A01 00 Hiswa Recron - Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie.pdf

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Daarnaast verzorgt de RAI elke donderdag, in samenwerking met het Leger des Heils, maaltijden met het eten dat over is na beurzen. De maaltijden worden door koks voorbereid en vervolgens rondgebracht. Ook werkt de RAI samen met de voedselbank en boeren voor buren. Daarnaast is er aan het einde van een beurs een ‘donation room’. Hier kunnen alle exposanten spullen doneren die niet meer gebruikt gaan worden. Vervolgens mogen goede doelen dan komen halen wat zij kunnen gebruiken. Om het contact met de buurt te bevorderen, nodigt de RAI buurtbewoners uit om achter de schermen te komen kijken onder de naam ‘RAI discovery’. Tijdens en na evenementen gaan medewerkers van de RAI de buurt in om op te ruimen. Tenslotte stelt de RAI ruimtes ter beschikking voor groep 8 musicals en voorziet het bejaardentehuizen van een podium of decorstukken wanneer die nodig zijn. Al deze activiteiten zijn georganiseerd onder leiding van de MVO-manager.

44

Indicator

Plek in Top-25

% Positieve invloed

% Negatieve invloed

Werkgelegenheid

1

97%

0%

Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid

2

96%

0%

Inkomsten voor toeleveranciers

3

95%

0%

Kwaliteit en kwantiteit van horeca

4

94%

6%

Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)

5

91%

2%

Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)

6

82%

2%

Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.

7

92%

2%

T&R maakt ons minder afhankelijk van andere sectoren (Negatieve invloed: Regio te afhankelijk van T&R)

8

69%

21%

Kwaliteit van cultureel erfgoed

9

87%

3%

Bijzondere of toonaangevende evenementen

10

85%

2%

Trots van bewoners op de regio

11

92%

5%

Kwaliteit van natuurlijk erfgoed

12

68%

25%

Ontmoetingen tussen mensen

13

85%

4%

Diversiteit

14

71%

7%

Inclusiviteit

15

73%

4%

Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen

16

59%

3%

Kennisontwikkeling en innovatie

17

75%

1%

Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen

18

60%

2%

Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel

19

83%

7%

Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden

20

88%

1%

Carrièreperspectief

21

79%

0%

Sociale cohesie

22

58%

11%

Infrastructuur en mobiliteit

23

68%

15%

Kwaliteit van publieke ruimtes

24

77%

9%

Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer

25

65%

4%

De waarde van toerisme voor de leefomgeving is nadrukkelijk vertegenwoordigd in bovenstaande top 25 van waarden. De leefomgeving maakt enerzijds deel uit van het toeristisch-recreatief product en wordt er anderzijds door beïnvloedt. Daarmee heeft T&R direct invloed, positief en negatief, op de kwaliteit van leven van bewoners. Hoewel uit diverse bevolkingsonderzoeken (Friesland, Limburg, Zeeland) blijkt dat bewoners T&R overwegend steunen, sluiten zij de ogen niet voor de (potentieel) negatieve effecten. Eén van de manieren waardoor T&R (direct) bijdraagt aan de leefomgeving is doordat

de toeristisch-recreatieve voorzieningen en horeca hun diensten en producten aanbieden aan de inwoners van de regio (nr. 4 en 5). Vaak zijn de inwoners zelfs de vaste gasten. Deze inwoners vinden hier ontspanning en afleiding en het aanbod (mits van voldoende kwantiteit, kwaliteit en diversiteit) kan hun kwaliteit van leven en de waardering van hun leefomgeving verbeteren. De ondernemingen/organisaties die deelnamen aan de survey benoemen hun actieve bijdrage aan het realiseren van routenetwerken voor fietsen, wandelen en varen (nr. 7). Wat betreft het organiseren van toonaangevende zakelijke en publieksevenementen (nr. 10) wordt aangegeven dat enerzijds de

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 17. Overzicht scores uit de survey wat betreft de bijdrage van T&R aan maatschappelijke waarden

45

De bijdrage van T&R aan detailhandel (nr. 19) wordt gecreëerd wanneer het daadwerkelijk leidt tot een divers en kwalitatief aanbod, of ervoor kan zorgen dat een bepaald gewenst aanbod niet verdwijnt. Deze keerzijde wordt ook genoemd in de literatuur en de survey; wanneer er te veel bezoekers komen of de bezoekers niet passen bij het bestaande aanbod is de kans op overexploitatie groot. Denk daarbij bij het eenzijdig aanbod van bijvoorbeeld kaas- en souvenirwinkels in de binnenstad van Amsterdam. Voor de relatie tussen T&R en cultureel (nr. 9) en natuurlijk erfgoed (nr. 12) geldt dat het erfgoed enerzijds de regio aantrekkelijk maakt voor toeristen en recreanten en dat T&R anderzijds kan bijdragen aan het in stand houden en toegankelijk maken van dit erfgoed. Denk aan inkomsten uit bestedingen van bezoekers die gebruikt worden voor onderhoud, het in stand houden van ambachten en tradities, investeringen vanuit de sector in cultuur en natuur, T&R als rechtvaardiging voor overheidsinvesteringen in natuur en cultuur en vergroten van bewustzijn van de waarde van natuur en cultuur. Maar er is wel goed bestemmingsmanagement nodig om te voorkomen dat

(te veel) T&R tot een te grote druk leidt op dit erfgoed en/of hoge(re) kosten voor onderhoud. De sector onderkent dit en heeft oog voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van toeristisch-recreatieve faciliteiten in lijn met de bestaande stijl of het cultureel erfgoed, afvalbeheer, circulair bouwen, en andere elementen van duurzaamheid. Respondenten uit de survey en diverse bewonersonderzoeken onderschrijven de positieve bijdrage van T&R aan publieke voorzieningen en infrastructuur (nr. 16). Zij zien dat T&R leidt tot meer investeringen en draagvlak voor nieuwe openbare faciliteiten, zoals openbaar vervoer, gezondheidszorg, politie en het wegennet, en dat er synergie kan ontstaan tussen de behoeften van bezoekers en bewoners (denk bijvoorbeeld aan buslijnen voor toeristen die ook door bewoners gebruikt worden). Uiteraard is er ook weer een keerzijde: bezoekers kunnen ook voor druk zorgen op deze voorzieningen. Het is zaak dat bezoekers worden meegenomen in de planning en het budget van de voorzieningen. Ook voor de kwaliteit van publieke ruimtes (nr. 24) geldt dat bewoners inzien dat de investeringen gedaan vanuit het oogpunt van T&R ook voor hen positief kunnen uitpakken. De aanwezigheid van toeristen en recreanten leidt bovendien tot sfeer, levendigheid en gezelligheid. Op plaatsen waar (te) veel toeristen zijn, kan de invloed echter weer omslaan van positief naar negatief.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

aanwezigheid van toeristen en recreanten en de bijbehorende voorzieningen een regio interessant maakt om er evenementen te organiseren en dat, anderzijds, evenementen weer bijdragen aan de aantrekkelijkheid van de regio voor bezoekers.

Foto: Verkade Fabriek ©Mike Bink

46

Waarde voor sociale processen T&R kan veel invloed hebben op het dagelijks leven van bewoners van een regio68. Deze invloed reikt verder dan de leefomgeving. T&R kan bijdragen aan (het gevoel van) veiligheid, trots, identiteit, inclusie, etc.128. T&R beïnvloedt op deze wijze socio-cultu-

Een veiliger gevoel De ontwikkeling van T&R is gebaat bij een doordachte planning, die gedragen wordt door zowel ondernemers als bewoners. Dit is onder andere van belang voor veiligheid. De aanwezigheid van toeristen en recreanten kan bijdragen aan, maar ook ten koste gaan van, een gevoel van veiligheid (diefstal, gokken, vandalisme, verslaving)71. Recreatie, en dan met name sport, kan een positieve invloed hebben op ( jeugd) criminaliteit en asociaal gedrag omdat het verveling verdrijft, maar ook omdat het sportieve normen met zich meebrengt130 131. Daarnaast kan T&R ook resulteren in een toegenomen gevoel van veiligheid wanneer er bij de

rele aspecten zoals routines en gewoonten, maar zelfs diepere lagen zoals het wereldbeeld en het niveau van waarden129. Of deze invloed positief of negatief uitvalt hangt af van hoe T&R ontwikkeld wordt.

“Door T&R zijn er meer mensen op straat en dat geeft een veiliger gevoel, maar bezoekers kunnen ook voor problemen zorgen.” ~ “We werken mee aan programma’s voor het vergoten van veiligheid in de stad, in het belang van onze bezoekers.” planning gezorgd wordt voor fiets- en wandelpaden, groen en routes ingericht op bezoekersstromen132 133. De meerdere manieren waarop T&R invloed heeft op veiligheid komen ook tot uitdrukking in de percentages in de enquête: 49% positief en 12% negatief. Zie Tabel 18.

Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Veiligheid

49%

12%

-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 18. Survey resultaat ‘Veiligheid’

47

Er is veel geschreven over T&R en regionale trots. De komst van bezoekers kan ertoe leiden dat bewoners hun eigen leefomgeving en cultuur op een andere manier waarderen. Bewoners voelen zich trots, omdat hun regio blijkbaar de moeite waard is om naar toe te komen119. In het geval van musea spreekt men van een ‘bestaanswaarde’ boven op de ‘gebruikswaarde’ en de ‘optiewaarde’; mensen zijn trots op hun museum, ook al gebruiken ze het zelf niet32. Bij evenementen wordt dit het ‘psychische inkomen’ genoemd. Dit is een positief effect van evenementen, verwijzend naar een burgerlijke trots die voortkomt uit het organiseren van een evenement in de eigen omgeving en de socioculturele interactie die daarbij hoort134. Trots komt ook naar voren bij bewonersonderzoeken die de houding ten opzichte van toerisme peilen. In Zeeland was 58% van de deelnemers aan het inwonersonderzoek het eens met de stelling: “Door toerisme “Ons Citymarketingbeleid heeft een substantiële bijdrage geleverd aan de trots van onze bewoners.” ~ “Hoe meer mensen ‘van buiten’ er positief over zijn, hoe meer dat leidt tot trots.” wil ik anderen vertellen wat mijn gemeente te bieden heeft”81. Dit percentage varieerde overigens sterk voor verschillende gemeenten. Dit komt ook naar voren in het scriptieonderzoek naar de houding van de inwoners van Vlissingen ten aanzien van toerisme.

De studente concludeert: veel bewoners zijn trots op Vlissingen, dit is mede door de ontwikkeling van het toerisme127. Een respondent antwoordt treffend: “Ja, best trots, ja! Ik woon hier al heel mijn leven, dus ik weet niet anders natuurlijk. Maar het is gewoon …, het geeft wel altijd een goed gevoel in de zomermaanden, als je zelf op het strand ligt, of op de boulevard loopt. Daar word je toch wel trots op als je dat ziet’’127. In het panelonderzoek dat deel uitmaakte van het bewonersonderzoek in Friesland bleek dat bij-

na driekwart van de deelnemers vindt dat toerisme leidt tot trots en bewustwording van de uniciteit van de Friese cultuur62. Deze bewustwording kan ook worden getriggerd doordat toerisme niet-tastbare tradities en gewoonten op een bewuste manier presenteert. De toeristische industrie helpt bij het in stand houden van immaterieel erfgoed135. In onze survey is de bijdrage van T&R aan ‘trots van bewoners’ veelvuldig onderschreven (92% ziet de positieve invloed, plek 11 in de top 25). Een aantal keer wordt benoemd dat de bijdrage van de eigen organisatie is dat bewoners actief betrokken worden (bijvoorbeeld: ‘wij activeren die trots, onder andere met een instrument: “ask-a-local”’ en ‘wij delen regelmatig berichten op social media waarin we bewoners betrekken om ze een gevoel van trots te laten voelen.’). Ook wordt, in lijn met bovenstaande, genoemd dat toerisme/bezoekers van buitenaf een rol spelen bij het besef van bewoners hoe bijzonder of mooi hun regio is. Zie Tabel 19. T&R kan ook iconische waarde scheppen; attracties of accommodaties krijgen een symbolische betekenis. Denk bijvoorbeeld aan sportaccommodaties. Een stadion wordt vaak een betekenisvolle plek voor een grote groep mensen, door het veelvuldige en regelmatige bezoek en de gedenkwaardige gebeurtenissen die er plaatsvinden. Daarbij spelen factoren zoals ligging en architectuur ook een rol136.

Deze iconische waarde is niet alleen weggelegd voor stadions, denk ook aan de Eiffeltoren in Parijs of de Dam in Amsterdam. Iconische plaatsen krijgen hun karakter omdat er in de loop van de tijd glans wordt toegevoegd door collectieve herinneringen. Bewoners moeten zich echter ook kunnen vinden in deze plek. Zo moest het ‘Dining Wheel’ in Rotterdam, bedoeld als iconische attractie, toch weer worden afgebroken in verband met de privacy van omwonenden137. Het zoeken naar lokaal draagvlak blijft van belang om waarde te creëren. De identiteit van bewoners wordt ook beïnvloed en/of benadrukt door T&R. In het bewonersonderzoek in Limburg gaf 59% aan

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Wij zijn als regio de moeite waard

48

dat “toerisme helpt de culturele identiteit te bewaren”63. Hoewel het ideaal van een homogene identiteit een mythe blijkt138, omdat niet alle bewoners zich even verbonden voelen met een regio139, heeft het toerisme invloed op identiteit. Zo zie je dat regionale verhalen, betekenis en symbolen uit de dagelijkse praktijk worden gebruikt in promotiemateriaal140. Dit gebruik van identiteit brengt bewustwording onder bewoners. Daarbij is, zo blijkt ook uit de antwoorden van de deelnemers aan de survey, balans essentieel: Het toeristisch-recreatief aanbod, en de levendigheid die daarmee gepaard gaat, kan maken dat mensen zich prettig en vertrouwd voelen – maar wanneer het aanbod te veel op mensen ‘van buiten’ gericht is kan het leiden tot verschraling van het aanbod. Hoewel nog steeds 64% van de respondenten een positieve invloed ziet van T&R op de ‘mate van thuisvoelen’, ziet 20% een negatieve invloed en eindigt deze indicator van waarde niet in de top 25. Zie Tabel 19. Ook in de literatuur wordt de noodzaak tot balans benadrukt: commodificatie ligt op de loer en er is een dunne scheidslijn tussen een authentiek verhaal gebruiken en een authentiek verhaal uitbuiten. Van

der Duim en Lengkeek suggereren om in het gebruik van identiteit niet alleen rekening te houden met de grote gemene deler, maar om juist rekening te houden met praktijken, perspectieven en belangen van verschillende groepen. Deze meerstemmigheid creëert een rijkere voorstelling van een bestemming, die de lokale identiteit en de verbondenheid met de regio versterken140. Het betrekken van bewoners bij bestemmingsontwikkeling is een voorwaarde om de identiteit en cultuur te laten groeien in plaats van aan te tasten141.

“Wij vertellen het verhaal van Ermelo en de Veluwe en zetten in op regiobewustzijn.” ~ “Doordat wij evenementen met een landelijke uitstraling kunnen faciliteren, dragen wij positief bij aan het imago van de regio.” ~ “[Massa]toerisme kan leiden tot verschraling van het aanbod. Zoals souvenirs voor de toeristen, een dans speciaal voor de toeristen. Het authentieke verdwijnt, ook al denkt de toerist dat het een authentieke beleving is.”

Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Trots van bewoners op de regio

92%

5%

11

Mate waarin bewoners zich thuis voelen in de regio

64%

20%

-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 19. Survey resultaat ‘Trots van bewoners op de regio’ en ‘Mate waarin bewoners zich thuis voelen in de regio’

49

T&R kan ook leiden tot culturele uitwisseling; een beter begrip tussen bewoners en bezoekers. Ontmoetingen tussen beiden zijn onvermijdelijk, omdat bewoners deel uitmaken van de ‘toeristische ervaring’142 143 144 . Zelfs wanneer dit niet de prioriteit is van bezoekers zijn er veel (kortdurende) interacties ten behoeve van informatie of aankopen van goederen en diensten. Allport suggereert in zijn ‘intergroup social theory’ dat wanneer groepen mensen met verschillende achtergronden en culturen contact hebben en elkaar leren kennen, zij zo vooroordelen uit de weg ruimen en vriendschap kunnen sluiten146. Er zijn dan ook studies waaruit blijkt dat bewoners culturele uitwisseling benoemen als voordeel van toerisme147. De uitkomst van de ontmoeting tussen bezoekers en bewoners is echter precair. Het hangt af van zowel de bewoners als de bezoeker. Het opleidingsniveau van bewoners is van invloed op de mate waarin ze kunnen communiceren met bezoekers en daarnaast speelt het beeld wat ze hebben van bezoekers een rol148. Wanneer bewoners zich verdiepen in de taal en de achtergrond van bezoekers is er meer kans op wederzijds begrip. De kwaliteit van het contact hangt ook af van de bezoekers; zo maakt het type bezoeker uit en zijn de verwachtingen van de bezoeker en hun persoonlijke instelling (bijvoorbeeld tolerantie) van belang149 150.

Tenslotte heeft culturele uitwisseling alleen kans van slagen als er aan de volgende criteria voldaan worden: er moet een zekere mate van gelijkheid zijn, de groepen moeten samenkomen én er moet steun zijn van de lokale autoriteiten151. Deze steun moet verder gaan dan het niet ‘in de weg zitten’152; de overheid kan positief bijdragen door middel van investeringen in educatie van bewoners en door zich bewust te richten op een bepaald soort bezoekers. Zie bijlage 1 voor een overzicht van de rollen van verschillende overheden met betrekking tot het managen van T&R. In onze survey wijzen veel van de respondenten op de ‘faciliterende’ rol die de orga-

nisatie heeft bij ontmoetingen tussen mensen. Een voorbeeld hiervan zijn de musea, waar in 2019 32,6 miljoen bezoekers waren bij meer dan 400 musea aangesloten bij de Museumvereniging en 34 miljoen bij alle musea in Nederland. 153Ook wordt genoemd “Werknemers in het toerisme komen veel meer in aanraking met reizigers en ontmoeten dus mensen die zij anders wellicht nooit hadden ontmoet.” ~ “Wij brengen toeristen en lokale mensen op respectvolle wijze bij elkaar. Dat bevordert het begrip voor elkaar. Indien toerisme niet respectvol wordt uitgevoerd, is het juist negatief.” ~ “Wij hosten en sponsoren veel buurtinitiatieven: De burenborrel, de schoonmaakdag, etc.” ~ “Ons guesthouse ligt in een Nubisch dorp waardoor er direct contact is tussen toeristen en lokale bevolking. We organiseren ook maaltijden met/bij Nubische families, medewerkers nodigen klanten uit bij hen thuis, etc.” ~ “Vrijwilligerswerk op het kasteel heeft sterke ontmoetingsfunctie” dat toerisme een belangrijke rol speelt in de samenleving: als er geen ‘bezoekers van buitenaf’ komen is er minder diversiteit in de ontmoetingen tussen mensen. Ook ontmoetingen die in buitenlandse regio’s plaatsvinden tussen Nederlanders en ‘locals’ hebben een positieve invloed op het perspectief van mensen, wanneer ze terugkomen in Nederland.

Een te grote drukte en/of te grote verschillen tussen bewoners en bezoeker kunnen ertoe leiden dat bewoners de interactie met bezoeker als negatief percipiëren. 85% ziet een positieve invloed van T&R op ontmoetingen tussen mensen en in de Top-25 staat deze waarde op 13. Zie Tabel 20. Case-beschrijving 9 laat zien hoe de ‘Untourist Movement’ tracht bijzondere en waardevolle ontmoetingen te creëren tussen bewoners en bezoekers, en waar ze dan tegenaan lopen.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Beter begrip van én voor de ander

50

Tabel 20. Survey resultaat ‘Ontmoetingen tussen mensen’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Ontmoetingen tussen mensen

85%

4%

13

Case-beschrijving 9: Samen toerisme opnieuw uitvinden (Untourist Movement)

Negatieve factoren zijn: • Er was en is geen goede geldschieter of subsidieverstrekker. Dit betekent dat sommige betrokkenen best wat voor elkaar krijgen, maar anderen minder dan je zou willen. Dit laatste is niet leuk om op te schrijven, omdat de betrokken mensen dat niet verdienen. Iets politieker verwoord waren de middelen om een goed team te kunnen betalen niet beschikbaar. • Tijdrovend. Het vergt een grote tijdsinvestering om zoiets als de Untourist Movement te creëren en dat maakt het lastig schaalbaar. • Onderwerp kan gevoelig liggen. Die gevoeligheden werken ook als een soort van drempel. Bepaalde partijen willen niet meedoen. De gemeente is er daar bijvoorbeeld een van. Maar ook andere grote partijen. Het gaat om een gevoelig onderwerp en een wat spannende aanpak, waar sommige mensen liever niet hun handen aan branden. Het is moeilijk om een partij te vinden die het initiatief kan dragen en wil financieren.

Naast contact tussen bewoners en de toeristen/recreanten is er in de survey ook gevraagd naar het contact tussen de bewoners en de toeristisch-recreatieve organisaties/ ondernemingen zelf. Tabel 21 laat zien op welke manier(en) dit contact plaatsvindt. De 4e optie ‘Contact tussen bewoners en de klanten/gasten ...’ refereert aan het hier-

boven besproken contact tussen bewoners en bezoekers. Bij alle andere opties gaat het dus om andere vormen van contact. Hierbij komt dominant naar voren dat bewoners toch vooral zelf klanten/gasten zijn van de toeristisch-recreatieve organisatie en/of daar werkzaam zijn.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

De Untourist Movement in Amsterdam is gericht op de toekomst van toerisme door het organiseren van leuke activiteiten waarbij toeristen actief en bewust bijdragen aan de stad, zijn bewoners en de wereld als geheel. Voorbeelden zijn ‘Marry an Amsterdammer for a day’, ‘From Trash to Treasure’, ‘Weed dating’, ‘Kids cooking Class’ en ‘Trash Hero’ (www.untouristguide.com). Tijdens het organiseren van deze activiteiten heeft de organisatie te maken gehad met positieve maar ook negatieve factoren. De positieve factoren zijn onder andere: • Een positieve route kiezen. Wat heel goed werkte, was om alles positief te benaderen. “Change with a smile” is daarom ook de subtitel van het boek dat is uitgebracht. De toeristische situatie in Amsterdam is een uitdaging. Er is veel kritiek en niet altijd veel actie. Door de activiteiten te framen op een positieve manier, is voortuitgang mogelijk. • Media. Over de hele wereld is over de Untourist Guide geschreven. Ook door internationale topkranten, zoals the Guardian, Monde el Pais en Telegraph. Maar ook natuurlijk nationale kranten, zoals NRC en ’t Parool, hebben er aandacht aan besteed. Dat is natuurlijk top en niet toevallig. Vanaf begin af aan is daarop gestuurd door na te denken hoe de activiteiten nieuwswaardig te maken zijn. • Bouwen met de mensen die iets willen.

Op allerlei manieren samen dingen tot stand brengen, met bloed, zweet en tranen en met een ‘coalition of the willing’.

51

Tabel 21. Contact tussen organisaties en bewoners Hoe vindt er contact plaats tussen uw organisatie en de bewoners van de regio? Bewoners als klant/gast

52%

Bewoners als medewerkers

50%

Bewoners als ambassadeur

30%

Contact tussen bewoners en de klanten/gasten van mijn organisatie (niet zijnde bewoners) 30% Bewoners hebben adviesrol

27%

Geen contact

2%

Anders, namelijk ...

4%

“Als buurtcafé krijgen wij vele vragen om hulp” ~ “Door mijn grote netwerk ken ik lokale gidsen, musici, bewoners die werkzaam zijn in de dienstverlening. Met hen, en weer via hun contacten, breid ik het netwerk uit en kan zo prachtige en bijzondere programma’s maken. Bewoners zijn zich ervan bewust dat mijn organisatie een maatschappelijke waarde heeft in de regio.” en hun organisatie/onderneming positief tot zeer positief wordt ervaren. 80% heeft het idee dat bewoners zich bewust zijn van de maatschappelijke waarde van T&R in de regio. 70% van de ondervraagden heeft dat idee ook als het gaat om het beeld dat bewoners specifiek van hun organisatie/onderneming hebben.

Toch plaatsen ze ook wat kritische noten als het gaat om bewustzijn van bewoners. Zie de laatste twee quotes hiernaast. Een aantal van de respondenten geeft aan, in tegenspraak met bovenstaande algemene conclusie, dat er wel draagvlak is voor R&T maar dat bewoners zich niet of onvoldoende bewust zijn van de economische en maatschappelijke waarde van de sector.

“Bewoners zien geen verband tussen bezoekers van buiten de regio en de culturele voorzieningen. Voor dat begrip moeten eerst een aantal musea verdwijnen (bijv. door corona) […]. Wellicht dat dit enig begrip teweegbrengt.” ~ “Ik denk dat veel bewoners de maatschappelijke waarde van het Rijksmuseum voor de regio onderkennen, maar dat dat in relatie tot toerisme (in de pre-corona situatie) soms ook als negatief werd ervaren i.v.m. toegenomen drukte in de stad.”

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Bij anders, namelijk ... is vermeld dat bewoners een rol spelen als leverancier, dienstverlener of vrijwilliger en actief betrokken worden bij stakeholdersprocessen. Een aantal organisaties geeft aan bezig te zijn om bewoners een actievere rol te geven, bijvoorbeeld bij het rondleiden of informeren van toeristen. Op de vraag wat de mate van contact is tussen de organisatie en de bewoners van de regio geeft meer dan de helft (56%) een waardering 4 of 5 (0=geen contact, 5=intens contact). Slechts 8% van de ondervraagden geeft aan dat de organisatie/onderneming geen of zeer minimaal contact heeft met bewoners van de regio. Vervolgens geeft ruim 80% van de ondervraagden aan dat contact tussen bewoners

52

Iedereen mag mee doen Voor de (Nederlandse) samenleving is het van belang dat zoveel mogelijk mensen een kans krijgen om mee te doen. De toeristisch-recreatieve sector speelt belangrijk rol in inclusie: ze biedt werkgelegenheid aan mensen met vele verschillende achtergronden, leeftijden en opleidingsniveaus en aan vrouwen, jongeren en voor mensen in rurale (krimp) regio’s154. Een onderzoek naar de werkgelegenheid van toerisme in Canada laat bijvoorbeeld zien dat binnen toerisme vrouwen, jongeren, laagopgeleiden en migranten oververtegenwoordigd zijn. Dit geldt met name voor de horeca155. Dit zit deels in het karakter van de werkzaamheden, maar er worden ook bewust kansen gecreëerd door bijvoorbeeld leerplaatsen voor mensen met een beperking.

Zie Case-beschrijving 10 voor de manier waarop Café Centraal, Watersport-camping Heeg en Diergaarde Blijdorp omgaan met inclusie: zowel wat betreft hun werknemers als de omgang met hun klanten/gasten. “Onze autistische collega is nu 4 jaar in dienst en ging van: je niet durven aankijken, naar het podium van het personeelsfeest als beste danser van ons allemaal.” ~ “In ons bedrijf werken 7 medewerkers met afstand tot de arbeidsmarkt.” ~ “Door meer toeristen met een beperking wordt ook vaker de waarde gezien van aanpassingen. In hotels, openbare gebouwen en horeca, maar ook op straat d.m.v. goede stoepafgangen, etc.”

Case-beschrijving 10: Café Centraal, Watersportcamping en Diergaarde Blijdorp Enkele ondernemers zoals Café Centraal te Soest en Watersportcamping Heeg werken samen met zorginstellingen om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een kans te geven zichzelf verder te ontwikkelen. Het directe contact met andere mensen is ideaal voor de ontwikkeling en zelfstandigheid van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

De sector wordt zich steeds bewuster van diversiteit. De Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur (RRKC) en de Erasmus Universiteit Rotterdam analyseerden tachtig jaarverslagen van Rotterdamse culturele instellingen en hielden een enquête onder 65 vertegenwoordigers. Meer dan de helft van de instellingen gaf aan zich aan de code culturele diversiteit te houden. 41% voerde expliciet beleid om culturele diversiteit te bevorderen156. Diversiteit gaat verder dan het personeelsbestand. Zo heeft Theater Zuidplein een eigen aanpak. Zij baseren hun programma grotendeels op wat het publiek wil

zien en maken eigen producties, in plaats van dat ze slechts zoeken naar publiek voor bestaand aanbod157. Ook musea bewegen zich van een tentoonstellende en beherende functie naar een sociaalmaatschappelijke functie158 en hanteren daarbij inclusieve benaderingswijzen159. Dit wordt ook wel ‘nieuwe museologie’ genoemd159. Een voorbeeld is het Arnhems openluchtmuseum. De tentoonstelling van de Molukkenbarak, de barak waarin in de jaren 60 Molukkers werden gehuisvest, wachtend op terugkeer naar hun vaderland,

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Diergaarde Blijdorp in Rotterdam vindt het belang van toegankelijkheid voor minder validen en blinden vanzelfsprekend. Zo zijn er scankassa’s voor mensen in een rolstoel en tal van faciliteiten om toegankelijk te zijn voor minder validen en blinden. Diergaarde Blijdorp vindt dit normaal maar het wordt door anderen wel als bijzonder gezien.

53

kwam tot stand in nauwe samenspraak met Molukse groepen159. Daarbij bieden veel musea bewust meerdere perspectieven159. Zo biedt het Openluchtmuseum niet alleen het Moluks perspectief, maar ook het perspectief van de slachtoffers van de treinkapingen door Molukkers. “Door berichtgeving op social media proberen we wetenswaardigheden etc. te delen zodat mensen meer vertrouwd raken met diverse achtergronden.” ~ “Onze teamleden komen uit 40 verschillende landen, zij vormen met zijn 350-en een extreem hecht team.” ~ “Tijdens festivals ontstaat er een band tussen bezoekers van diverse achtergronden en wordt aangemoedigd dat iedereen zichzelf kan zijn.” ~ “Voor ons werken zowel christenen als moslims, wat wederzijds begrip stimuleert.” T&R schept een plek waar gespeeld mag worden, een plek voor het ongewone160. Sport en spel, evenementen, kunst maar ook attractieparken bieden speelsheid en luchtigheid160. Dit kan er mede voor zorgen dat ‘anders’ geaccepteerd wordt. Op festivals

kunnen obscure bandjes staan, attracties kunnen aandacht vragen voor emancipatie en reisgidsen kunnen taboes doorbreken; T&R geeft daar ruimte voor. “Als ontmoetingsplaats voor de mensen met als smeermiddel de natte en droge horeca draagt het zeker bij aan de sociale cohesie.” ~ “Door toerisme kan het zijn dat een conflict minder snel echt escaleert.” ~ “Bestemmingen moeten niet worden overspoeld door toeristen, waardoor de lokale bevolking verdreven wordt. Het hoort samen te gaan, zodat toerisme bijdraagt aan sociale cohesie.” Ook uit de percentages van de survey (Tabel 22) blijkt dat de positieve invloed van T&R op inclusie en diversiteit erkend wordt. Sociale cohesie scoort wat lager (58%), en door 11% van de respondenten wordt erop gewezen dat er ook negatieve invloed van T&R kan uitgaan. Uit de toelichtingen (zie ook de quotes hiernaast) blijkt dat het daarbij vooral gaat om de situatie waarbij te veel toerisme de sociale cohesie in gevaar brengt. Case-beschrijving 11 hieronder laat zien hoe Café Centraal bijdraagt aan sociale cohesie.

Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Inclusie

73%

4%

15

Diversiteit

71%

7%

14

Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen

60%

2%

18

Sociale cohesie

58%

11%

22

Case-beschrijving 11: Sociale cohesie (Café Centraal) De ondernemer van Café Centraal is begonnen in Soest en is vervolgens uitgebouwd naar 6 andere horecabedrijven. De maatschappelijke waarde van de vestigingen, en de sector in het algemeen, is dat het kan fungeren as het “cement tussen de stenen”. Oftewel, mensen kunnen verbinden. Daarnaast is de ondernemer veel bezig met vrijwilligerswerk en actief in de gemeente door het organiseren van allerlei activiteiten, zoals intochten, festiviteiten, arrangementen, creëren van toeristische routes en goede doelen.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 22. Survey resultaat ‘Inclusie’, ‘Diversiteit’, ‘Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen’ en ‘Sociale cohesie’

54

Conclusies De bijdragen die T&R levert aan sociale processen zijn vooral te vinden in de tweede helft van de top-25. Het gaat hier dan ook om effecten die niet iedereen onmiddellijk zal opmerken of wellicht wat minder vanzelfsprekend zijn. De aanwezigheid van toeristen en recreanten kan bijdragen aan een gevoel van veiligheid. Bijvoorbeeld wanneer er bij de planning gezorgd wordt voor fiets- en wandelpaden, groen en routes die ingericht zijn op bezoekersstromen. Tegelijkertijd kan T&R ook een negatieve invloed hebben op de gepercipieerde veiligheid (diefstal, gokken, vandalisme, verslaving).

Er is veel geschreven over T&R en regionale trots (nr. 11). Bewoners waarderen hun eigen leefomgeving en cultuur op een andere manier met de komst van bezoekers. Zij voelen zich trots, omdat hun regio blijkbaar de moeite waard is om naar toe te komen. Toeristisch-recreatieve voorzieningen (sportstadia, musea, bijzondere gebouwen) krijgen een iconische waarde, die bijdraagt aan de identiteit van de regio. Het gebruik van regionale verhalen, betekenis en symbolen binnen toerisme kan die identiteit verder versterken, hoewel commodificatie op de loer ligt. Het betrekken van bewoners bij bestemmingsontwikkeling is een voorwaarde om de identiteit en cultuur te laten groeien in plaats van aan te tasten.

Indicator

Plek in Top-25

% Positieve invloed

% Negatieve invloed

Werkgelegenheid

1

97%

0%

Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid

2

96%

0%

Inkomsten voor toeleveranciers

3

95%

0%

Kwaliteit en kwantiteit van horeca

4

94%

6%

Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)

5

91%

2%

Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)

6

82%

2%

Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.

7

92%

2%

T&R maakt ons minder afhankelijk van andere sectoren (Negatieve invloed: Regio te afhankelijk van T&R)

8

69%

21%

Kwaliteit van cultureel erfgoed

9

87%

3%

Bijzondere of toonaangevende evenementen

10

85%

2%

Trots van bewoners op de regio

11

92%

5%

Kwaliteit van natuurlijk erfgoed

12

68%

25%

Ontmoetingen tussen mensen

13

85%

4%

Diversiteit

14

71%

7%

Inclusiviteit

15

73%

4%

Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen

16

59%

3%

Kennisontwikkeling en innovatie

17

75%

1%

Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen

18

60%

2%

Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel

19

83%

7%

Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden

20

88%

1%

Carrièreperspectief

21

79%

0%

Sociale cohesie

22

58%

11%

Infrastructuur en mobiliteit

23

68%

15%

Kwaliteit van publieke ruimtes

24

77%

9%

Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer

25

65%

4%

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 23. Overzicht scores uit de survey wat betreft de bijdrage van T&R aan maatschappelijke waarden

55

Binnen de ondernemingen/organisaties van de sector T&R is sprake van werknemers met vele verschillende achtergronden, leeftijden en opleidingsniveaus. Inclusiviteit (nr. 15) is dan ook belangrijk voor de toeristisch-recreatieve sector. De sector biedt werkgelegenheid voor o.a. laaggeschoolden, vrouwen, jongeren en mensen in rurale (krimp) regio’s – en biedt onderwijs en banen voor mensen met minder kansen (nr. 18). De sector wordt zich ook steeds bewuster van diversiteit (nr. 14). Denk bijvoorbeeld aan musea en andere culturele instellingen die diversiteit actief bevorderen. De rol die de sector speelt in het samenbrengen van mensen (zie ook hierboven) maakt dat ze een belangrijke bijdrage kan leveren aan sociale cohesie (nr. 22).

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

T&R kan leiden tot culturele uitwisseling (in de survey aangeduid als ‘ontmoetingen tussen mensen’ – nr. 13). Wanneer groepen mensen met verschillende achtergronden en culturen contact hebben en elkaar leren kennen, kunnen zij vooroordelen uit de weg ruimen en vriendschap sluiten. In het verlengde van contact tussen bewoners en bezoekers ligt het contact tussen bewoners en de toeristisch-recreatieve bedrijven. De ondernemingen/organisaties die deelnamen aan de survey zien bewoners als gast (52%), medewerker (50%), ambassadeur (30%) of adviseur (27%) en waarderen het contact overwegend als (zeer) intensief (56%) en als (zeer) positief (80%). 80% van de organisaties heeft het idee dat bewoners zich bewust zijn van de maatschappelijke waarde van T&R. 70% van de ondervraagden heeft dat idee ook als het gaat om het beeld dat bewoners specifiek van hun organisatie hebben.

Foto: De haven van Steenwijk copyright Hiswa Recron

56

Foto: Rooftop Garden ©NBTC Rotterdam

Behouden / vergroten van maatschappelijke waarde

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

In de survey hebben wij de ondernemingen/organisaties gevraagd of zij plannen hebben om in de komende 3 jaar te investeren. De vervolgvraag was of, en hoe, deze investering hun maatschappelijke waarde vergroot. In dit hoofdstuk bespreken we de antwoorden op deze vragen.

57

Tabel 24 laat zien dat 66% van de respondenten in de survey plannen heeft om te investeren. Uit tabel 25 blijkt dat, binnen die groep van 66%, 43.7% voorziet dat deze investering de bijdrage vergroot aan de regionale economie. Voor het voorzieningenniveau, leefomgeving en sociale processen zijn de percentages respectievelijk 33.1%, 31.4% en 28.6%4. In de toelichtingen, de laatste kolom van Tabel 25, komen dezelfde verklaringen terug als hierboven besproken zijn. Bij economische waarde gaat het

bijvoorbeeld over het genereren van meer werkgelegenheid, bijdrage aan het vestigingsklimaat en meer bestedingen In de survey werd gevraagd naar de bijdrage van de investering aan het voorzieningenniveau en de leefomgeving. In deze rapportages is dit samengevoegd tot het element ‘leefomgeving’. Hier worden nu nog wel de twee afzonderlijke percentages getoond.

4

Tabel 24. Investeringsplannen Ja

65.7%

Nee

12.2%

Weet ik nog niet

22.0%

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Heeft u de komende 3 jaar plannen om te investeren?

Foto: Piet Hein Eek restaurant_©Bobby Born

58

Tabel 25. Relatie investering maatschapelijke waarde Vergroot deze investering de maatschappelijke waarde van uw organisatie? De investering vergroot onze bijdrage aan de regionale economie.

43.7%

Meer werkgelegenheid, maakt regio aantrekkelijker, verbeterd vestigingsklimaat voor bedrijven, meer bestedende bezoekers, lange verblijfsduur, meer inkomsten, meer indirecte effecten (afnemen van producten van toeleveranciers/betrekken van lokale ondernemers bij uitvoeren investeringsplannen), meer belastinginkomsten.

De investering draagt bij aan het voorzieningenniveau.

33.1%

Meer bezoekers leidt tot meer gebruik van en inkomsten voor horeca en detailhandel, meer/betere recreatieve voorzieningen voor bewoners, meer bezoek leidt tot op peil houden publieke voorzieningen, meer aandacht voor duurzaamheid, in stand houden kwaliteit erfgoed, verbetering kunst- en cultuurbeleving, nieuwe creatieve programma’s, podium voor startende kunstenaars, leefomgeving wordt prettiger, aantrekkelijker en mooier, verbetering wandel- en fietspaden, bijdrage aan levendigheid, tegengaan leegstand, onderhoud en modernisering van oude gebouwen, verbeterd vestigingsklimaat voor bewoners, in stand houden/verbeteren natuur en landschap, onderhoud/verbetering kwaliteit publieke ruimte, verbetering balans tussen bewoners, bezoeker en natuur.

De investering draagt bij aan sociale processen

28.6%

Deze investering zorgt niet voor grotere maatschappelijk waarde van mijn organisatie

6.5%

Weet ik niet

8.2%

Anders, namelijk

2.4%

Veiligere omgeving, (beter) belichten van sociaal-maatschappelijke thema’s, creëren arbeidsplekken voor mensen met afstand tot arbeidsmarkt, faciliteren van ontmoeten, discussiëren en verbinden, aanzetten tot/ facilitering van scholing (samenwerking met scholen), meer samenwerking (mensen en instellingen), meer aandacht voor inclusie (identiteit van verschillende groepen versterkt, en met elkaar in balans gebracht), grotere toegankelijkheid diverse groepen, kunst en cultuur laagdrempelig maken.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

De investering draagt bij aan de kwaliteit 31.4% van de leefomgeving.

59

Uiteraard leidt een voornemen tot investeren niet per definitie tot het realiseren van die investering. We vroegen daarom welke factoren naar verwachting een rol spelen om de investering wel of niet uit te voeren. Zie Tabel 26. Hier gaat het wederom om de antwoorden voor de 66% van de respondenten die plannen hebben om te investeren. Het spreekt voor zich dat financiële middelen, de ontwikkeling van de

coronapandemie en marktomstandigheden een belangrijke rol spelen, maar er wordt ook nadrukkelijk gekeken naar ondersteuning vanuit de overheid en regels- en richtlijnen. Dit is een logisch opstapje naar het volgende hoofdstuk, waarin we kijken naar de rollen van partijen bij het behouden en/ of vergroten van maatschappelijke waarde.

Tabel 26. Factoren om investeringen wel of niet uit te voeren Welke factoren spelen een rol bij het besluit om wel of niet deze investering(en) uit te voeren? 48.6%

De ontwikkeling van de coronapandemie

34.7%

Ondersteuning/subsidie vanuit de overheid

35.5%

Marktomstandigheden

29.4%

Regels en richtlijnen

14.7%

Tijd

14.3%

Beschikbare arbeidskrachten

9.0%

Kennis

8.2%

Overig, namelijk ...

5.7%

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Financiële middelen

Foto: Stadsstrand Harderwijk_©Jurjen Drenth i.s.m. Visit Veluwe

60

Foto: Ontvangsbalie Hospitality event © Kennisnetwerk Destinatie Nederland

In de survey en de cases hebben we de organisaties vanuit de sector ook gevraagd welke rollen de verschillende partijen in hun omgeving zouden moeten spelen bij het behouden en/of vergroten van hun maatschappelijke waarde. Om welke partijen gaat het daarbij en hoe kunnen zij de sector en onderliggende branches op optimale wijze helpen. Hieronder bespreken we dit per partij, startend met een aantal aanbevelingen die gelden voor alle partijen en vervolgens aanbevelingen die gelden voor alle overheden. Bijlage 1 geeft een overzicht van de huidige rollen van diverse overheden met betrekking tot het managen van toerisme en recreatie.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Hulp bij het behouden / vergroten van maatschappelijke waarde

61

Alle partijen • Zet in op samenwerking. Een bestemming bestaat niet uit één organisatie. Ze bestaat als leefomgeving waarin, naast de toeristisch-recreatieve sector, bewoners en andere sectoren zich bewegen. Daarom kan de sector niet anders dan samenwerken met zowel private als publieke stakeholders118 161. Maar deze afhankelijkheid is wederzijds; andere spelers kunnen profiteren van T&R. Het gaat hierbij niet alleen om een multi-stakeholder aanpak, maar ook om een aanpak op verschillende niveaus; lokaal, provinciaal, nationaal én internationaal. Ondanks dat veel vraagstukken zich op regioniveau afspelen, waardoor er bijvoorbeeld samenwerking tussen gemeentes nodig is10, is er samenwerking nodig tussen verschillende overheidsniveaus (zie bijlage 1). Tussen bestuurslagen moet worden afgestemd en kan het Rijk een agenderende en stimulerende rol vervullen10. Naast de private sector en overheidsinstellingen is er ook een rol voor niet-gouvernementele organisaties en bewoners84. • Betrek bewoners. Met betrekking tot bewoners kan een gebrek aan inspraak afbreuk doen aan de steun voor T&R. Uit het bewonersonderzoek in Zeeland blijkt dat slechts 12% het eens was met de stelling “Ik heb een stem in de beslissingen rond toeristische ontwikkelingen in mijn gemeente”81. Het betrekken van bewoners, de tweede aanbeveling, wordt steeds belangrijker.

Dit komt ook duidelijk tot uitdrukking in de nieuwe Omgevingswet waarbij participatie van alle stakeholders, inclusief burgers, een belangrijke pijler is. Zo zijn er in Zeeland bijvoorbeeld participatiebijeenkomsten voor de Veerse Meer-visie81. Maar ook op minder formele manieren hebben burgers invloed op besluitvorming. Zo zijn er regelmatig burgerinitiatieven en petities. Er waren protesten tegen diverse grootschalige recreatiecomplexen, die resulteerden in wijzigingen in de provinciale besluitvorming. Bij het serieus nemen van de draagkracht van een bestemming is er geen andere mogelijkheid dan bewoners erbij te betrekken. Daarbij moet er niet alleen oog zijn voor de meerderheid. Minderheden en kwetsbare groepen dienen te worden meegenomen84.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Ontwikkel en deel kennis over het realiseren van balans. Een derde aanbeveling betreft kennis. Kennis over bezoekersdruk en over draagkracht10. Veel effecten van T&R, zowel positief als negatief, zijn context-afhankelijk. Er is dus geen oplossing die overal werkt. Zo zijn de effecten afhankelijk van het type toerisme en toeristen, bewoners en de fysieke omgeving84. Er is kennis nodig over de effecten van T&R op de leefomgeving en samenleving, maar ook over de effecten van interventies10. Om te voorkomen dat de effecten een regio ‘overkomen’ is het daarnaast nodig dat druk en de draagkracht worden gemonitord10 161. RLI pleit in haar advies ‘waardevol toerisme, onze leefomgeving verdient het (2019)’ voor het opbouwen en onderhouden van een krachtige kennisinfrastructuur.

62

Alle overheden • Hanteer een brede aanpak t.o.v. T&R. Een aanpak die zich niet alleen richt op economische profijt of de zakelijke kant, maar waarbij er ook oog is voor de kansen en mogelijke negatieve gevolgen voor leefomgeving en sociale processen10 84 162. Dit vraagt om een brede agenda voor T&R, waarbij verbinding gezocht wordt met andere beleidsterreinen: mobiliteit, vastgoed, openbare ruimte, natuur, erfgoed, milieu en leefbaarheid10. • Denk en beweeg mee met ondernemers. Vrijwel alle ondernemers onderschrijven het advies dat de overheidsinstellingen moeten meedenken en meebewegen. Ondernemers met maatschappelijk relevantie moeten sterker omarmt worden. In een gesprek met een overheidsinstelling wordt vaak vertelt wat niet moet of niet kan, maar het alleen benoemen van problemen is niet oplossingsgericht. • Ondersteun nieuwe initiatieven. Nieuwe maatschappelijke initiatieven moeten ondersteund worden en overheidsinstellingen kunnen dit financieren. Vanuit de overheid wordt er gestuurd op initiatieven vanuit de ondernemers, maar dan moet er wel steun zijn wanneer zich kansen voordoen. Samen kunnen die kansen dan opgepakt worden. • Faciliteer afstemming. Overheidsinstellingen kunnen het gesprek faciliteren door de belanghebbenden bij elkaar aan tafel te brengen; bedrijven, bewoners, niet-gouvermentele organisaties, etc.

Verschillende stemmen en verschillende groepen bij elkaar aan tafel krijgen om te zoeken naar waar iedereen ‘common ground’ ziet. Dit proces is tijdsintensief, maar creëert wel draagvlak.

Nationale overheid

• Neem toerisme serieus als bedrijfstak. De miscommunicatie tussen de nationale overheid en ondernemers begint met onvoldoende bewustzijn van de rol die T&R in Nederland heeft. Het gaat om een grote sector, met vele en hele diverse toeleveranciers en een belangrijke maatschappelijke rol. Daar tegenover staat vrij minimale aandacht vanuit de overheid (zie ook bijlage 1). • Zet in op kennis over en van T&R bij de Rijksoverheid. De minimale rol van de Rijksoverheid in T&R gaat – in de perceptie van ondernemers - samen met gebrek aan kennis over T&R bij diezelfde overheid. De coronapandemie maakt de afstand tussen de Rijksoverheid en toeristisch-recreatieve ondernemers duidelijk zichtbaar en zou juist een moment kunnen zijn om, door het vergroten van kennis, die afstand te verkleinen.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Verklein de afstand tot ondernemers. De rijksoverheid staat nu te ver weg van de ondernemer. Daarvoor zijn verschillende redenen genoemd, maar onderliggend is de “onleesbare gebruiksaanwijzing” van de overheid richting de sector T&R.

63



• Geef T&R een logische plek binnen de Nationale overheid. Nu past T&R overal bij, maar niemand voelt zich echt verantwoordelijk (zie bijlage 1 voor een overzicht van de rollen van diverse overheden met betrekking tot T&R). De verwachting is dat we na de coronapandemie anders tegen T&R aankijken en daar kan de overheid een grote rol bij spelen. Er wordt dan ook gepleit voor een verankering van deze rol in bijvoorbeeld een staatsecretaris van toerisme. In veel andere landen is een dergelijke aparte eenheid gebruikelijk. • Hervorm het (toeristen)belastingsysteem. Enkele ondernemers pleiten voor een ander belastingsysteem, waarin positieve (maatschappelijke) impact wordt gestimuleerd en negatieve impact wordt belast. Er zou meer geregeld kunnen worden wanneer de maatschappelijke impact moet worden meegenomen.

Provinciale overheid • Verklein de afstand met ondernemer en wees meer zichtbaar. Bij de provinciale overheid benoemen veel ondernemers de afstand of onzichtbaarheid. Eigenlijk komt een ondernemer alleen in aanraking met de provincie als die tussen wal en schip valt of bij het naleven van veiligheidsaspecten. • Draai niet opeens subsidies terug. Zeven jaar geleden zijn enkele subsidies sterk teruggedraaid, waardoor veel ontslagen zijn gevallen en enkele ondernemers in rode cijfers zijn beland.

• Werk gezamenlijk aan een lange termijnvisie. Zorg voor een betere samenwerking tussen provincie, gemeentes en de sector en werk samen aan een lange termijnvisie. Een goed voorbeeld is de 24-uurskaart in de regio Arnhem, die in samenspraak met ondernemers, gemeentes en provincie is ontwikkeld. Door te werken aan een lange termijnvisie kan er verdieping plaatsvinden. Gezamenlijk kun je wat bereiken.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Maak subsidieaanvragen eenvoudiger. In de huidige wetgeving is het lastig om subsidies aan te vragen vanwege de vele voorwaarden en regels. Vaak zijn subsidies ook niet toereikend om initiatieven kostendekkend te ontwikkelen. De complexiteit rondom aanvragen is daarnaast deels te wijten aan ambtenaren die zich star aan de regels moeten houden en streng worden gecontroleerd. Daarom zouden ambtenaren meer verantwoordelijkheid moeten krijgen om zelf doelen te bereiken met een bepaald budget.

64

Gemeentelijke overheid • Help ondernemers wegwijs worden in gemeentelijke structuren. Het initiëren van activiteiten en aanvragen van vergunningen en vergoedingen is momenteel enorm ingewikkeld. “Een ondernemer moet bijna een geleerde zijn om er wegwijs uit te worden”. Dit zou geen “werkverschaffingsproject” moeten zijn, met een wirwar aan instanties die je moet doorlopen. Dit proces zou eenvoudiger moeten worden. Bij het bepalen van vergunningen en vergoedingen zouden ondernemers en gemeente samen om tafel moeten gaan om te bepalen wat iemand kan doen, waar je samen naar toe wilt werken, en welke vergunning(en) of hoeveel vergoeding er moet komen. Dit werkt fijn, is duidelijk en biedt perspectief. • Verdeel risico’s bij het organiseren van evenementen en activiteiten beter en werk toe naar gedeelde verantwoordelijkheid. Momenteel liggen alle risico’s bij ondernemers. Een ondernemer is veelal persoonlijk aansprakelijk en dit risico ontmoedigt ondernemers om iets te gaan organiseren. • Zet in op ‘verbinders’. Door verbinden, samenwerken en in elkaar geïnteresseerd zijn, is er nog heel veel te winnen. Verbinders zijn nodig om de verkaveling tegen te gaan. • Gebruik toeristenbelasting om kwaliteit te stimuleren.

Uitgangspunt zou moeten zijn dat toeristenbelasting geoormerkt wordt ingezet voor het (verder) verbeteren van de kwaliteit van de toeristische bestemming (en tegelijkertijd de leefomgeving van de inwoners). Om dit te realiseren zouden ondernemers op lokaal niveau meer zeggenschap moeten krijgen over de besteding van de toeristenbelasting. Wat goed werkt is dat de toeristenbelasting in een pot komt, waar de ondernemers (deels) over kunnen meebeslissen. Dit werkt al in een aantal gemeenten, omdat er volgens de ondernemers 15 tot 20 jaar geleden een deal is gemaakt met de gemeente. • Heb een duidelijke visie op toerisme. Voor een deel van de ondernemers is het niet duidelijk wat de gemeente echt wil. Het is belangrijk om goed aan te geven wat een gemeente wil en wat het verwacht van de ondernemers. Door het duidelijk maken van beleid kunnen ondernemers daarop inspelen en aan bijdragen.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Zie toerisme als kans om krimp tegen te gaan. Enkele ondernemers in het buitengebied van een gemeente of in een krimpgebied vermelden dat een gemeente meer kan doen om hen te ondersteunen en er samen voor te zorgen dat het gebied aantrekkelijk is en blijft voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Met name jongeren verwachten dat er in het gebied ‘leuke dingen te doen zijn’. In plaats van ‘aandraaien van duimschroeven’ vereist dit een integrale visie, flexibiliteit en ondersteuning.

65

Branchevereniging • Denk na over heroriëntatie. Een deel van de ondernemers vindt dat brancheverenigingen zich moeten heroriënteren. Volgens sommige staat het verenigingsleven onder druk. Waar branches eerder gingen over groepsgevoel, zie je dat bedrijven nu vooral voor zichzelf opkomen. Ondersteuning vanuit de branches zal dus anders moeten. Enkele voorbeelden die worden genoemd zijn mensen bij elkaar brengen, goede praktijkvoorbeelden een podium geven, de cijfers op orde krijgen, voorlichtingen doen en kennis verzamelen delen. • Zie corona als momentum. Corona kan voor een ander beeld zorgen over de rol van brancheverenigingen. Hoe de brancheverenigingen nu acteren is bepalend voor hun positie in de komende jaren. • Lobby voeren op alle bestuursniveaus. Brancheverenigingen moeten lobbyen voor het belang van de sector op alle bestuursniveaus. • Faciliteer samenwerking met andere relevante netwerken. Brancheverenigingen beschikken over een groot netwerk en kunnen faciliteren bij het samenwerken met andere netwerken. Suzie’s Farm benoemde bijvoorbeeld dat boeren kunnen samenwerken met zorginstellingen als het over de producten gaat die in de kantine liggen of dat een aantal boeren voor restaurants voedsel produceert.

Normaal gesproken maakt een restaurant gebruik van een groothandel, maar als er een netwerk is om gebruik te maken van lokale producten bij een boer is dat een goed alternatief. Voor sommige ondernemers is het lastig om een dergelijke samenwerking te beginnen. Ze komen nooit in aanraking met een directeur van een ziekenhuis, maar een branchevereniging heeft al een groot netwerk. Binnen de eventbranche heeft de RAI behoefte aan een samenwerking met theaters, concerten, festivals, beurzen, congressen, evenementen, etc. Via de branchevereniging hebben ze een sterke stem om lobby te voeren of een gesprek aan te gaan.

Onderwijs- en kennisinstelling

• Probeer bij te blijven bij ontwikkelingen in de praktijk. Een deel van de ondernemers vindt dat het onderwijs achterloopt. Tijdens de coronapandemie is er veel veranderd en schakelt het onderwijs minder snel dan de praktijk. Bijvoorbeeld bij stages zijn de verwachtingen en werkzaamheden in de praktijk veranderd, maar dat drong niet gelijk door bij de onderwijsinstellingen.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Sommige ondernemers hebben behoefte aan ‘differentiatie’. KHN, bijvoorbeeld, vertegenwoordigt alle horeca en die is erg uiteenlopend. De vertegenwoordiging van de cafés is heel anders dan die van de hotels. Die belangen zijn natuurlijk niet allemaal hetzelfde en verschillen soms erg. Door corona wordt dat ook uitvergroot, want hotels mogen open zijn maar cafés/restaurants moeten dicht.

66

• Bieden van kennis en expertise en meedenken met innovaties. Een ondernemer geeft als mogelijke invulling hiervan om te werken met living labs waarin het onderwijs en bedrijfsleven gezamenlijk werken aan een innovatieve oplossing in een levensechte setting. Ook hier moet het onderwijs wel snel(ler) schakelen. Op een thema als duurzaamheid is er bijvoorbeeld een achterstand, terwijl daar in de praktijk veel vraag naar is. • Bieden van capaciteit. Naast op zoek gaan naar nieuwe oplossingen en nieuwe kennis, bieden onderwijsinstellingen arbeidskracht in ruil voor een leeromgeving. Deze arbeidskrachten kunnen worden ingezet voor maatschappelijke doeleinden, via leerplekken, stages, etc.

Banken • Laat ondernemers niet vallen in slechte tijden. Sommige ondernemers zijn geen fan van bancaire instellingen, omdat ze het gevoel hebben dat banken helpen als het goed gaat, maar niet als het slecht gaat. De banken bewegen mee met de conjunctuur en dat is momenteel een ramp voor de toeristisch-recreatieve sector. In het begin van de coronapandemie was er nog enige steun, maar al snel trokken ze de stekker eruit. De oproep aan de banken is dan ook om de toeristisch-recreatieve sector niet te laten vallen. Een ondernemer benoemt dat het een goede insteek zou zijn als maatschappelijk betrokken/duurzame/innovatieve ondernemingen, ook in deze tijd, meer steun (goedkopere leningen) zouden krijgen. • Denk actief mee met ondernemers en probeer de sector beter te begrijpen. Enkele ondernemers hebben behoefte aan co-creatie en actief meedenken van bancaire instellingen. Banken werken vaak nog in eilandjes en hebben voor verschillende sectoren een potje terwijl sommige concepten van ondernemers over verschillende sectoren gaan. Dit vinden banken lastig en de samenwerking tussen de verschillende afdelingen is moeilijk, maar wel van belang voor de ondernemer.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Opbouwen van partnerschappen. Ook willen ondernemers partnerschap opbouwen door een verbinding te maken met de investeerder. Nu is het voor de ondernemer niet duidelijk wie heeft geïnvesteerd. Het maken van de verbinding maakt het investeren meer persoonlijk.

67

UWV • Hier worden zaken genoemd, zoals het minder omslachtig maken in omgaan met ziekte en verzuim bij kleinere organisaties, snellere procedures en besluitvorming en transparantie. Samenwerking met UWV kan helpen om personeelslasten laag te houden, diversiteit op de werkvloer te bevorderen en kan hulp bieden in de begeleiding van werknemers met een rugzakje. Belangrijk is ook de ondersteuning van ontslagen medewerkers na reorganisaties en hen te helpen van werk naar werk.

De ondernemers en organisaties die deelnamen aan de survey en cases kijken niet alleen naar anderen. Ze gaven ook aan wat zij zelf kunnen doen om de maatschappelijke waarde van de sector verder te vergroten. Daarbij kwamen de volgende punten dominant naar voren.

• Zet in op maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Enkele ondernemers werken met een MVO-manager of Green Team. Een persoon of team die erop gericht is het maatschappelijk ondernemen binnen een organisatie op te bouwen. Uiteindelijk werpt dat, ook bedrijfseconomisch, zijn vruchten af. Bezoekers worden steeds kritischer en kijken ook naar de maatschappelijke betrokkenheid van een organisatie. • Intensiveer contacten en samenwerking met andere bedrijven. Een deel van de ondernemers vindt dat bedrijven meer kunnen en moeten samenwerken. De samenwerkingen kunnen bijvoorbeeld gaan over toekomstplannen, het overkomen van problemen of andere zaken, het opzetten van een project/pilot, delen van informatie of gezamenlijke promotie.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Kennisontwikkeling en -deling. Ook vermeldt een enkele ondernemer dat bedrijven meer op de hoogte kunnen zijn van de ontwikkelingen binnen en het overheidsbeleid ten opzichte van de sector. Het verkrijgen en delen van deze kennis is niet alleen een taak van de overheidsinstanties of branches, maar ook van bedrijven zelf.

68

Foto: Meinweg ©Limburg Marketing

Conclusie

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

In dit rapport hebben we de maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie (T&R) in de volle breedte van de sector in beeld gebracht, op basis van literatuuronderzoek, een survey onder ondernemers en casebeschrijving. In de conclusies van de voorafgaande hoofdstukken, en in de samenvatting, worden al deze waarden kort toegelicht. Hier beperken wij ons tot de belangrijkste conclusies ten aanzien van die maatschappelijke waarde en wordt, aan de hand van de bevindingen uit hoofdstuk 5, samengebracht wat verschillende partijen in de omgeving van de sector (overheden, brancheverengingen, onderwijs- en kennisinstellingen, banken, UVW) kunnen bijdragen aan het behouden en/of vergroten van die maatschappelijke waarde.

69

... is een economische sector van formaat De directe bijdrage van sector aan de Nederlandse economie is met recht fors te noemen. Zo zijn er jaarlijks 91,2 miljard aan toeristisch-recreatieve bestedingen, maakt de sector 4,4% aan het Nederlandse BBP en is 7,5% (813.000 banen) werkzaam in de sector. Belangrijk is hierbij ook de bijdrage vanuit het zakelijk toerisme en de inkomsten uit uitgaand toerisme aan de Nederlandse economie. Het totaal van de sector is aanzienlijk meer dan andere sectoren zoals bijvoorbeeld landbouw (2x!) en olie- en gaswinning. De sector biedt een grote diversiteit aan banen, waarin nieuwe vaardigheden nodig zijn en carrièremogelijkheden ontstaan.

… draagt indirect bij aan andere sectoren De sector levert via indirecte effecten extra inkomsten en werkgelegenheid bij toeleveranciers en kan hiermee een boost geven aan een regio. Kunstenaars en andere creatieve beroepsgroepen profiteren van T&R, door financiële ondersteuning en de mogelijkheid hun creaties aan de wereld te tonen. Verder draagt T&R bij aan een goed vestigingsklimaat, heeft het een prijsopdrijvend effect op vastgoed en helpt het mensen om te voorzien in hun levensonderhoud.

… vergroot de kwaliteit van leven T&R heeft direct invloed op de kwaliteit van leven van bewoners. Een van de manieren waardoor T&R (direct) bijdraagt aan de leefomgeving is doordat vrijwel alle bedrijven en instellingen uit de sector hun diensten en producten ook – zo niet primair - aanbieden aan de inwoners van de regio. Inwoners maken zelf gebruik van routenetwerken voor fietsen, wandelen en varen en evenementen, attracties en voorzieningen maken een regio aantrekkelijk. Diezelfde inwoners gaan ook naar het buitenland op vakantie of zakelijk op reis. Daarnaast draagt T&R bij aan het instant houden van (en investeren in) bijvoorbeeld detailhandel, cultureel en natuurlijk erfgoed, publieke voorzieningen en infrastructuur. T&R biedt hiermee een