A01 00 Hiswa Recron - Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie.pdf

Zo stijgen bijvoorbeeld, volgens onderzoek van de Vrije Universiteit, de huizenprijzen in Amsterdam tot wel 25% in bij toeristen populaire buurten29. De verhoogde vraag en de daaraan gekoppelde waardestijging is positief voor eigenaren van vastgoed. Zij zien de waarde van hun eigendom stijgen, waardoor bijvoorbeeld inwoners hun huis voor meer geld kunnen verkopen. Ook kunnen vastgoedeigenaren hun bezit tegen hogere prijzen verhuren, wat leidt tot verhoogde particuliere inkomsten. Naast het reguliere logiesaanbod worden er steeds

vaker accommodaties door particulieren verhuurd. Het grootste aanbod in deze markt komt van Airbnb. In 2018 waren er in Nederland 55.000 accommodaties beschikbaar op Airbnb, waarvan de gemiddelde typische accommodatie voor 33 nachten per jaar werd verhuurd. Het inkomen per typische accommodatie was toen 3.400 euro per jaar. In Amsterdam was dit bedrag zelfs 4.300 euro30. De particuliere verhuurder profiteert van dit extra rendement, maar hij is daarmee niet de enige. Hoger inkomen voor huishouden leidt namelijk tot meer bestedingen31. Deze bestedingen komen op hun beurt deels weer in andere sectoren terecht. Mede van invloed op de prijsstijging van vastgoed is de nabijheid van toeristisch-recreatieve trekpleisters. Zo blijkt dat de nabijheid van beeldende kunst- en/of cultuurhistorische musea significant samenhangt met huizenprijzen32. Verder is een voordeel van de verhoogde vraag naar vastgoed dat het leegstand tegengaat. Dit komt door het aantrekken van nieuwe bewoners, maar ook doordat, zoals eerder benoemd, in toeristisch-recreatieve bestemmingen een groter draagvlak ontstaat voor voorzieningen. De stijging van de prijzen kent ook een keerzijde. De prijsstijging van voorzieningen, horeca en supermarkten betekent dat ook inwoners te maken krijgen met hogere prijzen.

Met name de prijsstijging van woningen kan problematisch zijn voor inwoners, bij het kopen of huren van een (starters) woning. Om het positieve en negatieve effect samen te nemen kan worden gekeken naar de bijdrage van toerisme aan de mogelijkheid voor inwoners om te voorzien in het levensonderhoud. Wanneer een grotere stijging van werkgelegenheid en inkomen compenseert voor een prijsstijging33 dan wordt het daarmee makkelijker om te voorzien in levensonderhoud. In de survey refereren respondenten bij de invloed van T&R op levensonderhoud vaak aan de ‘algemene’ invloed van de sector. Impliciet speelt de eigen organisatie daar uiteraard een rol in. De algemene tendens in de opmerkingen is dat T&R ervoor zorgt dat bewoners (van Nederlandse regio’s, maar uiteraard ook in de buitenlandse re-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Bron van levensonderhoud

24

Foto: Shoppen ©Limburg Marketing

gio’s waar Nederlanders op vakantie gaan) meer kans maken op werk en inkomen, en daardoor in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Dat staat dan tegenover het prijsopdrijvend effect van T&R. In de percenta-

ges komt tot uitdrukking dat mensen de positieve invloed (41%) en negatieve invloed (21%) van T&R op levensonderhoud onderkennen. Zie Tabel 7.

Tabel 7. Survey resultaat ‘Levensonderhoud in de regio goedkoper (negatief: duurder)’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Levensonderhoud in de regio goedkoper (negatief: duurder)

41%

21%

-

T&R staat niet op zichzelf, maar hebben impact op veel andere sectoren34. Dit gebeurt op twee manieren. Enerzijds maken toeristen en recreanten gebruik van producten geleverd uit vele (ook niet typische toeristisch-recreatieve) sectoren. Denk aan een toerist die een bezoek brengt aan de supermarkt. Anderzijds maakt de toeristisch-recreatieve sector gebruik van vele toeleveranciers, en komt een deel van de impacts daar terecht. T&R draagt daardoor bij aan: • Sectoren die zorgen voor de technisch-materiële basis van T&R (bijvoorbeeld de bouwsector) • Sectoren die infrastructurele voorzieningen verzorgen (wegennet, watervoorziening, energie, etc.)

• Klein- en groothandel en transport • De keten van voedselbedrijven • Lichte industrie • Gerelateerde sectoren, die diensten verlenen van algemene aard (telefoon, internet, wasserette, kapper, etc.). Denk bijvoorbeeld aan een evenement, dat bezoekers aantrekt van binnen en buiten de eigen regio. Die bezoekers moeten naar de locatie komen en hiervoor worden investeringen gedaan in infrastructuur (wegen)35. Een ander voorbeeld komt van het fietsplatform Nederland. Volgens het fietsplatform gaven Nederlanders in 2018 in totaal 629 miljoen euro uit aan fietsdagtochten en 240 miljoen euro aan vervoer naar het startpunt van de activiteit en parkeren. Ruim de helft (52%) van de uitgaven tijdens de fietsdagtocht gaat naar consumpties en 36% naar winkels. Daarnaast geven recreatieve fietsers jaarlijks (2018) nóg zo’n circa 1,2 miljard

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Indirecte effecten: spin-off van de sector

25

euro uit aan hun hobby. Het grootste deel (82%) van deze uitgaven heeft betrekking op de aanschaf van een nieuwe of tweedehands ‘recreatieve’ fiets. Ook geven fietsers aanzienlijke bedragen uit aan artikelen als bidons, fietstassen en rugtassen (93 mln. euro), fietskleding en regenkleding (65 mln. euro) en digitale hulpmiddelen (30 mln. euro). Al deze bedragen komen (deels) in andere sectoren terecht36. Doordat bestedingen doorsijpelen naar andere sectoren ontstaat er ook werkgelegenheid binnen die sectoren. Driekwart van het arbeidsvolume (Fte’s) wat toebehoorde aan de toeristisch-recreatieve sector in 2018, 791.000 banen, is toe te schrijven aan toerisme-activiteiten zoals banen in de horeca, luchtvaart, etc. Ruim een kwart van het totale aantal Fte’s werkt echter aan niet-karakteristieke toerisme-activiteiten (bijvoorbeeld detailhandel)37. Hoe groot de spin-off van T&R naar andere sectoren precies is, is op Nederlands niveau niet bekend. Regionaal zijn er wel berekeningen, bijvoorbeeld de economische waardeberekening van het HZ Kenniscentrum Kusttoerisme. Deze laat zien dat de totale bestedingen in de sector T&R in de provincie Zeeland doorvloei-

en naar verwante sectoren en tot hoeveel werkgelegenheid dit leidt. Zo zorgde in 2018 het verblijfs- en dagtoerisme in de provincie Zeeland voor een toegevoegde waarde van bijna 12 miljoen euro en 114 banen in de industrie en zelfs voor een toegevoegde waarde van 54,6 miljoen euro en 937 banen in de handel38. Naast dat Nederlanders in 2018 in totaal 629 miljoen uitgaven aan fietsdagtochten, gaven recreatieve fietsers ook nog circa 1,2 miljard uit aan hun hobby. ~ “Een positieve bijdrage op gemeentelijk niveau is het realiseren van faciliteiten voor passanten (denk aan camperaars). Dit korte verblijf heeft een positief effect op lokale bestedingen (met name in winkels en restaurants).” In de survey onderkent 95% van de respondenten dat T&R een positieve invloed heeft op de inkomsten van leveranciers. Deze waarde staat op plek 3 in de top 25. Zie Tabel 8.

Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Inkomsten voor toeleveranciers

95%

0%

3

Samenwerken en innoveren De sector zoekt ook naar en draagt bij aan innovatie. T&R staat nooit alleen. Zoals bleek uit de vorige paragraaf zijn er vele sectoren aan verbonden en daarnaast zijn er, zoals zal blijken uit het volgende hoofdstuk, nauwe verbindingen met sociaal-maatschappelijke processen (kansen en uitdagingen).

Daardoor is T&R, haast per definitie, een verbindende kracht en ontstaan er veel nieuwe (innovatieve) initiatieven. Bijvoorbeeld Duitse agenten die in de zomer op bestemmingen komen helpen op plekken waar veel Duitse toeristen komen en Nederlandse agenten die komen helpen bij de Duitse kerstmarkten waar veel Nederlanders komen39. Of horecabedrijven die lokale producten op de kaart zetten, wat bijdraagt aan de landbouwsector en duurzaamheid. Minder voor de hand liggend zijn cross-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 8. Survey resultaat ‘Inkomsten voor toeleveranciers’

26

overs met gezondheid, zoals een festival gericht op gezondheid of zorghotels40. Een ander voorbeeld is het Zeeuwse initiatief van ‘vakantiedokter’; een manier om aan de vraag van toeristen te voldoen, maar tegelijkertijd een manier om artsen enthousiast te maken voor permanente vestiging en zo het huisartsentekort tegen te gaan41. Een “Meer bezoekers zorgt voor meer HBO/MBO banen en daarmee noodzaak voor regionaal onderwijs.” ~ “Hoe gezonder wij zijn als bedrijf, hoe meer wij kunnen innoveren en bijdragen aan kennisontwikkeling: dit doen we door onderzoek te doen maar ook door educatieve activiteiten op te zetten.” laatste voorbeeld, uit de Kerncijfers Amsterdam 2019: “Zakelijke bijeenkomsten en congressen zijn belangrijk voor Metropool Amsterdam. Door structureel aan onze reputatie te werken, trekken we congressen en meetings aan die toegevoegde waarde hebben voor de stad en regio. Niet alleen in economisch opzicht, maar vooral ook vanwege de uitwisseling van kennis. Zo creëren wij een actief platform om kennisinstellin-

gen, startups en bedrijven te koppelen aan congressen en daarmee aan de vraagstukken van de toekomst”. “Samenwerking met scholen, leerbedrijven, stageplekken en innovatieve bedrijven.” ~ “Sterke centrale netwerkrol voor de gehele regio.” ~ “We geven R&D opdrachten aan makers.” Gezien de grote diversiteit aan ondervraagde bedrijven in de survey, blijkt de manier van innovatie en kennisontwikkeling ook zeer divers. Meerdere bedrijven benoemen het feit dat ze een belangrijke netwerkfunctie vervullen of voor innovatie samenwerken met andere bedrijven. Daarnaast geven veel respondenten aan dat ze actief workshops, trainingen en opleidingen verzorgen om kennisontwikkeling en innovatie te stimuleren. Daarnaast komt naar voren dat situaties zoals de coronapandemie en bezuinigingen actief aanzet tot ‘out-of-thebox’ denken en creativiteit. Tabel 9 toont de scores.

Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kennisontwikkeling en innovatie

75%

1%

17

Conclusie Tabel 10 geeft een overzicht van de Top-25 aan maatschappelijke waarden, zoals beoordeeld door de deelnemers aan de survey. Niet verrassend scoren economische waarden, zoals besproken in dit hoofdstuk, relatief hoog. De bijdrage van T&R aan inkomsten van bedrijven, bewoners en overheid (Nr. 2 in top 25) wordt breed onderkend. In 2019, het jaar voor de coronapandemie,

was de economische impact van de sector in Nederland gebaseerd op 91,2 miljard aan toeristisch-recreatieve bestedingen. Daarbij gaat het om de bestedingen van Nederlandse en buitenlandse dag- en verblijfsbezoekers in Nederland, maar ook om de bestedingen in Nederland van uitgaande toeristen. Deze bestedingen leidden in 2019 tot een bijdrage van 4,4% aan het Nederlandse BBP, aanzienlijk meer dan landbouw (bijna 2x zoveel) en olie- en gaswinning, en een aandeel in de werkgelegenheid (nr. 1

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 9. Survey resultaat ‘Kennisontwikkeling en innovatie’

27

in top 25) van 7,5% (813.000 banen). Naast het absolute aantal banen creëert de sector ook waarde door de diversiteit aan banen; diversiteit qua type functies en vereiste opleidingsniveaus. Binnen de sector kunnen mensen nieuwe vaardigheden leren (nr. 20) en een basis leggen voor een verdere carrière (nr. 21). Ook (werknemers bij) toeleveranciers profiteren van T&R. Via de indirecte effecten ontstaan bij deze toeleveranciers inkomsten en werkgelegenheid (nr. 3). T&R is nauw verbonden met andere sectoren. T&R kan een regio minder afhankelijk

maken van andere sectoren (nr. 8), hoewel vanuit de literatuur en de sector ook gewaarschuwd wordt dat een te grote afhankelijkheid van T&R voorkomen moet worden. Diverse toeristisch-recreatieve organisaties/ondernemingen, zoals het Textielmuseum, ondersteunen een specifieke sector, en brengen deze onder de aandacht van publiek. Dit kan bijdragen aan draagvlak en steun voor deze sector (bijvoorbeeld in de vorm van subsidies), veranderingen in consumentengedrag en interesse creëren om in die specifieke sector te gaan werken.

Indicator

Plek in Top-25

% Positieve invloed

% Negatieve invloed

Werkgelegenheid

1

97%

0%

Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid

2

96%

0%

Inkomsten voor toeleveranciers

3

95%

0%

Kwaliteit en kwantiteit van horeca

4

94%

6%

Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)

5

91%

2%

Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)

6

82%

2%

Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.

7

92%

2%

8

69%

21%

9

87%

3%

T&R maakt ons minder afhankelijk van andere sectoren (Negatieve invloed: Regio te afhankelijk van T&R)

Kwaliteit van cultureel erfgoed

Bijzondere of toonaangevende evenementen

10

85%

2%

11

92%

5%

Kwaliteit van natuurlijk erfgoed

12

68%

25%

13

85%

4%

Diversiteit

14

71%

7%

15

73%

4%

Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen

16

59%

3%

Kennisontwikkeling en innovatie

17

75%

1%

Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen

18

60%

2%

Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel

19

83%

7%

Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden

20

88%

1%

21

79%

0%

Sociale cohesie

22

58%

11%

Infrastructuur en mobiliteit

23

68%

15%

24

77%

9%

Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer

25

65%

4%

Trots van bewoners op de regio

Ontmoetingen tussen mensen

Inclusiviteit

Carrièreperspectief

Kwaliteit van publieke ruimtes

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Tabel 10. Overzicht scores uit de survey wat betreft de bijdrage van T&R aan maatschappelijke waarden

28

Er is aangetoond dat T&R een prijsopdrijvend effect heeft, waardoor de bedrijven in een toeristische regio hogere marges kunnen behalen. Op de woningmarkt geldt dat, over het algemeen, vastgoedprijzen stijgen wanneer een bestemming in trek is bij toeristen. Dit is positief voor eigenaren van

vastgoed. De keerzijde, dat door beide ontwikkelingen ook bewoners geconfronteerd kunnen worden met hogere prijzen, wordt (geheel of gedeeltelijk) gecompenseerd doordat bewoners, via T&R, meer kansen krijgen op werk en inkomen. Zo kan T&R een positieve bijdrage leveren aan de mogelijkheid van bewoners om te voorzien in hun levensonderhoud. De verwevenheid van T&R met andere sectoren en de maatschappij vereist samenwerking met andere sectoren Dit verbindende en de ruimte die deze biedt voor nieuwe ideeën maakt dat T&R tenslotte kan fungeren als innovatieve kracht (nr. 17).

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

T&R kan de lokale economie een boost geven en bijdragen aan het vestigingsklimaat voor bedrijven (nr. 6). Meer bezoek leidt tot meer inkomsten, meer werkgelegenheid en meer uitgaven. Hierdoor wordt de drempelwaarde van winkels en andere voorzieningen eerder behaald en krijgen (nieuwe) bedrijven meer kansen. Dit is met name interessant voor regio’s die te maken hebben (of krijgen) met bevolkingskrimp.

Foto: Kasteel Doorwerth_©Jurjen Drenth i.s.m. Visit Veluwe

29

Foto: De Dakkas © Haarlem Marketing

De maatschappelijke waarde van T&R gaat veel verder dan alleen economische waarde. In dit hoofdstuk kijken we naar de sociale waarde en de verschillende elementen daarvan. Daarbij gaat het enerzijds om de waarde van het zelf deelnemen aan T&R, als een bron van onder andere geluk, ontspanning, educatie en troost. Anderzijds gaat het om de door bewoners ervaren waarde van T&R voor de leefomgeving (recreatieve aanbod, winkelaanbod, publieke ruimtes, publieke voorzieningen, en infrastructuur, behoud van cultureel en natuurlijk erfgoed en veiligheid) en voor sociale processen (trots en identiteit, interactie tussen bewoners en bezoekers/ondernemers en de inclusie, diversiteit en sociale cohesie). Hierbij is het belangrijk om te beseffen dat er geen harde grenzen zijn tussen de elementen. Ze hangen juist nauw met elkaar samen. Bijvoorbeeld: de aanwezigheid van het recreatieve aanbod in hun leefomgeving stelt mensen in staat om zelf deel te nemen aan T&R en dat levert vervolgens weer een bijdrage aan trots en identiteit. De scheiding is dan ook vooral bedoeld om de discussie te structureren.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

De sociale waarde van Toerisme en Recreatie

30

Toerisme en recreatie als bron van geluk en troost

“Re-creatie betekent letterlijk herscheppen en dat is precies wat we nodig hebben in deze bijzondere en drukke tijden. Vrijetijdsbesteding is voor iedereen belangrijk, leerzaam, sociaal en gezond.” Eén van de basisbegrippen daarbij is ‘geluk.’ Naast tussen geluk en de financiële situatie, gezondheid en werk bestaat er ook een sterke correlatie tussen geluk en vrije tijd46. Vakantiegangers voelen zich over het algemeen beter tijdens hun vakantie, in vergelijking met hun dagelijkse leven47. Dit is misschien niet verassend wanneer we kijken naar de waarde van deelname aan T&R: het verbetert ons psychologisch welbevinden, onze gezondheid en stimuleert verbinding met anderen. Ten eerste draagt de sector bij aan het psychologisch welbevinden. Plezier en ontspanning staan centraal, wat kan leiden tot een afname van stress. Ook zie je dat T&R ruimte biedt aan bezinning. Daarbij kan het gaan om yoga retraite, maar een stuk zeilen48 of museumbezoek32 kan een soortgelijke functie hebben. Reizen nodigt uit tot verwondering49; de piramides in Egypte, het maanlandschap in Namibië, World Chocolate Wonderland, maar ook dat gezellige pleintje in een Hollands dorp, een bezoek aan de Efteling of het (her)ontdekken van de eigen leefomgeving. Deze verwondering resulteert in psychologische groei; het houdt onze geest lenig. Er is aangetoond

dat reizen leidt tot meer geluk naarmate men actiever is50. Beweging is uiteraard gezond. Denk aan sport zoals surfen of golven, maar ook aan wandelen in al zijn eenvoud. Daarnaast betekent voor veel toeristen en recreanten er op uitgaan ook verbinding met anderen. Recreëren doen mensen vaak met een partner, vriend(en) of vriendin(nen) en ze komen daarnaast in contact met nieuwe mensen. Volgens Opaschowski (2004) vervult recreatie een basisbehoefte van contact en gezelligheid. Ook noemt de socioloog integratie als reden voor recreatie; het voorziet in de behoefte aan emotionele zekerheid, liefde, sociale gebondenheid en een wij-gevoel51. Hierbij kan het gaan om het samen naar een restaurant gaan, maar er zijn ook indicaties dat actieve cultuurparticipatie een grote sociale waarde heeft voor de integratie en sociale samenhang in een regio52. Dit geldt ook voor recreëren in de natuur. Uit onderzoek naar het gebruik van groene en blauwe ruimte werd sociale interactie als belangrijkste voordeel uitgelicht53. “Reizen verruimt je blik en verwijdert je oogkleppen.” ~ “De horeca voorziet in het sociale samenzijn. Deze behoefte zit in de menselijke genen.

Daardoor draagt de horeca substantieel bij aan het geluk van de mens.” Bovendien zie je ook dat recreanten en toeristen vaak tevreden zijn met hun bestedingen; geld besteedt aan ervaringen leidt tot meer tevredenheid dan geld besteedt aan spullen54. Het positieve gevoel blijft hangen; de ervaring leidt indirect tot dagelijks geluk, bijvoorbeeld door herinneringen die worden herbeleefd door foto’s of andere aandenkens55. Tenslotte omschrijven veel mensen de waarde van T&R als troost. Lekker uit eten als troost56, reizen als troost57. Hier is geen hard bewijs voor, maar troost is wel welkom in deze tijd.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Zelf deelnemen aan T&R is van grote waarde. De relatie tussen welzijn en vrije tijd is breed onderzocht en bewezen42. Deelname aan actieve of passieve vrijetijdsactiviteiten draagt aantoonbaar bij aan kwaliteit van leven43. Recreatie komt dan ook van het Latijnse ‘recreare’ wat letterlijk ‘herscheppen’ betekent, maar ook ‘weer doen opleven’ kan betekenen. Vakantie en vrije tijd zijn tegenwoordig (arbeids)rechten en vanzelfsprekend geworden. Op vakantie gaan is de norm44. Aan het eind van de jaren ’80 van de vorige eeuw constateerde de Duitse socioloog Opaschowski: “Freizeit ist zum Lebensideal geworden”45.

31

Horeca

NTO/DMO

Culturele instellingen

Watersport/rondvaart/jachthaven/buitensport

Attracties

Camping/bungalowpark

Organisator evenementen/festivals

Overig/divers

34%

21%

17%

8%

4%

4%

3%

2%

1%

6%

Ontspanning

88%

97%

83%

95%

74%

88%

89%

100%

100%

100%

38%

Plezier

75%

78%

75%

77%

74%

63%

89%

83%

100%

100%

38%

Inspiratie

61%

75%

71%

33%

74%

75%

33%

67%

0%

67%

31%

Sociaal contact met anderen

54%

53%

63%

64%

26%

63%

67%

50%

0%

100%

38%

Bezinning/stof tot nadenken

42%

70%

25%

18%

42%

88%

11%

50%

20%

33%

15%

Beweging

29%

10%

56%

23%

26%

0%

78%

33%

60%

100%

23%

Energie

29%

17%

48%

31%

42%

0%

22%

33%

60%

67%

15%

Een plek om te werken

18%

19%

8%

36%

11%

25%

11%

0%

20%

33%

15%

Fitheid/gezondheid

17%

4%

35%

13%

21%

0%

44%

0%

60%

33%

8%

Nieuwe producten

15%

8%

21%

13%

11%

38%

33%

17%

0%

33%

23%

Nieuwe bedrijfscontacten

12%

8%

6%

21%

32%

13%

0%

17%

0%

33%

8%

Steun

9%

8%

8%

18%

16%

0%

0%

0%

0%

0%

8%

Niet van toepassing

4%

0%

0%

5%

11%

0%

11%

0%

0%

0%

38%

Anders, namelijk...

17%

16%

21%

8%

5%

25%

22%

17%

20%

33%

38%

Tabel 11 laat zien wat, naar de inschatting van de ondernemingen/organisaties die deelnamen aan de survey, hetgeen is hun klanten/bezoekers zoeken. Daarbij komen veel van bovengenoemde begrippen terug. De top-5, voor alle branches gezamenlijk (zie 1e kolom), is ontspanning, plezier, inspiratie, sociaal contact en bezinning. In de kolommen is te zien wat de percentages zijn voor de verschillende typen organisaties/

ondernemingen die deelnamen aan de survey. De percentages met de rode arcering zijn aanzienlijk lager dan de totale scores. De groene arcering duidt aan welke percentages aanzienlijk hoger zijn. Case beschrijving 4 laat zien hoe de Watersportcamping in Heeg tracht bij te dragen aan ontspanning, inspiratie en sociale contacten en hoe Hotel Pincoffs mensen, ook in deze moeilijke tijden, laat genieten.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Reisorganisatie

Aandeel type organisatie:

Museum, opengesteld monument

Totaal

Tabel 11. Wat zoeken klanten bij de toeristisch-recreatieve sector

32

Case-beschrijving 4: Bewust inzetten op genieten (Watersportcamping en Hotel Pincoffs) Voor de Watersportcamping in het Friese Heeg is maatschappelijk verbeterend ondernemen erg belangrijk. Daardoor zijn er heel wat duurzame, groene initiatieven op de camping, maar ook creatieve culturele projecten. De Watersportcamping heeft een wifiloos park om mensen uit hun comfortzone te halen en sociale contacten te stimuleren. Het leven in het hier en nu, vogels horen, wind voelen, etc. geven een extra beleving en zorgen voor ontspanning en inspiratie. Hotel Pincoffs in Rotterdam is een hotel dat in nauwe verbinding staat met de omgeving. Tijdens de coronapandemie was het hotel erg aangewezen op Nederland en Rotterdammers. Zo ontwikkelde ze onlangs het concept ‘in room dining’, waarin de kamers kleine restaurantjes zijn. Laatst had een Rotterdamse onderneming het hotel afgehuurd om dit concept te beleven. Op deze manier kunnen ze overleggen/borrelen op een veilige afstand. Dat soort initiatieven omarmt Hotel Pincoffs nu heel erg, om de Rotterdammers ook te laten genieten.

T&R is in veel gevallen erg zichtbaar, aangezien het voor een groot deel plaatsvindt in de leefomgeving van de bewoners van een regio58. Dit brengt ons direct op de wederkerige relatie tussen de sector en haar omgeving10. De leefomgeving maakt namelijk deel uit van het ‘product’ en de leefomgeving wordt tegelijkertijd beïnvloed door de positieve en negatieve effecten van T&R. Sociale effecten zijn over het algemeen moeilijk te kwantificeren en te meten59 60. De meerderheid van de studies naar sociale effecten vertalen het effect dan ook door naar een inwonersperspectief. Het gaat hierbij dus niet om de feitelijke effecten, maar de perceptie61. Uit dit soort studies blijkt dat bewoners (de ontwikkeling van) T&R overwegend steunen en de waarde (h) erkennen. Uit een bewonersonderzoek in Friesland blijkt dat 58% van de bewoners het aantal toeristen dat naar Friesland komt ‘prima zo’

vindt. Slechts 6 % vindt dat er te veel toeristen komen. Dit staat tegenover 22% van de bewoners die juist meer toeristen zou willen zien. Uit datzelfde onderzoek blijkt dat 55% van de inwoners van mening is dat het toerisme meer voordelen heeft dan nadelen. Verder vindt 30% dat de voor- en nadelen in balans zijn. Hierbij is er een verband met toeristische drukte; wanneer respondenten aangeven dat er veel toeristen hun woonplaats bezoeken, zien ze ook vaker de voordelen62. In Limburg is ook een bewonersonderzoek naar toerisme gedaan. Daar was 39% van de bewoners het eens met de stelling dat ‘toeristische ontwikkelingen de levenskwaliteit in hun gemeente verbeteren’. Nog eens 39% was neutraal63. Dat inwoners de voordelen zien betekent echter niet dat ze de ogen sluiten voor de nadelen64. De invloed op de leefbaarheid hoeft niet alleen positief uit te pakken65. Zoals naar voren kwam in de bewonersonderzoeken wegen inwoners voor- en nade-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Bewoners ervaren de waarde van T&R voor de leefomgeving

33

Disbalans tussen draagkracht en toeristische druk kan tot problemen leiden. Wanneer de draagkracht en de toeristische druk worden gemonitord kunnen veranderingen worden gesignaleerd en kan er worden bijgestuurd.

Aanbod verbetert kwaliteit van leven van bewoners Nauw verbonden aan de hierboven besproken ‘waarde van participatie in T&R’ is dat T&R direct bijdraagt aan de kwantiteit en kwaliteit van het recreatieve aanbod in de leefomgeving van bewoners72 73 74 75. De mogelijkheid die dit biedt voor bewoners om, dicht bij de plek waar zij wonen, gebruik te maken van dit aanbod levert een positieve bijdrage aan hun kwaliteit van leven43, de waardering van hun eigen leefomgeving10 76 en de steun van bewoners voor de sector76. Veel ondernemers in T&R bieden hun diensten en producten namelijk ook aan bewoners aan. In veel gevallen zullen vaste klanten zelfs bewoners zijn. Denk bijvoorbeeld aan horeca, golfbanen, pretparken, musea, kunstgalerijen wandel- en fietsroutes, festivals (binnen) speeltuinen, zwemstranden en evenementen77.

Dit soort inwonersonderzoeken worden tegenwoordig regelmatig meegenomen in de ontwikkeling van toeristisch beleid om zo een betere balans tussen inwoner, bezoeker, ondernemer en leefomgeving te creëren70. Het sociale effect van toerisme is namelijk mede afhankelijk van de draagkracht van de regio. Wanneer de toeristische druk (combinatie van bezoekersintensiteit, bezoekersdichtheid en gedrag van bezoekers) groter is dan de draagkracht (d.w.z. het vermogen van een bestemming om bezoekers te ontvangen zonder negatieve effecten) dan ontstaan er problemen10. Het is inmiddels bekend dat disbalans tussen draagkracht en toeristische druk tot problemen kan leiden. Door het monitoren van draagkracht en toeristische druk kunnen veranderingen worden gesignaleerd en kan er worden bijgestuurd71.

Om te komen tot een recreatief aanbod waar bewoners waardering voor hebben is, naast kwantiteit en kwaliteit, ook diversiteit essentieel. In een analyse van de voorzieningenstructuur van Texel gaven ondernemers aan dat ze het jammer vonden dat de horecavoorzieningen op elkaar zijn gaan lijken. Nu streven de (horeca) ondernemers bewust naar innovatie en richten zich op verschillende doelgroepen78. Gemeentelijk beleid en planning gebaseerd op een ontwikkelkader kunnen de sector ondersteunen om deze waarde te (blijven) creëren. Het Ontwikkelkader Horeca Utrecht 2018 stelt bijvoorbeeld dat er selectieve groei van “Door het toerisme en de faciliteiten voor toeristen zijn grote evenementen mogelijk zoals Sail, West-Friese markt, traditionele schepenbeurs, etc.” ~ “Toeristen zorgen voor het economisch verantwoord laten draaien van [toeristisch-recreatieve] voorzieningen, die er anders niet geweest zouden zijn.”

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

len tegen elkaar af. De literatuur verwijst hierbij naar de ‘social exchange theory’. 66 67 68 Er zijn veel bewijzen dat wanneer de lokale bevolking veel economisch voordeel ervaart ze een positieve houding hebben, ondanks de eventueel negatieve (sociale) effecten69. Toch is de realiteit weerbarstiger dan ‘de nadelen wegstrepen omdat er positieve effecten zijn’. In het eerdergenoemde onderzoek in Limburg waren niet alle regio’s even positief over het toerisme. In Valkenburg aan de Geul, waar de toeristische druk groot is, vonden 4 op de 10 respondenten dat toerisme de leefbaarheid deed verminderen, ondanks dat zij wel het economische voordeel erkenden63.

34

“Toeristen zorgen ervoor dat er veel verschillende horeca is en dat geeft meerwaarde aan de stad, waar ook eigen inwoners van profiteren”. ~ “Door de concurrentie zie je dat elk bedrijf zijn eigen kwaliteit op peil houdt.” Tabel 12 laat zien dat 94% van de respondenten de positieve invloed van T&R op de kwantiteit en kwaliteit van de horeca onderkent. Voor horeca is de rode draad in de antwoorden dat meer bezoekers zorgen voor meer horeca (kwantiteit) en door de toename van concurrentie binnen de horeca (meer aanbod) is er noodzaak voor iedere zaak om een zo goed mogelijke kwaliteit te leveren. ‘Meer toeristen, meer keuze, meer concurrentie dus meer je best doen’. Dit geldt in de Nederlandse context, maar uiteraard ook voor de buitenlandse regio’s waar Nederlanders naar toe op vakantie gaan. Afhankelijk van de regio’s die het betreft kan toerisme daar een belangrijke bijdrage leveren aan het verhogen van de kwaliteit van de horeca, inclusief hygiëne en aandacht voor gezond eten. “Wij signaleren waar de wensen van bezoekers liggen en geven input aan overheden ten behoeve van de ontwikkeling van routenetwerken”. 91% van de respondenten onderkent dat de sector een bijdrage levert aan recreatieve voorzieningen.

Hierbij wordt bijvoorbeeld benoemd dat aanbod niet kan zonder vraag, en dat bezoekers daarmee een essentiële rol spelen bij het in stand houden van het aanbod waar ook bewoners van profiteren.

Veel van de respondenten zien ook de waarde van T&R voor het realiseren van routenetwerken. Routenetwerken hebben een belangrijke functie in het bieden van een gezonde en attractieve omgeving aan inwoners80. Het belang van de routenetwerken en de actieve bijdrage van de ondervraagde organisaties komt helder naar voren in de antwoorden. Bewoordingen als ‘bijdragen, op peil te houden, verbeteren of (zelf) nieuw ontwikkelen’ komen geregeld terug in de omschrijving van de rol die de organisatie hierbij speelt. “Als een regio meer te bieden heeft in de vorm van musea en dergelijke, wordt het ook voor (inter)nationale congressen een aantrekkelijke regio (waarvan musea ook weer profiteren). Zo ontstaat een wisselwerking.” Wat betreft de waarde van T&R voor evenementen, onderschreven door 85% van de respondenten, wordt aangegeven dat, enerzijds, de aanwezigheid van toeristen en recreanten en de bijbehorende voorzieningen een regio interessant maakt om er (zakelijke) evenementen te organiseren en dat, anderzijds, (zakelijke) evenementen weer bijdragen aan de aantrekkelijkheid van de regio voor bezoekers, inwoners en ondernemers. Het ondersteunen, organiseren en profileren van dergelijke evenementen, door de DMO’s en organisaties actief binnen de zakelijke gastvrijheid, speelt daarmee een essentiële rol in het realiseren van deze maatschappelijke waarde.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

horeca mogelijk is, maar plannen moeten worden getoetst aan toekomstbestendigheid van het woon-, werk- en ondernemersklimaat. Zo krijgt daghoreca die inspeelt op trends en voor verbinding tussen bewoners zorgt, meer kansen dan bijvoorbeeld fastfood voorzieningen79. Een wijnhandel die een proeverij wil optuigen zou bijvoorbeeld wel een optie zijn.

35

Tabel 12. Survey resultaat ‘Kwaliteit en kwantiteit van horeca’, ‘Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)’, ‘Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.’ en ‘Bijzondere of toonaangevende evenementen’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kwaliteit en kwantiteit van horeca

94%

6%

4

Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)

91%

2%

5

Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.

92%

2%

7

Bijzondere of toonaangevende evenementen

85%

2%

10

Naast het recreatieve aanbod heeft ook het winkelaanbod baat bij het toerisme. Het winkelaanbod staat niet gelijk aan leefbaarheid, maar inwoners kunnen een divers (kwalitatief) aanbod waarderen en het verdwijnen van winkels doet afbreuk aan leefbaarheid (zie Case-beschrijving 6). Zo zie je in Zeeland supermarkten in dorpen waar zonder het toerisme een supermarkt niet zou kunnen overleven. Wanneer je het aantal supermarkten afzet tegen het aantal inwoners lijkt de relatie met toerisme duidelijk: de top-10 gemeenten met de meeste supermarkten per inwoner zijn de “Zonder toerisme zou er hier hooguit een supermarkt zijn en nauwelijks detailhandel.” ~ “Waar veel mensen samenkomen neemt de kans op zakendoen toe. Dit betekent niet altijd dat het kwalitatief goede zaken zijn. Er mogen heus wel wat minder Nutella en toeristenwinkels in de binnenstad. Het aanbod moet breed zijn zodat we ook onze stadsgenoot blijven bedienen.” Waddeneilanden, de Zeeuwse kustgemeenten Veere, Sluis, Noord-Beveland en Schouwen-Duiveland en Vaals in het Limburgse Heuvelland81. Respondenten van een onder-

zoek naar de houding van inwoners van de provincie Zeeland beamen deze positieve invloed. 7 op de 10 ondervraagden is het eens met de stelling dat er dankzij toerisme meer winkel- en horecagelegenheden zijn. Er valt hier echter een belangrijke kanttekening te maken; de invloed hangt af van de ontwikkelfase van de bestemming82 én de draagkracht van de bestemming. Wanneer er te veel bezoekers komen of de bezoekers niet passen bij het bestaande aanbod is de kans op overexploitatie groot. Denk daarbij aan het eenzijdig aanbod van bijvoorbeeld kaas- en souvenirwinkels in de binnenstad van Amsterdam. Op gemeentelijk niveau kan men hier door middel van bestemmingsplannen en eigen vastgoedbezit regie over houden83. Uit de survey blijkt dat 83% een positieve invloed ziet van T&R op de kwaliteit en kwantiteit van detailhandel. Zie Tabel 13. 7% van de mensen ziet een negatieve invloed. Uit de opmerkingen blijkt dat er hierbij vooral gaat over het hierboven benoemde probleem van een te eenzijdig aanbod. Case-beschrijving 5 beschrijft de opzet en resultaten van een Zeeuws onderzoek naar de relatie tussen de toeristische intensiteit en het voorzieningenniveau, en meer specifiek het aantal restaurants en het aantal supermarkten.

Tabel 13. Survey resultaat ‘Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel

83%

7%

19

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Kansen voor winkels

36

Case-beschrijving 5: Relatie toerisme – voorzieningenniveau in Zeeland (HZ Kenniscentrum Kusttoerisme) In 2020 deed HZ Kenniscentrum Kusttoerisme - op basis van deskresearch en open data - onderzoek naar de feitelijk waarneembare impact van toerisme op de leefbaarheid in Zeeland. Om te bepalen in welke mate toerisme mogelijk bijdraagt aan de leefbaarheid van Zeeland als toeristische bestemming, stelden de onderzoekers allereerst vast hoe de begrippen ‘toerisme’ en ‘leefbaarheid’ objectief gemeten kunnen worden. Voor de objectivering van het begrip toerisme maakten ze gebruik van bestaande inzichten in de toeristische druk van de dertien Zeeuwse gemeenten, uitgedrukt in ‘toeristische intensiteit’ per gemeente (aantal toeristische overnachtingen per 1.000 inwoners per gemeente in 2018). Voor de duiding van het begrip leefbaarheid en de beschrijving van de leefbaarheidssituatie per Zeeuwse gemeente gebruikten ze de Leefbaarometer 2.0. Dit instrument maakt het mogelijk om de leefbaarheid te monitoren aan de hand van honderd onderliggende objectieve indicatoren. Deze indicatoren zijn onderverdeeld in vijf dimensies, namelijk: ‘wonen’, ‘bewoners’, ‘voorzieningen’, ‘veiligheid’ en ‘fysieke omgeving’. De leefbaarheidssituatie (in 2018), uitgedrukt in een leefbaarheidsscore, verschilt van gemeente tot gemeente.

De gemeente Veere, de Zeeuwse gemeente met de hoogste toeristische druk, heeft de hoogste leefbaarheidsscore en de gemeente Terneuzen, de Zeeuwse gemeente met de laagste toeristische druk, de laagste leefbaarheidsscore. Inzoomen op de eerdergenoemde onderliggende dimensies(scores) maakt duidelijk dat de verschillen in de leefbaarheidsscores van de Zeeuwse gemeenten met name voorkomen uit de dimensiescore ‘voorzieningen’ per gemeente.

Na het toetsen van de hypotheses (In de Zeeuwse gemeenten met een hogere toeristische intensiteit zijn relatief meer ‘restaurants’ / ’supermarkten’ / ’huisartsen’ / ’pinautomaten’ dan in Zeeuwse gemeenten met een lagere toeristische intensiteit) door middel van lineaire regressie stelden de onderzoekers twee (lineaire) relaties vast, namelijk de relaties tussen toerisme (toeristische intensiteit) en het aantal restaurants per 1.000 inwoners (R2 = 0,86) en tussen toerisme (toeristische intensiteit) en het aantal supermarkten per 1.000 inwoners (R2 = 0,82). Het aantal van dertien Zeeuwse gemeenten is (nog) te beperkt om al een definitieve uitspraak te doen over de vermeende relaties. Een andere kanttekening bij het onderzoek is dat een hogere toeristische druk en (dus) daarmee meer restaurants of supermarkten per 1.000 inwoners niet direct leidt tot een hogere score voor de dimensie ‘voorzieningen’ (en daarmee de totale leefbaarheidsscore per gemeente). Het effect van één enkele indicator is namelijk enerzijds niet sterk genoeg om een dimensiescore substantieel te verhogen of verlagen en anderzijds is uit een studie van de achtergronden van de Leefbaarometer 2.0 gebleken dat het ‘verdwijnen van een

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Doordat er geen relevante open data beschikbaar was voor de onderliggende indicatoren van de dimensie ‘voorzieningen’, selecteerden de onderzoekers zelf (als opmaat naar de formulering van hypotheses) een viertal aanverwante indicatoren, namelijk ‘aantal restaurants per 1.000 inwoners’, ‘aantal supermarkten per 1.000 inwoners’, ‘aantal huisartsen per 1.000 inwoners’ en ‘aantal pinautomaten per 1.000 inwoners’. De aantallen per gevonden indicator zijn per gemeente daarna vastgesteld door OpenStreetMap-tellingen.

37

supermarkt’ wel een significante nadelige invloed kan hebben op de dimensiescore ‘voorzieningen’, maar een extra supermarkt niet per definitie leidt tot een hogere dimensiescore ‘voorzieningen’. Wel kan uit het voorafgaande worden afgeleid dat de indicator ‘aantal restaurants per 1.000 inwoners’ in principe positief bijdraagt aan de score van de dimensie voorzieningen. Toerisme kan in die zin dus ook een positieve bijdrage leveren aan de leefbaarheidsscore van gemeente, mits in ogenschouw wordt genomen dat er ook nog tal van andere indicatoren zijn die (in samenhang) invloed uitoefenen.

T&R en ons cultureel erfgoed zijn nauw met elkaar verbonden. Musea zijn hier misschien wel het meest duidelijke voorbeeld van. Het zijn belangrijke attracties voor bestemmingen, maar musea hebben ook bezoekers nodig aangezien hen dit bestaansrecht geeft (draagvlak en entreegelden). “Toeristen betalen door entree (mede) het onderhoud om erfgoed te bewaren.” ~ “Interesse van toeristen in erfgoed leidt tot behoud van erfgoed.” Een voorbeeld uit het buitenland: Toerisme in Malta is essentieel voor het voortbestaan en het onderhoud van het Maltese cultureel erfgoed. In 2018 ontving Heritage Malta (de nationale instelling voor cultureel erfgoed) 1.9 miljoen bezoekers op haar 28 locaties, leidend tot 8.83 miljoen euro uit de verkoop van entreebewijzen en 858.823 euro uit cadeauwinkels. Deze inkomsten werden onder andere gebruikt voor conservering en restauratie van het Grootmeesterpaleis (Valetta84). Dichter bij huis dragen bezoekers ook bij aan het behoud van cultureel aanbod. Het Spoorwegmuseum in Utrecht beaamt dat zij inhoudelijke exposities, zoals ‘de kinderen van Versteeg’ over het spoor in WOII, danken aan hun grote bezoekersaantallen85. Maar er is meer dan musea; lokale kunst en ambachten kunnen gebruikt worden voor souvenirs en decoratie, bijvoorbeeld in de horeca. Souvenirs hoeven niet per se

goedkoop en ‘made in China’ te zijn. Zo zijn er voorbeelden van aquarellen, sierraden en aardewerk waarbij het mes aan twee kanten snijdt; bezoekers zijn blij met het aanbod en de kunstnijverheid is blij met de vraag86. Toerisme kan helpen bepaalde cultuur te behouden, zoals traditionele kunstvormen, zodat deze behouden blijven87 88. Een Nederlands voorbeeld hiervan is het haring roken89. Daarnaast kan de interesse van bezoekers het draaglak voor investeringen in cultureel erfgoed vergroten90. Dit is niet onbelangrijk, omdat het onderhoud en het geschikt maken van gebouwen voor hedendaags gebruik erg duur is. Cultureel erfgoed en ‘plaatsen met een geschiedenis’ bevorderen een zekere ‘sense of place’; dit wil zeggen dat bewoners zich verbonden voelen met “Erfgoed vertelt over en legt de verbinding met het verleden. Geeft informatie over waar wij vandaan komen en nieuwkomers een beeld waarin zij terecht zijn gekomen.” ~ “Voordeel: meer bezoekers en inkomsten leidt tot meer investeringen. Nadeel: grote druk op erfgoed, vervuiling, onderhoud, en het risico op ‘touristification”. hun plek, hun regio91. Bewoners waarderen projecten en investeringen in cultureel erfgoed voor toeristisch-recreatief gebruik, mits dit op een passende manier gebeurt92 93 94 . Bij de ontwikkeling moet men daarom goed kijken naar de plaatselijke context.

De overheid kan hierbij een rol vervullen door bewoners te betrekken bij beleid en sturing en verplichtingen te koppelen aan nieuwe ontwikkelplannen (zie ook bijlage 1).

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Bestaansrecht voor ons cultureel erfgoed

38

Vele respondenten in de survey (87%) zien de invloed van T&R op cultureel erfgoed als positief. In de toelichtingen ligt de nadruk op de rol die bezoekers/toeristen, en hun bestedingen, spelen bij behoud van erfgoed.

Toch zijn er ook respondenten die wijzen op de keerzijde: bezoekers kunnen zorgen voor een grote druk op erfgoed, vervuiling en kosten voor onderhoud. Zie Tabel 14.

Tabel 14. Survey resultaat ‘Kwaliteit van cultureel erfgoed’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kwaliteit van cultureel erfgoed

87%

3%

9

T&R heeft ook effect op natuurlijk erfgoed. Het is voor ondernemers in T&R van groot belang om de natuur te beschermen, het maakt immers deel uit van hun bestaansrecht. ‘Buiten zijn’ en ‘parken’ zijn essentieel in hun aanbod95. Bij de Efteling is het natuurbehoud duidelijk zichtbaar; zij bebouwen maar 11% van hun totale oppervlakte96. Maar ook voor golfbanen is het natuurlijke landschap belangrijk, aangezien dit deel uitmaakt van de sport zelf. In Nederland vormt het groene beleid en het verweven van het natuurlijke landschap in de banen al jaren een belangrijk element van het beheer van golfbanen97. Ook op bestemmingsniveau groeit het besef dat toerisme afhankelijk is van natuur. Hoogleraar regionale arbeidsmarkt van Dijk benadrukt bijvoorbeeld dat wanneer men in Groningen het toerisme wil gebruiken als economische kans, je moet zorgen voor het landschap en de natuur, omdat dit haar belangrijkste goed is23. Dit belang strekt verder dan de sector zelf, zo is er een verband aangetoond tussen de gepercipieerde effecten van toerisme op het milieu en het welzijn van mensen. Wanneer bewoners zich bewust zijn van de negatieve effecten zag men in een onderzoek van Kim, Uysel en Sirgy juist een afname van het gevoel van veiligheid en gezondheid van die bewoners33. Ondanks de associatie van toerisme met negatieve effecten op het milieu, hoeven toerisme en natuur elkaar niet noodza-

kelijk in de weg te staan. De sector erkent bijvoorbeeld dat toerisme klimaatverandering veroorzaakt, maar ziet ook in dat ze zelf hierdoor direct geraakt worden. UNWTO schat in dat reizen verantwoordelijk is voor 5 procent van de totale wereldwijde CO2 “Wij geven voorlichting over het belang van natuur en voeden mensen op in hoe ze met natuur en hun eigen omgeving om kunnen gaan.” ~ “De reizigers kunnen invloed hebben op de lobby voor een verbetering van natuur.” ~ “Door T&R wordt meer gewerkt aan verbeteren van de natuurparken en is er meer geld voor.” uitstoot98. Wat doet de sector zelf om dit tegen te gaan? Bedrijven zoeken naar koolstofvrije of koolstofarme oplossingen zoals innovatie, gedragsverandering en operationele efficiency84. Zo zie je in Nederland dat veel reisspecialisten (VVKR) werken met CO2 compensatie99. Case-beschrijving 6 laat zien dat de individuen en bedrijven dit niet alleen kunnen, maar dat de overheid bij belasting van C02 uitstoot een belangrijke rol heeft. Daarnaast zetten ondernemingen in op energie- en waterbesparing en doen velen aan serieus afvalbeheer84. Het circulair bouwen van strandslaaphuisjes100 of recreatiewoningen101 zijn daar een goed voorbeeld van. Wat ook opvalt is dat de sector brede samenwerking zoekt, zoals het gezamenlijke initiatief #hiermoetjezijn102.

Naast het herstel van de bezoekerseconomie van de coronapandemie wil het initiatief Nederlanders laten zien wat Nederland zelf heeft, en zo sturen op duurzaamheid.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Natuur als belangrijkste goed

39

Case-beschrijving 6: Bewustzijn reizigers prikkelen (Better Places) Better Places is een Nederlandse reisorganisatie die reizen op een meer duurzame, eerlijkere en inclusievere manier aanbiedt. Men heeft de hoop dat mensen uit zichzelf meer gaan nadenken als ze een verre reis boeken, maar de ondernemer geeft ook aan dat een prijsprikkel hier aan bij kan dragen. De overheid moet ervoor zorgen dat je niet voor 30 euro naar Barcelona kunnen vliegen, door het belasten van CO2 uitstoot. Ook vanuit ondernemerschap is het essentieel dat er hier wat aan gedaan wordt.

Overheden kunnen dit alles ondersteunen met natuurbeleid. Denk aan een (financiële) stimulans om toeristisch-recreatieve bedrijven duurzamer te maken. Maar ook stedelijk natuurbeleid kan bijdragen103. Sommige gemeentes nemen maatregelen om autoverkeer te verminderen. Utrecht heeft bijvoorbeeld een strenge milieuzone. Mede op basis daarvan is deze stad, door Natuur en Milieu, uitgeroepen tot de meest duurzame gemeente104. Ook deelsystemen voor fietsen en elektrische scooters kunnen effectief zijn. In Antwerpen zijn de deelfietsen een succes, mede door de fijnmazigheid105 106 . Ook in Amsterdam komt er een nieuw experiment voor een deelfietsen/scootersysteem, ditmaal met nieuwe afspraken om overlast te beperken107. Daarnaast kan een gemeente helpen door het promoten van autovrije alternatieven, zoals wandelen, fietsen, deelauto’s108 en ov103.

Nederland (voorheen ecologische hoofdstructuur)116. Het beleven van de natuur creëert draagvlak voor behoud van diezelfde natuur.

Net zoals bij cultureel erfgoed kunnen inkomsten van T&R ook van grote betekenis zijn voor de natuur zelf. Een voorbeeld is wildlife toerisme; dit type toerisme draagt bij aan het overleven van deze wilde dieren84. Zo zagen veel landen, zoals Botswana109, Cambodia110, Kenya111 en Congo112, een forse stijging in het stropen voor vlees en ivoor door het gemis van inkomen uit toerisme, door corona. Maar ook in Nederland is er een wisselwerking tussen wildlife en toerisme; op de Veluwe werden wistenten (Europese bizons) geïntroduceerd, samen met Rewilding Europe113, die men alleen met een begeleide excursie kan bezoeken114.

staat tegenover dat 25% aangeeft een negatieve invloed te ervaren. De toelichtingen zijn divers. Sommigen zeggen geen actieve rol te spelen, mede doordat andere actoren (zoals gemeentes, stichtingen en Staatsbosbeheer) zich richten op de kwaliteit van natuur, water of landschap. Anderen geven duidelijk aan hoe ze actief een rol spelen bij dit thema. Bijvoorbeeld door middel van spreiding van bezoekers, donaties, marketing, druktemeting, zonering/routering, en het geven van voorlichting. De keerzijde komt tot uitdrukking in de volgende quotes: ‘Laten zooi achter’, ‘Toerisme verbruikt veel water’, ‘Meer bezoekers en inkomsten leidt tot meer investeringen, maar grote druk op natuur, vervuiling en onderhoud’. Case-beschrijving 7 laat zien hoe diverse ondernemers zich verhouden tot hun (natuurlijke) omgeving en invulling geven aan hun eigen rol.

“In regio’s waar toerisme toeneemt is doorgaans meer aandacht voor natuurbehoud: walvisvangst maakt plaats voor observaties, natuurparken in plaats van mijnbouw, etc.” ~ “Suriname verdient momenteel nog te veel geld met bijvoorbeeld goud, olie en houtkap […]. Wij proberen het toerisme te stimuleren zodat de bewustwording om de natuur te beschermen toeneemt.”

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Er is nog een laatste positief effect van T&R op de natuur: Het kan leiden tot een grotere bewustwording van het belang van natuur115. Zo heeft recreatie een belangrijke plek in de inrichting van het natuurnetwerk

In de survey ziet 68% van de respondenten een positieve invloed van T&R op de kwaliteit van natuur, water of landschap. Daar

40

Tabel 15. Survey resultaat ‘Kwaliteit van natuur, water of landschap’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kwaliteit van natuur, water of landschap

68%

25%

12

Case-beschrijving 7: Bijdragen aan de (natuurlijke) omgeving (Suzie’s Farm, RAI, Textiel Museum en Hotel Pincoffs) Farm, Food, Fun zijn de kernwoorden van Suzie’s Farm. Men biedt waren van eigen boerderij (lokale producten, activiteiten) en biedt zo een totale boerderijbeleving. Op deze manier probeert Suzie’s Farm boeren in een goed daglicht te zetten. Het concept van Suzie’s Farm is een totaalconcept dat er nog niet was in Nederland. Suzie’s Farm brengt lokale producten, boerenkennis, beleving, educatie en een winkel samen onder een dak.

Volgens Suzie’s Farm zitten de boeren in een benauwde situatie door het huidige beleid van vrije handel. Onze grond en hoe we produceren is te duur ten opzichte van andere landen in de wereld. In het verleden konden we dat aan door middel van schaalvergroting. We kunnen nu niet meer opschalen, tenminste de gemiddelde boer niet, omdat we maatschappelijk met al die issues zitten. Om aan de maatschappelijke issues te voldoen moeten boeren efficiënt worden, super hightech. Het is de vraag of je dat wil, want dat betekent ook dat het landschap totaal gaat veranderen. In de Achterhoek zou dat betekenen dat het hele familielandschap verdwijnt bijvoorbeeld. Het is aan de overheid om te beslissen hoe het landschap en leven eruit gaan zien. De overheid moet duidelijk zijn en beleid voeren om bepaalde manieren van boeren of bepaalde maatschappelijke waardes te beschermen. Dat wordt nu nog niet gedaan. Kortom, vooral de duidelijkheid en lange termijnvisie ontbreekt zodat boeren niet weten waar ze aan toe zijn. In Zwitserland hebben ze wel een visie neergelegd door af te stappen van de vrije handel, om de boeren te beschermen, maar dan verwacht de overheid wel dat ze op een bepaalde manier gaan boeren. Die boer in Zwitserland heeft dus een heel andere waarde gekregen: een maatschappelijke waarde. Die boer verdient nu ook de helft van het jaar zijn inkomen aan toerisme.

Dat wordt nu gestimuleerd vanuit de overheid, wat ervoor zorgt dat die boer een veel grotere maatschappelijke functie heeft dan alleen voedsel produceren. In Nederland zou de overheid dit kunnen stimuleren en van de

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

De plaatselijke gemeente vindt het totaalconcept fantastisch en het past precies binnen de landelijke voedselvisie waar je allerlei maatschappelijke organisaties aan kunt verbinden. Het is wel belangrijk dat een gemeente ook de nek durft uit te steken. Voor Suzie’s Farm was het namelijk lastig om binnen het bestemmingsplan een winkel te realiseren naast het boerenbedrijf. Hiervoor was de grond niet bestemd en was het in de ogen van de gemeente dus niet mogelijk. Wel in het centrum van het dorp. Voor een totaalconcept is het natuurlijk niet wenselijk om de bezoekers na afloop van Suzie’s Farm te verwijzen naar de winkel in het dorp. Een totaalconcept hoort bij elkaar te staan en kun je niet los van elkaar zien. Hier zou de gemeente bij kunnen helpen door met ondernemers mee te denken.

41

boer een stuk ondernemerschap vragen. Maar de boer ook faciliteren door bepaalde dingen toe te staan, zodat een boer naast produceren ook T&R kan faciliteren. Dit gebeurt ook al wel maar verschilt heel erg per gemeente. Diverse organisaties/ondernemingen, die we spraken i.v.m. de casestudies, zijn bezig om op een positieve manier bij te dragen aan de ontwikkeling en diversiteit van de omgeving. Zo zijn de RAI Amsterdam en het Textiel Museum in Tilburg in gesprek met de gemeente om de directe omgeving meer divers te maken of te vergroenen. Ook Hotel Pincoffs in Rotterdam is hier al mee bezig geweest en heeft een stukje bebouwing naast een weg vergroend in samenspraak met de bewoners in de omgeving. Dit initiatief past bij Hotel Pincoffs. Het kost wel enige tijd om zoiets te realiseren en dat heeft met name te maken met organisatorische en juridische aspecten binnen de gemeente.

Uit een onderzoek van UNWTO blijkt dat 72% van de inwoners van verschillende landen van mening is dat toerisme een positief effect heeft op publieke voorzieningen en de infrastructuur. Toerisme is een manier om investeringen en draagvlak te creëren voor nieuwe openbare faciliteiten. Denk daarbij aan openbaar vervoer, gezondheidszorg, politie en het wegennet. Aan de andere kant kunnen bezoekers ook meer druk geven op deze voorzieningen68. Denk daarbij aan files of hogere kosten voor onderhoud van het wegennetwerk. Er moet dus aandacht zijn voor de balans. Zo doet de ANWB bijvoorbeeld onderzoek naar lokale belangen zoals bereikbaarheid en verkeersveiligheid, maar zoekt tegelijkertijd ook ruimte voor het verwezenlijken van infrastructuur voor T&R. “Ons gebied kenmerkt zich door kleine kernen. Zonder toerisme zou hier geen huisarts zijn, geen vrijwillige brandweer, geen pinapparaat, etc.” Ook voor overheden is het zaak dat bezoekers worden meegenomen in de planning en het budget van publieke faciliteiten117. Wanneer in de planning van mobiliteit de sociale én duurzame componenten worden meegenomen, kan mobiliteit van toeristen de mobiliteit van bewoners versterken.

Doordat bus 391 tussen Amsterdam Centraal en Zaanse Schans gepromoot werd als toeristische lijn waren er plots veel meer gebruikers en kon deze bus ook vaker rijden. Het werd daardoor een aantrekkelijke optie voor forenzen10. Op plaatsen waar toeristische mobiliteit in de weg zit van de mobiliteit van bewoners kan een overheid bewust zoeken naar dit soort synergie tussen het belang van toeristen en het belang van bewoners, overheden kunnen ‘zachte’ mobiliteit ontwikkelen, zoals fiets- en wandelpaden en gebruik maken van SMART oplossingen; denk aan sensoren die de toegang tot een historisch centrum controleren, web “Meer toerisme vraagt om meer infrastructuur. Je moet uitbreiden en verbeteren als het drukker wordt. Massatoerisme kan echter ook een negatief effect hebben, als er daardoor verkeersophopingen ontstaan.” ~ “De aanwezigheid van het museum is des te meer reden om een goede OV-verbinding te hebben met steden in de omgeving.” ~ “De regiobus is mede mogelijk in onze gemeente doordat er zoveel toeristen zijn.” portals om mobiliteitsgegevens te delen en GPS-systemen die bezoekersstromen sturen103. Over het algemeen laat onderzoek zien dat bewoners erkennen dat T&R bijdraagt aan de beschikbaarheid van voorzieningen die hun kwaliteit van leven positief beïnvloeden118 119.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Zonder toerisme geen huisarts, bus of keurig onderhoud

42

“Vanwege het grote aantal toeristen en lokale bezoekers worden onze straten dagelijks geveegd en schoongespoten door de gemeente. Dat is niet de verdienste van onze organisatie, maar het gebeurt wel.” ~ “Omdat toeristen zich fijner voelen als de kwaliteit van publieke ruimtes goed is, is het zinvol om daar als overheid voor te zorgen. Tegelijkertijd hebben de bewoners daar voordeel van, dus het mes snijdt aan twee kanten.” Uitstraling zit niet alleen in de gebouwde omgeving, maar ook in de mensen die zich daar bevinden. Natuurlijk zijn er mensen die hun omgeving liever niet delen met buitenstaanders, maar een schappelijke toename van bezoekers wordt vaak gezien als een verbetering van de sfeer68 72. Wan-

neer er een balans is tussen bewoners en bezoekers kunnen bezoekers zorgen voor levendigheid en gezelligheid in winkels, restaurants, nachtclubs, etc.126. Dit blijkt ook uit een scriptieonderzoek naar de houding van inwoners van Vlissingen ten opzichte van toerisme. De bewoners vonden dat toerisme reuring geeft en saaiheid doorbreekt. Sommigen gaven zelfs aan in de zomer thuis te blijven en in periodes daarbuiten op vakantie te gaan, omdat zij in de zomer genieten van de toeristische activiteiten. Eén van haar respondenten zegt het duidelijk; “het is hier doods in de winter en levendig in de zomer. Toerisme brengt leven in de brouwerij”127. “Op sommige plekken levert toerisme een te hoge druk op de leefomgeving, op sommige plekken zouden er juist meer mensen welkom zijn.” In de survey (Tabel 16) herkent 60-70% van de ondervraagden een positieve invloed van T&R op de kwaliteit van publieke ruimtes, infrastructuur en mobiliteit, kwaliteit en kwantiteit van OV en/of kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen. Daar staat tegenover dat zo’n 15% aangeeft dat de invloed op infrastructuur en mobiliteit als negatief wordt ervaren. Ook met betrekking tot de andere componenten blijkt de contextafhankelijkheid: op plaatsen waar relatief (te) veel toeristen zijn kan de invloed omslaan van positief naar negatief.

Case-beschrijving 8 laat zien hoe de RAI een bijdrage levert aan het (publieke) voorzieningenniveau.

Tabel 16. Survey resultaat ‘Kwaliteit van publieke ruimtes’, ‘Infrastructuur en mobiliteit’, ‘Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer’ en ‘Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen’ Indicator

% Positieve Invloed

% Negatieve invloed

Plek in Top-25

Kwaliteit van publieke ruimtes

77%

9%

24

Infrastructuur en mobiliteit

68%

15%

23

Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer

65%

4%

25

Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen

59%

3%

16

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Inwoners onderschrijven ook dat toerisme bijdraagt aan de uitstraling van hun stad, dorp of regio120 121 122 en onderzoekers zien een verband tussen de kwaliteit van de gebouwde omgeving en de komst van bezoekers naar diezelfde omgeving: bezoekers leiden tot meer investeringen in de openbare ruimte en straten krijgen een boost123 124. Volgens de toerismestrategie van Den Haag is daar de afgelopen jaren een kwaliteitsslag gemaakt. De renovatie van de Pier van Scheveningen en het Kurhaus dragen bij aan de kwaliteit van de buitenruimte. Daarbij worden specifiek de beelden van ‘Beelden aan Zee’ op de boulevard genoemd125. De herinrichting van de Boulevard van Schagen in Domburg werd in 2018 zelfs genomineerd voor de ‘Award Beste Openbare Ruimte’81.

43

Case-beschrijving 8: Verbetering van infrastructuur en publieke voorzieningen (RAI)

Enkele ondernemers gebruiken hun parkeerterreinen als extra bron van inkomsten en stellen deze ter beschikking voor vervoerders of andere doeleinden, wanneer het parkeerterrein niet in gebruik is. Daarnaast zorgen ondernemers in sommige situaties voor een verbetering van de infrastructuur. Zo is de RAI in Amsterdam, via het masterplan 2030, betrokken bij de bouw van een tunnel buiten de ring, zodat vrachtwagens niet meer de stad in hoeven. De aanleg wordt natuurlijk georganiseerd door de betreffende gemeenten, maar is wel bevorderd door de ondernemers.

Conclusie Voor alle mensen geldt dat deelnemen aan T&R van grote waarde is. De relatie tussen welzijn en vrije tijd is breed onderzocht en bewezen. Eén van de basisbegrippen daarbij is ‘geluk’. Vakantiegangers voelen zich over het algemeen beter tijdens hun vakantie, in vergelijking met hun dagelijkse leven. Dit komt voort uit psychologisch welbevinden en psychologische groei (plezier

en ontspanning leiden tot een afname van stress en T&R biedt ruimte aan bezinning), actief bezig zijn, verbindingen met anderen (contact, gezelligheid, emotionele zekerheid, liefde, sociale gebondenheid en een wij-gevoel), tevredenheid over bestedingen en troost. De respondenten aan de survey herkennen dit en geven aan dat hun klanten met name op zoek zijn naar ontspanning, plezier, inspiratie, sociaal contact en bezinning.