AP 6c. Bijlage Tuinhistorische waardestelling Hulshorst Nunspeet

Cultuurhistorische waardestelling

Landgoed Hulshorst bij Nunspeet - eindconcept 7 oktober 2020 -

Specialisten in Groen Erfgoed

Cultuurhistorische waardestelling

Landgoed Hulshorst bij Nunspeet

Opdrachtgever: Gemeente Nunspeet

Specialisten in Groen Erfgoed

Costerweg 1-K

6702 AA Wageningen

0317 424 167

www.sb4.nl

info@sb4.nl

Colofon © 2020, SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen te Wageningen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij op papier of digitaal, zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever, in overleg met SB4. In geval van publicatie, geheel of gedeeltelijk, van dit als intern rapport bedoelde document, kan het noodzakelijk zijn om auteursrechten, copyright, publicatierechten en/of andere rechten te regelen met SB4 of andere partijen. Foto’s (juni en juli 2020) en afbeeldingen in dit rapport zijn gemaakt door SB4, tenzij de bronvermelding anders aangeeft. De kaarten zijn noordwaarts georiënteerd, tenzij anders aangegeven. Tekst en opmaak: SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen ir. E.M.J. Blok bnt, ing. C.M.F. Brouwer Costerweg 1-K 6702 AA Wageningen www.sb4.nl Projectnummer:

10400

Opdrachtgever: Gemeente Nunspeet, afdeling Openbare Werken Contactpersonen: dhr. M. Karsemeijer (beheerder) en dhr. D. Heuver (teamleider openbare ruimte) Versie:

eindconcept, 7 oktober 2020

Voorblad: Achterblad:

De ‘Vergeet-mij-niet-boom’, een meerstammige oude beuk op een heuvel naast de Zilverbeek. Zicht in zuidelijke richting door de laan naar het vroegere Erve Hulshorst, vanaf de Harderwijkerweg.

Hulshorst te Nunspeet

INHOUD

Inleiding ................................................................................................................................................... 5 1. Huidige situatie .................................................................................................................................... 9 1.1. Kengegevens ............................................................................................................................... 9 1.2. Korte impressie .......................................................................................................................... 13 2. Biografie van de plek ......................................................................................................................... 17 2.1. Adellijk goed (13e eeuw - 1692) ................................................................................................. 17 2.2. Huis met jachtbos (1692 - 1813) ................................................................................................ 19 2.3. Indrukwekkende buitenplaats (1813-1902) ................................................................................ 29 2.4. Continuering (1902-1940) .......................................................................................................... 41 2.5.

Afbraak huis en openstelling landgoed (1940-1954) ................................................................. 45 2.6. Gemeentelijk recreatiegebied (1954-heden).............................................................................. 55 3. Ruimtelijke ontwikkeling, achtergronden en relicten ......................................................................... 63 3.1. Classicisme en vroegste landschapsstijl .................................................................................... 63 3.2. Rijpe landschapsstijl ................................................................................................................... 65 3.3. Consoliderend groenbeheer....................................................................................................... 67 4. Waardering ........................................................................................................................................ 71 4.1. Methode ..................................................................................................................................... 71 4.2. Externe waardestelling ............................................................................................................... 73 4.3. Interne waardestelling ................................................................................................................ 75 5.

Aanbevelingen ................................................................................................................................... 85 Bronnen ................................................................................................................................................. 86 Bijlage I. ‘Huize Hulshorst’, L.A. Springer, 1936.................................................................................... 88 Bijlage II. Tuinstijlen ............................................................................................................................... 91

3

4

Hulshorst te Nunspeet

INLEIDING Tussen Harderwijk en Nunspeet, ten zuiden van de Zuiderzeestraatweg-Harderwijkerweg, ligt het landgoed Hulshorst, waarvan de geschiedenis teruggaat tot de 13e eeuw. Het voormalige Huize Hulshorst werd gesticht door de adellijke familie Van Speulde. Via huwelijken en vererving komt het riddermatig goed via de familie Van Arnhem in 1665 in bezit van Alexander baron van Spaen. Tot het eind van de 18e eeuw bleef Huize Hulshorst in eigendom van zijn nazaten. Volgens overlevering verbleven zij er slechts incidenteel, hoofdzakelijk om te jagen in het sterrenbos, dat hier in de 18e eeuw was aangelegd. Eind 18e eeuw raakte het landgoed in eigendom versnipperd. Huize Hulshorst met de buitenplaats kwam in 1813 in handen van Hendrik Frans van Meurs. Hij verbouwde het huis, breidde het bezit verder uit en legde er een landschapspark aan. Begin 20e eeuw kwam het landgoed via vererving in eigendom van het echtpaar Van Voorst van Beest - van Isselmuden. Het huis werd andermaal vergroot. Toen het gebruik als zomerverblijf werd beëindigd, stelde weduwe Van Voorst van Beest - van Isselmuden landgoed Hulshorst open, waarna het uitgroeide tot een geliefd recreatiegebied met name voor de directe omgeving. In 1941 werd het besluit genomen het oude huis af te breken waarna een nieuwe woning werd gesticht, zuidelijker op het landgoed in de nabijheid van het treinstation.

De familie Van Voorst van Beest verkocht in 1954 landgoed Hulshorst aan de gemeente Ermelo, met uitzondering van de nieuwe woning (tegenwoordig Landgoed Huize Hulshorst en uitgebreid tot 8 hectare). Sinds de gemeentelijke herindeling in 1972 is landgoed Hulshorst in bezit van gemeente Nunspeet. Als gemeentelijk eigendom bleef landgoed Hulshorst een opengesteld recreatiegebied. Steeds is getracht in de beheerpraktijk een zorgvuldige balans te bereiken tussen cultuurhistorie, ecologie, gebruik en beheer. Op dit moment spelen diverse vragen op met betrekking tot toekomstig beheer, bijvoorbeeld met betrekking op de ouder wordende bosopstanden en het verjongen van lanen. Ook het aanzien en gebruik van de kern van het landgoed en de inpassing van parkeren wordt niet als ideaal ervaren. Vanuit dit oogpunt ligt er de wens om een integrale landgoedvisie op te stellen voor de toekomst van het terrein. Tegelijk is dit de kans om de kennis van de huidige beheerder, die binnen afzienbare tijd met pensioen hoopt te gaan, vast te leggen en daarmee door te geven naar de toekomst. Gemeente Nunspeet heeft in mei 2020 opdracht verleend aan SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen om voor landgoed Hulshorst een landgoedvisie op te stellen. Deze moet een realistische en afgewogen balans vormen tussen de verschillende aanwezige waarden en (gebruiks-)aspecten.

Ter voorbereiding en onderbouwing van de visie is voorliggend cultuurhistorisch onderzoek opgesteld. Cultuurhistorie en tuinhistorie is één van de bouwstenen voor de visie. In voorliggende rapportage wordt de ontstaans- en ontwerpgeschiedenis van landgoed Hulshorst inzichtelijk gemaakt, alsmede de historische gelaagdheid van het terrein en de waardevolle relicten. Gemeente Nunspeet heeft gekozen het project ‘Visie Landgoed Hulshorst’ een breed draagvlak te geven en heeft daarvoor een projectgroep geformeerd. Deze bestaat uit inhoudelijk deskundigen van de gemeente (ecologie, lokale historie) en enkele gebruikers en extern betrokkenen. Vooralsnog bestaat deze groep uit: Mark Karsemeijer (beheerder), Derjan Heuver (projectleider), Maarten Wispelwey (regio-archeoloog SNV), Peter Veen (fysisch geograaf, kenner lokale historie, voorzitter Heemkundige Vereniging Nuwenspete), Peter Kwant (kenner lokale historie, o.a. auteur De Mothoek en Erfgoedatlas Nunspeet, actief voor de Virtuele Oudheidkamer Nunspeet), Beert Schoonhoven (auteur rapport ‘Landgoed Hulshorst’ uit 1985), Berend Besier (nazaat van familie van Isselmuden en eigenaar van landgoed Huize Hulshorst). Wij zijn hen zeer erkentelijk voor het aanleveren van gegevens en de opbouwende reacties bij het eerste concept. Op een later moment zullen meer bewoners en gebruikers worden betrokken bij het opstellen van de visie.

5

Afb. 1.1: Ligging van het onderzoeksgebied. Topografische kaart 2017. (Bron: topotijdreis.)

NB. Op onderstaande en de hierna volgende historische, topografische kaarten duidt de onderbroken lijn de huidige omvang aan van landgoed Hulshorst, eigendom van gemeente Nunspeet.

Afb. 1.2: Ligging van het onderzoeksgebied. Topografische kaart, versie juni 2020. (Bron: www.opentopo.nl, uitsnede kaartblad 26H Harderwijk.)

6

Hulshorst te Nunspeet

Voorliggende rapportage is het resultaat van het cultuurhistorisch onderzoek en begint met een korte oriëntatie en weergave van de huidige situatie. Dit wordt gevolgd door een beschrijving van de ontwikkelingsgeschiedenis. Na een analyse van de ruimtelijke ontwikkeling, een duiding van de achtergronden en het benoemen van relicten, volgt de waardering van het terrein. Tot slot worden een aantal aanbevelingen gedaan voor behoud en versterking van de cultuurhistorische waarden en kwaliteiten. Het rapport is opgesteld door Eric Blok (specialist groen erfgoed, landschapsarchitect bnt en tuinhistoricus) en Caroline Brouwer (tuin- en landschapsinrichter en onderzoeker), beiden werkzaam bij SB4. Wageningen, oktober 2020

7

Afb. 1.3: Hoofdingang bij de aansluiting Afb. 1.4: Begin van de toegangslaan, van de Broeksteeg op de Harderwijker- gezien vanaf de Broeksteeg-Harderweg (voorgrond). wijkerweg.

Afb. 1.5: Parkeergelegenheid aan de Broeksteeg. Links het landgoed met de steen naast het begin van de ingang.

Afb. 1.6: De Vuurkuilweg gezien vanuit westelijke richting met rechts de parkeervoorziening en picknickweide. Links de gebogen laan van bruine beuk en plataan.

Afb. 1.7: Vuurkuilweg gezien vanaf de kruising met de Oudeweg. De onderdoorgang van de Zilverbeek is gemarkeerd met witte hekdelen.

Afb. 1.9: De Oudeweg met links de aansluiting van de weg Onder de Bos. Rechts de parkeerplaats nabij de Zwitserse Partij.

Afb. 1.8: De Oudeweg met aan weerszijden greppels en wallen, gezien in westelijke richting. De witte poort markeert het begin van de laan naar het vroegere Erve Hulshorst.

Afb. 1.10: De Oudeweg langs de zuidgrens van het landgoed, met rechts het raster langs het spoortracé. Links de witte poort aan het begin van het Van Meurswegje.

8

Hulshorst te Nunspeet

1. HUIDIGE SITUATIE Zie ook hoofdstuk 4 voor foto’s van de huidige situatie. 1.1. Kengegevens Situering Landgoed Hulshorst beslaat een oppervlakte van bijna 57 hectaren en is gesitueerd tussen de dorpen Hierden (gemeente Harderwijk) en Hulshorst (gemeente Nunspeet. Het landgoed ligt direct ten zuiden van de Zuiderzeestraatweg, in Hulshorst de Harderwijkerweg geheten, en wordt doorsneden door enkele doorgaande wegen: de Vuurkuilweg, Oudeweg en Onder de Bos. De Harderwijkerweg en een gedeelte van de daarop aansluitende Broeksteeg bepalen de noordgrens. Het gebied wordt aan de zuidzijde begrensd door het spoortracé Amersfoort-Zwolle. In de zuidoosthoek van het terrein ligt het Ecoduct Hulshorst. Westelijk van het landgoed grenst een gebied met vakantiewoningen en vakantieparken (campings). Tegen de zuidwesthoek ligt het Landgoed Huize Hulshorst (particulier eigendom). Langs de oostzijde van landgoed Hulshorst liggen landerijen met bebouwing (boerderijen en villawoningen) verspreid langs de aanwezige doorgaande wegen. In het bos tegen de zuidoosthoek, naast het ecoduct, is eveneens een camping gesitueerd. Eigendom en gebruik Het landgoed is eigendom van de gemeente Nunspeet en is als natuurterrein opengesteld voor wandelaars. Op enkele plekken verspreid in het terrein staan voorzieningen als zitbanken, picknicktafels en afvalbakken.

Ruiters mogen gebruik maken van de in het terrein uitgezette ruiterpaden, die de mogelijkheid bieden een route over het gehele landgoed te maken. Het voormalige koetshuis (Harderwijkerweg 543) is particulier eigendom. Het tot woning verbouwde pand wordt daarnaast gebruikt voor bijzondere bijeenkomsten voor kleine gezelschappen, zoals bruiloften. De vroegere tuinmanswoning (Harderwijkerweg 545) wordt verhuurd aan en bewoond door een oud-werknemer van de gemeente. De erven van de woningen zijn privé. Beide historische gebouwen zijn aangewezen als gemeentelijk monument.1 De voormalige moestuin is in gebruik bij PHV De Trouwe Vriend, de plaatselijke hondenvereniging en is een voor publiek afgesloten terrein. Ontsluiting De feitelijke hoofdentree van landgoed Hulshorst ligt aan de noordzijde, weinig opvallend, in aansluiting op de Harderwijkerweg en Broeksteeg. Behalve wandelaars gebruiken ook de bewoners en bezoekers van het koetshuis, de tuinmanswoning en de hondenvereniging de achterliggende toegangsweg. Daarnaast is het landgoed toegankelijk vanuit nagenoeg alle richtingen, via meerdere bedoelde ingangen (gemarkeerd met witte hekken en bebording) als onbedoelde sluipingangen. Er zijn rondwandelingen over het gehele landgoed, waarbij paden en lanen meermaals de doorgaande wegen kruisen.

Met uitzondering van de doorgaande wegen is het terrein niet toegankelijk voor gemotoriseerd verkeer en fietsers. Voor bezoekers aan het landgoed is er parkeergelegenheid terzijde van de hoofdentree, zuidelijk van de Vuurkuilweg en naast de kruising Oudeweg-Onder de Bos. Het landgoed is gekoppeld aan een 45 km. lange fietsroute door Nunspeet, Hulshorst, Elspeet en Vierhouten. Langs deze ‘kunstenaars en schilders’-route staan 10 informatiepanelen, waarvan één bij de parkeerplaats aan de Vuurkuilweg.

1

Monumentnrs. 0302/WN051 en 0302/WN052. (Bron: Lijst van gemeentelijke monumenten in Nunspeet, wikipedia.)

9

6

8 4

2

3

1

vijver

7

1 locatie voormalige Huize Hulshorst 2 locatie voormalige boerderij Erve Hulshorst 3 Koetshuis 4 Tuinmanswoning 5 huidige Huize Hulshorst (1941) 6 Quies Vitae (Levensrust) woning bosbaas 7 boerderij De Vuurkuil 8 boerderij De Leeuwerik

5

Zilverbeek

Edoduct Hulshorst

parkeerplaatsen

Afb. 1.11: Plattegrond van landgoed Hulshorst geprojecteerd over actuele luchtfoto, met markering en namen van de belangrijke bebouwing en wegen. (Bron: topotijdreis, bewerking SB4.)

10

Hulshorst te Nunspeet

Wilhelminaboom locatie vml. badhuis Goudvissenkom

Leeuwerikbos met rabatten

entree

locatie vml. Salon

vml. moestuin

Tempellaan Westerbos met rabatten

heuvel aan bruine beukenlaan heuvel met Vergeet-mij-niet boom Zwitserse Partij

Zilverbeek Ecoduct Hulshorst Afb. 1.4: Uitsnede van het Actueel Hoogte Bestand spoor en snelweg (AHN). (Bron: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/.)

bypass naar Hierdensebeek Afb. 1.12: Uitsnede van de AHN-kaart (Actueel Hoogtebestand Nederland) met enkele toponiemen. (Bron: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer; bewerking SB4.)

11

Afb. 1.13: Het voormalige koetshuis met haag rondom de tuin. Links de vroegere moestuin (buiten beeld).

Afb. 1.14: Het voormalige koetshuis met tuinaanleg.

Afb. 1.15: Gebogen weg langs de weide oostelijk van het koetshuis naar de tuinmanswoning.

Afb. 1.16: De tuinmanswoning, gezien vanuit het oosten.

Afb. 1.17: De voormalige moestuin is tegenwoordig in gebruik bij de plaatselijke politiehondenvereniging.

Afb. 1.18: De plek van het vroegere Huize Hulshorst, gezien vanuit de gebogen laan van bruine beuken.

Afb. 1.19: Uitzicht in zuidwestelijke richting vanaf de plek van het vroegere Huize Hulshorst, over de tot vijver verbrede Zilverbeek en graslanden. Rechts de gebogen laan van bruine beuken.

12

Hulshorst te Nunspeet

1.2. Korte impressie Landgoed Hulshorst bestaat uit een afwisseling van parkbos met slingerende wandelpaden, een structuur van rechte lanen, kleine en grote graslandpercelen en oude productiebossen met rabattensystemen. Open ruimtes worden omgeven door fraaie bosranden en slingerlanen, waar een diversiteit in boomsoorten zorgt voor een gevarieerd kleurenpallet. De gegraven Zilverbeek loopt hier, deels recht en deels slingerend, van zuid naar noord doorheen. Het koetshuis en de moestuin aan het einde van de met klinkers verharde gebogen toegangslaan, vormen het centrum van de aanleg. De naastgelegen plek van het vroegere Huize Hulshorst, thans een lichte terreinverhoging beplant met bomen, is als zodanig moeilijk herkenbaar. De vroegere tuinaanleg is nu een picknickveldje, waarvandaan uitzicht over de tot vijver verbrede Zilverbeek en uitgestrekte graslanden aan weerszijden van de Vuurkuilweg. Oostelijk van het koetshuis voert een gebogen weg langs een weiland naar de tuinmanswoning. Oorspronkelijk lag direct ten oosten hiervan Erve Hulshorst. De plek van de vroegere boerderij is thans begroeid met bos en alleen nog herkenbaar aan een merkwaardige boog in de rechte laan tussen Harderwijkerweg en Oudeweg.

Direct buiten de huidige landgoedgrenzen staan diverse woningen en boerderijen die oorspronkelijk ook deel uit hebben gemaakt van het bezit, waaronder de vroegere woning van de bosbaas aan de Harderwijkerweg, boerderijen de Vuurkuil en De Leeuwerik aan respectievelijk de Vuurkuilweg en Oudeweg en het ‘nieuwe’ Huize Hulshorst (Landgoed Huize Hulshorst) nabij het spoor. Verspreid over het landgoed bevinden zich langs de rondwandeling diverse markante plekken en objecten, vele met een eigen naam. Opvallend is dat deze qua ligging veelal gekoppeld zijn aan de loop van de Zilverbeek, zoals: - ‘Goudvissenkom’, een nagenoeg ronde vijver min of meer als beëindiging van de beekloop, direct ten zuiden van de Harderwijkerweg. Een kleine, begroeide heuvel zorgt voor afscherming van de doorgaande weg; - ‘Wilhelminaboom’, op een open plek in het parkbos direct ten oosten van de Goudvissenkom; - ‘Zwemkom’, ook wel ‘Ezelskerkhof’ genoemd, een markante kuil met omwalling in een scherpe bocht van de Zilverbeek.

Op deze plek bevinden zich in de oevers resten van bakstenen muurtjes, relicten van een vroeger badhuis; - een meer transparant parkbos met bijzondere oude bomen (oa zakdoekjesboom, treurbeuk, plataan en kastanje), sterk slingerende beekloop en bergje als plek van de vroegere Salon, een koepel met uitzicht richting de Zuiderzeestraatweg; - ‘Cascade’ en verbreding in de beek met ronde bak, oostelijk van de vroegere huisplaats; - in het bos direct ten oosten hiervan: een monumentale eik (oudste boom op het landgoed) en hoog uitgegroeide dubbele rijen coniferen (reuzenlevensboom), oorspronkelijk geplant als hagen langs een tennisbaan; - ‘Zwitserse Partij’, een extra sprengkop van de Zilverbeek, omgeven door heuveltjes, gesitueerd nabij de kruising Oudeweg-Onder de Bos; - ‘Vergeet-mij-niet-boom’, een meerstammige beuk op een bergje bij een scherpe bocht in de Zilverbeek. Op het afgeplatte bergje stond oorspronkelijk een koepel, waarvandaan een vergezicht bestond op het vroegere Huize Hulshorst. - ‘Van Meurswegje’ of ‘Laantje van Van Meurs’, voert westwaarts langs de ‘Vergeet-mij-niet-boom’, aangelegd door vroegere eigenaar H.F. van Meurs als verbinding met treinstation Hulshorst.

In het parkbos ten westen van de vroegere huisplaats liggen nog: - ‘Tempellaan’, een rechte laan van douglassparren waar oorspronkelijk aan het einde de ‘Tempel’ stond, een klassiek tuinprieel; - beklinkerde oprijlaan van bruine beuken op de overgang van parkbos en weide, als verbinding van de vroegere huisplaats met de Vuurkuilweg (de oorspronkelijke hoofdroute, de Oudeweg) - grotere heuvel in het parkbos direct naast deze laan, gemarkeerd door drie grote platanen in de laanbeplanting aan de zijde van de weide. Geen onderdeel uitmakend van parkaanleg, maar wel een noemenswaardige plek aan de zuidgrens van landgoed Hulshorst is de locatie van een oorlogsherinnering, een kruis ter nagedachtenis van een omgekomen RAF-piloot.2 2

www.nunspeet.nl/oorlogsherinneringen.

13

Afb. 1.20: De ‘Goudvissenkom’, met rechts een heuveltje als afscherming van de Harderwijkerweg.

Afb. 1.24: Wilhelminaboom.

Afb. 1.21: De Zilverbeek met daarachter de ‘Zwemkom’.

Afb. 1.25: Slingerende beekloop en bijzondere bomen in parkbos ten noorden van het koetshuis.

Afb. 1.22: ‘Cascade’ en verbrede deel van de Zilverbeek, oostelijk van vroegere huisplaats.

Afb. 1.23: Dubbele rijen, hoog uitgegroeide coniferenhagen (levensboom) aan weerszijden van verdwenen tennisbaan.

Afb. 1.26: Monumentale eik, de oudste boom op het landgoed.

14

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 1.27: Van Meurswegje, gezien vanaf de Vuurkuilweg.

Afb. 1.31: De ‘Tempellaan’, gezien vanaf de vroegere huisplaats (in westelijke richting).

Afb. 1.28: De Zilverbeek met naastgelegen wandelpad, zuidelijk van de Vuurkuilweg.

Afb. 1.32: Ecoduct Hulshorst, gezien in zuidelijke richting.

Afb. 1.29: ‘Zwitserse Partij’ ter hoogte van de wegkruising Oudeweg - Onder de Bomen.

Afb. 1.30: De heuvel naast de gebogen laan van bruine beuken. In de bomenrij links van het pad staan 3 platanen.

Afb. 1.33: Oorlogsherinnering ter nagedachtenis van een omgekomen RAF-piloot.

15

Afb. 2.1: Een uitsnede van de kaart van de Veluwe van Christiaan sGrooten, 1570. (Bron: elspeethistorie.nl.)

Afb. 2.2: Een uitsnede van de ‘Ducatus Gelriae pars quarta quae est Arnhemiensis sive Velavia’, uitgegeven in 1642-1659 door Joannem Janssonius te Amsterdam. (Bron: GA 0509 Kaartenverzameling 189.)

16

Hulshorst te Nunspeet

2. BIOGRAFIE VAN DE PLEK 2.1. Adellijk goed (13e eeuw - 1692) De geschiedenis van landgoed ‘Hulshorst’ of ‘Hulsthorst’ gaat terug tot in de middeleeuwen.3 Verondersteld wordt wel dat de vroegste vermelding in een oorkonde uit 1295 is te vinden als zijnde het goed ‘Hollhorst’ op de Veluwe, dan in eigendom van graaf Reinoud van Gelre.4 In enkele 14e eeuwse documenten komt de naam ‘Den Hulst’ voor als zijnde een buurschap, bos en bezit nabij Harderwijk.5 Doch duidelijke gegevens over het ontstaan en de vroegste historie van het landgoed zijn niet bewaard gebleven. In de 15e eeuw behoorde het goed Hulshorst toe aan het adellijke geslacht Van Speulde. Diverse leden van deze familie speelden een rol in het bestuur van Harderwijk. Dankzij hun grondbezit ten plattelande in het ‘Kwartier van Veluwe’, waren ze vertegenwoordigd in de ridderschap. Een erfdochter Jacoba van Speulde, vrouwe van Hulshorst, huwde in 1542 met Joseph van Arnhem, heer van Hirnen.6 Joseph overleed in 1586, waarna zijn zoon Paul van Arnhem hem opvolgde als heer van Hulshorst. Hij was rentmeester-generaal van Gelre en drost van Harderwijk en de eerste die in 1593 werd aangesteld als ambtsjonker van Ermelo.7 Een voorwaarde om de functie van ambtsjonker te bekleden, was het bezit van een woning binnen het ambt.8 Dat zou een herenkamer aan de hoeve kunnen zijn.

De elders gedane veronderstelling dat Paul van Arnhem tussen 1586-1593 op Hulshorst een huis liet bouwen wordt namelijk niet gestaafd door de vermelding van een huis in het verpondingsregister van 1650.9 Tot het begin van de 18e eeuw zijn er geen afbeeldingen van Huize Hulshorst bekend, met uitzondering van grootschalige landkaarten met de symbolische weergave van een adellijk huis. Voorbeelden daarvan zijn de kaart van de Veluwe van Christiaan sGrooten uit 1570 en de ‘Ducatus Gelriae’, uitgegeven in 1642-1659 bij J. Janssonius. (Afb. 2.1. en 2.2.) Laatstgenoemde kaart toont Huize Hulshorst bij een kruispunt van wegen met in de nabijheid een molen en boerderij. Paul van Arnhem verwierf in 1608 het goed Nederhagen in Velp bij Arnhem, dat hij daarna als zijn residentie verkoos. Pauls bezittingen en de titel heer van Hulshorst en Nederhagen, vererfden in 1621 op zijn zoon Zeger van Arnhem. Toen Zeger in 1658 zijn conditie voelde verzwakken, regelde hij zijn nalatenschap.

Mede om uitstaande schulden te kunnen aflossen verkocht hij Nederhagen aan zijn schoonzoon Alexander van Spaen, die in 1654 in het huwelijk was getreden met Zegers dochter Hendrina.10 Hulshorst bleef volgens de destijds opgestelde akte in gezamenlijk eigendom van de kinderen van Zeger, evenals een aandeel in de West-Indische Compagnie: Het toponiem ‘horst’ duidt op een zekere bodemverheffing, meestal verbonden met een boom- of struiknaam als eerste lid. Ook werd het woord gebruikt voor een stuk grond met laag hout of met walletjes. ‘Huls’ was vroeger de aanduiding voor doornige struik in het algemeen. (Bron: Feenstra (1982).) 4 Verzameling van oorkonden. No.49. Reinald graaf van Gelre geeft eenige inkomsten uit de gruit te Harderwijk en uit zijne tienden op de Veluwe (waaronder ‘item de decima nostra in Hollhorst quinque maldra siligimis’) aan de kapel te Staveren […], 2 December 1295. (Bron: Nijhoff (1830) p.51.) (Dominee Craandijk verwees in zijn Nieuwe wandelingen door Nederland uit 1888 eveneens naar de tekst in deze oorkonde.) 5 Feenstra (1982). 6 Joseph (ook wel Jozef) van Arnhem (1509-1586), heer van Hirnen [Hernen?], drost van Harderwijk. In 1542 gehuwd met Jacoba (ook wel Johanna) van Speulde (1526-1556), Vrouwe van Hulshorst. (Bron: genealogieonline.) 7 Paul van Arnhem (1553-1621, begraven in Nunspeet), heer van Nederhagen en Hulshorst.

Hij huwde in 1587 met Elisabeth van Appeltern (ca. 1560-1588), doch zij overleed korte tijd later. In 1591 huwde hij Henrica (ook wel Hendrika) van Goltstein (1571-1645). Uit dit huwelijk werd geboren Zeger (ook wel Seger) van Arnhem, heer van Hulshorst (1602-1665). Hij huwde Judith van Oer tot Buckhorst (-1638). (Bron: genealogieonline.) 8 Feenstra (1982). 9 Vriendelijke mededeling dhr. P. Veen, oktober 2020. 10 Hendrina van Arnhem (1625-1671), vrouwe van Nederhagen en Hulshorst huwde in 1654 met Alexander van Spaen van Ringenburg (1618-1692), heer van Ringenberg, Moyland, Till, Haminckelen, Kemena, Biljoen, Nederhagen en Hulshorst, page van den prins van Oranje, daarna in Franschen en Brandenburgschen dienst, drost van Hamme (1652), overste in de Marksche ridderschap (1652), ambtman van de Wetter (1653), Kleefsch en Marksch regeeringsraad (1654), kamerheer en landdrost van Kleef, drost van Orsoy enz. (1654), generaal-wachtmeester (1658), opperbevelhebber der Kleefsche en Marksche vestingen, gouverneur van Wezel (1675), luitenant-generaal (1676), generaal-veldtuigmeester (1688), veldmaarschalk (1690), baron des H.R. Rijks (1660). Huwde 1: Hendrina van Arnhem, 2: Johanna Dorothea van Quadt van Wickradt en 3: Dorothea von Flemming. (Bron: NA, archiefbeschrijving Collectie van Spaen.) 3

17

Afb. 2.3: ‘Hulshorst op de Veluwe 1718, F. Berkhuys. (Bron: Schoonhoven, 1985.)

18

Hulshorst te Nunspeet

“VI. Het huis met de Erven, Weilanden, Holtgewas te Hulshorst, sullen voor als noch, en so lange de gebroederen en Vrou Suster goetvinden, blijven in communie ofte gemeinschap (beholdens den oltsten soon sijn feudale voordeel) gelijck oock gemein blijft de Actie in de WestIndische Compagnie, sijnde twaelf hondert gulden capitael, resorterende onder de Camer van Dordrecht.”11 Uit bovenstaande beschrijving volgt dat het bezit omstreeks het midden van de 17e eeuw niet slechts bestond uit Huize Hulshorst, maar ook meerdere boerderijen (erven), landerijen en bossen omvatte. De toenmalige omvang is onbekend. Karakteristiek voor het agrarische landschap dat in de omgeving van Hulshorst ontstond, zijn de langgerekte hoevestroken, waarbij de zogenaamde ‘Bovenweg’ (tegenwoordig deels Vuurkuilweg en deels Oudeweg geheten) als ontginningsbasis fungeerde.12 De boerenerven werden daarbij - wisselend ten zuiden en ten noorden - meestal midden op de kavelbreedte en kort aan de weg geplaatst. Veelal strekte het bezit zich aan weerszijden van de weg uit, met aan de zuidzijde bouwland op de aanwezige hoger gelegen gronden en aan de noordzijde grasland op lagere, natte gronden. Perceelsgrenzen werden naar gelang de terreingesteldheid (droog of nat) vastgelegd middels sloten, greppels al dan niet in combinatie met wallen of hagen.

Als Zeger van Arnhem in 1665 sterft, leven van zijn vijf kinderen alleen Hendrina en haar jongere broer Paul nog. Nadat zij in respectievelijk 1671 en 1673 komen te overlijden, komt het bezit Hulshorst toe aan Alexander van Spaen (weduwnaar van Hendrina). Alexander van Spaen, die zich vanaf 1660 baron (rijksvrijheer) mocht noemen, was mede dankzij diverse erfenissen een zeer vermogend man. Passend bij de door hem verworven status en rijkdom investeerde hij in de verfraaiing en vergroting van zijn Kleefse en Veluwse landgoederen.13 Of Van Spaen aan het relatief afgelegen en bescheiden goed Hulshorst verbeteringen liet aanbrengen is onbekend. Aangenomen mag worden dat Hulshorst slechts incidenteel door hem werd bezocht, voor inspectie en jachtpartijen.

2.2. Huis met jachtbos (1692 - 1813) In 1692 vererfden Alexanders bezittingen en titels op diens oudste zoon Frederik Willem baron van Spaen.14 Nadat hij in 1696 de Kleefse bezittingen aan de keurvorst moest afstaan, vestigde Frederik Willem zich permanent op Biljoen te Velp (bij Arnhem). Daar voegde hij in 1707 het naastgelegen landgoed Overhagen aan toe. Een pentekening vervaardigd door Frans Berkhuys, gedateerd op 1718, is de vroegst bekende afbeelding van Huize Hulshorst.15 (Afb. 2.3.) Van de tekenaar Berkhuys is bekend dat hij niet altijd even betrouwbaar was in zijn weergaven.16 Bij de prent van “Hulsthorst op de Veluwe” is daarom de vraag in hoeverre de afbeelding de werkelijkheid weergeeft. De tekening geeft de indruk van een omgracht huis, welk toegankelijk was via een brug met poortgebouw. Het afgebeelde huis, bestaande uit meerdere bouwdelen, heeft een eenvoudige uitstraling en is omgeven door beplanting.

11

GA, 0552 Huis Biljoen 1, inv.nr. 47. Stukken betreffende de toedeling aan Alexander van Spaen van het goed Nederhagen bij Velp, afkomstig uit de boedel van zijn schoonvader Zeger van Arnhem. Met retroacta, 1591-1630, 1658, 1660 en z.j.. 9 charters en 1 omslag. N.B. Enige stukken betreffen ook goederen bij Nunspeet en Hulshorst. Akte ondertekend op 14-3-1658. 12 Welstand Nunspeet 2015. 13 SB4 (2020). In 1661 verwierf Van Spaen landgoed Biljoen dat hij samenvoegde met het naastgelegen Nederhagen, waarvan hij het huis liet afbreken. Huis Biljoen en omliggende tuin- en parkaanleg werden verfraaid en verder vergroot met de verwerving van het aangrenzende goed Beekhuizen. Ook het door hem in 1655 geërfde landgoed Ringenberg en kasteel Moyland bij Kleef, dat Van Spaen in 1662 kocht, gaf hij een indrukwekkend aanzien. 14 Frederik Willem baron van Spaen (1667-1735), heer van Moyland, Till, Biljoen, Rosande, Cruisfoort, Kemena, Nederhagen en Hulshorst. Keurbrandenburgsch kamerheer, Kleefsch en Marksch geheimraad, landdrost van Kleef en drost van Orsoy (Deze ambten legde hij echter neder en verliet het land, uit ontevredenheid, dat hij door den Keurvorst als t ware gedwongen was geworden Moyland en Till aan hem te verkoopen. Hij vestigde zich in 1696 op Biljoen bij Arnhem, , geadmitteerd in de ridderschap van Veluwe.

Huwde in 1700 met Johanna Elisabeth Adelheid von der Reck zu Horst (1675-1711). (Bron: NA archiefbeschrijving Collectie Van Spaen.) 15 Volgens aantekeningen van Mr. F.J.J. Besier (1967) bevindt deze prent zich in het Stadsarchief Rotterdam. 16 De tekening van F. Berkhuys is gekopieerd door Jacobus Stellingwerf en afgedrukt op pagina 26 in de Atlas der Vereenigde Nederlandsche Provintien van Mattheus Brouërius van Nidek. (Bron: http://www.historischetopografie.nl/scheffer/lijst_tek.pdf).

19

Broeksteeg

Bovenweg

weg van Nunspeet naar Ermelo

Afb. 2.4: Uitsnede van de Krayenhoffkaart, oftewel de topografische kaart van de Bataafse Republiek die in 1798-1822 vervaardigd onder leiding van baron C.R.T. Krayenhoff. (Bron: https://lib.tudelft.nl/kaarten/webpages/(V)_1829.html.)

20

Hulshorst te Nunspeet

De beschrijving van Hulshorst in de ‘Tegenwoordige Staat’ uit 1741 sluit op bovenstaande aan: “Onder Nunspeet, legt de vermaakelyke Buurschap Hulshorst, zo genaamd naar het oud adelyk Huis Hulshorst, ’t welk tegenwoordig by den Raadsheer Baron van Spaan bezeten wordt. […] Een weinig bewesten Nunspeet, staat het reeds gemeld Heerenhuis Hulshorst rondsom in ’t geboomte.”17 Ook hierin wordt gesproken van opgaande beplanting. Een gracht wordt echter niet genoemd. De bedoelde “Raadsheer Baron van Spaan” betreft Alexander Diederik van Spaen [1e], die in 1735 na het overlijden van zijn vader diens bezittingen en titels had geërfd, waaronder Hulshorst.18 De volgende afbeelding van “Hulsthorst”’ is te vinden op de Krayenhoffkaart uit de periode 1798-1822. Op deze kaart staan alleen belangrijke huizen weergegeven; gewone boerderijen zijn weggelaten. Ook op de kaart van Krayenhoff lijkt Huize Hulshorst voorzien van een omgrachting. (Afb. 2.4.) Daarnaast is goed te zien dat de doorgaande route tussen Amersfoort en Zwolle (langs Harderwijk, Hierden en Nunspeet) destijds zuidelijk langs Huize Hulshorst liep, over de zogenaamde ‘Bovenweg’ (thans Oudeweg). Rondom het huis zijn landerijen en bossen ingetekend, met direct ten noorden van het huis een opvallend rechthoekig perceel: een sterrenbos.

Dit sterrenbos zou omstreeks 1735 zijn aangelegd.19 Een dergelijk bos, bestaande uit hakhout doorsneden met paden waarlangs laanbomen, leverde op korte en lange termijn rendement. Maar de aanleg moet vooral gezien worden in relatie tot de jacht. Vanuit het middelpunt vormen de rechte lanen schootslijnen waarin overstekend wild makkelijk geraakt kan worden. Alexander Diederik baron van Spaen [1e] overleed in 1764. Het grootste deel van zijn bezittingen en titels kwamen toe aan zijn oudste zoon. Deze Johan Frederik Willem realiseerde vanaf circa 1775 op landgoed Biljoen-Beekhuizen een indrukwekkende landschappelijke parkaanleg. Het werd als een van de eerste Nederlandse parken in vroege landschapsstijl een voorbeeld voor het gehele land.20 De bezittingen te Hulshorst kwamen in 1769 in handen van Adolf Pieter Carel van Spaen,21 de 2e zoon van Alexander Diederik [1e], die vervolgens geadmitteerd werd als ambtsjonker van Ermelo.22 Adolf vestigde zich op het landgoed Schouwenburg nabij Elburg, dat hij in 1777 verwierf, kort voor zijn huwelijk.23 Als Adolf Pieter Carel in 1793 overlijdt, vererven zijn bezittingen en titels op zijn oudste zoon Alexander Diederik baron van Spaen [2e].24 Diens oom Johan Frederik Willem baron van Spaen van Biljoen werd als een van zijn voogden aangewezen. In 1794 werden door de rentmeester van Biljoen nog betalingen afgehandeld aan “P.

Martens, Timmerman op de Hulshorst; Elsevier, de Verponding over het Jaar 1792 van de Hulshorst; [en] Hey-

17

Salmon. T., Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden. Derde deel. Vervattende de Beschrijving der Provincie Gelderland, Met naauwkeurige Landkaarten en fraaije Printverbeeldingen versierd, Amsterdam, 1741, p. 497-498. (Bron: books.google.nl.) 18 Alexander Diederik van Spaen (1710-1764) [1e] heer van Rosande, Biljoen, Hulshorst, Over- en Nederhagen, Ringenberg en Haminkelen, burgemeester van Wageningen, ordinaris raad in het Hof van Gelderland, gecomm. in de raad van State, amptsjonker van Rheden, in de ridderschap van Veluwe, raad in 't Hof van Gld, extraordinaris raad, gecomm. RvS. Hij huwde in 1744 met Elisabeth Anna Maria van Riebeeck (1725-1776) met wie hij 9 kinderen kreeg. (Bron: genealogieonline.) 19 Op basis van een telling van jaarringen van in 1918-1921 gevelde laanbomen van het vroegere sterrenbos, werd de leeftijd ingeschat op bijna 200 jaar (teruggeteld tot 1725). (Bron: Van Voorst van Beest (1967).) Er vanuit gaande dat de laanbomen bij aanplant in het sterrenbos circa 10 jaar oud waren, zou dit zijn uitgevoerd door Alexander Diederik van Spaen nadat hij Hulshorst van zijn vader had geërfd. 20 SB4 (2020). 21 Adolf Pieter Carel (Adolph Peter Karel) Vrijheer Van Spaen (1749-1793), heer van Hulshorst en Schouwenburg, ambtsjonker van Ermelo, comm. van Arnhem; kolonel.

Huwde in 1772 met Charlotte Sophia van Heeckeren (1752-1775) met wie hij een dochter en zoon kreeg. Hij huwde voor de tweede maal in 1778 met Sophia Philippina van Voorst (1756-1783) met wie hij nog een zoon kreeg. (Bron: genealogieonline.) 22 Aan hem in 1769 getransporteerd door respectievelijk zijn zus C.M. van Spaen en moeder E.A.M. van Riebeek. (Bron: SNWV; Oud Rechtelijk Archief (ORA), akte 260v Transport onroerendgoed aan broer d.d. 28-4-1769 en akte 262 Transport / Cessie van aandeel in nalatenschap aan zoon d.d. 29-7-1769.) 23 www.landgoedhuisschouwenburg.nl. 24 Alexander Diederik baron van Spaen (1774-1805) [2e] heer van Hulshorst. Hij is in 1803 gehuwd met lady Louisa King met wie hij een dochter Charlotte kreeg. (Bron: https://www.kloek-genealogie.nl/SpaenLecq.htm#SpaenKing.) Van 1803-1805 als minister in Bataafse dienst aangesteld aan het Keurvorstelijk Hof van Württemberg. (Bron: Gesandte in den deutschen Staaten (voor 1871); https://www.wikiwand.com/de/Liste_der_niederl%C3%A4ndischen_Botschafter_in_Deutschland.)

21

Essenburg

Broeksteeg

Bovenweg

Afb. 2.5a: ‘Kaart van den huijse Hulshorst opgemeeten in den Jaare 1805.’ Anoniem. (Bron: Wyck, H.W.M. van der, Atlas Gelderse Buitenplaatsen: De Veluwe, Alphen aan den Rijn, 1988, kaartnr. 51; de originele kaart bevindt zich in de Speciale Collecties van de WUR; blijkens aantekeningen van Mr. F.J.J. Besier (1967) verwierf de toenmalige Landbouwhogeschool te Wageningen de kaart in 1941 op een Haagse boekenveiling. Bewerking door SB4.)

22

Hulshorst te Nunspeet

man [?], gegraven op de Hulshorst, verdr[?] volgens briefje”.25 Van opvolgende jaren zijn geen verdere gegevens bekend. Men verondersteld wel dat het middeleeuwse Huize Hulshorst in die tijd werd afgebroken.26 De betalingen uit 1794 zouden hiermee samen kunnen hangen. Van nieuwe bouwactiviteiten zijn geen aantekeningen teruggevonden in het kasboek van baron van Spaen van Biljoen. Het is dan ook niet uit te sluiten dat het ‘oud adellijk’ ‘Herenhuis Hulshorst’ (zoals beschreven in de ‘Tegenwoordige Staat’ uit 1741) nooit méér is geweest dan een boerderij met herenkamer, want in 1813 wordt gesproken van een ‘tot Heeren en Boeren Woning geschikt Huis’ op Hulshorst.27 Immers, als de Van Spaens inderdaad maar zelden op Hulshorst verbleven, volstond ook een eenvoudig onderkomen. Na de vererving in 1793 volgt een periode van gebrekkige informatie ten aanzien van landgoed en Huize Hulshorst.

Op enig moment valt het bezit uiteen en geraken Huize en Erve Hulshorst en de overige boerderijen en landerijen in verschillende handen, waaronder die van de heer van De Essenburg.28 Alexander Diederik ‘baron van Spaen tot de Hulshorst’ was sinds 1803 werkzaam als “Minister Plenipotentiaris der Bataafsche Republiek by zyne Doorluchtige Hoogheid, den Keurvorst van Wurtenberg”.29 Hij woonde in het buitenland en overleed in december 1805.30 Zijn jongere halfbroer Frederik Adolf van Spaen31 erfde de titel ‘heer van Hulshorst en Schouwenburg’. Notaris Engelbert George Ardesch32, schout te Ermelo en vanaf 1811 burgemeester van Nijkerk, was in 1813 eigenaar van een ‘Buitenplaats’ met ‘Heeren en Boeren Woning’ te Hulshorst.33 Omstreeks dezelfde tijd bezat het echtpaar Van der Plaat-Ardesch (respectievelijk een neef en een nicht van E.G. Ardesch)34 de boerderij ‘Het Tripmaeckers-goedt’, iets oostelijker aan de Oudeweg.

25

GA 0484 Familie Van Spaen, tak Biljoen, inv.nr. 100. Rekeningen van uitgaven door de rentmeester van Biljoen ten behoeve van de kinderen van wijlen Adolf Pieter Carel van Spaen opgemaakt, op last van de voogd Johan Frederik Willem van Spaen, 1793-1794 en z.d. 1 omslag. 26 Feenstra (1982). 27 Staatkundig Dagblad van het Departement van den Boven-IJssel, 26-7-1813. (Bron: delpher.) 28 Onduidelijk is in wiens handen het aangrenzende ‘Erve Hulshorst’ kwam, maar de boerderijen ‘’t Kasteel’ en ‘Kostverloren’ (later omgedoopt in de ‘Vuurkuil’) en landerijen direct naast de papiermolen, evenals het erf ‘De Leeuwerik’ behoorden later (1813-1815) toe aan de heer Westervelt, eigenaar van het nabij gelegen landgoed De Essenburg. (Bron: Feenstra (1982).) 29 Bataafsche Leeuwarder Courant, 21-12-1805. (Bron: delpher.) 30 “Te Montpellier is aan een uitterende Ziekte op den 2 dezer Overleeden, de Heer Alexander Diderik Baron van Spaen tot de Hulshorst, Minister van dezen Staat aan het Keurvorstelijk Hof van Wurzenberg.” Haagsche Courant, 18-12-1805. (Bron: delpher.) 31 Frederik (Frits) Adolf baron van Spaen, heer van Hulshorst en Schouwenburg (1781-1837). Hij is geboren uit het 2e huwelijk van Alexander Diederik van Spaen. (Bron: genealogieonline.) 32 Mr.

Engelbert George (ook wel Engelbrecht Georg) Ardesch (1769-1849), secretaris en protocolhouder te Nijkerk, daarna achtereenvolgens schout, maire en burgemeester (1811-1849) aldaar. (Bron: www.vereniginggelre.nl; Brinkerink, D.A., Beredeneerde Index op de Bijdragen en Mededeelingen I-XL bewerkt door ~, uitgave van Gelre, Vereeniging tot beoefening van Geldersche geschiedenis, oudheidkunde en recht, Arnhem, 1938.) Gehuwd met Evertje Hoedemaker (1771-1853 met wie hij 5 kinderen kreeg. (Bron: genealogieonline.) 33 Staatkundig Dagblad van het Departement van den Boven-IJssel, 26-7-1813. (Bron: delpher.) 34 Geertruida Johanna Ardesch (1774-1843). Zij was een dochter van een oom van E.G. Ardesch. Zij was gehuwd met haar neef Andreas Hendrik Johan van der Plaat (1761-1819), een zoon van een tante van E.G. Ardesch. (Bron: genealogieonline.)

23

Broeksteeg

6 2

1

4

5

Bovenweg

3

Afb. 2.5b: Uitsnede van de ‘Kaart van den huijse Hulshorst opgemeeten in den Jaare 1805.’ Anoniem. (Bron: Wyck, H.W.M. van der, Atlas Gelderse Buitenplaatsen: De Veluwe, Alphen aan den Rijn, 1988, kaartnr. 51; de originele kaart bevindt zich in de Speciale Collecties van de WUR; bewerking door SB4.) Verklaring nrs: 1. Huize Hulshorst; 2. Erve Hulshorst; 3. boerderij Kostverloren (later de Vuurkuil) met 4. hakhoutbos (later ‘Westerbos’ genoemd); 5. boerderij ‘Het Kasteel’; 6. Leeuwerikbos (hakhout), behorende bij boerderij de Leeuwerik (zuidelijk van de Bovenweg, buiten de kaartuitsnede). Het blauwe kader duidt het bezit aan van de heer E.G. Ardesch omstreeks 1805-1813. Het Erve Hulshorst (met groen omlijnd) is vermoedelijk in handen van een ander eigenaar.

24

Hulshorst te Nunspeet

In 1805 werd de anonieme ‘Kaart van den huijse Hulshorst opgemeeten in den Jaare 1805’ vervaardigd.35 (Afb. 2.5a en 2.5b.). Er wordt wel verondersteld dat deze kaart van Hulshorst is gemaakt ten behoeve van (óf een kopie is van) de Topographische kaart van de Veluwe en Veluwezoom, welke vervaardigd is onder leiding van M.J. de Man in de periode 1802-1812 en een overeenkomstig beeld geeft. (Afb. 2.6a en 2.6b.) Het kan ook dat de kaart verband houdt met een ververving of een verkoop. Wat de aanleiding voor vervaardiging ook is geweest, de opmetingskaart uit 1805 moet gezien worden als de eerste betrouwbare weergave van het terrein. De kaart toont dat vanaf de als laan beplante Oudeweg een rechte toegangslaan leidde naar ‘den huijse Hulshorst’ (nr. 1 op de kaart). Deze lag, evenals de naastgelegen boerderij ‘Erve Hulshorst’ (2), op enige afstand van de doorgaande weg (in tegenstelling tot nabij gelegen boerenwoningen direct aan de Oudeweg). De toegangslaan naar het huis lag in het verlengde van de doorgaande weg tussen Nunspeet en Ermelo, die ter hoogte van Hulshorst vanaf de Oudeweg zuidelijk afboog. Dit weggedeelte was ook beplant als laan en zal als verlengde zichtas vanaf de huisplaats richting de heide hebben gefungeerd. Op het erf achter het huis stond een langgerekt bijgebouw, vermoedelijk een koetshuis, stal en/of schuur.

Huize Hulshorst lag centraal binnen een regelmatig opgezet grondplan van moestuinen, boomgaarden, gras- en bouwlanden en bosvakken (hakhout). De percelen waren gescheiden door rechte lanen en sloten. Het noordelijke deel van de buitenplaats was grotendeels ingevuld door het eerder genoemde klassieke sterrenbos, dat later het ‘Steerne Bos’ werd genoemd. Het centrum was gemarkeerd, mogelijk door een solitaire boom of een verhoging. Het zicht door dit sterrenbos in noordelijke richting eindigde bij een kleine ovale waterkom met daarachter, mogelijk op een kleine verhoging, een gebogen element (een colonnade, muur, prieel of zitplek). Volgens de kaart lag het sterrenbos niet in de (zicht-) as van Huize Hulshorst. Het naastgelegen Erve Hulshorst (2) kende een eigen ontsluiting, vanaf zowel de Oudeweg als de Broeksteeg, en lag binnen een regelmatige structuur van lanen, boomgaard, moestuin, landerijen en bossen. Opvallend bij Erve Hulshorst is de veelheid aan slingerpaadjes in de bosvakken, volgens het principe van de vroegste landschapsstijl. Bij Huize Hulshorst is deze versiering alleen aanwezig binnen het bosvak westelijk van de moestuin. Op beide terreinen lijken enkele follies en/of tuinsieraden te hebben gestaan. Op de Topographische Kaart van M.J.

de Man is te zien dat de doorgaande weg in het verlengde van de toegangslaan naar Huize Hulshorst (dus het gedeelte zuidelijk van de oude Bovenweg, thans ‘Oudeweg’ geheten) doorliep tot aan een groot blokvormig perceel bouwland. (Afb. 2.6a en 2.6b.) Vanaf daar splitste het tracé zich: enerzijds zuidwestwaarts richting Ermelo en anderzijds zuidoostwaarts naar de achterliggende heide.

35

In 1813 wordt Engelbert George Ardesch (1768-1849) als eigenaar genoemd. Het is echter onbekend in welk jaar hij Huize Hulshorst in bezit kreeg. Zijn ouders waren kort voor 1805 overleden: Pelgrom Ardesch (1728-1803) en Henrietta Johanna Schrassert (1737-1805). De erfenis maakte het wellicht mogelijk de buitenplaats te verwerven.

25

Afb. 2.6a: Uitsnede van de ‘Topographische kaart van de Veluwe’, vervaardigd onder leiding van M.J. de Man, in 39 bladen, 1802-1812. (Bron: Man, M.J. de, Topografische Kaart van de Veluwe en de Veluwe-Zoom 1802-1812 – facsimile-uitgave, Alphen aan den Rijn, 1984. Origineel bevindt zich in: NA, toegang 4.OSK, inv.nr. V10.)

26

Hulshorst te Nunspeet

Afb. 2.6b: Uitsnede van de ‘Topographische kaart van de Veluwe’, verkleinde uitgave in 18 bladen, zonder jaartal. (Bron: Man, M.J. de, Topografische Kaart van de Veluwe en de Veluwe-Zoom 1802-1812 – facsimile-uitgave, Alphen aan den Rijn, 1984. Origineel bevindt zich in: NA, toegang 4.OSK, inv.nr. V10.)

27

boerderij De Leeuwerik

Erve Hulshorst

Huize Hulshorst

schuur, schaapskooi

boerderij de Vuurkuil

bouwwerkje op plek van later zogenoemde koepel ‘Vergeet-mij-niet’

schuur, schaapskooi

Zwitserse Partij heide

Grondgebruik kadastrale percelen: a = allee b = bouwland bg = boomgaard db = dennenbosch h = heide he = huis en erf hh = hakhout hse = huis, schuur en erf kse = koetshuis, stal en erf mk = menagerie en koepel mtvv = menagerie terrein van vermaak ob = opgaande boomen pb = plaisierbosch s = schuur se = schuur en erf t = tuin (moestuin) tvv = terrein van vermaak uhh = uitweg als hakhout ub = uitweg als bouwland w = weiland wvv = water van vermaak

de ‘Oorsprong’ van de Zilverbeek

‘Dennenbosch van Van Meurs’

Afb. 2.7: Bezittingen van ‘H.F. van Meurs’ gesitueerd in de directe omgeving van Huize Hulshorst, in 1832. Met enkele toponiemen. (Bron: hisgis; bewerking SB4.)

28

Hulshorst te Nunspeet

2.3. Indrukwekkende buitenplaats (1813-1902) In 1813 brengt notaris Ardesch zijn buitenplaats ter veiling, blijkens onderstaande aankondiging: “Mr. H.F. van Meurs en Mr. C.L. Vitringa, Keizerlijke Notarissen in het Canton Harderwijk, zullen op Maandag den tweden Augustus 1813 […] publiek veilen, en veertien dagen daarna finaal verkopen, een Buitenplaats met al het geen daar toe gehoord, bestaande in een tot Heeren en Boeren Woning geschikt Huis, twee Schuuren, een Hooijberg en het verder daarbij gehoorende getimmer, twee Schaaps-kooijen daar onder begrepen, een Tuin, verschillende opgaande Boomen, AkkermaalsBosschen [eikenhakhout], Heggen en circa 24 Hectares, 69 ares, en 58 centiares Zaaij en Weiland. Alles gelegen in de Buurt Hulshorst, Gemeente Nunspeet, Canton Harderwijk, en toebehoorende aan den Heer E.G. Ardesch, gewezen Scholtus van Ermelo. Waar van de Memorie van Lasten bij de Notarissen kan gezien worden.36 Nieuwe eigenaar wordt Hendrik Frans van Meurs uit Harderwijk, één van de twee notarissen die bij de veiling betrokken was.37 Van Meurs behoorde in zijn tijd tot de welvarendste burgers van Gelderland. Hij had rechten gestudeerd aan de Universiteit van Harderwijk en was in 1802 gepromoveerd.38 Vanaf 1824 combineerde hij het notariaat met het burgemeesterschap van Harderwijk.

Het gezin Van Meurs bracht de zomers door op Hulshorst en woonde gedurende de wintermaanden in Harderwijk. Huize Hulshorst zou door Van Meurs vergroot zijn door er een voorhuis tegen aan te plaatsen.39 Daarmee kreeg het gebouw de vorm en het aanzien zoals bekend is van foto’s en prentbriefkaarten uit circa 1900. (Zie afb. 2.10, 2.11 en 2.23.) Ook liet Van Meurs zijn landgoed aanpassen naar de landschapsstijl. Rondom het huis lag een versierde tuin met gazons, slingerpaden en bloemperken. De aankoop van aan de zuidzijde grenzende heidegrond40, maakte het mogelijk een spreng te graven om waterpartijen in de nieuwe parkaanleg te kunnen voeden.41 De sprengbeek, ‘Zilverbeek’ genoemd vanwege het witte zand op de bodem, verschafte het huis ook ‘stromend water’. Oostelijk van het huis, achter de tegenwoordig zo genoemde ‘cascade’ (een brug met stuw van losse planken) ligt in een verbreding van de beek een ronde bak van waaruit water werd opgepompt naar een reservoir op de zolderverdieping om vervolgens naar de badkamer en het toilet te stromen.42 Van Meurs breidde zijn grondbezit uit en maakte daarmee de buitenplaats opnieuw het middelpunt van een landgoed. Hij verwierf in 1815 de boerderijen ‘De Leeuwerik’ en ‘Kostverloren’ van de heer H. van Westervelt.43 Kostverloren werd daarna omgedoopt in de ‘Vuurkuil’. Erve Hulshorst kon Van Meurs mogelijk pas in 1826 in handen krijgen.44 (Afb.

2.35 en 2.36.)

36

Staatkundig Dagblad van het Departement van den Boven-IJssel, 26-7-1813. (Bron: delpher.) Hendrik Frans van Meurs (1780-1864), in 1810 gehuwd met Johanna Sophia Lucia de Jongh (1787-1875). Fiscaal van het landgerecht voor de Veluwe, notaris te Harderwijk, lid Provinciale Staten van Gelderland (1817-1849), burgemeester van Harderwijk (1824-1844 en 1850-1856), lid Eerste Kamer der Staten-Generaal (1849-1852), Commissaris van de Straatweg langs de Zuiderzee van Zwolle naar Amsterdam. (Bron: Kruidhof (2014).) 38 J.F.W. van Spaen van Biljoen was op de Academie te Harderwijk curator in de periode 1791-1795 en president-curator in de jaren 1802-1811. (Bron: www.rkd.nl.) 39 Besier (1967). 40 Van Meurs kocht deze onontgonnen, woeste grond van de gemeente Ermelo. (Bron: Besier (1967).) 41 Bij het graven van de sprengbeek zou hij geadviseerd zijn door zijn vrouw en haar familie De Jongh, die het landgoed de Rotterdamse Kopermolen bij Wenum Wiesel bezat en had doen aanleggen en bekend waren met het graven van sprengen. (Bron: Besier (1967).) 42 Feenstra (1982). 43 Feenstra (1982). H.F. van Meurs was als advocaat ingeschakeld bij de erfenisverdeling van Frederika Henriette van Westervelt, eigenaresse van De Essenburg. Herbert van Westervelt was haar achterneef.

44 In 1826 bestond de intentie Erve Hulshorst te verkopen, blijkens deze advertentie: “Men is van meening, om door den openbaren Notaris Mr. C.L. Vitringa, residerende te Nunspeet […] te doen verkoopen: Een Erve en Goed, De Hulshorst genaamd, gelegen in de Buurtschap Hulshorst […] aan den grooten weg van Harderwijk op Elburg en Zwolle, bestaande in eene Boerenwoning, twee Zaadbergen, een Wagenschuur, twee Schaapschoten, en verdere Gebouwen; voorts in opgaande Boomen en Akkermaals Bosschen, ongeveer twaalf Bunders Bouwland, achttien Bunders Wei- of Hooiland; mitsgaders zeer uitgestrekte Heide en Plaggevelden.” […]. Opregte Haarlemsche Courant, 19-8-1826. (Bron: delpher.) 37

29

plaisierbosch bouwland opgaande boomen

hakhout

opgaande boomen

weiland

bouwland Koepel Salon

opgaande boomen weiland

menagerie

boomgaard

hakhout

boerderij stal tuin moestuin met kippenverblijf

koetshuis tuin opgaande boomen

herenhuis Hulshorst Tempel

boomgaard

hakhout hakhout

plaisierbosch bouwland water van vermaak weiland plaisierbosch [met duiventoren] terrein van vermaak

naamloos tuingebouwtje

brug

allee

bouwland

Afb. 2.8: Detail van het Kadastraal Minuutplan. Gemeente Nunspeet, Sectie H genaamd Hulshorst, vierde blad, 'opgemaakt in den jare 1827'. Het kadaster is van kracht gegaan in 1832. In cursief de door het kadaster aangeduidde grondgebruik. (Bron: RCE; bewerking SB4.)

30

Hulshorst te Nunspeet

Van Meurs was een van de zeven grootgrondbezitters die in het begin van de 19e eeuw samen het initiatief voor de aanleg van de Zuiderzeestraatweg tussen Amersfoort en Zwolle.45 Koning Willem I gaf in 1827 goedkeuring en in 1830 kon de weg in gebruik worden genomen. Op het Kadastraal Minuutplan, opgemeten in 1827, staat het tracé van de nieuwe Zuiderzeestraatweg reeds ingetekend. (Afb. 2.7 en 2.8.) De weg kwam ten noorden van landgoed Hulshorst te liggen, zodat ook De Essenburg een betere ontsluiting kreeg. De straatweg was over de aanwezige Broeksteeg geprojecteerd, maar kreeg ter hoogte van De Essenburg een nieuw tracé in noordwestelijke richting, waardoor er een scherpe bocht in de weg kwam. Op dit punt kwam een tolhuis te staan.46 Veel bebouwing werd nadien georiënteerd op de Zuiderzeestraatweg, doch Huize Hulshorst niet. De voorgevel van het huis was en bleef georiënteerd op de zuidelijk gelegen Oudeweg. Wel werd vanaf de Zuiderzeestraatweg een nieuwe ontsluitingsweg naar het huis aangelegd. Op de kadastrale kaart is goed te zien dat bij de verlandschappelijking van de aanleg een gedeelte van de formele structuur was behouden, waaronder een aantal rechte lanen, hakhoutbosvakken en de grondvorm van de moestuin (door het kadaster aangeduid als ’tuin’). (Afb.

2.7 en 2.8.) Het vroegere sterrenbos en de omgeving van het huis waren getransformeerd tot een uitgestrekte parkaanleg (‘plaisierbosch’) met opgaande bomen, slingerende paden en watergangen (waarin de ovale waterkom was opgenomen, die nu wel de ‘Goudvissenkom’ wordt genoemd). Ten noorden van het koetshuis lagen een stal en ‘menagerie’; een aanduiding voor een perceel dat gewoonlijk bestemd was voor een bijzondere verzameling dieren en vermoedelijk omgeven was door een (hoog) hekwerk. Vanaf de scherpe bocht in de Zuiderzeestraatweg (ongeveer tegenover de tol) was een toegangsweg (‘uitweg als hakhout’) naar het huis aangelegd. Deze draaide westwaarts langs het huis (de entree bevond zich in de westgevel) om als gebogen laan (‘terrein van vermaak’) aan te sluiten op de Bovenweg (thans Vuurkuilweg). De vroegere rechte laan vanaf de Oudeweg, had plaatsgemaakt voor een royale vijver (‘water van vermaak’) en een weiland met duiventoren, omgeven door versierde bosranden (‘plaisierbosch’) en de gebogen laan bestaande uit bruine beuken en platanen. (Afb. 2.11.) De bron van de Zilverbeek, de ‘Oorsprong’, lag ver van het huis, in het zuidelijkste deel van het landgoed. Hier had Hendrik Frans van Meurs heidegrond ontgonnen tot naaldbos, dat in de volksmond de naam het ‘Dennenbosch van Van Meurs’ kreeg.

De sprengbeek kende vanaf de bron diverse scherpe bochten, doordat deze was uitgegraven parallel aan het oorspronkelijke zigzagtracé van de Oudeweg, zuidwestwaarts om een bestaand bouwland (dat vermoedelijk pas later eigendom van Van Meurs werd). Ten noorden van dit bouwland was een extra sprengkop gegraven. Deze plek, met een brugje over de beek, werd de ‘Zwitserse Partij’ of ‘Schaapskolk’ genoemd, vermoedelijk vanwege de nabijheid van een schaapskooi. Daar waar de sprengbeek de Oudeweg kruiste, was een brug aangelegd. Vanaf dat punt was er een fraai uitzicht over de tot vijver verbrede beek (‘water tot vermaak’) richting het huis met de tuinaanleg. (Zie afb. 2.28.) In het park waren diverse tuinsieraden geplaatst, veelal gesitueerd aan de Zilverbeek. Naast de eerder genoemde duiventoren en cascade stond er op een bergje bij de waterpartij in de menagerie een theekoepel ‘het Salon’, met uitzicht naar de Zuiderzeestraatweg. (Afb. 2.21.) Ten westen van het herenhuis voerde de zogenoemde ‘Tempellaan’ naar de ‘Tempel’. De rechte laan47 en het gebouwtje met driehoekige topgevel zijn vermoedelijk gehandhaafd uit een eerdere aanleg, want reeds herkenbaar op de kaart uit 1805. Dit geld ook voor een bouwwerkje op een bergje op de boswal direct langs de Oudeweg, zuidelijk van Erve Hulshorst.

De overige heren, ook wel de ‘Commissarissen voor de Aanleg van de Straatweg langs de Zuiderzee’, waren: J.J. Sandberg (eigenaar De Essenburg te Hierden), P.E. D’Yvoij (eigenaar Salentein te Nijkerk), C.L. Vitringa (burgemeester Ermelo, eigenaar Groote Bunte te Nunspeet), J. Marcus (eigenaar Huize Voorst te Nijkerk), C.L. Engelenburg (eigenaar Oldhorst te Oldebroek) en R.O.H. van Maanen (burgemeester van Elburg). Alle genoemde landgoederen waren gesitueerd aan de toekomstige weg. De weg werd echter niet opgenomen in het rijkswegenplan van 1821, zodat de aanleg niet door het Rijk werd bekostigd (en de weg ook niet de naam Rijksstraatweg kreeg). De initiatiefnemers, wisten echter de betreffende gemeenten voor hun plannen te winnen. (Bron: Wabeke (2011.) 46 De aanleg en het onderhoud van de weg werd deels gefinancierd met subsidie van de koning en deel door de betrokken gemeenten en grootgrondbezitters. De gemaakte schulden werden afgelost door de heffing van tolgeld. Langs de weg werden 14 tollen ingesteld. Min of meer tegenover de inrit van het landgoed Hulshorst kwam tol nr. 8 te staan. 47 Volgens overlevering kon men begin 20e eeuw een luide echo horen als er hard geroepen werd in de Tempellaan. (Bron: Wabeke (2011).) Vermoedelijk veroorzaakt door de toen nog gesloten ‘wanden’ van laag betakte, wintergroene naaldbomen (douglas).

Vermoedelijk stonden hier oorspronkelijk loofbomen. 45

31

Afb. 2.9: Uitsnede van de Veldminuut voor de Topografisch Militaire Kaart, blad 26H Ermelo, in 1848 opgenomen en getekend door J. van den Bosch. De kaart is nadien bijgewerkt. [Het tracé voor de spoorlijn, aangelegd in 1863-1864, is op de kaart met rode lijn ingetekend.] (Bron: NA, toegang 4.TOPO inv.nr. 9.159.)

Afb. 2.9a: ‘Oorsprong Zilverbeekje bij Nunspeet’, prentbriefkaart ongedateerd. (Herkomst: collectie Beert Schoonhoven.)

32

Hulshorst te Nunspeet

Ten zuiden van de Oudeweg stond nog een koepel. Deze was te bereiken vanaf het huis via de gebogen, beklinkerde laan48 die aan de overzijde van de Oudeweg verder voerde als ‘allee’ langs de westzijde van een bouwland (waarop in 1888 boekweit werd verbouwd)49. In de zuidwesthoek van het langgerekte perceel bouwland was in de bosrand een bergje. De koepel hier bovenop keek terug naar Huize Hulshorst en kreeg (later) de naam ‘Vergeet-mij-niet’.50 Nog altijd wordt de imposante, veelstammige beuk op deze plek zo genoemd. (Afb. 2.12, 2.15 en 2.49.) In de naastgelegen bocht van de beek was ter versiering rotswerk aangebracht. Bij de koepel kon men kiezen voor een korte route naar Huize Hulshorst langs de Zilverbeek met de Zwitserse Partij of voor een wandeling in zuidelijke richting langs de beek tot aan de ‘Oorsprong’. Ook in het daar omheen door Van Meurs geplante dennenbos waren slingerende wandelpaden. In de vijver bij het huis lag een botenhuisje en recht voor het huis een aanlegsteiger. Verder stond er in de moestuin een groot, rond kippenverblijf met rieten dak51, lag er een eendenhuis in de vijver en stond er in de tuin zuidelijk van het huis een marmeren tuinbeeld van beeldhouwer Jan Pieter van Baurscheit. (Afb.

2.52.) Ook hiervan wordt vermoed dat het al eerder op Hulshorst aanwezig was.52 Over de totstandkoming van het landschapspark of een betrokken tuinarchitect zijn geen historische gegevens bewaard gebleven.53 Dat de aanleg op Hulshorst destijds als een fraai park werd beschouwd, blijkt uit de beschrijving van A.J. van der Aa in zijn Aardrijkskundig Woordenboek uit 1844: “Hulshorst of Hulsthorst, landg. op de Over-Veluwe, […]. Dit landg., een der schoonste van den geheelen omtrek, met uitgestrekte bosschen, wandelingen, waterpartijen, badhuis, menagerie, koepeltjes, prieeltjes en zitplaatsen, beslaat eene oppervlakte van 150 bund., en wordt thans in eigendom bezeten door den Heer Hendrik Frans Meurs, Oud-Burgemeester van Harderwijk.”54 Het genoemde ‘badhuis’ betrof een hokje boven de beek in het bos ten noorden van het herenhuis. Ter plekke kon water worden verwarmd in een koperen ketel. Nog altijd ligt hier een cirkelvormige aarden wal waarbinnen een kuil, de zogenoemde ‘Zwemkom’, maar in de volksmond ‘Ezelskerkhof’ genoemd. 55 Het badhuis dat in 1844 wordt genoemd, staat niet op het Kadastraal Minuutplan van 1827 en het is enigszins merkwaardig dat het kadaster het badhuis pas in 1883 optekent, tegelijk met enkele andere wijzigingen. (Afb.