die daar werd gerealiseerd, zou mogelijk tuinarchitect J.D. Zocher betrokken zijn geweest. (Bron: RCE, Monumentenomschrijving complex ‘historische buitenplaats Klarenbeek’, complexnr. 512014.) 54 Aa, A.J. van der, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, vijfde deel H., Gorinchem, 1844. 55 Schoonhoven (1985). 56 Betreft het perceel 738 hakhout, aangekocht uit leggerartikel 441, eigenaar: Johan Rademacher Schorer, beroep: predikant te Harderwijk. Helaas staan er in het leggerartikel geen veranderingen omschreven, zoals dienstjaar van verkoop.

Maar gezien de persoon in 1840 overleed en er geen erfgenamen staan bijgeschreven, mag geconcludeerd worden dat zijn bezittingen nadien zijn verkocht. 49

33

Afb. 2.10: Foto van Huize Hulshorst, circa 1900. Zicht op de fraaie zuidgevel van het huis, vanuit het park. Zuidelijk van het huis lag een versierde tuin met gazons, slingerpaden en bloemperken. Aan de vijver lag een bootsteiger. (Bron: GiB, nr. 25775.)

Afb. 2.11: 'Huize Hulshorst (Centr. Spoor)'. Prentbriefkaart, circa 1900. Uitzicht vanaf de Oudeweg op het herenhuis met in het weiland een duiventoren. (Bron: GiB, geen nr.)

Afb. 2.12: 'N.J.V.Kamp Hulshorst. Een hoekje bij de Zilverbeek’. Het afgeplatte heuveltje waarop de koepel ‘Vergeet-mij-niet’ stond, ter hoogte van een van de bochten in de sprengbeek . In het water was versiering aangebracht in de vorm van rotswerk. Prentbriefkaart, circa 1900. (Bron: GiB., nr. 25822.)

34

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.13: 'Nunspeet Zilverbeekje, Harderwijker Straatweg'. [Volgens onderzoek van Peter Kwant is de foto gespiegeld weergegeven en betreft dit een gedeelte van de beek ten noorden van de spoorlijn.] Prentbriefkaart, circa 1900. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5270.)

Afb. 2.14: 'Zilverbeekje bij Hulshorst'. [Vermoedelijk is dit een foto van het zuidelijke deel van de Zilverbeek, dat is gedempt na de aanleg van de A28.] Prentbriefkaart, circa 1900. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5275.)

Afb. 2.15: 'Bij 't "Vergeet mij niet" aan het Zilverbeekje, Hulshorst'. Prentbriefkaart, circa 1900. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5273.)

35

Afb. 2.16: Uitsnede van de Chromo-Topografische Kaart, blad 353 Hierden, uitgave 1872. (Bron: topotijdreis.)

Afb. 2.17: Uitsnede van de Chromo-Topografische Kaart, blad 353 Hierden, uitgave 1890. (Bron: topotijdreis.)

36

Hulshorst te Nunspeet

rabatten. Deze worden ook aangetroffen in het zogenaamde ‘Leeuwerikbos’ aan de oostzijde van het landgoed, dat van oorsprong bij boerderij ‘De Leeuwerik’ behoorde. Zowel in het Westerbos, als rondom Erve Hulshorst en in het naastgelegen Leeuwerikbos werden nieuwe gebogen paden (deels beplant als laan) aangelegd. De padenloop is nauwkeurig weergegeven op de Chromotopografische kaart uit 1932. (Afb. 2.32.) Begin jaren 60 van de 19e eeuw werd de spoorlijn Utrecht-Amersfoort-Zwolle-Kampen aangelegd. Waar op de bijgewerkte Veldminuut reeds een rode lijn staat ingetekend, is het voltooide spoortracé goed zichtbaar op de Chromotopografische kaart uit 1872. (Afb. 2.16.) Te zien is dat de oude ‘Weg van Nunspeet naar Ermelo’ was doorsneden. Hendrik Frans van Meurs moest grond afstaan voor de aanleg van het spoor.57 Hij bedong een onderdoorgang voor de Zilverbeek (de bron kwam zuidelijk van de spoorlijn te liggen) en een halteplaats ter hoogte van zijn landgoed.58 (Afb. 2.18 en 2.22.) Van Meurs liet in aansluiting op de bestaande, beklinkerde laan die vanaf Huize Hulshorst naar de koepel ‘Vergeet-mij-niet’ voerde, een grindpad aanleggen naar het station.59 De met laanbomen beplante route mocht ook (te voet) gebruikt worden door andere reizigers van en naar het station en staat nog altijd bekend als het ‘Laantje van Van Meurs’ of ‘Van Meurswegje’.

Ook al was er een kortere verbinding met de Zuiderzeestraatweg in de vorm van een rechte laan (‘Puinweg’) over grond van De Essenburg, sommigen verkozen de langere route over het mooie Hulshorst. Zo ook dominee Craandijk die het landgoed in 1888 als volgt beschreef: [komende uit de richting van De Essenburg] “Ook Hulshorst is een schoon en uitgestrekt landgoed […]. en dan vinden wij de palen, die den ingang van Hulshorst aanwijzen [vanaf de Zuiderzeestraatweg]. Over de plaats kunnen wij ook het station bereiken en wij verkiezen die wandeling boven den grintweg. Maar wij gaan nog een weinig verder. De straatweg loopt met een sierlijke bogt tusschen bouwland en bosch ter linkerzijde, en de groote met hoog hout omzoomde weide ter regterhand, waarachter het heerenhuis zich nog schuil houdt. Ook hier tintelt het heldere water in het zonlicht, een deel der weide omvattend en dan zich afbuigend langs het digtbegroeide terrein, waar kloeke sparren in menigte wassen. Wij moeten ons met een enkelen blik daarop vergenoegen en keeren dan op onze schreden terug, om het hek in te gaan. Een laan van jonge sparren leidt ons tusschen de weide en het bosch, in de nabijheid van het wit gepleisterde huis, dat met zijn stalgebouwen en moestuinen tamelijk diep in de plaats ligt en van den straatweg evenmin te zien is, als het daarop een uitzigt heeft.

Het front met een zware colonnade is gekeerd naar de spoorbaan en ziet derwaarts uit over een fraaije, uitgestrekte, door een schoone waterpartij omspoelde weide waarin een duiventoren is geplaatst. Het op een bordje geschilderd ‘verzoek om niet vlak langs het huis te wandelen’ eerbiedigen wij gaarne - voor zoover het mogelijk is, want de weg loopt er tamelijk digt voorbij. Ook deze plaats staat voor het publiek open, maar billijk wenscht de eigenaar en bewoner, Mr. D. van Meurs, burgemeester van Harderwijk, zichzelven en zijn gezin eenige vrijheid in de onmiddellijke nabijheid zijner woning voor te behouden. Het huis is ruim, maar door oudheid of bouwstijl niet opmerkelijk. […] sedert vele jaren reeds behoort het nu aan de Harderwijksche familie van Meurs. Voor de ingezetenen dier stad is het met den spoortrein gemakkelijk te bereiken en er wordt dan ook druk en dankbaar gebruik gemaakt van de gelegenheid tot heerlijke boschwandelingen, die dit landgoed met den naburigen Essenburg in ruimen overvloed aanbiedt en het oog van menig reiziger, door de ‘Centraal’ te midden der dorre zandheuvelen heengevoerd, heeft zeker wel met heimwee gerust op de oase, zoo veelbelovend en voor hem zoo tergend bij het nederige station van Hulshorst gelegen.

Wij volgen de beuken- en sparrenlaan langs de weide achter het huis en houden deels de bosschen van het landgoed ter regterzijde nevens ons, deels zien wij hen aan den overkant der weide op het hooge, min of meer golvende terrein zich uitstrekken. Een fraaije dwarslaan [gebogen laan van bruine beuken] verbindt beide gedeelten. Daar verlaten wij door een hek [aan de Oudeweg], welks palen

57

Kadastrale hulpkaart 10, dienstjaar 1863, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 30 Augt. 1862. (Bron: KA.) 58 Wabeke (2011). 59 Het kadaster verwerkte het nieuwe pad echter pas later: Kadastrale hulpkaart 10, dienstjaar 1884, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 1e Maart 1883. (Bron: KA.)

37

Afb. 2.18: Uitsnede van kadastrale hulpkaart 10, dienstjaar 1863, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 30 Aug 1862. (Bron: KA.) Opgemaakt in verband met de aanleg van de spoorlijn, waarbij het landgoed Hulshorst en de Zilverbeek doorsneden werd.

38

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.19: Uitsnede van kadastrale hulpkaart 99, dienstjaar 1884, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 1e Maart 1883. (Bron: KA.) Opgemaakt in verband met wijzigingen binnen de landschappelijke parkaanleg waaronder het verleggen van de beekloop ten noordoosten van het huis (waardoor het naastgelegen weiland werd vergroot) en het droogleggen van de watergang rondom het weiland noordoostelijk van het huis. Dat deze veranderingen al zichtbaar zijn op de bijgewerkte Veldminuut en op de Chromotopografische Kaart uit 1872, doen vermoeden dat het kadaster deze hulpkaart pas later heeft opgemaakt.

39

Afb. 2.20: 'Brugje over Zilverbeek, Hulshorst bij Nunspeet'. Locatie onbekend. Prentbriefkaart, circa 1910. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5274.)

Afb. 2.21: 'Salon "Hulshorst". Prentbriefkaart, circa 1907. Zicht vanuit noordelijke richting. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5285.)

Afb. 2.22: 'Hulshorst, - Station '. Zicht in oostelijke richting. Prentbriefkaart, circa 1900. (Bron: GiB., nr. 25789.)

40

Hulshorst te Nunspeet

den naam der bezitting dragen, de buitenplaats weder, maar daarmede is het landgoed nog niet ten einde en het station nog niet bereikt. Wij slaan de beukenlaan in, door een slagboom voor rijtuigen, niet voor wandelaars, afgesloten. Uit het hooggelegen koepeltje aan den weg [Vergeet-mij-niet] laten wij het oog weiden over het ruime en, vriendelijke landschap, waarvan thans het witte heerenhuis met zijn colonnade het middenpunt uitmaakt. Wij overzien het boekweitveld, zoo schitterend afstekend tegen de hier en daar met bruine beuken geschakeerde sparrenbosschen. Wij zien het heldere water stroomen tusschen de hooge begroeide kanten. En dan brengt het pad onder sierlijk overhangende berkenkroonen ons bij de spoorbaan en weldra bij het station en aan den overweg aan den ingang van het prachtige Leuvenumsche bosch.”60 Na het overlijden van Hendrik Frans in 186461 was Hulshorst in bezit gekomen van zijn zoon Daniel van Meurs.62 Ook hij gebruikte Hulshorst als zomerverblijf. Hij liet in 1878 ten oosten van het hoofdhuis, in de boomgaard naast de boerderij, een nieuwe woning voor tuinbaas Dries Kruithof (vanaf 1880 ook bosbaas) bouwen en enkele jaren later de ‘schuur en broeibak’ in de moestuin vernieuwen.63 (Afb.

2.33.) Daniel van Meurs (ongehuwd en kinderloos) verbleef op Hulshorst veelal in gezelschap van zijn zuster, weduwe Anthonia Elisabeth Barchman Wuytiers - van Meurs.64 Zij bracht dan haar vijf jonge kleinkinderen Van Isselmuden mee, over wie zij na 1878 de zorg had gekregen na het vroegtijdig overlijden van hun ouders.65 Voor de kinderen Van Isselmuden was het landgoed een tweede thuis en een grote speeltuin. In het koetshuis stonden wagentjes waarmee met een ezel over het landgoed werd gereden en in de vijver kon met een bootje worden gevaren. In de Tempellaan werd croquet gespeeld en aan een eeuwenoude eik (ten oosten van de cascade) hing een schommel. (Afb. 2.51.) In 1898 werd ter gelegenheid van de kroning van koningin Wilhelmina een koningslinde geplant. Deze ‘Wilhelminaboom’ met sierhekwerk werd geplaatst aan de noordzijde van het parkbos, nabij de Zuiderzeestraatweg. Nadat de boom reeds eerder was vervangen, werd in 2015 de huidige koningslinde aangeplant.66 2.4. Continuering (1902-1940) Toen Daniel van Meurs in 1902 overleed, bleek dat hij de kleinkinderen van zijn zuster had aangewezen als erfgenaam.67 Huize Hulshorst, de boerderij Erve Hulshorst en een groot deel van het landgoed werden in 1904 uit de nalatenschap gekocht door de oudste van het stel, Antonia Elisabeth Maria barones van Isselmuden68, gehuwd met Johannes Marinus van Voorst van Beest.69

60

Craandijk, J., Nieuwe wandelingen door Nederland, Haarlem, 1888. p. 155-157. Kadastrale gemeente Nunspeet, legger van eigenaren, artikel 190, op naam van: Hendrik Frans van Meurs, beroep: Burgemeester, woonplaats: Harderwijk. Later doorgestreept en vervangen door: Mr. Daniel v. Meurs & verdere erfg. Van, reg. 1865. (Bron: KA.) 62 Daniel van Meurs (1821-1902), burgemeester van Harderwijk. 63 Kadastrale hulpkaart 79, dienstjaar 1879, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 18 Juni 1878. Kadastrale hulpkaart 80, dienstjaar 1880, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den 2 December 1879. (Bron: KA.) 64 Anthonia Elisabeth van Meurs (1812-1893), vrouwe van Vliet. Ze was gehuwd met Hendrik Johan Maria jonkheer Barchman Wuytiers (1806-1866). Na het overlijden van haar schoonzoon Herman Johan Cornelis baron van Isselmuden (1840-1876) en dochter Johanna Sophia Lucia Barchman Wuytiers (1845-1878) nam zij de zorg van hun kinderen op zich. 65 Besier (1967). 66 ‘Derde Wilhelminaboom na 1898 in Hulshorst’ in de: Stentor, 2-4-2015. De op het huidige hekwerk bevestigde cijfers ‘1898’ zijn een relict van het oorspronkelijke sierhekwerk. Het ‘kroontje’ dat er oorspronkelijk boven was bevestigd, werd op enig moment ontvreemd. 67 Kadastrale gemeente Nunspeet, legger van eigenaren, artikel 1836, op naam van: Mr.

Daniel van Meurs, beroep: Burgemeester, woonplaats: Harderwijk. Later doorgestreept en vervangen door de namen van 9 erfgenamen [neven en nichten; de kinderen van A.E. Barchman Wuytiers – van Meurs]. Waarvan 4 personen een 1/5 deel en 5 een 1/25 deel eigenaar werden. Dj 1905 scheiding. (Bron: KA.) 68 Antonia Elisabeth Maria baronesse van Isselmuden (1866-1952) gehuwd met Johannes Marinus van Voorst van Beest (18451918). 69 Kadastrale gemeente Nunspeet, legger van eigenaren, artikel 1836, op naam van: Antonia Elisabeth Maria baronesse van Isselmuden, echtgeno. [later doorgestreept en vervangen door weduwe] van Johannes Marinus van Voorst van Beest, zonder beroep, woonplaats: ’s Gravenhage [later doorgestreept en vervangen door Oudeweg 90 te Hulshorst.] Later doorgestreept en vervangen door drie erfgenamen [zoon en twee dochters]. (Bron: KA.) 61

41

Afb. 2.23: "Hulshorst". Prentbriefkaart, 1902. Het huis vóór de verbouwing. Zicht vanuit het weiland. Recht voor het huis lag aan de vijver een kleine aanlegsteiger. Rechts op de foto is een eendenhuis zichtbaar. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie Nuwenspete 1, fotonr. N844.)

Afb. 2.24: 'Het Kasteel "Hulshorst" te Hulshorst (Gelderl.)'. Prentbriefkaart, 1902. Het huis na de verbouwing. Links op de achtergrond is het koetshuis zichtbaar. In de tuin zijn langs het wandelpad stamrozen en tuinvazen aanwezig. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie Nuwenspete 3, fotonr. N8458.)

42

Hulshorst te Nunspeet

Het nieuws dat het landgoed in handen van de familie bleef, werd in de omgeving met opluchting ontvangen: “Naar men uit vertrouwbare bron verneemt zal het landgoed Hulshorst van wijlen mr. D. van Meurs, dat wegens zijn pittoreske ligging en prachtig geboomte zoo algemeen bekend is, overeenkomstig het verlangen van den overledene niet publiek geveild worden docht het eigendom blijven van diens behuwd achterneef, den heer Van Voorst van Beest. Dit bericht zal door wandelaars en bezoekers die een open oog hebben voor werkelijk natuurschoon, stellig met ingenomenheid vernomen worden.”70 Het gezin van Voorst van Beest - van Isselmuden bleef in Rotterdam wonen en gebruikte het landgoed als zomerverblijf. Huize Hulshorst werd dan ook nooit voorzien van waterleiding, verwarming, gas of elektriciteit. Wel werden het huis en koetshuis verbouwd en vergroot. De naastgelegen schuur c.q. stal is afgebroken, vermoedelijk in samenhang met beëindiging van de menagerie.71 Het resultaat, waarbij het voorhuis met een etage werd verhoogd en voorzien van een veranda met balkon, is te zien op talloze prentbriefkaarten uit de periode 1904-1940. (Afb. 2.24 t/m 2.30.) Het huis werd daarna ook wel het ‘Kasteel Hulshorst’ genoemd. Vergelijking van prentbriefkaarten van vóór en na de verbouwing geven de indruk dat de tuinaanleg in de directe omgeving van het huis vrijwel ongewijzigd bleef.

Er is een verzorgde aanleg zichtbaar met slingerende paden, gazons en enkele bloemperken, stamrozen en tuinvazen verspreid langs paden. In het park werden kleine aanpassingen gedaan. In het bos oostelijk van het huis werd bijvoorbeeld een tennisbaan met huisje ingericht. Als afscherming waren langs de lange zijden coniferenhagen geplant. Ook de moestuin en omgeving werden vernieuwd, waarbij de moestuin in westelijke richting werd uitgebreid en aldaar voorzien van een coniferenhaag. De locatie van tennisbaan en de vernieuwde moestuinindeling zijn duidelijk zichtbaar op de loodrechte luchtfoto uit 1945. (Afb. 2.46.) Diverse ‘verouderde’ elementen zijn uit het park opgeruimd. Zo werd 1908 de ‘Salon’, het prieel met uitzicht op de Zuiderzeestraatweg, afgebroken: “Notaris Mr. J.F. Neeb te Harderwijk, zal op Donderdag 29 October, ’s nadmiddags 3 uur ten verzoeke van den heer J.M. van Voorst van Beest te Hulshorst op het terrein aldaar publiek verkoopen: voor afbraak: Het Salon op Hulshorst. Inlichten te bekomen bij Dries Kruithof te Hulshorst.”72 Volgens de Chromotopografische kaarten is ‘de Tempel’ tussen 1917 en 1932 verdwenen. (Afb. 2.25a en vergelijk afb. 2.31 en 2.32.)

De familie hield, overeenkomstig de wens van hun oudoom Daniel van Meurs, de tuinbaas aan. In 1903 volgde Johannes (Hannes) Kruithof (1877-1955), die (evenals zijn broer Teunis) al langer in dienst was als tuinknecht, zijn vader Dries op als tuinbaas.73 Hannes was de derde generatie die op landgoed Hulshorst werkte; zijn opa Engbert Kruithof was in de jaren 20 van de 19e eeuw door Hendrik Frans van Meurs als tuinbaas aangesteld. Voor Dries Kruithof, die wel opzichter bleef over de bossen, werd aan de Harderwijkerweg een nieuw huis gebouwd, ‘Quies Vitae (Levensrust).74 Deze verrees op de plek waar voorheen het tolhuis stond, dat in 1903 was afgebroken.75 (Afb. 2.34.) De familie Kruithof was zeer actief binnen de Koninklijke Maatschappij Tuinbouw en Plantkunde. Tuinbaas Dries Kruithof was mede-oprichter van de afdeling Nijkerk, Putten en Omstreken en daarna jarenlang bestuurslid. Zijn specialiteit was snijbloemen en naar hem is een dahlia genoemd. Dries’ zoon Johannes (Hannes) Kruithof was meer dan 50 jaar KMTP-lid en jarenlang actief als docent in landbouw-wintercursussen, met als specialiteit groente en fruit. Hij was oprichter, en daarna meer dan 20 jaar lang voorzitter, van de coöperatieve fruit-, aardappel- en groenteveiling in Harderwijk. Tevens was hij mede-initiatiefnemer en bestuurslid van de christelijke lagere land- en tuinbouwschool in Harderwijk. 70

Provinciale Overijsselsche en Zwolse courant, 12-2-1903. (Bron: delpher.) In dj 1905 vond ‘verbouw’ plaats van 726 ‘huis en erf’, waardoor de belastbare opbrengst steeg van 400 naar 500 gulden. In dj 1907 is er registratie van ‘bijbouw’ op 727 ‘koetshuis, schuur en erf’, waardoor de belastbare opbrengst steeg van 90 naar 100 gulden. In dj 1908 vond ‘herbouw’ plaats. Op hulpkaart 162 (dj 1908) zijn zowel ingrepen aan hoofdgebouw als koetshuis zichtbaar. Bij koetshuis staat ‘ged. Slooping’ vermeld. Percelen 726 en 727 zijn daarna samengevoegd met omliggende percelen tot 2194 ‘huis, koetshuis, schuur, park en hakhout’. (Bron: KA.) 72 Overveluwsch Weekblad of Harderwijker Courant, 21-10-1908. (Bron: SNWV, oude kranten.). 73 Kruidhof (2014). 74 Kruithof (2002). 75 Eijck (2008). 71

43

Afb. 2.25: 'Huize Hulshorst'. Prentbriefkaart, 1910. Zicht vanuit het park over de vijver op de fraaie zuidgevel en tuinaanleg. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie Nuwenspete 1, fotonr. N3827.)

Afb. 2.26: 'Hulshorst , -Huize "Hulshorst.". Prentbriefkaart, circa 1907. Zicht vanaf de Bovenweg (thans Vuurkuilweg) over de weide met duiventoren richting het huis. Links de gebogen laan van bruine beuken. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5281.)

Afb. 2.25a: 'Tempellaan Hulshorst'. Foto, photograaf Th.F. v.d. Pol, ongedateerd. (Herkomst: collectie B. Besier.)

Afb. 2.27: 'Huize "Hulshorst", Hulshorst'. Prentbriefkaart, circa 1920. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5279.)

44

Hulshorst te Nunspeet

De tuinbazen Kruithof bezochten regelmatig beurzen en tentoonstellingen, waarbij ze talloze prijzen en medailles wonnen voor onder meer uiteenlopende ‘bouquetten’, ‘de schoonste verzameling Lathyrus’, ‘Celosia Thompsonii’, ‘Pelargonium Pultatum’, ‘afgesneden Cactus Dahlia’s’, ‘de schoonste verzameling fruit, geen appel of peer’ en ‘fantasiestukken van vruchten’. Dries Kruithof ontving in 1908, ter gelegenheid van zijn 70e verjaardag en voor zijn bewezen diensten, uit handen van de Burgemeester van Ermelo de zilveren Ere-Medaille van de orde van OranjeNassau.76 In 1952 viel de eer te beurt ‘aan de heer J. Kruithof [Hannes] te Hulshorst, tuin- en bosbaas op het landgoed “Hulshorst”, toen hem de ere-medaille in goud werd toegekend.77 In 1933 werd het landgoed onder de Natuurschoonwet gerangschikt: “Landgoed opengesteld. Bij beschikking van de Ministers van Economische Zaken en Arbeid en van Financiën is het landgoed “Hulshorst” groot pl.m. 65 H.A. en gelegen ten Zuiden van den Rijksweg van Harderwijk naar Nunspeet, in de buurtschap van dien naam, onder de Natuurschoonwet 1928 gerangschikt. Dit landgoed, dat met mooi oud bosch bezet is, is voor het publiek opengesteld. De wegen en paden zijn voor alle rij- en voertuigen gesloten.”78

2.5. Afbraak huis en openstelling landgoed (1940-1954) In de loop der jaren verbleef de familie van Voorst van Beest - van Isselmuden steeds minder frequent op het landgoed. Uiteindelijk werd in het najaar van 1933 overgegaan tot veiling van de inboedel, waarna Huize Hulshorst feitelijk leeg kwam te staan: “Publieke Verkooping Roerend Goed “Huize Hulshorst”. Notaris Meesters te Nunspeet zal […] wegens vertrek, voor Mevr. V. Voorst v. Beest – Baronesse v. Isselmuden, op ’t landgoed “Hulshorst” te Hulshorst (pl.m. 8 min. van station Hulshorst) publiek à contant verkoopen: Een inboedel met veel antiek” […].79 Ook al bewoonde de familie Huize Hulshorst niet langer, tuin- en bosbaas Kruithof zorgde dat het landgoed onderhouden bleef. In 1936 schreef de bekende tuinarchitect Leonard Anthony Springer: […]”Er heerscht op Hulsthorst een rustige eenvoud, imponeerend door zijn mooi geboomte. Een park of buitenplaats kan toch indrukwekkend zijn, zonder die overdaad van bloemen, want deze spelen een ondergeschikte rol in de natuur.”80 (Zie bijlage I voor het volledige artikel.) Het landgoed werd een geliefd recreatiegebied, met name voor de directe omgeving. Naast de openstelling voor wandelaars, kreeg de plaatselijke tennisvereniging toestemming om gebruik te maken van de tennisbaan.

En in de winter van 1940 werd op de vijver voor het huis een ijsbaan ingericht: “Op initiatief van de alhier bestaande tennisclub werd een ijsclub opgericht. Het kreeg de beschikking over den vijver van huize “Hulshorst” en richtte ze tot een ijsbaan in. Gelden werden verzameld voor verlichting deze baan. Ze is zeer mooi en er wordt dan ook druk gebruik van gemaakt.”81 Naar verluid vanwege de dreigende in beslag name door de Duitse bezetter, besloot barones Van Voorst van Beest - van Isselmuden medio 1940 om het huis, dat ernstige gebreken vertoonde, af te breken.82 (Afb. 2.37 en 2.38.) Op de plek van het afgebroken huis werden naderhand bomen aangeplant.

[…] “dat het H.M. de Koningin behaagd had aan den heer D. Kruithof toe te kennen de zilveren Eere-Medaille van de orde van Oranje-Nassau, voor zijne trouwe diensten, gedurende 50 jaren aan zijne superieuren bewezen, voor hetgeen hij steeds gepresteerd heeft op land- en tuinbouwgebied en voor zijn uitstekenden levenswandel. […] Deze huldebewijzen aan den ouden Baas waren welverdiend. Ieder die Baas Kruithof kent zal zich daarin hartelijk verheugen; steeds stond en staat hij nog gereed met raad en daad bij te staan vooral waar het zijn vak geldt; ieder, die tot hem kwam liet hij profiteeren van zijne veelomvattende kennis in tuinbouw en bloementeelt.” […] (Bron: SNWV, oude kranten, Overveluwsch Weekblad/Harderwijker Courant, 25-11-1908.) 77 Kruidhof (2014). 78 De Standaard, 18-5-1933. (Bron: delpher.) 79 Nieuwsblad van het Noorden, 24-10-1933. (Bron: delpher.) 80 Springer (1936). 81 De Harderwijker, 5-1-1940. (Bron: SNWV, oude kranten.) 82 Volgens overlevering had de Duitse bezetter aan het begin van de Tweede Wereldoorlog interesse gekregen om het al jarenlang verlaten huize Hulshorst te vorderen en zou het huis zijn afgebroken om dát te voorkomen. (Bron: Feenstra (1982).) 76

45

Afb. 2.28: 'Huize "Hulshorst", Hulshorst'. Prentbriefkaart, circa 1930. Zicht vanaf de brug in de Oudeweg over de tot vijver verbrede Zilverbeek richting het huis. Op deze foto staat het water vrij laag, in vergelijking met de hieronder afgebeelde foto. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5280.)

Afb. 2.29: Foto, 1935. Zicht vanaf de brug in de Oudeweg over de tot vijver verbrede Zilverbeek richting het huis. Op deze foto staat het water vrij hoog, in vergelijking met de hierboven afgebeelde prentbriefkaart. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5282.)

Afb. 2.30: Foto van het koetshuis, zj. Te zien is dat ook het plein tussen het koetshuis en het hoofdhuis was ingericht met slingerende paden, gazons en bloemperken. (Bron: GiB, nr. 25772.)

46

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.31: Uitsnede van de Chromo-Topografische Kaart, blad 353 Hierden, uitgave 1917. (Bron: topotijdreis.)

Afb. 2.32: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1932. (Bron: topotijdreis.)

47

Afb. 2.33: De tuinmanswoning die in 1878 werd gebouwd voor tuinbaas Kruithof. Foto van de zuidgevel, z.j. (Bron: Kruithof (2002).)

Afb. 2.34: De woning ‘Quies Vitae’, gebouwd voor tuin- en bosbaas Dries Kruithof. Foto uit circa 1950. Op de voorgrond vijf heren Kruithof. (Bron: Kruithof (2002).)

Afb. 2.35: De boerderij ‘Erve Hulshorst’. Foto, z.j. (Bron: Kruithof (2002).)

Afb. 2.36: De boerderij ‘Erve Hulshorst’, foto 6-9-1979. (Bron: SNWV, collectie Nuwenspete, fotonr. N6015.)

Afb. 2.37: Zicht op de zuidelijke gevel van Huize Hulshorst. Nadat het huis was verlaten, werd de vroegere siertuin omgevormd naar gazon. Foto, winter 1940. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5283.)

48

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.38: Uitzicht vanaf de tuinmanswoning in westelijke richting over de naastgelegen weide richting Huize Hulshorst (links) en het koetshuis (rechts). Foto, winter 1940. (Bron: SNWV, 3901 Fotocollectie gem Nunspeet 2, fotonr. 5284.)

Afb. 2.39: Het nieuwe Huize Hulshorst, Oudeweg 90. (Bron: Kruidhof (2014).)

Afb. 2.40: Uitsnede van kadastrale hulpkaart 346, dienstjaar 1943, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den Februari 1942. (Bron: KA.) Opgemaakt in verband met de afbraak van het herenhuis.

49

Afb. 2.41: Uitsnede van kadastrale hulpkaart 348, dienstjaar 1943, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den Juni 1942. (Bron: KA.) Opgemaakt in verband met de bouw van een nieuw huis, zuidelijker op het landgoed, in de nabijheid van het station.

Afb. 2.42: Uitsnede van kadastrale hulpkaart 340A, dienstjaar 1942, gemeente Nunspeet, sectie H. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Arnhem, den November 1940. (Bron: KA.) Opgemaakt in verband met verbreding van de Zuiderzeestraatweg. Daarbij werd de scherpe bocht, ter hoogte van de toegang tot landgoed Hulshorst, omgevormd tot een flauwere bocht.

Afb. 2.43: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1957. (Bron: topotijdreis.)

50

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.44: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1963. (Bron: topotijdreis.)

Afb. 2.45: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1974. (Bron: topotijdreis.)

51

1

2

3

Afb. 2.46: Uitsnede van een loodrechte RAF-luchtopname, 1945. (Bron: Bibliotheek WUR, geoportal RAF (Royal Air Force) aerial photographs; flight 182, run 01, photo 3133, date 194503-15.) 1. locatie van het afgebroken Huize Hulshorst 2. locatie nieuwe Huize Hulshorst 3. locatie neergestort RAF-vliegtuig (6-1-1944)

52

Hulshorst te Nunspeet

“Hulshorst: Nadat het de laatste jaren niet meer bewoond werd, is het bekende kasteel “Huize Hulshorst” thans voor afbraak bestemd. De aannemer Van de Brink te Nunspeet heeft reeds een gedeelte van het prachtige gebouw, dat vooral opviel door zijn mooi front, gesloopt en zal niet rusten voor de laatste steen losgewerkt is. Het schijnt, dat de tand des tijds in de loop der jaren toch zoodanig op een en ander heeft ingewerkt, dat de vroegere burgemeesterswoning gedeeltelijk bouwvallig is geworden. “Huize Hulshorst” was ongeveer 150 jaren lang het eigendom der fam. Van Meurs, die onder haar leden twee Burgemeesters van Harderwijk telde. De heer H.F. van Meurs en zijn zoon Mr. D. van Meurs hebben er na hun burgemeesterschap hun laatste levensjaren gesleten, waarna het uitgestrekte landgoed in 1903 overging in familiehanden, waarin het thans nog is. De tegenwoordige eigenaresse Mevr. Van Voorst van Beest (Den Haag) is gelukkig niet voornemens de bezitting te verwaarloozen, hetgeen de tuinbaas, de heer J. Kruithof, die het terrein steeds keurig onderhoudt, ons met blijdschap kon mededeelen.

Ook de sportliefhebbers kunnen gerust zijn, daar het Tennisveld blijft, terwijl de grachten niet gedempt zullen worden doch beschikbaar blijven voor de IJsclub “Hulshorst”.83 Materialen van het oude huis werden gebruikt om een nieuwe, kleinere woning te bouwen, op een bouwlandperceel dichter bij het station (huidige adres Oudeweg 90). (Afb. 2.39 t/m 2.41.) Een steen naast de voordeur vermeldt: “Huize Hulshorst / Herbouwd / 1941”.84 Het 18e eeuwse tuinbeeld van Van Baurscheit kreeg een nieuwe plek in de tuin, evenals het kippenverblijf dat, met de oude zitbank uit het Salon, fungeerde als tuinprieel.85 De niet herbruikbare materialen van het oude huis werden verkocht: “Afbraakverkooping Hulshorst. Nots. Meesters te Nunspeet is voorn. Op Woensdag 20 Nov. A.s., des voorm. 10 uur op Huize Hulshorst te Hulshorst publ. à contant te verk: Een partij afbraak, zooals: ramen kozijnen, balken, planken, afval, enz. Te zien ’s Maandags en Dinsdags vóór verkoop, terwijl alles uiterlijk Zaterdag 23 Nov a.s. weggehaald moet zijn.”86 Een loodrechte luchtfoto uit 1945 toont de nieuwe situatie. (Afb. 2.46.) Op deze opname tekenen de beekloop, de aanwezige padenloop en de moestuinindeling zich scherp af.

Ook is goed zien dat er in de aanleg een afwisseling bestond in besloten en meer open parkdelen zoals ter plekke van de vroegere menagerie, de omgeving van de Goudviskom en Wilhelminaboom en ten zuiden van de vroegere tennisbaan. Verder is noemenswaardig dat noordelijk van de tuinmanswoning en Erve Hulshorst een bosvak ingericht lijkt als klein pinetum (gras met verspreide coniferen en enkele paden), op een plek waar tegenwoordig nog steeds coniferen in het bos staan. Tijdens de oorlogsjaren bleef het terrein relatief ongeschonden. Wel stortte er in 1944 een jachtvliegtuig van de Royal Air Force neer, nabij het spoor. Tegenwoordig staat hier een herinneringskruis.87 Het nieuwe Huize Hulshorst was oorspronkelijk bedoeld als zomerverblijf. Maar nadat barones Van Voorst van Beest - van Isselmuden in 1942 haar woning in Den Haag wegens de bedreigende oorlogssituatie verruilde voor Hulshorst, bleef ze er tot haar overlijden in 1952 permanent wonen88. Kort daarvoor schonk zij de oude bronzen bel, die oorspronkelijk boven de achterdeur van Huize Hulshorst hing, aan de plaatselijke Vereniging van Christelijke Belangen om te worden opgehangen in de nieuw te bouwen kapel.89 83

Schilder’s Nieuws- en advertentieblad, 2-11-1940. (Bron: SNWV, oude kranten) “Nog goede bakstenen werden afgebikt en - inwendig - benut; de eikenhouten trap verhuisde mee, evenals het (lig)bad, marmeren en blauwe gangtegels en witte tegeltjes uit de keuken. Enkele grote glasplaten doen nu dienst als windscherm op het terras, waar granieten vloertegels uit de veranda liggen.” (Bron: Feenstra (1982).) 85 Van Voorst van Beest (1967). 86 Overveluwsch Weekblad/Harderwijker Courant, 16-11-1940. (Bron: SNWV, oude kranten) 87 Bron: www.nunspeet.nl/oorlogsherinneringen. 88 Feenstra (1982). 89 “De Vereniging van Christelijke Belangen te Hulshorst heeft ten behoeve van de nieuwe Herv. Kapel een luidklok ten geschenke gekregen van mevrouw E. van Voorst van Beest – van Isselmuden te Hulshorst. Dat dit in grote dank aanvaard werd, behoeft geen betoog. Deze bronzen klok draagt als inschrift de woorden: “Sit Nomen Domini Benedictum”(d.w.z. de Naam des Heeren zij geprezen) Clady Fremi me Fecit Amstelodami Ao. 1692’(Claudy Fremi heeft me gemaakt Amsterdam Anno 1692). Tientallen jaren heeft de klok dienst gedaan op “Huize Hulshorst”, waar ze vier maal daags geluid werd, te weten om 7 uur en 12 uur en ’s middags om 1.30 uur en 7 uur, om het begin en eind van de werktijd voor de arbeiders aan te geven.

Na de afbraak van “Huize Hulshorst” in 1940 en 1941 vindt de klok thans voor het eerst weer een bestemming.” […] Nunspeets Nieuws- en Advertentieblad, 26-1-1951. (Bron: SNWV, oude kranten.) 84

53

Afb. 2.47: Vervallen brug nabij koetshuis. Links op de achtergrond de tuinmanswoning. Foto 30-8-1979. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 12780.)

Afb. 2.48: Tuinmanswoning, foto 1988. De weide werd begraasd door paarden van de bereden politie. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 6322.)

Afb. 2.49: De afgeplatte heuvel met veelstammige ‘Vergeet-mij-niet-boom’, foto 1988. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 6325.)

Afb. 2.50: Wilhelminaboom (het tweede exemplaar), foto 1988. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 6324.)

Afb. 2.51: De oude eik met aan de onderste tak schommelhaken, foto 1988. In recente jaren is de onderste tak uitgescheurd. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 6327.)

Afb. 2.52: Minnevete, een marmeren beeld van een groep van drie kinderen. Op de opstaande kant van de plint: ‘PVBAURSCHEIT STATUARIUS CAESARIS I.F. 1726’. Vervaardigd door Jan Pieter van Baurscheit (de Oude). (Bron: rijksmuseum, objectnummer: BK-1967-19.)

54

Hulshorst te Nunspeet

De woning Hulshorst met de omliggende tuin (circa 2,25 hectare) werd daarna gehuurd door de jongere zus, barones G.A. Besier-van Isselmuden.90 Zij woonde hier tot 1967, waarna de woning in eigendom kwam van haar dochter, mevrouw G.A. Vixseboxse-Besier.91 Het tuinbeeld van Baurscheit werd toen geschonken aan het Rijksmuseum.92 (Afb. 2.52.) Voor behoud als familie-erfgoed werd het huis met tuinperceel (tegenwoordig ‘Landgoed Huize Hulshorst’) in 1994 gekocht door een kleinzoon van barones Besier-van Isselmuden, de heer Berend H.A. Besier.93

2.6. Gemeentelijk recreatiegebied (1954-heden) Met uitzondering van het stuk grond met daarop het nieuwe Huize Hulshorst, werd het landgoed in 1954 door de familie Van Voorst van Beest verkocht. Het grootste deel, circa 54 hectare, kwam in eigendom van de gemeente Ermelo.94 Door de gemeentelijke herindeling is het sinds 1972 eigendom van gemeente Nunspeet. Bij de verkoop aan de gemeente werd bedongen dat het landgoed zal worden beheerd als gerangschikt onder de NSW.95 Het zogenaamde ‘Dennenbosch van Van Meurs’, gesitueerd ten zuiden van de spoorlijn, werd verkocht aan de NV Burgerlijke Maatschappij Leuvenhorst. Nog in datzelfde jaar (1954) werd de doorgaande verkeersroute via de oude ‘Weg van Nunspeet naar Ermelo’, die over het landgoed van en naar het station leidde, verbeterd. De weg die vanaf de brug in de Oudeweg naar het spoor liep, kende oorspronkelijk dezelfde scherpe bochten als de evenwijdig er aan gegraven Zilverbeek. Om deze gevaarlijke situatie op te heffen werd een nieuw tracé met een flauwe bocht aangelegd. (Vergelijk afb. 2.32 en 2.43.) Dit weggedeelte tot aan het station kreeg tezamen met het oostelijke deel van de Oudeweg (doorlopend tot aan de Harderwijkerweg) de naam ‘Oudeweg’. Het gedeelte van de Oudeweg ten westen van de brug in de Zilverbeek werd omgedoopt in ‘Vuurkuilweg’.

De Zuiderzeestraatweg was in 1942 reeds verbreed, waarbij ter hoogte van de ingang van landgoed Hulshorst een flauwere bocht was gerealiseerd. In de jaren 60-70 kreeg de weg bij Hulshorst de naam ‘Harderwijkerweg’. Als gemeentelijk eigendom bleef het landgoed een opengesteld recreatiegebied waar wandelaars en ruiters graag gebruik van maken. Ook is landgoed Hulshorst gekoppeld aan het landelijk fietsnetwerk. Bij het beheer is (vooral vanaf 1990) gestreefd naar instandhouding van het landgoed, herstel van het besloten karakter en resauratie van historische elementen. Enkele wegen en paden werden afgesloten en op drie plaatsen is een kleine parkeervoorziening gerealiseerd (naast de entree bij de Broeksteeg-Harderwijkerweg, aan de Vuurkuilweg en op de kruising Oudeweg-Onder de Bos). In het koetshuis vond de Bereden Groep Rijkspolitie Hulshorst lange tijd een onderkomen. Zij kregen ook de vroegere moestuin in gebruik, waarin (als tijdelijk bedoelde) bebouwing verrees. De tuinmanswoning bleef particulier bewoond en boerderij Erve Hulshorst werd onder meer gebruikt als opslag. Omstreeks 1968 bestond het plan om de bouwvallige boerderij te restaureren en er een restaurant in te vestigen. Tijdens de jaarwisseling van 1972-1973 werd Erve Hulshorst echter verwoest door brand, waarna het is afgebroken.96 (Zie afb. 2.53 t/m 2.56.) 90

Geertruid Agnes barones van Isselmuden (1875-1967) in 1904 op het oude Huize Hulshorst gehuwd met mr. Louis Christiaan Besier (1868 - 1938). 91 Geertruid Agnes Besier (1916-?), gehuwd met Jan Vixseboxse (1916-?) 92 “Schenking tuinsculptuur Pieter van Baurscheit. Mejuffrouw J.M.E.M. van Voorst van Beest, te Arnhem, heeft aan de Staat der Nederlanden, ter plaatsing in het Rijksmuseum te Amsterdam, ten geschenke aangeboden een wit marmeren tuinsculptuur van de 18de-eeuwse beeldhouwer Pieter van Baurscheit, voorstellende een groep van drie kinderen, op een geprofileerd stenen voetstuk. Het beeld is een zeer welkome aanvulling van de verzameling 18de-eeuwse tuinsculptuur van het Rijksmuseum. De minister van cultuur, recreatie en maatschappelijk werk heeft deze schenking gaarne aanvaard en de schenkster haar bijzondere dank betuigd.” In: Nederlandse Staatscourant nr. 56, 22-3-1967. (Bron: delpher.) 93 Besier, B.H.A.., Geschiedenis Huize Hulshorst, 20-1-2004. 94 Kadastrale gemeente Nunspeet, legger van eigenaren, artikel 5352, op naam van: de Gemeente Ermelo. 95 Besier, B.H.A.., Geschiedenis Huize Hulshorst, 20-1-2004.

Een kopie van een 10 juni 1955 getekende verklaring van de burgemeester van Ermelo en notaris Meesters (als lasthebber van de verkopende partij) waarin wordt gesteld dat ‘de Gemeente Ermelo gehouden is het landgoed zo te blijven beheren, als ware het onder de Natuurschoonwet gerangschikt en de Gemeente Ermelom zo zij dit niet langer doet, de Erven […] vrijwaart voor de dientengevolge bij te betalen successierechten’. 96 “Boerderij afgebrand. Hulshorst - Tijdens de jaarwisseling moest de brandweer uitrukken voor een boerderijbrand op het landgoed Hulshorst. Tegen twee uur ’s nachts was de brand in de leegstaande boerderij die op de lijst van Monumentenzorg stond uitgebroken. De boerderij was eigendom van de gemeente Nunspeet. Deze brandde tot de grond toe af. De politie stelt een onderzoek in naar de oorzaak.” Nunspeter Courant, 4-1-1973. (Bron: SNWV, oude kranten.)

55

Afb. 2.53: Erve Hulshorst, foto, z.j. Zicht vanuit het noorden op het erf en de achtergevel van de boerderij. (Bron: facebookpagina Mien Dorp Hulshorst.)

Afb. 2.54: Opnametekening van Erve Hulshorst, kort voordat de boerderij afbrandde tijdens de jaarwisseling van 1972-1973. (Bron: collectie P. Veen.)

Afb. 2.55: Erve Hulshorst met op de voorgrond lindebomen. Situatie kort voor de brand, foto, z.j. (Bron: collectie P. Veen.)

Afb. 2.56: Erve Hulshorst kort na de brand, foto, 1973. (Bron: collectie P. Veen.)

56

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.57: Het koetshuis. Foto uit 1988. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 6321.)

Afb. 2.58: Bereden politie op het erf bij het koetshuis. Foto maart 1992. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 9872.)

Afb. 2.59: Groep van de bereden politie opgesteld voor het koetshuis. Foto uit 1995. (Bron: SNWV, collectie Gemeente Nunspeet, fotonr. 1061.)

Afb. 2.60: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1987. (Bron: topotijdreis.)

57

Afb. 2.61: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 1999. (Bron: topotijdreis.)

Afb. 2.62: Uitsnede van loodrechte luchtfoto, 2006. (Bron: topotijdreis.)

58

Hulshorst te Nunspeet

Zuidelijk van de vroegere boerderij Erve Hulshorst staat thans een paal met gedenkplaat: “Dit is het laatste paalvak bovengronds laagspanningsnet, van in het verleden totaal 52 km, in de gemeente Nunspeet. De overdracht tussen PGEM en de gemeente Nunspeet heeft 27 november 1992 op een symbolische wijze plaatsgevonden. Hiermede is de gemeente een historisch object rijker geworden.” Diverse historische elementen zijn in de loop der jaren hersteld of opgeknapt, zoals de stenen bruggen met duikers in de Zilverbeek en de bestrating van de toegangslanen en het Van Meurswegje.97 Een deel van het bouwland ten zuiden van de Vuurkuilweg is vanaf de jaren 70 een tijd in gebruik geweest als kwekerij. In 2009 is dit beëindigd en de openheid van het perceel en daarmee de oorspronkelijke zichtrelatie tussen de huisplaats en het bergje met de ‘Vergeet-mij-niet’-boom hersteld. Hoewel er binnen de landgoedgrenzen weinig wijzigde, vonden er in de directe omgeving en daarmee aan de randen van landgoed Hulshorst wel grote veranderingen plaats. Een en ander is duidelijk te zien op de opeenvolgende topografische kaarten en luchtfoto’s vanaf 1957 tot heden. (Afb. 2.43 t/m 2.45, 2.60 t/m 2.65.)

Eind jaren 50 van de 20e eeuw werd begonnen met de aanleg van de rijksweg A28 tussen Hoevelaken en Zwolle, welke in 1962 is opengesteld. Ter hoogte van Hulshorst kwam het tracé ten zuiden van de spoorlijn te liggen. De snelweg is aangelegd volgens het ‘parkway-concept’ en voorzien van een brede, begroeide middenberm. De ‘Oorsprong’, oftewel de oorspronkelijke bron van de Zilverbeek, tezamen met het meest zuidelijke beektracé moest hiervoor wijken en werd gedempt. Om de watertoevoer op Hulshorst te kunnen waarborgen werd iets westelijker (in het verlengde van het gehandhaafde deel van de Zilverbeek) een nieuwe sprengkop gegraven. Doordat deze minder water bleek te geven en de duiker onder de snelweg te hoog is aangelegd, was de beek jarenlang amper watervoerend. Pas in de jaren 90 werd er in de smalle strook tussen de spoorlijn en de snelweg, een ‘bypass’ gemaakt naar de Hierdensebeek.98 Dankzij die ingreep staat het waterpeil in de Zilverbeek en vijvers op Hulshorst tegenwoordig weer min of meer op het oude niveau. Doch door verlaging van het grondwater blijft wateraanvoer - en verdroging van het gehele gebied - een probleem. In 1996 verliet de bereden politie het koetshuis. Het pand werd geschikt gemaakt als woonhuis met atelier99 en is thans particulier eigendom met de grond op erfpacht.

Sinds 2009 worden hier bijeenkomsten voor kleine gezelschappen gehouden, zoals bruiloften. Na verterk van de KLP wordt de afgesloten moestuin gebruikt door hondenvereniging PHV De Trouwe Vriend. Het oude clubhuis, een noodbarak, kon worden opgeruimd. Oorspronkelijk lag landgoed Hulshorst in een rustig landelijk gebied met verspreide boerenerven. Maar sinds het midden van de 19 e eeuw is de omgeving meer bebouwd en bewoond geraakt. Agrarische bedrijven werden beëindigd, waarna de landerijen veelal weidegrond voor paarden zijn geworden. Langs de Oudeweg ten oosten van het landgoed, evenals langs de weg Onder de Bos, is een reeks van particuliere (villa)woningen gesticht. En langs de gehele westzijde van het landgoed zijn vanaf de jaren 70 vakantieparken (campings) ontstaan. Op het landgoed zorgt dit voor een hoge recreatiedruk, wat onder meer tot uiting komt in het ontstaan van sluipingangen, parkeerproblematiek en gebruikersconflicten (zoals ruiters op wandelpaden). De laatste grote ingreep vond plaats in de zuidoosthoek van het landgoed. Hier werd in 2010 - 2013 het Ecoduct Hulshorst over de A28 en de spoorlijn aangelegd, als onderdeel van een landelijk programma van ecoducten over rijkswegen in Nederland.

Met de openstelling van het ecoduct in het voorjaar van 2013 is de ecologische verbinding hersteld tussen het landgoed Hulshorst en het ‘Dennenbosch van Van Meurs’ met het aangrenzende Hulshorsterzand. 97

Tijdens de restauratie van de klinkerweg in 1990 werd duidelijk dat de bestrating op dat moment bestond uit misbaksels klinkers. De kantopsluiting bestond uit zwerfkeien die nu verwerkt zijn aan het begin van het klinkerpad bij de Vuurkuilweg. Na de zwerfkeienentree is een 40 m1 orginele klinkers herstraat. In de familie van Isselmuden is altijd betreurd dat de oorspronkelijke gele handvorm IJsselsteentjes uit de oprit waren gestolen. Dezelfde steentjes lagen voor het koetshuis. 98 Het plan voor het omleiden van water vanaf de Hierdensebeek door de Zilverbeek was geïnspireerd door B. Schoonhoven. Mededeling M. Karsemeijer. 99 De Harderwijker kunstenaar Willem Brauckmann had in de periode 1999-2006 een galerie en kunstuitleen in het koetshuis. (Bron: informatiepaneel ‘kunstenaars en schilders’-fietsroute, geplaats bij de parkeerplaats aan de Vuurkuilweg.)

59

Afb. 2.63: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 2009. (Bron: topotijdreis.)

Afb. 2.64: Uitsnede van de Topografische Kaart, blad 26 Oost Harderwijk, uitgave 2018. (Bron: topotijdreis.)

60

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.65: Uitsnede van loodrechte luchtfoto, 2019. (Bron: topotijdreis.nl.)

61

Erve Hulshorst Huize Hulshorst

Bovenweg bl Leeuwerikbos bl

hh

Broeksteeg De Leeuwerik bg nt bl Westerbos

bl

hh nt

hh gl

hh bl

bl hh hh

‘t Kasteel bl

Kostverloren (later Vuurkuil) Bovenweg

schaapskooi

vermoedelijk is dit de oorspronkelijke doorgaande weg geweest

bl

= grens van het toenmalige bezit

heide Oudeweg van Nunspeet naar Ermelo

hh = hakhout bl = bouwland gl = grasland bg = boomgaard nt = nutstuin

Afb. 3.1: Schematische weergave van de classicistische aanleg met vroeg landschappelijke elementen bij Huize en Erve Hulshorst, situatie omstreeks het eind van de 18e eeuw.

62

Hulshorst te Nunspeet

3. RUIMTELIJKE ONTWIKKELING, ACHTERGRONDEN EN RELICTEN

3.1. Classicisme en vroegste landschapsstijl Hoewel gedetailleerde gegevens en nauwkeurig kaartmateriaal ontbreken, is aan de hand van de inmetingskaart uit 1805 wel een begrip te krijgen van de 18e eeuwse situatie. (Afb. 3.1.) Op dat moment was de Bovenweg ten zuiden van het huis (thans Oudeweg-Vuurkuilweg) de belangrijkste doorgaande route tussen Nunspeet en Harderwijk. Van oudsher splitste een weg zuidwaarts af richting Elspeet, vermoedelijk oorspronkelijk ter hoogte van Erve Hulshorst. Een rechte toegangslaan leidde vanaf de Oudeweg naar de voorgevel van Huize Hulshorst. Vanaf het huis was er in omgekeerde richting een met bomen begeleid zicht over het verlengde van deze toegangslaan heen, naar de gronden ten zuiden hiervan. (De nog aanwezige rabattenstructuren in de bosvakken aan weerszijden van dit weggedeelte van de Oudeweg, duidden erop dat de zichtlaan er later iets scheef doorheen is geprojecteerd.) Een dergelijke verbinding tussen huis en landschap, met het huis op een ogenschijnlijke midden-as, is typerend voor de classicistische tuinstijl zoals die vanaf het eind van de 17e eeuw in Nederland opgang deed, met het park van paleis Het Loo in Apeldoorn als meest uitgestrekte en bekende voorbeeld. De zichtlaan (oftewel het verlengde deel van de toegangslaan) van Huize Hulshorst werd nadien de doorgaande route naar Elspeet, thans Oudeweg geheten.

De tuinen opzij van Huize Hulshorst waren weliswaar rechthoekig van grondvlak, doch slechts in beperkte mate aan elkaar en aan het huis gerelateerd middels zichtlijnen of symmetrie. Een pragmatische aanpak met behoud van bestaande percelering of kavelgrenzen lijkt de basis te zijn geweest voor de aanleg van deze tuinen en ook voor het sterrenbos waarvan de middenas eveneens niet op het huis is gericht. Dit bos, dat ook voor de jacht gediend zal hebben en vermoedelijk omstreeks 1735 werd aangeplant, is niet symmetrisch, hoewel dat op het eerste gezicht wel lijkt. Ook dat wijst op een pragmatische aanpak bij de aanleg en gebruikmaking van de bestaande, oudere percelering. De Goudviskom met heuvel als beëindiging van de middenlaan van het sterrenbos en een gebouwtje aan het eind van de rechte Tempellaan zijn elementen die goed passen binnen de classicistische tuinstijl. Mogelijk was het tuinornament van de 18e eeuwse beeldhouwer Baurscheit ook toen reeds aanwezig. In vergelijking met andere parken en ook met het nabij gelegen landgoed De Essenburg, dat voorzien was van een uitgestrekt lanenstelsel en meerdere sterrenbossen, was de aanleg bij Huize Hulshorst eenvoudig te noemen en bescheiden van omvang, doch wel met de modieuze elementen van de achttiende eeuw.

Bij het oostelijk van Huize Hulshorst gelegen Erve Hulshorst was omstreeks 1800 een vergelijkbare situatie aanwezig met een rechte laan als ontsluiting vanaf de Bovenweg (thans Oudeweg). De rechthoekige tuinvakken rondom dit huis waren echter meer op elkaar uitgelijnd. De laan naar het noorden was hier (als as van symmetrie) op het huis gericht, met tot gevolg dat de bouwlandpercelen aan weerszijden hiervan niet exact gelijk en niet geheel rechthoekig waren. Er is hier ogenschijnlijk meer ingegrepen in het bestaande landschap om de terreinaanleg daarmee dichter bij het ideaal volgens het classicisme te brengen. Mogelijk is dit gedeelte daarom wat later tot stand gekomen dan de aanleg direct bij Huize Hulshorst. Binnen deze, voor de 18e eeuw gebruikelijke, parkopzet toont de opmetingskaart van 1805 kleinschalige slingerpaden binnen bosvakken. De besloten ligging en sterke slingeringen, alsmede het rechte padenkruis met cirkelvormige open plekken is een kenmerk voor de vroege landschapsstijl die vanaf omstreeks 1775 opgang deed in Nederland. De introductie van deze stijl op Hulshorst moet na 1769 hebben plaatsgevonden ten tijde van Adolf Pieter Carel van Spaen (of onder diens zoon Alexander Diederik). Zijn broer (of oom) Johan Frederik Willem van Spaen realiseerde vanaf omstreeks 1775 als een van de eersten in Nederland een uitgestrekte parkaanleg in deze nieuwe tuinstijl.

Dat park (Biljoen en Beekhuizen bij Arnhem) was een voorbeeld en inspiratie voor veel andere parken en wordt nog steeds hoog gewaardeerd.

63

Bovenweg

Zuiderzeestraatweg Leeuwerikbos Tol

bl gl

Broeksteeg

ob

hh ob

De Leeuwerik

bg gl

m

nt

hh Westerbos

bg

nt ob

hh hh gl hh bl ‘t Kasteel

bl hh Vuurkuil

Bovenweg

hh bl

hh = hakhout ob = opgaand bos (loofbos, incl. parkbos) db = dennenbos bl = bouwland gl = grasland bg = boomgaard nt = nutstuin m = menagerie (open parklandschap, omrasterd)

bl

hh

Oudeweg van Nunspeet naar Ermelo

Oorsprong Zilverbeek

db

Afb. 3.2: Schematische weergave van de landschappelijke aanleg bij Huize Hulshorst, situatie omstreeks 1826.

64

Hulshorst te Nunspeet

Ook voor de aanleg in landschapsstijl op Hulshorst geldt dat die rondom Erve Hulshorst door zijn omvang en verfijning meer voldeed aan het ideaal, dan de enkele slingerpaadjes in een afgelegen bosje bij Huize Hulshorst. De rabatten in het zogenaamde Westerbos en Leeuwerikbos, en in de bosvakken aan weerszijden van het verlengde van de toegangslaan (thans het noord-zuid gerichte deel van de Oudeweg) destijds nog hakhout, zijn mogelijk ook reeds in de 18e eeuw aangelegd ten behoeve van de drooglegging van het terrein en betere houtproductie. Thans nog resterend uit deze periode: - plek van het voormalige koetshuis; - plek van de (voormalige) moestuin; - Tempellaan en enkele rechte lanen als relict van het vroegere sterrenbos; - Goudvissenkom (ovale kom, geïntegreerd in de later gegraven Zilverbeek); - monumentale eik (in parkbos nabij de Cascade); - toegangslanen vanaf Harderwijkerweg en Oudeweg naar het vroegere Erve Hulshorst; - bergje op wal langs de Oudeweg, waarop een koepeltje stond bij Erve Hulshorst; - laanbeplanting langs de Oudeweg (specifiek het noord-zuid tracé, in het verlengde van de vroegere formele toegangslaan); - rabattensystemen, boswallen, greppels en sloten als perceelsgrenzen, volgend uit de middeleeuwse verkavelingsrichting met als ontginningsbasis de Bovenweg (Vuurkuilweg-Oudeweg).

3.2. Rijpe landschapsstijl Vanaf 1813 werd het park rondom Huize Hulshorst veranderd naar de heersende opvattingen van de rijpere landschapsstijl, zoals dat in die tijd ook op andere buitenplaatsen in Nederland gebeurde. Met de geleerde en welvarende Hendrik Frans van Meurs als eigenaar, werd Huize Hulshorst vergroot en het omliggende terrein aangepast door forse vergravingen. (Afb. 3.2.) Passend bij de in die tijd gebruikelijke landschapsstijl werden oorspronkelijk rechte lijnen aangepast tot ruim gebogen vormen, waaronder de toegangslaan vanaf de Bovenweg (nu Vuurkuilweg) die van opzij naar het huis voerde. Het huis presenteerde zich naar de openbare weg met een gebogen vijver en een wijds grasland. De Zilverbeek speelde in deze aanleg een belangrijke rol, als stromend water in een kronkelende beek of zich verbredend tot een vijver, onder meer ter plekke van de oude Goudviskom. Met vrijkomende grond waren verhogingen in het terrein opgeworpen. Kenmerkend zijn ook de golvende bosranden rondom de verschillende weilanden. Het sterrenbos was omgevormd en op het Kadastraal Minuutplan, opgemaakt in 1827, is te zien dat veel hakhoutpercelen waren veranderd in opgaand bos, vanwege de sierwaarde aangeduidt als ‘plaisirbosch’.

Zoals gebruikelijk in dergelijke parken waren ook op Hulshorst uiteenlopende tuinsieraden aanwezig zoals een duiventoren, een eendenhuis, een ‘kippenpaleis’ (in de nutstuin), een menagerie en verscheidene koepels of prieeltjes, vaak geplaatst op de hoogtes en met uitzicht op de aangrenzende agrarische gronden. Door verwerving van gronden ten zuiden van de Oudeweg kon de parkaanleg hier voortgezet worden, eveneens met een ruim open middenterrein (bouwland) en gebogen paden. De Zilverbeek vond hier zijn oorsprong als sprengbeek en werd voorzien van aantrekkelijke sierelementen waaronder bij de Zwitserse partij en met bruggen, trappartijen en rotswerk (bij ‘Vergeet-mij-niet’). De aanleg van Huize Hulshorst voldeed daarmee aan alle wensen die destijds aan het park van een een moderne buitenplaats werden gesteld; een representatief aanzien en volop afwisseling door uiteenlopende bomen, gebouwen en slingerpaden. In samenhang met de aanleg van de Zuiderzeestraatweg aan de noordkant van Hulshorst in 1830 was ook een ontsluiting vanuit de noordwesthoek aangelegd. Hetzelfde gebeurde later in de zuidwesthoek, waar een weg naar het in 1863 geopende station Hulshorst leidde. (Afb. 3.3.) De presentatie van Huize Hulshorst bleef echter steeds zuidwaarts op de oude Bovenweg gericht.

Van Meurs breidde zijn bezit geleidelijk uit met de aankoop van diverse boerderijen en landerijen en ook Erve Hulshorst (vermoedelijk in 1826), doch deze werden niet direct onderdeel van de nieuwe landschappelijke aanleg. Door het Westerbos en het Leeuweriksbos, die omstreeks 1840 werden

65

Bovenweg

Zuiderzeestraatweg Leeuwerikbos woning bosbaas

De Leeuwerik Broeksteeg

tuinmanswoning

tennisbaan

Westerbos

‘t Kasteel

Vuurkuil Bovenweg

treinstation

Afb. 3.3: Schematische weergave van de landschappelijke aanleg bij Huize Hulshorst, situatie omstreeks 1905.

66

Hulshorst te Nunspeet

toegevoegd aan het bezit, kwamen wel ruim gebogen wandelpaden, ter uitbreiding van de wandelmogelijkheden op de buitenplaats. (Afb. 3.3.) De veranderingen in het park die in de loop van de 19e en het begin van de 20e eeuw werden aangebracht, waren grotendeels van praktische aard, zoals de bouw van een nieuwe tuinmanswoning ten oosten van Huize Hulshorst, de opheffing van de menagerie, een nieuwe woning voor de bosbaas en de sloop van diverse bouwvallige koepels en prieeltjes. De verlegging van de Zilverbeek in combinatie met de kap van het laatste deel van de middenlaan van het sterrenbos richting de vroegere Goudviskom had door de vergroting van het nabijgelegen weiland wel een ruimtelijk effect. Mogelijk is deze ingreep ook ingegeven door de ligging nabij de noordelijke entree vanaf de Zuiderzeestraatweg die steeds meer als hoofdtoegang zal zijn gaan functioneren. Aan de verlegde beek kwam een badhuisje. De in 1898 aangeplante Wilhelminaboom vormde een nieuwe attractie in het park. In aansluiting op het toenmalige gebruik van Hulshorst als zomerverblijf en de opkomst van sport en spel als gezonde lichaamsbeweging werd kort na de eeuwwisseling een tennisbaan aangelegd. Het karakter van de landgoedbossen zal geleidelijk veranderd zijn.

Mede doordat hakhout minder rendabel werd en plaatsmaakte voor eiken spaartelgenbos, kwam er meer opgaand bos, waarbij op kleine schaal diverse nieuwe houtsoorten werden geïntroduceerd (zoals douglas, lariks en zilverspar en Amerikaanse eik), zoals dat ook elders gebeurde aan het eind van de 19e eeuw. Op een aantal plekken in het park werden coniferen aangeplant: als haag langs de moestuin en tennisbaan en mogelijk ook als bescheiden pinetum in het bos ten noorden van de tuinmanswoning en Erve Hulshorst. Thans nog resterend uit het begin van de 19e eeuw: - grote weide en vijverpartij ten zuiden van de plek van het huis; - gebogen lanen en slingerpaden, waaronder de toegangslaan vanuit het zuidwesten; - groot gedeelte van het tracé van de Zilverbeek; - diverse terreinhoogtes, verspreid over het landgoed; - reservoir met ‘Cascade’ en ronde bak in de Zilverbeek (ten behoeve van watervoorziening in het huis); - ‘Vergeet-mij-niet-boom’ (meerstammige beuk) op hoogte naast de Zilverbeek; - bijzondere en oude parkbomen, o.a. ter plaatse van de voormalige menagerie (treurbeuk, bruine beuk, plataan, kastanje, zakdoekjesboom).

Thans nog resterend uit de loop van de 19e en begin 20e eeuw: - gebogen paden in het Leeuwerikbos en in het Westerbos; - de ontsluitingswegen naar de Zuiderzeestraatweg en naar het station; - verlegde tracé van de Zilverbeek met ‘Zwemkom’ (kuil binnen omwalling); - bakstenen fundamenten in beekoever als restant van het badhuisje; - tuinmanswoning; - woning bosbaas (ten noorden van Harderwijkerweg); - Wilhelminaboom met hekwerk (inmiddels het 3e exemplaar); - coniferen (Thuja plicata) als haag en windkering om de vroegere tennisbaan en ten westen van de voormalige moestuin; - coniferen in klein bosvak ten noorden van de tuinmanswoning en Erve Hulshorst, mogelijk geplant als een soort pinetum; - verspreide en kleine naaldhoutopstanden, waaronder douglas langs de Tempellaan.

3.3. Consoliderend groenbeheer Nadat de versobering van de buitenplaats al eerder had ingezet, verdween de functie als (zomer) verblijf. De inboedel werd in 1933 verkocht, de siertuin opgeruimd en in 1940 werd Huize Hulshorst afgebroken. Ter plekke van het oude huis werden bomen aangeplant. Op een afgezonderd terrein in het zuidwesten werd een nieuw Huis Hulshorst gebouwd voor gebruik door de familie. Het voor publiek opengestelde terrein van de voormalige buitenplaats bleef door de tuinman onderhouden en