D0401F~1.PDF

Samenwerking tussen jongerenwerk en onderwijs biedt mogelijkheden om veerkracht van jongeren tegen zorgwekkende radicalisering te versterken. Jongerenwerkers, docenten en onderwijsondersteunend personeel op school kunnen allemaal directe invloed uitoefenen op het leven van jongeren. Jongerenwerkers weten daarbij vaak goed aan te sluiten bij de belevingswereld van jongeren. School is de plek waar jongeren veel zijn, maar de verhoudingen zijn er vaak hiërarchisch. Daarom liggen er veel kansen als school en jongerenwerk samenwerken. Een samenwerking tussen school en jongerenwerk is het meest effectief als deze niet is gericht op het reageren op incidenten, maar op het creëren van een positief pedagogisch klimaat. Met als doel om de veerkracht bij opgroeiende jongeren te bevorderen en versterken. Hoe meer jongeren weten terug te veren bij tegenslag, hoe groter hun weerbaarheid is. Dat betekent dat ze minder gevoelig zijn voor negatieve invloeden als zorgwekkende radicalisering en polarisatie.

Inspiratie: stappenplan effectieve samenwerking jongerenwerk en onderwijs Om de samenwerking tussen jongerenwerk en onderwijs te versterken, kunnen professionals gebruikmaken van het Stappenplan effectieve samenwerking jongerenwerk en onderwijs. Dit stappenplan bevat in elf stappen. Acht stappen gaan over het starten van de samenwerking, van initiatief nemen tot en met afspraken over het uitwisselen van signalen. Drie stappen gaan over het versterken van de samenwerking. Het stappenplan kan worden gedownload op de website van de Expertise-unit Sociale Stabiliteit.

Kijk naar wat wél mogelijk is om zicht de krijgen op online radicalisering en extremisme Geïnterviewde ambtenaren en de meeste uitvoerend professionals uit alle gemeenten geven aan weinig zicht en grip te hebben op online processen die kunnen leiden tot radicalisering en extremisme, onrust of polarisatie. Gemeenten ervaren bovendien onzekerheid over wat zij online mogen doen omdat zij zich moeten houden aan de privacy wetgeving. Een hulpmiddel om hierop een antwoord te kunnen krijgen is de handreiking ‘online onderzoek’ met juridisch kader en een ondersteunend protocol waarin het juridisch kader voor toepassing wordt verduidelijkt. 38

Inspiratie: het online domein Zie voor een actueel overzicht en aanbevelingen het AIVD rapport ‘Een web van haat De online grip van extremisme en terrorisme op minderjarigen (april 2025).In oktober 2023 publiceerden het ministerie van Binnenlandse Zaken en het ministerie van Justitie en Veiligheid de handreiking voor gemeenten voor ‘online onderzoek bij het handhaven van de openbare orde’. Deze handreiking biedt een stappenplan om te beoordelen of het nodig is online onderzoek te doen om bepaalde openbare orde bevoegdheden in te kunnen zetten, of indien daarover nog geen duidelijkheid bestaat, om een algemeen beeld te kunnen vormen van een (dreigende) openbare orde verstoring. In de handreiking staat wat er wel en niet is toegestaan. Gemeenten kunnen zelf beoordelen of het nodig is om online onderzoek verrichten. Als gemeenten daarvoor kiezen, kunnen ze de handreiking toepassen. Om gemeenten te helpen de handreiking in de praktijk te brengen is een nieuw protocol ontwikkeld dat gemeenten helpt bij het uitvoeren van online onderzoek om de openbare orde en veiligheid te bewaken of te herstellen.

Dit protocol is ontwikkeld door de VNG en Noord-Holland Veilig (NHVeilig), met input van een aantal gemeenten: het protocol online onderzoek (docx, 803 kB)zelf, waarin staat hoe gemeenten de werkwijze rondom online onderzoek kunnen vastleggen plus een visuele gebruiksaanwijzing als ondersteuning (pdf, 48 kB), waarin uitgelegd is hoe het bij een concrete casus kan worden toegepast.Aan de preventieve kant van online radicalisering kan het ‘online jongerenwerk’ een belangrijke rol spelen. Jongerenwerkers zijn steeds meer online aanwezig ter ondersteuning en dit doen zij niet anoniem. Waarom inzetten op online jongerenwerk? Voor jongeren zijn de on- en offlinewereld met elkaar verbonden. Wat er online gebeurt heeft offline invloed, en andersom. Om te kunnen aansluiten bij jongeren en goede ondersteuning te kunnen bieden is het dus belangrijk om aanwezig te zijn in de online leefwereld. Door zicht te houden op de trends en hypes die online onder jongeren spelen kunnen online jongerenwerkers aansluiten op hun belevingswereld.

Online jongerenwerk kan dreigende situaties zoals ruzies, vechtpartijen en onrust onder jongeren op tijd signaleren en er preventief op inspelen om escalatie te voorkomen.’ Zie voor meer informatie over online jongerenwerk: https://www.nji.nl/system/files/2021-04/Online-Jongerenwerk-Werken-in-de-onlineleefwereld-van-jongeren-Handvatten.pd en https://stichtingjoz.nl/online-jongerenwerk/

Zet in op kritisch denken en digitale weerbaarheid van jongeren Het voorkomen en verminderen van online radicalisering en polarisatie begint met preventie. Een handelingsperspectief kan zijn om meer te investeren in kritisch denken, digitale weerbaarheid en mediawijsheid . Het belang van individuele weerbaarheid van (in het bijzonder) jongeren, en dan in het bijzonder het vermogen om kritisch en flexibel te kunnen denken, neemt in de online context alleen maar toe. Jongeren in Nederland vinden het lastig om in te schatten of informatie op internet betrouwbaar is en, daarmee, nepnieuws te herkennen. Belangrijk is dat beschermende programma’s gericht op het bevorderen van kritisch denken en digitale weerbaarheid vertrekken vanuit het gegeven dat de online leefwereld van jongeren alomvattend is, in de zin dat zij nauw verweven is met hun fysieke leefwereld en vele facetten van hun leven beslaat. Aan te bevelen is om digitale weerbaarheid en mediawijsheid – en het kritisch leren denken als onderdeel daarvan – over een lange periode te integreren in bredere programma’s die rechtdoen aan de wijze waarop vormen van extremisme door kunnen dringen in het leven en het samenleven van jongeren. Denk bijvoorbeeld aan het koppelen van digitale weerbaarheid aan burgerschapstraining, waardoor het onder meer geïntegreerd kan worden in lesprogramma’s op scholen.

Inspiratie: Under Pressure Een voorbeeld van een geëvalueerd lesprogramma is Under Pressure van Diversion voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en de onderbouw van het mbo. Uitgangspunt van het lesprogramma is dat door het vergroten van de weerbaarheid tegen desinformatie en het vergroten van democratisch burgerschap bij jongeren de voedingsbodem voor polarisatie en radicalisering wordt verminderd. De lessen worden gegeven door zogeheten ‘peer educators’ die zelf ervaring hebben met de problematiek (in dit geval fake news en desinformatie) en deze ervaring gebruiken in het uitleggen aan- en begrijpen van de jongeren. Onderdeel van de interventie is een game waarbij leerlingen leren desinformatie en nepnieuws te herkennen door deze zelf te produceren. Het lessenprogramma Under Pressure is geëvalueerd in 2021.153 Informatie over de interventie: https://www. diversion.nl/cases/under-pressure/

39

Zet in op herkennen en aanpakken van onderliggende problemen Psychische en andere persoonlijke problemen kunnen onderliggend zijn aan zorgwekkende radicalisering, of een versterkende rol spelen. Opvallend gedrag, bijvoorbeeld provocerende uitspraken doen, hoeft niet voort te komen uit een ideologische motivatie. Het kan een uiting zijn van onderliggende problemen. Bijvoorbeeld door trauma of het meemaken van ingrijpende gebeurtenissen. Het is daarom belangrijk om in een vroeg stadium te achterhalen welke rol de onderliggende problematiek speelt/heeft gespeeld in het radicaliseringsproces. Bij vermoedens van zorgwekkende radicalisering is het belangrijk om door te vragen over de psychische gesteldheid van een persoon en eventuele andere problemen en dit mee te wegen in de professionele oordeelsvorming. Samenwerking tussen zorg- en veiligheid is hierbij belangrijk. Door onderliggende problemen aan te pakken, kan tevens het radicaliseringsproces worden aangepakt.

Inspiratie: Richtlijn Radicalisering Hoe kun je als professional informatie achterhalen over onderliggende problemen van personen en deze meewegen in de professionele oordeelsvorming omtrent zorgwekkende radicalisering? De Richtlijn Radicalisering geeft hiervoor diverse handvatten: https://richtlijnenjeugdhulp.nl/radicalisering/signalering-en-oordeelsvorming/uitgangsvragen-en-aanbevelingen/ onderliggende-problemen/

Verspreiden en implementeren van handelingsperspectieven omgang met soevereinen Gemeenten in Flevoland hebben behoefte aan duidelijke handelingsperspectieven met betrekking tot soevereinen. Dit kan gerealiseerd worden door bestaande inzichten en kennis uit andere regio’s op te halen en te verspreiden en door nader onderzoek naar effectieve benaderingen te stimuleren. Zo zijn er inmiddels verschillende onderzoeksrapporten verschenen over de omgang met deze doelgroep.

Inspiratie: aanbevelingen omgang met soevereinen (Avans Hogeschool) Avans Hogeschool heeft in 2024 onderzoek gedaan naar de ervaringen van lokale ambtenaren en professionals in hun omgang met mensen die zich soeverein verklaren.154 De centrale vraag in dit onderzoek was hoe ambtenaren en professionals op dit moment omgaan met soevereinen, welke knelpunten zij tegenkomen en welke ondersteuning zij nodig hebben. In hun omgang met soevereinen komen lokale ambtenaren en professionals diverse knelpunten tegen, waaronder het inherente wantrouwen van soevereinen ten aanzien van de overheid en het feit dat zij als overheidsprofessionals daarom zelf ook worden gezien als vijand of onderdeel van het probleem. Daarnaast kunnen eventuele veiligheidsrisico’s onderschat worden wanneer professionals niet gewend zijn om met een doelgroep te werken die een dusdanig wantrouwend en vijandig beeld heeft van de overheid. Een derde knelpunt betreft het feit dat de soevereine beweging een diverse en diffuse doelgroep betreft. Soevereinen variëren van personen die zoveel mogelijk zelfvoorzienend willen zijn tot mensen die bereid zijn geweld te gebruiken om de overheid omver te werpen. Dit maakt het lastig om een eenduidige visie en (praktische) definitie te hanteren, op basis waarvan beleid en handelingsperspectief geformuleerd worden.

Diverse overheids- en netwerkpartners hebben een potentiële rol in het signaleren, voorkomen en tegengaan van problematische gedragingen resulterend uit het soevereine gedachtegoed. Op dit moment is echter geen overzicht van al die partners, hun (wettelijke) taak en bevoegdheden. Mede hierdoor heerst er ook veel onduidelijkheid over de mogelijkheid tot informatiedeling. Op basis van het onderzoek komen de onderzoekers tot een aantal aanbevelingen, die worden onderverdeeld naar: „ Het achterhalen van de grieven of motieven van een soeverein. „ Het herstellen van de verbinding en het vertrouwen tussen overheid en soeverein.

40

Inspiratie: handelingskader soevereine en autonome inwoners (Sudwest Fryslân) In de periode januari 2021 tot en met mei 2023 ontving gemeente Súdwest-Fryslân 135 brieven met daarin een verwijzing naar het soevereine gedachtegoed. Dit zijn onder meer brieven waarin mensen de ‘machtiging’ van de gemeente om hen te besturen, eenzijdig opzeggen. Hoe daar mee om te gaan? De gemeente heeft een onderzoek laten uitvoeren op basis waarvan een handelingskader is opgesteld voor de omgang met soevereine en autonome inwoners. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) constateerde dat er drie groepen mensen zijn die zichzelf ‘soeverein’ kunnen noemen. De eerste groep is vatbaar voor het gedachtegoed van soevereinen, de tweede bestaat uit mensen die al afstand nemen van de overheid en in problemen komen. De derde groep bestaat uit mensen die extreem worden en geweld gebruiken. Het is de middelste groep waar de meeste zorgen over bestaan bij de gemeente. Die hebben onderliggende problemen, en die probeert de gemeenten met maatwerk hen weer in een gezonde situatie te krijgen. Het lastige is echter dat juist die mensen niet geholpen willen worden, dat is ingewikkeld. Daarom heeft de gemeente medewerkers getraind: hoe ermee om te gaan. Informatie hierover kan worden ingewonnen bij de gemeente Súdwest-Fryslân.

De gemeente geeft ook trainingen aan andere gemeenten en er wordt in de provincie Friesland een provinciale norm opgesteld zodat gemeenten overal dezelfde aanpak hebben.”155

Inspiratie: informatieblad soevereinen gemeente Amsterdam De gemeente Amsterdam heeft ook recent een informatieblad soevereinen opgesteld. Met informatie over wat te doen en wat niet te doen. Ga niet in discussie over opvattingen en oordeel niet. Leg uit dat iedereen zich moet houden aan de bestaande wet- en regelgeving. De overheid, en dus ook de gemeente, maakt geen uitzondering voor mensen die hier anders over denken. Vermijd de term ‘complot’ of ‘complottheorie’. Laat je niet overweldigen door quasi-juridische documenten of dreigementen om je persoonlijk aansprakelijk te stellen. Weet dat deze niet rechtsgeldig zijn. Het informatieblad van gemeente Amsterdam is niet openbaar. Meer informatie kan worden verkregen via het Steunpunt Radicalisering Amsterdam.

41

BIJLAGE 1 REFERENTIES

Geraadpleegd van https://www.groene.nl/artikel/dat-is-allemaal-bewezen. Borum, R. (2011). Radicalization into violent extremism I: A review of social science theories. Journal of Strategic Security, 4, 7-35.

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (2023). Anti-institutioneel extremisme in Nederland. Geraadpleegd via:

Brandsma, B. (2016). Denkkader polarisatie: De dynamiek van wij-zij denken.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/05/25/anti-institutioneel-extremisme-in-nederland

Caramellino, D., Melacarne, C., & Ducol, B. (2022). Transformative learning and microradicalization. In: The Palgrave handbook of learning for transformation (pp. 769-783). Cham: Springer International Publishing.

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (2024). Wat is rechts-extremisme. Geraadpleegd via https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme/rechts-extremisme Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (2025). AIVD Jaarverslag 2024. Geraadpleegd https://www.aivd.nl/documenten/jaarverslagen/2025/04/24/jaarverslag-2024 Analistennetwerk Nationale Veiligheid. (2023). Themastudie Extremisme. Geraadpleegd via https://www.rivm.nl/sites/default/files/2023-10/Rapport_ANV_Extremisme%202023.pdf Avans Hogeschool. Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht (2025). Wethouder tussen Rijk, regio en samenleving: Bestuurlijk vakmanschap in situaties van maatschappelijke onrust. Geraadpleegd via https://cdn.binnenlandsbestuur.nl/2025-03/Rapportage%20Wethouder%20 tussen%20Rijk%20regio%20en%20samenleving%20040325.pdf Bal, M. & Van den Bos, K. (2017). Over waargenomen onrechtvaardigheid en radicalisering. Justitiële Verkenningen, 3, 31-44. Geraadpleegd via https://research-portal.uu.nl/en/ publications/over-waargenomen-onrechtvaardigheid-en-radicalisering Bartlett, J., Birdwell, J., & King, M. (2010). The edge of violence: a radical approach to extremism. Demos. Baele, S. J., Brace, L., & Coan, T. G. (2019). From “Incel” to “Saint”: Analyzing the violent worldview behind the 2018 Toronto attack. Terrorism and Political Violence, 1-25.

doi:10.1080/09546553.2019.1638256 Beunder, A., & Van den Heuvel, L. (2021) ‘Dat is allemaal bewezen’. De Groene Amsterdammer.

Dekker, P. (2022). Polarisatie in soorten en maten. In: Politieke polarisatie in Nederland, p11-25. Utrecht: Wereldvenster. De Wolf, A. & Doosje, B. (2010/2015). Aanpak van radicalisme. Een psychologische analyse. Amsterdam: SWP. Dijkman, A. (2021). ‘De Radicaliseringsindustrie’ – Van pionieren naar professionaliseren. Amsterdam University Press: Amsterdam Doosje, B., Van den Bos, K., Loseman, A., Feddes, A.R. and Mann, L. (2012), “My In-group is Superior!”: Susceptibility for Radical Right-wing Attitudes and Behaviors in Dutch Youth. Negotiation and Conflict Management Research, 5: 253-268. https://doi.org/10.1111/j.1750-4716.2012.00099.x. Doosje, B., Loseman, A., & Van den Bos, K. (2013). Determinants of radicalization of Islamic youth in the Netherlands: Personal uncertainty, perceived injustice, and perceived group threat. Journal of Social Issues, 69, 586-604. Geraadpleegd via https://research-portal.uu.nl/en/publications/determinants-of-radicalization-of-islamic-youth-in-the-netherland#:~:text=Determinants%20of%20radicalization%20of%20Islamic,perceived%20group%20threat%20%2D%20 Utrecht%20University Feddes, A., Mann, L., De Zwart, N., & Doosje, B. (2013). Duale identiteit in een multiculturele samenleving: een longitudinale kwalitatieve effectmeting van de weerbaarheidstraining Diamant. Tijdschrift voor Veiligheid, 12, 27–44. Feddes, A. R., Nickolson, L., van Bergen, N.

R., Mann, L., & Doosje, B. (2023). Extremist thinking and doing: A systematic literature study of empirical findings on factors associated with (de) radicalisation processes. International Journal of Developmental Science, 17(1-3), 7-18.

42

Feddes,A.,Nickolson,L.,&Doosje,B.(2015).TriggerfactoreninhetRadicaliseringsproces.Expertiseunit Sociale Stabiliteit. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Geraadpleegd via https://www. socialestabiliteit.nl/binaries/sociale-stabiliteit/documenten/publicaties/2015/10/13/triggerfactoren-in-het-radicaliseringsproces/triggerfactoren-in-het-radicaliseringsproces.pdf

Mattheis, A. (2019). Disrupting the Digital Divide: Extremism’s Integration of Offline/ Online Practice. In: Interventionen: Zeitschrift für Verantwortungspädagogik, issue 14: 4-18. Geraadpleegd via: https://www.researchgate.net/publication/342082562_Disrupting_the_ Digital_Divide_Extremism’s_Integration_of_Offline_Online_Practice_Interventionen

Geurkink, B. & Miltenburg, E. (2023). Somber over de samenleving? Een studie naar verschillen in maatschappelijkonbehageninNederland.DenHaag:SociaalenCultureelPlanbureau.Geraadpleegd via https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2023/05/24/somber-over-de-samenleving

McCauley, C. & Moskalenko, S. (2008). Mechanisms of political radicalization: pathways toward terrorism. Terrorism and Political Violence, 20(3), 415-433.

Gill, P., Corner, E., Thornton, A. & Conway, M. (2015). What are the roles of the internet in terrorism? Measuring online behaviours of convicted UK terrorists. Voxpol. Geraadpleegd via: https:// openresearch-repository.anu.edu.au/items/06619564-62a6-4305-bdb2-46dd9d6afd9c Jackson, S. (2022). What Is Anti-Government Extremism?, Perspectives on Terrorism 16, nr. 6, 9-18. King, M., & Taylor, D. M. (2011). The radicalization of home-grown Jihadists. A review of theoretical models and social psychological evidence. Terrorism and Political Violence, 23, 602–622. Kleuver, J., Dijk, B., & Ramirez, A. (2017). Zorgelijke Signalen. Amsterdam: DSP Groep.

McClelland, D. C. (1985). How motives, skills, and values determine what people do. American Psychologist, 40(7), 81. Moghaddam, F.M. (2005). The Staircase to Terrorism. A Psychological Exploration. Washington D.C.: Georgetown University. Geraadpleegd via http://fathalimoghaddam.com/wp-content/ uploads/2013/10/1256627851.pdf Nanninga, De Jonge en Valk (2024). Fenomeenanalyse Extremisme, Radicalisering en Maatschappelijke Onrust IJsselland. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Geraadpleegd via https://research.rug.nl/nl/publications/fenomeenanalyse-extremisme-radicalisering-en-maatschappelijke-onr

Kruglanski, A. W., Chen, X., Dechesne, M., Fishman, S., & Orehek, E. (2009). Fully Committed: Suicide Bombers’ Motivation and the Quest for Personal Significance. Political Psychology, 30(3), 331–357. https://doi.org/10.1111/j.1467-9221.2009.00698.x.

Nanninga, De Jonge en Valk (2022). Fenomeenanalyse Extremisme, Radicalisering en Maatschappelijke Onrust Noord-Nederland. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Geraadpleegd via https://www.rug.nl/about-ug/latest-news/news/archief2022/nieuwsberichten/1125-extremisme-fenomeemanalyse.pdf

Kruglanski, A. W., Bélanger, J. J., Gelfand, M., Gunaratna, R., Hettiarachchi, M., Reinares, F., Orehek, E., Sasota, J., & Sharvit, K. (2013). Terrorism—A (self) love story: Redirecting the significance quest can end violence. American Psychologist, 68, 559.

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid NCTV. Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (december 2023). Geraadpleegd via https://www.nctv.nl/documenten/ publicaties/2023/12/12/dreigingsbeeld-terrorisme-nederland-december-2023

Lucassen, L. (2020). Door sociale media en polariserende politici steekt het antisemitisme weer de kop op. Geraadpleegd via https://www.trouw.nl/opinie/door-sociale-media-en-polariserende-politici-steekt-het-antisemitisme-weer-de-kop-op~b5190a29/.

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid NCTV. Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (december 2024). Geraadpleegd via https://www.nctv.nl/documenten/ publicaties/2023/12/12/dreigingsbeeld-terrorisme-nederland-december-2023

Marwick, A., Clancy, B. & Furl, K. (2022). Far-Right Online Radicalization: A Review of the Literature. The Bulletin of Technology & Public Life. https://doi.org/10.21428/bfcb0bff.e9492a11.

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid NCTV (2024). Nationale extremismestrategie 2024-2029. Geraadpleegd via https://www.nctv.nl/documenten/publicaties/2024/05/17/ nationale-extremismestrategie-2024-2029

43

Nederlands Jeugdinstituut (2024). Richtlijn Radicalisering. Geraadpleegd via https://www.nji.nl/ richtlijnen/richtlijn-radicalisering Ondersteuningsnetwerk Maatschappelijke Onrust (2025). Een manier van kijken naar maatschappelijke onrust- en ongenoegen. Introductie in begrippen. Geraadpleegd via https://maatschappelijkeonrust.nl/Begrippenkader.pdf Nickolson, L., Van Bergen, N., Feddes, A., Mann, L., & Doosje, B. (2021). Extremistisch Denken en Doen. Een systematische studie van empirische bevindingen over het radicaliseringsproces. WODC. Geraadpleegd via https://repository.wodc.nl/bitstream/handle/20.500.12832/3063/3050-extremis%1ftisch-denken-en-doen-volledige%20tekst.pdf?sequence=1&isAllowed=y . Patterson, S. (2020). When ‘Childsplay’ Gets Lethal: Ludic Terrorism’ and its Ambivalent Relationship with Postmodernism. Geraadpleegd via https://www.researchgate.net/publication/343906420_Research_Note_When_’Childsplay’_Gets_Lethal_’Ludic_Terrorism’_and_its_ Ambivalent_Relationship_with_Postmodernism Peeters, T., Van Wonderen, R., Burggraaff, D., & De Wit, N. (2022). Online extreemrechtse radicalisering. Handvatten voor een preventieve aanpak. Verwey-Jonker Instituut: Utrecht. Geraadpleegd via https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/online-extreemrechtse-radicalisering/ Precht, T. (2011). Home grown terrorism and Islamist radicalization in Europe: From conversion tot terrorism.

Danish Ministry of Justice. Geraadpleegd via https://www.justitsministeriet. dk/sites/default/files/media/Arbejdsomraader/Forskning/Forskningspuljen/2011/2007/Home_ grown_terrorism_and_Islamist_radicalisation_in_Europe_-_an_assessment_of_influencing_ factors__2_.pdf Ranstorp, M. (2016). The root causes of violent extremism. RAN issue paper. Ranstop, M. & Meines, M. (2024). The Root Causes of Violent Extremism. Updated version 2024. RAN issue paper. Geraadpleegd via https://home-affairs.ec.europa.eu/document/download/63770ad9-8c0b-44c4-a568-254bb22a8009_en?filename=ran_root_causes_of_violent_ extremism_ranstorp_meines_july_2024.pdf Ritzmann, E. & Schiesser, U. (2023). Dealing with conspiracy narratives in the close social environment. A practical handbook to help the helpers.

Rottweiler, B., & Gill, P. (2022). Individual Differences in Personality Moderate the Effects of Perceived Group Deprivation on Violent Extremism: Evidence from a United Kingdom Nationally Representative Survey. Frontier Psychology. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.790770. Rousis, G.J., Richard, F.D., & Wang, D.D. (2020). The Truth Is Out There: The Prevalence of Conspiracy Theory Use by Radical Violent Extremist Organizations. Terrorism and Political Violence, 1-19. https://doi.org/10.1080/09546553.2020.1835654. Sageman, M. (2004). Understanding Terror Networks. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Schmid, A. P. (2013). Radicalisation, De-Radicalisation, Counter-Radicalisation: A Conceptual Discussion and Literature Review. Den Haag: The International Centre for Counter-Terrorism. Geraadpleegd via https://icct.nl/app/uploads/2013/03/ICCT-Schmid-Radicalisation-DeRadicalisation-Counter-Radicalisation-March-2013_2.pdf Sieckelinck, S., & Gielen, A.J. (2020). Veerkracht bevorderen bij opgroeiende jongeren. Inzetten op beschermende factoren. Platform JEP. Den Haag: Expertise-unit Sociale Stabiliteit, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Geraadpleegd via https://www.socialestabiliteit.nl/ binaries/sociale-stabiliteit/documenten/publicaties/2020/02/03/rapport-veerkracht-bevorderen-bij-opgroeiende-jongeren/JEP+Veerkracht+DEF_jan2020+%281%29.pdf Silber, M.

& Bhatt, A. (2007). Radicalization in the West: The Homegrown Threat. New York: Senior Intelligence Analysts en NYPD Intelligence Division. Geraadpleegd via https://www.brennancenter.org/sites/default/files/legacy/Justice/20090000.Radicalization.in.the.West-Statement. of.Clarification.pdf Spee, I. & Reitsma, M. (2015). Puberaal , lastig of radicaliserend. Geraadpleegd via https://www. schoolenveiligheid.nl/kennisbank/puberaal-lastig-of-radicaliserend/ Stephens, W. & Sieckelinck, S. (2021). Resiliences to radicalization: Four key perspectives. International Journal of Law, Crime and Justice, 66, 1-14. https://doi.org/10.1016/j. ijlcj.2021.100486.

44

Tiemeijer, W. & Keizer, A. (2023). Maatschappelijk onbehagen en persoonlijke controle: Een conceptuele en empirische analyse. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Geraadpleegd via https://www.wrr.nl/publicaties/working-papers/2023/05/08/ onzekerheid-maatschappelijk-onbehagen-en-persoonlijke-controle Valentini, D., Lorusso, A. & Stephan, A. (2020). Onlife Extremism: Dynamic Integration of Digital and Physical Spaces in Radicalization. Front. Psychology, 11(524). Geraadpleegd via https:// www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2020.00524/full#B38. Van den Berg, C. & Kok, A. (2021). Regionaal maatschappelijk onbehagen. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Geraadpleegd via https://www.rug.nl/cf/pdfs/03092021-vdberg-en-kok-regmaatschonbehagen.pdf Van den Bos, K. (2019). Waarom mensen radicaliseren. Amsterdam: Uitgeverij Prometheus. Van Prooijen, J.-W., & van Vugt, M. (2018). Conspiracy Theories: Evolved Functions and Psychological Mechanisms. Perspectives on Psychological Science, 13(6), 770-788. https://doi. org/10.1177/1745691618774270 Van Wonderen, R. (2021). Handreiking Van polarisatie naar verbinding. Utrecht: Kennisplatform Inclusief Samenleven. Geraadpleegd via https://www.kis.nl/publicatie/ van-polarisatie-naar-verbinding-buurten Van Wonderen, R. en Burggraaff, D. (2024). Voorverkenning begrippenkader Maatschappelijke Onrust & -Stabiliteit.

Literatuur- en documentenstudie naar eenduidigheid, helderheid en meetbaarheid van veelgebruikte begrippen omtrent maatschappelijke onrust en -stabiliteit. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut).

Vlug, J. & Felten, H. (2022). Antisemitische en antimoslimracistische complottheorieën herkennen en verminderen. Een verkennend onderzoek. Utrecht: Kennisplatform Inclusief Samenleven. Geraadpleegd via https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2022-05/Antisemitische-enantimoslimracistische-complottheorie%C3%ABn-rapport.pdf Wagenaar, W. (2021). Factsheet 13 Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Amsterdam: Anne Frank Stichting. Geraadpleegd via https://www.annefrank.org/nl/downloads/filer_ public/70/22/7022367c-7ad3-449c-a8a3-461cb72274d5/factsheet-extreemrechts-update-april-2021.pdf Whittaker, J. & Herath, C. (2021). Online Radicalisation: Moving Beyonda Simple Dichotomy. Global Network on Extremism & Technology. Geraadpleegd via https://gnet-research.org/2021/12/20/ online-radicalisation-moving-beyond-a-simple-dichotomy/ Wiktorowicz , Q. (2004). Joining the cause: Al-Muhajiroun and radical Islam. Paper presented at the Roots of Islamic Radicalism conference. Cambridge: Yale University. Woltman, P., Lauteslager, S., Peeters-Osseyran, M. & ten Holder, F. (2022). Vatbare individuen en vatbare omgevingen. Rapport | Rijksoverheid.nl. Geraadpleegd via https://www.rijksoverheid. nl/documenten/rapporten/2022/12/06/vatbare-individuen-en-vatbare-omgevingen

Van Wonderen, R., Burggraaf, D., Ganpat, S., Van Beek, G. & Cauberghs, O. (2023) Ontwikkelingspaden en handelingsperspectieven bij rechtsextremistische radicalisering op online mediaplatforms. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Geraadpleegd via https://www.nctv. nl/documenten/rapporten/2023/10/10/rapport-rechtsextremisme-op-sociale-media-platforms-en-de-invloed-van-het-algoritme Verloove, J., Felten, H. & Van Wonderen, R. (2021). Theorieën en aanpakken van polarisatie. Utrecht: Kennisplatform Inclusief Samenleven. Geraadpleegd via https://www.kis.nl/sites/ default/files/2022-06/theorieen-en-aanpakken-van-polarisatie-uitgebreid.pdf

45

BIJLAGE 2 OMGANG MET SOEVEREINEN Nadere toelichting op aanbevelingen voor de omgang met soevereinen (Avans Hogeschool) Betrokken gemeenten in Flevoland hebben behoefte aan duidelijke handelingsperspectieven met betrekking tot soevereinen. Dit kan gerealiseerd worden door bestaande inzichten en kennis uit andere regio’s op te halen en te verspreiden en door nader onderzoek naar effectieve benaderingen te stimuleren. Zo zijn er inmiddels verschillende onderzoeksrapporten verschenen over de omgang met deze doelgroep. Avans Hogeschool heeft in 2024 onderzoek gedaan naar de ervaringen van lokale ambtenaren en professionals in hun omgang met mensen die zich soeverein verklaren.156 De centrale vraag in dit onderzoek was hoe ambtenaren en professionals op dit moment omgaan met soevereinen, welke knelpunten zij tegenkomen en welke ondersteuning zij nodig hebben. In hun omgang met soevereinen komen lokale ambtenaren en professionals diverse knelpunten tegen. Zo wijzen zij op het inherente wantrouwen van soevereinen ten aanzien van de overheid en het feit dat zij als overheidsprofessionals daarom zelf ook worden gezien als vijand of onderdeel van het probleem. Dit beeld kan de omgang zeer belemmeren en sommige soevereinen zijn om deze redenen überhaupt niet bereid om in gesprek te gaan.

Daarnaast kunnen eventuele veiligheidsrisico’s onderschat worden wanneer professionals niet gewend zijn om met een doelgroep te werken die een dusdanig wantrouwend en vijandig beeld heeft van de overheid. De soevereine beweging betreft een diverse en diffuse doelgroep. Soevereinen variëren van personen die zoveel mogelijk zelfvoorzienend willen zijn tot mensen die bereid zijn geweld te gebruiken om de overheid omver te werpen. Dit maakt het lastig om een eenduidige visie en (praktische) definitie te hanteren, op basis waarvan beleid en handelingsperspectief geformuleerd worden. Diverse overheids- en netwerkpartners hebben een potentiële rol in het signaleren, voorkomen en tegengaan van problematische gedragingen resulterend uit het soevereine gedachtegoed. Op dit moment is echter geen overzicht van al die partners, hun (wettelijke) taak en bevoegdheden. Mede hierdoor heerst er ook veel onduidelijkheid over de mogelijkheid tot informatiedeling. Volgens ambtenaren en professionals is er nu slechts zich op het ‘topje van de ijsberg’ waarbij vooral sprake is van complexe problematiek. Op basis van het onderzoek komen de onderzoekers tot een aantal aanbevelingen.

Deze kunnen grofweg in twee doelen worden onderverdeeld: 1. 2. 3.

Het achterhalen van de grieven of motieven van een soeverein; Het herstellen van de verbinding en het vertrouwen tussen overheid en soeverein. Het achterhalen van de grieven of motieven van soevereinen

Soevereinen hebben veelal een afwijkend wereldbeeld waarbij zij wetten en regels (die anderen als vanzelfsprekend zien) als repressief en onrechtvaardig beschouwen. Daarnaast kan het wereldbeeld van soevereinen beïnvloed zijn door één of meerdere complottheorieën. Het geloof in complottheorieën komt voort uit verschillende behoeften: de behoefte de (eigen leef)wereld te voorzien van betekenis en het rechtvaardigen van gevoelens van ongenoegen, de behoefte aan veiligheid en controle en de behoefte tot het creëren van een positief zelfbeeld via allesomvattende verklaringen voor complexe gebeurtenissen. Het herkennen van deze behoeften helpt bij het achterhalen van onderliggende angsten, grieven en frustraties. Om in te schatten of er mogelijk sprake is van radicalisering en in hoeverre iemand kan terugvallen op zijn of haar (informele) netwerk, kunnen een aantal aspecten van iemands leven inzichtelijk worden gemaakt. Denk hierbij aan: ervaren grieven of onmacht, het nastreven van een hoger doel, de betrokkenheid bij een radicaal of extremistisch gedachtegoed of netwerk, de aanwezige positieve dan wel belemmerende contacten in de omgeving, aanwezigheid van psychopathologie, cognitief vermogen en toegang tot professionele steun.

Om vervolgens in contact te treden en te blijven is het van belang om de ander te erkennen en de achterliggende zorgen serieus te nemen, de context waarin de ander zich begeeft te herkennen, een vertrouwensband op te bouwen en je proberen te verplaatsen in een ander. Het is voor professionals van belang om op een open en respectvolle manier te communiceren met personen met dergelijke afwijkende wereldbeelden. Dit in de eerste plaats van belang om radicalisering te signaleren en in de tweede plaats omdat de reactie van een professional van invloed kan zijn op het radicaliseringsproces. Een methode van verbindende gesprekstechniek binnen de psychologie en psychiatrie die hier vermelding verdient is de LEAP-methode. LEAP staat voor Listen, Empathize, Agree & Partner en kan in het kort als volgt worden samengevat: „ „

Listen: luister aandachtig naar de ideeën van de ander en vat samen wat wordt verteld. Reflecteer hier niet op vanuit eigen perspectief maar probeer de ander te begrijpen. Empathize: probeer onderliggende emoties en angsten te achterhalen. Benoem deze, dit zorgt voor erkenning. Het niet hebben van een ‘eigen agenda’ tijdens een gesprek zorgt voor een open luisterhouding en maakt doorvragen makkelijker.

46

„

„

Agree: zoek naar onderwerpen waar je het over eens kan worden. Denk aan zorgen rondom sociale problemen, ongelijkheid of onzekerheid. Het delen van zorgen kan voor wederzijds begrip zorgen zonder het eens te zijn op inhoud; Partner: stel een gezamenlijk doel vast.

Bij het toepassen van de LEAP-methode dient een aantal zaken in acht te worden genomen. Ten eerste is het van belang om als professional dicht bij jezelf te blijven. Ten tweede is er een grote kans dat het wereldbeeld van de ander niet overeenkomt met die van jezelf. Een gesprek aangaan met iemand met een afwijkend of botsend wereldbeeld kan leiden tot ongemak. Bedenk daarom hoeveel je over je eigen wereldbeeld deelt. Het is van belang je verdraagzaam op te stellen tegenover de ander. Echter, wanneer het wereldbeeld van de ander je persoonlijk te veel raakt, laat dan een collega het gesprek voeren. Het herstellen van de verbinding en het vertrouwen tussen overheid en soevereinHet herstellen van de verbinding en vertrouwen vindt op micro-niveau plaats door bovenstaande handelingsperspectieven in de praktijk te brengen en op die manier te proberen een positieve ervaring voor soevereinen te creëren. Op macro-niveau zijn enkele best practices beschikbaar die betrekking hebben op het tegengaan van polarisatie. De ESS (2022)157 wijst in dit kader op: „

„ „

„

Van buiten naar binnen werken: het begint bij jezelf. Toon oprechte interesse en luister aandachtig naar het wat inwoners te melden hebben. Dit gaat het makkelijkst wanneer je tijdens de gesprekken geen ‘eigen agenda’ hebt en veel open vragen stelt. Inspelen op motieven: verdiep je als overheid in de motieven en gevoelens van inwoners die zich niet gehoord voelen om beter met hen te kunnen communiceren. Vertrouwen in burgers: vertrouwen geven is vertrouwen krijgen. Reflecteer op de wijze waarop je als (lokale) overheid burgers vertrouwt of wantrouwt, denk aan woordkeuze, belerend zijn of inmenging in iemands persoonlijke leven. Transparantie over overheidsbeleid: communiceer duidelijk over welke belangen de overheid afweegt bij het maken van beslissingen. Dit geeft inzicht in de wijze waarop de overheid rekening houdt met de belangen en zorgen van inwoners. Hoewel besluiten soms nog steeds tegen de wensen van inwoners in gaan, maakt de transparantie het gemakkelijker verteerbaar. Dit zorgt voor meer acceptatie en vertrouwen vanuit de burger.

47

BIJLAGE 3 DENKKADERS VOOR POLARISATIE Depolariseren door versterken veelstemmige midden Bij destructieve polarisatie komen groepen steeds meer tegenover elkaar te staan. Bestaande verschillen worden vergroot en leiden tot hardnekkige tegenstellingen; de dialoog verdwijnt. Er ontstaat hierdoor een maatschappelijk conflict dat kan resulteren in online scheldpartijen (op sociale media) of zelfs intimidatie en bedreigingen in de publieke sfeer. In dat geval spreken we van ‘ongewenste polarisatie’.158 Sommige personen, groepen of groeperingen polariseren wakkeren bewust tegenstellingen aan, om de voedingsbodem voor extremisme en geweld te vergroten.159 Ongewenste polarisatie kent een eigen dynamiek waarbij verschillende identiteiten steeds meer tegenover elkaar lijken of komen te staan. In plaats van een inhoudelijk gesprek om een probleem op te lossen ontstaat er tussen groepen steeds meer ‘wij-zij denken’ waarbij de hoeveelheid (negatieve) ideeën over elkaar toeneemt. Gevoelens en emoties worden steeds belangrijker en feitelijke informatie heeft steeds minder impact. Door sociale media zijn de mogelijkheden om polarisatie te voeden en aan te wakkeren enorm gegroeid. Deze brandstof is het benadrukken van identiteiten, gekoppeld aan etiketten en beoordelingen. Zonder deze brandstof zwakt polarisatie af.

Om processen van polarisatie te kunnen begrijpen en polarisatie te kunnen verminderen heeft filosoof Bart Brandsma een denkkader polarisatie ontwikkeld.160 Uitgangspunt van dit denkkader is de aanname dat polarisatie niet wordt verminderd maar juist wordt versterkt als aandacht wordt gegeven aan ‘gepolariseerde personen of groepen’. Om polarisatie te verminderen is het volgens het denkkader beter om juist aandacht te geven aan de doorgaans stilzwijgende personen uit het veelstemmige midden (‘the silent’) en hen weerbaarder maken tegen de polarisatie door aanjagers (‘the pushers’). Want de pushers leveren voortdurend brandstof aan de polarisatie door de tegenpool verdacht te maken en zoveel mogelijk medestanders te werven uit het midden. De pusher doet (eenvoudige) uitspraken over ‘de ander’, de tegenpool: bv. vluchtelingen zijn testosteronbommen. Maar de pusher op de tegenpool doet exact hetzelfde.

Bron: https://www.hart.ms/niks-mis-met-een-beetje-polarisatie/

Bron: KIS

48

Oplossingsrichtingen depolarisatie volgens Brandsma: 1.

2.

3.

Verander de doelgroep. Pushers portretteren een vijand in de andere pusher en richten zich op het midden. Daardoor wordt polarisatie versterkt. Richt dus op het stille (veelstemmige) midden voor depolarisatie; Verander het onderwerp. Ga weg van de identiteitsconstructie die door de pushers is gekozen en begin een gesprek over de gemeenschappelijke zorgen en interesses van degenen in het midden; Verander de toon; dit gaat niet over goed of fout of over feiten. Probeer contact - en verbinding te maken met de middengroepen, welke toon sla je daarbij aan (niet moralistisch, maar je begrijpt de zorgen).

Het ‘stille’ of ‘veelstemmige midden’ is de grootste groep burgers. Er zijn meerdere groepen ‘in het veelstemmige midden’. Sommige burgers denken genuanceerd over een kwestie en wegen voor- en tegenargumenten af. Anderen doen dat juist niet, de kwestie laat hen onverschillig, zij nemen in feite geen duidelijk standpunt in. Als de polarisatie toeneemt worden mensen in het stille midden steeds meer gedwongen om een keuze te maken Als de polarisatie toeneemt worden mensen in het stille midden steeds meer gedwongen om een keuze te maken. Polarisatie hoeft echter géén glijdende schaal te zijn, depolarisatie is mogelijk. Interventies om polarisatie tegen te gaan dienen zich te richten op het versterken van de weerbaarheid van ‘het midden’ tegen de druk vanuit de polen, en moeten dus juist niet op ‘polen’ of ‘aanstichters ‘ gericht worden. Dat zou niet alleen vergeefse moeite zijn, maar juist ‘brandstof’ geven aan een polarisatieproces. KIS analyse instrument polarisatie Kennisplatform Inclusief Samenleven heeft een analysemodel ontwikkeld voor de structurele analyse van verschijningsvormen, oorzaken/risicofactoren en oplossingsrichtingen voor polarisatie op lokaal niveau. Als we spreken over polarisatie of ‘spanningen’ dan wordt al snel een associatie gelegd met sociale veiligheidsproblemen (incidenten).

Maar ‘onderhuidse’ spanningen (tussen bewoners) komen veel vaker voor dan zichtbare incidenten. Het KIS-model beschrijft dat op locaties waar mensen uit verschillende bevolkingsgroepen elkaar regelmatig tegenkomen, zoals wijken, polarisatie ‘van onderop’ kan ontstaan door ongemak in dagelijkse contacten/ervaringen tussen groepen. Polarisatie is een proces, en bestaat uit meerdere fasen; het kan in een buurt beginnen met ‘kleine’ dingen: ongemak en onzekerheid in interactie tussen groepen. Dit kan resulteren in irritaties tussen groepen, negatieve wederzijdse beeldvorming en wij/zij gevoelens. Er ontstaan

onderhuidse spanningen en groepen ontwijken contact. Er hoeven in deze fase (nog) geen openlijke incidenten te zijn. Als de polarisatie zich verder versterkt kan het gaan ‘schuren’; de polarisatie uit zich in negatief gedrag. Er ontstaan incidenten en confrontaties (bv schelden, bekladding). Het is belangrijk om zulke ‘onderhuidse’ polarisatie tijdig te signaleren. Liever signaleren en handelen in ‘vredestijd’ dan als de polarisatie is geëscaleerd. Het analysemodel stimuleert dat ambtenaren en wijkprofessionals gezamenlijk een structurele analyse uitvoeren van polarisatie. Dat wil zeggen: vanuit verschillende domeinen (sociaal én veilig) gezamenlijk analyseren en duiden van verschijningsvormen en oorzaken.

Bron: KIS

Het KIS-analysemodel bestaat uit de volgende 8 dimensies: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

In welke fase(n) bevindt de polarisatie zich? Wat zijn de verschijningsvormen van de polarisatie? Welke groepen zijn betrokken bij de polarisatie? Waar (op welke locaties) is sprake van de polarisatie? Wat zijn oorzaken/ risicofactoren van de polarisatie? Zijn er triggerfactoren voor de polarisatie? In welke mate draagt het optreden van overheid/professionals/organisaties bij aan het verminderen of juist het aanwakkeren van polarisatie? Welke positieve krachten in buurten kunnen de polarisatie verminderen?

49

BIJLAGE 4 HANDELINGSKADERS EN TOOLS In deze bijlage beschrijven we een aantal inspirerende voorbeelden van handelingskaders en tools die nuttig kunnen zijn om kennis van te nemen ter verbetering van de signalering en aanpak van relevante voedingsbodems voor radicalisering en extremisme. Het betreft de volgende handelingskaders en tools: „ „ „ „ „ „

Handelingskader Maatschappelijke Onrust Leeraanbod Maatschappelijke stabiliteit Apothekerskast Veiligheidscoalitie Midden-Nederland Depolariseren door versterken veelstemmige midden KIS analysetool depolarisatie Methodiek Vreedzaam op scholen én in wijken.

Inspiratie: Handelingskader Maatschappelijke Onrust Maatschappelijke onrust is een van de fenomenen die kunnen leiden tot incidenten en bijdragen aan radicalisering en extremisme. Omgekeerd kunnen radicalisering en extremisme het risico op maatschappelijke onrust vergroten.161 Veel gemeenten zoeken naar manieren voor het omgaan met maatschappelijk ongenoegen en onrust. Het handelingskader maatschappelijke onrust helpt door overzicht en richting te geven. Dit handelingskader gaat ervan uit dat ongenoegen en onrust horen bij een democratie. Voor het openbaar bestuur is de kunst te zorgen dat verschillende perspectieven en grieven goed worden ingebracht in de besluitvorming, om ongenoegen te voorkomen of te verminderen. Vervolgens dat escalatie in de openbare orde wordt voorkomen. En – als het toch ontvlamt – dat daar adequaat in te handelen. Omgaan met ongenoegen en onrust is dus zowel een democratie vraagstuk, als een vraagstuk van openbare orde en veiligheid. Het handelingskader beschrijft wat vanuit de ervaring wijs blijkt om in te regelen als gemeente. Er valt echter geen blauwdruk te geven. Iedere situatie vraagt om maatwerk. Wel beschrijft het kader onderwerpen waar men aandacht aan kan besteden. Voordeel van het handelingskader is dat het aanbevelingen gestructureerd benoemt. Van preventie en het oplopen van spanningen tot en met de nazorg als er een escalatie is geweest.

Het kader koppelt deze fasen aan tips, voorbeelden en ondersteuningsaanbod vanuit het Rijk. Het kader bundelt relevante informatie en maakt die makkelijk te vinden. Het handelingskader krijgt regelmatig een update.

50

Inspiratie: Leeraanbod Maatschappelijke stabiliteit

Inspiratie: Apothekerskast Veiligheidscoalitie Midden-Nederland

Op deze website is het leeraanbod op het gebied van maatschappelijke stabiliteit van meerdere (rijks)partners verzameld en in samenhang gebracht. Periodiek wordt het leeraanbod geactualiseerd naar behoefte uit de lokale praktijk.

Op de website van Veiligheidscoalitie Midden-Nederland is een ‘apothekerskast’ beschikbaar met daarin onder meer handvatten voor gemeenten voor de aanpak van radicalisering en voedingsbodems zoals maatschappelijke onrust en polarisatie.

Het totale leeraanbod voor gemeenten op deze website is gebundeld door een samenwerking tussen de ministeries BZK (waaronder het Netwerk Weerbaar Bestuur en Ondersteuningsteam maatschappelijke onrust), J&V (waaronder NCTV), SZW (waaronder de Expertise Unit Sociale Stabiliteit, Taskforce Problematisch gedrag en ongewenste buitenlandse financiering en platform JEP), Het Kennisplatform Integratie en Samenleving (KIS), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR), Het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE), het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB), de Wethoudersvereniging en gemeenten

Bron: https://maatschappelijkestabiliteit.nl/

Inspiratie: depolariseren door versterken veelstemmige midden Ongewenste polarisatie kent een eigen dynamiek waarbij verschillende identiteiten steeds meer tegenover elkaar lijken of komen te staan. In plaats van een inhoudelijk gesprek om een probleem op te lossen ontstaat er tussen groepen steeds meer ‘wij-zij denken’ waarbij de hoeveelheid (negatieve) ideeën over elkaar toeneemt. Gevoelens en emoties worden steeds belangrijker en feitelijke informatie heeft steeds minder impact. Om processen van polarisatie te kunnen begrijpen en polarisatie te kunnen verminderen heeft filosoof Bart Brandsma een denkkader polarisatie ontwikkeld.162 Uitgangspunt van dit denkkader is de aanname dat polarisatie niet wordt verminderd maar juist wordt versterkt als aandacht wordt gegeven aan ‘gepolariseerde personen of groepen’. Om polarisatie te verminderen is het volgens het denkkader beter om juist aandacht te geven aan de doorgaans stilzwijgende personen uit het veelstemmige midden (‘the silent’) en hen weerbaarder maken tegen de polarisatie door aanjagers (‘the pushers’). Oplossingsrichtingen depolarisatie: 1. Verander de doelgroep. Pushers portretteren een vijand in de andere pusher en richten zich op het midden. Daardoor wordt polarisatie versterkt. Richt dus op het stille (veelstemmige) midden voor depolarisatie. 2. Verander het onderwerp.

Ga weg van de identiteitsconstructie die door de pushers is gekozen en begin een gesprek over de gemeenschappelijke zorgen en interesses van degenen in het midden. 3. Verander de toon; dit gaat niet over goed of fout of over feiten. Probeer contact - en verbinding te maken met de middengroepen, welke toon sla je daarbij aan (niet moralistisch, maar je begrijpt de zorgen).

51

Inspiratie: KIS analyse instrument depolarisatie

Inspiratie: Methodiek Vreedzaam op scholen én in wijken

Kennisplatform Inclusief Samenleven heeft een analysemodel ontwikkeld voor de structurele analyse van verschijningsvormen, oorzaken/risicofactoren en oplossingsrichtingen voor polarisatie op lokaal niveau. Als we spreken over polarisatie of ‘spanningen’ dan wordt al snel een associatie gelegd met sociale veiligheidsproblemen (incidenten). Maar ‘onderhuidse’ spanningen (tussen bewoners) komen veel vaker voor dan zichtbare incidenten. Het KIS-model beschrijft dat op locaties waar mensen uit verschillende bevolkingsgroepen elkaar regelmatig tegenkomen, zoals wijken, polarisatie ‘van onderop’ kan ontstaan door ongemak in dagelijkse contacten/ervaringen tussen groepen. Het analysemodel stimuleert dat ambtenaren en wijkprofessionals gezamenlijk een structurele analyse uitvoeren van polarisatie. Dat wil zeggen: vanuit verschillende domeinen (sociaal én veilig) gezamenlijk analyseren en duiden van verschijningsvormen en oorzaken

Om spanningen en polarisatie te kunnen voorkomen zijn aan de voorkant methodieken ontwikkeld om vreedzaam samenleven te bevorderen op scholen en in wijken. Zowel Vreedzame Scholen als Vreedzame Wijken zijn geëvalueerde aanpakken. De Vreedzame School is een programma voor basisscholen voor sociale competentie en democratisch burgerschap. Inmiddels zijn ruim 1000 basisscholen in Nederland ‘Vreedzaam’ en dit aantal groeit ieder jaar. Het beschouwt de klas en de school als een leefgemeenschap, waarin kinderen zich gehoord en gezien voelen, een stem krijgen, en waarin kinderen leren om samen beslissingen te nemen en conflicten op te lossen. De Vreedzame School staat voor een pedagogische benadering waarbij niet zozeer de individuele leerling, maar de leerling in de sociale gemeenschap centraal staat. Kinderen voelen zich verantwoordelijk voor elkaar en voor de gemeenschap, en staan open voor de verschillen tussen mensen. Naast de wekelijkse lessen in alle groepen oefenen leerlingen de verworven burgerschapscompetenties in de betekenisvolle contexten van de school, het schoolplein en de klas. Leerkrachten ondergaan een intensieve training en krijgen coaching op de werkvloer. In de school wordt een gedeelde sociale en morele norm geïnstalleerd, waardoor gedrag kan worden aangestuurd.

Bovendien wordt gebruik gemaakt van vormen van peer education: de invloed van leeftijdgenoten op elkaar wordt benut, onder andere door leerlingmediatie. Informatie over Vreedzame school: https://www.cedgroep.nl/merken/vreedzaam. Interessant is dat de Vreedzaam methodiek ook wordt toegepast in wijken: ‘De Vreedzame Wijk’ waarin kinderen leren om op een vreedzame manier conflicten op te lossen en elkaar en andere buurtbewoners positief te benaderen. Het programma wil niet alleen kinderen bovenstaande sociale competenties leren, maar vooral ook een positief sociaal en moreel klimaat in de wijk creëren, waar een opvoedende en gedragsregulerende werking van uitgaat. Het voordeel hiervan is dat kinderen niet alleen op school maar in allerlei contexten ‘vreedzaam’ als sociale norm / gewenst gedrag meekrijgen. De aanpak kan worden uitgebreid naar andere contexten zoals de sportvereniging en het jongerenwerk. Ook kunnen vreedzaam trainingen worden gegeven aan ouders, wijkprofessionals, jongeren en volwassen buurtbewoners. Daarbij is de aanpak niet alleen bedoeld voor kinderen maar ook voor volwassen doelgroepen voor een respectvolle omgang met elkaar in de wijk. Informatie over Vreedzame wijk: https://stichtingvreedzaam.nl/.

52

BIJLAGE 5 EINDNOTEN 1

2 3

4 5 6 7 8 9 10 11

12

13 14 15 16 17

18

Radicale opvattingen zijn niet per definitie problematisch en zijn in de geschiedenis nodig geweest om positieve veranderingen in gang te zetten, zoals in de strijd tegen racisme en het realiseren van algemeen kiesrecht. Radicale ideeën kunnen kortom passen binnen een veerkrachtige democratie. Daarom wordt onderscheid gemaakt tussen radicale ideeën binnen de democratische rechtsorde en radicalisering dat kan leiden extremisme. Zoals beschreven in het meest recente NCTV Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (december 2024) en in het AIVD jaarverslag 2024 (mei 2025). Het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (december 2024) noemt dat ‘de dreiging die uitgaat van terrorismeveroordeelden die hun straf hebben uitgezeten in Nederland beperkt is gebleken. Een deel van deze ex-gedetineerden neemt afstand van jihadistische netwerken, of keert het jihadistische gedachtegoed in zijn geheel de rug toe’. Wel is het zo dat er ‘vanaf 2025 terrorismeveroordeelden vrij uit detentie komen in Europa die, vergeleken met eerder vrijgelaten veroordeelden voor terrorisme, een hoger dreigingsprofiel hebben. Meerdere Europese veiligheidsdiensten hebben zorgen geuit over de aanstaande vrijlating van veroordeelde jihadisten de komende jaren.

Het zicht houden op deze groeiende groep ex-gedetineerden vergt veel capaciteit van inlichtingen- en veiligheidsdiensten.’ Definities zijn overgenomen uit Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Geraadpleegd december 2024 via: Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Geraadpleegd december 2024 via: Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Idem. Idem. Idem. Idem. Idem. In de afgelopen decennia zijn er diverse modellen en theorieën hieromtrent ontwikkeld, zoals het Staircasemodel van Moghaddam, het vraag en aanbodmodel van Colin Mellis met daarin zogeheten push en pull factoren en het model van McCauley en Moskalenko dat radicalisering op verschillende niveaus analyseert. In de wetenschappelijke literatuur is brede consensus over het feit dat de drijfveren van andere vormen van radicalisering – links, rechts, religieus –, ongeacht het ‘type’ radicalisering in sterke mate overeenkomen (Bron voluit: Peeters, Van Wonderen, Burggraaff en De Wit (2022). In de kern wordt radicalisering vaak gedreven door een zoektocht naar zingeving en identiteit, psychosociale problematiek, een verlangen naar sociale binding en een ervaren gemarginaliseerde positie (Kruglanski et al. 2009; Sieckelinck & Gielen, 2020).

Feddes, Nicholson & Doosje (2015); Wagenaar (2021). Gebaseerd op bestaande modellen van radicalisering (waaronder: Borum, 2011; Moghaddam, 2005; Precht, 2007; Sageman, 2004; Silber & Bhatt, 2007, Wiktorowicz, 2004; Schmid, 2013) identificeren Feddes et al. (2015) vier fasen in het radicaliseringsproces van een persoon. Algemene Inlichten- en Veiligheidsdienst. Geraadpleegd april 2024 via https://www.aivd.nl/onderwerpen/ extremisme/rechts-extremisme Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Geraadpleegd december 2024 via Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Idem. Voor meer toelichting hierop, zie paragraaf 2.1 onder ‘Links-extremisme’. Racistische en antisemitische (‘white supremacy’) ideeën van de Amerikaanse Alt-Right beweging hebben in beperkte mate voet aan grond in Nederland gekregen. Dat gebeurt ook door het omarmen van de eerdergenoemde ‘omvolkingstheorie’ in extreemrechtse kringen. Deze samenzweringstheorie kent begrijpelijkerwijze veel steun in extreemrechtse kringen en krijgt daar bovendien in een aantal gevallen een antisemitische connotatie: Joden zouden degenen zijn die achter de schermen deze ‘omvolking’ organiseren. Bron: Wagenaar (2021). Factsheet Extreemrechts Anne Frank Stichting. ‘Identitaire formaties’ streven naar een ideaal van een homogeen Nederlands volk binnen het gebied waar

19 20

21 22 23 24 25 26 27

28 29

30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42

dit volk historisch gezien is gevestigd. Het onderscheid tussen het ‘eigene’ en het ‘vreemde’ spitst zich bij deze groepen toe op het Nederlands taalgebied en de cultureel-etnische eigenheid van het daar levende Nederlandse volk. Dat komt tot uiting in het afwijzen van externe invloeden of bedreigingen ten aanzien van dat Nederlandse volk. Primair gaat dat om ‘vreemde’ invloeden door immigratie. Bron: Wagenaar (2021). Factsheet 13 Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Accelerationisme - Het rechts-extremistische gedachtegoed waarbij het creëren of versnellen van chaos wordt nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een witte etnostaat te bespoedigen. Bron: NCTV DTN december 2024. Belangrijk hierbij is dat voor zowel maatschappelijk onbehagen, -ongenoegen, -onrust als voor polarisatie geldt dat het niet altijd ongewenst of negatief is. Het wordt vaak geassocieerd met onrust of incidenten, maar kan ook aanzet geven tot sociale veranderingen zoals de emancipatie van achtergestelde groepen. Ook het democratisch proces kan gebaat zijn bij het (tijdelijk) aanscherpen van tegenstellingen. Bron: Dekker, P. (2022). Polarisatie in soorten en maten. In: Politieke polarisatie in Nederland, p11-25. Utrecht: Wereldvenster. Tevens kan sprake zijn van ‘verticale polarisatie’: polarisatie tussen (groepen) burgers en instituties/ overheid.

Op verticale polarisatie wordt nader ingegaan in de volgende alinea over verticale polarisatie en wantrouwen naar overheid en instituties. Bron: meting CBS Statline 2025. Website Veiligheidsregio Flevoland. https://www.veiligheidsregioflevoland.nl/ https://www.zorgenveiligheidshuizen.nl/locaties/flevoland/ https://veiligheidscoalitie.nl/ Deze data zijn afkomstig van het Zorg- en Veiligheidshuis Flevoland. Alle casussen bij het ZVH worden aangemeld door gemeente, politie en OM. Hierop zijn de genoemde aantallen casussen in de tabel gebaseerd. Ook meldingen die in eerste instantie worden gedaan bij andere instanties, bijvoorbeeld bij Veilig Thuis in geval van een minderjarige, komen eerst langs de gemeente of politie alvorens de melding wordt opgepakt door het ZVH. De cijfers in 2020 geven mogelijk een enigszins vertekend beeld omdat het ZVH in dat jaar het proces is gaan overnemen van de gemeenten. Daarvoor werd nog niet geregistreerd als een aanmelding niet door de weging kwam. Dat is het ZVH vanaf 2021 pas gaan doen. Deze politiedata betreffen de aantallen geanonimiseerde CTER registraties uitgesplitst naar CTER codes. ‘CTER’ staat voor Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering. Signalen aangaande radicalisering en extremisme worden door politiemedewerkers met een CTER-code in de Basisvoorziening Handhaving (‘BVH’) geregistreerd.

Een signaal kan als CTER-code bijvoorbeeld ‘rechtsextremisme’ of ‘jihadisme’ krijgen. Vervolgens worden deze signalen nader onderzocht en geduid binnen de CTER-intelcel. Een tweede manier waarop signalen voor controle binnenkomen bij de intelcel CTER is via een landelijke query op politiedata waarmee een eerste selectie wordt gemaakt van registraties die controle en duiding nodig hebben. De intelcel CTER kan aan deze registraties een van de CTER-projectcodes koppelen, zonder dat er eerst de algemene CTER-projectcode aan is gekoppeld door een andere politiemedewerker. De CTER-experts duiden vervolgens of signalen ‘wel of niet CTER-waardig’ zijn, of besluiten dat meer informatie nodig is om dit te kunnen bepalen. CTER-waardig betekent: ‘een mogelijk signaal dat vanuit een bepaalde overtuiging maatschappelijke veranderingen of politieke besluitvorming wordt afgedwongen en daartoe activiteiten worden uitgevoerd waarmee in meer dan geringe mate de wet wordt overtreden’. Interviews veiligheidspartners Interviews veiligheidspartners De Rechtspraak. https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBAMS:2021:827 Interviews veiligheidspartners. Interviews gemeenten en veiligheidspartners. Interviews gemeenten en veiligheidspartners. NCTV Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (December 2024). De Rechtspraak.

https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBMNE:2020:562 Interviews gemeenten algemeen. Interviews gemeente Almere. Interviews veiligheidspartners. Zie bijvoorbeeld https://eenvandaag.avrotros.nl/item/moeten-we-ons-zorgen-maken-over-the-base-extreemrechtse-terreurgroep-heeft-ook-in-nederland-aanhangers/ Interviews gemeente Lelystad.