A01 00 Hiswa Recron - Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie.pdf

oplossing voor allerlei bredere maatschappelijke vraagstukken zoals krimp, duurzaamheid, werkloosheid, sociale problematiek, etc.

… maakt mensen gelukkiger Vakantiegangers en reizigers voelen zich over het algemeen beter tijdens hun vakantie, in vergelijking met hun dagelijkse leven. Dit komt voort uit psychologisch welbevinden (plezier en ontspanning leiden tot een afname van stress). Daarnaast biedt de sector ruimte voor bezinning, ontwikkeling, actief bezig zijn, verbindingen met anderen (contact, gezelligheid, emotionele zekerheid, liefde, sociale gebondenheid en een wij-gevoel), tevredenheid over bestedingen en troost. Dit alles in binnen- en buitenland en voor zakelijke en vrijetijdstoeristen. Daarmee vormt het een remedie tegen zaken als ontlezing, isolatie en eenzaamheid. Tevens kan de aanwezigheid van toeristen en recreanten bijdragen aan een gevoel van veiligheid.

… verbindt groepen mensen Waar in een samenleving ongelijkheid toeneemt, zorgt T&R juist voor verbinding en samenhang tussen groepen mensen. Er is veel geschreven over T&R en nationale en regionale trots. Het gebruik van regionale verhalen, betekenis en symbolen binnen toerisme kan die eigen identiteit verder versterken. Dit onder andere door het conserveren en toegankelijk maken van het cultureel en natuurlijk erfgoed. Daarnaast kan T&R leiden tot culturele uitwisseling. Wanneer groepen mensen met verschillende achtergronden en culturen contact hebben en elkaar leren kennen, kunnen zij vooroordelen uit de weg ruimen en vriendschap sluiten.

… is het “sociale cement tussen de stenen” Binnen de bedrijven/organisaties van de sector is sprake van mensen met vele verschillende achtergronden, leeftijden en opleidingsniveaus. Inclusie is dan ook een belangrijke waarde voor de toeristisch-recreatieve sector. De sector biedt werkgelegenheid voor o.a. laaggeschoolden, vrouwen, jongeren en mensen in rurale (krimp)

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Toerisme en recreatie…

70

De coronapandemie benadrukt de maatschappelijke waarde “Als iets er niet meer is, weet je pas wat je mist”. De maatregelen als gevolg van de coronapandemie laten heel nadrukkelijk zien welke effecten het vrijwel geheel sluiten van de sector heeft op de maatschappij. In economisch opzicht wordt de sector (en aanverwante sectoren en toeleveranciers) keihard geraakt door de maatregelen. Maar het laat ook zien dat de afwezigheid van de sector de kwaliteit van leven onder druk zet en kan leiden tot het afbrokkelen van het ‘sociale’ cement’ en de verbindingen tussen en het geluk van mensen.

Eenheid in diversiteit De T&R sector is enorm divers. De bij Gastvrij Nederland aangesloten branches (VVV Nederland, VvKR, KNV, De Club van Elf, NVG, VVEM, VVTP, ANVR, NBTC, CLC-Vecta, ANWB, KHN, Schiphol, Federatie Cultuur, HISWA-RECRON en FEC-Nederland) laten die diversiteit goed zien. Zij hebben als branches allemaal andere behoeften en wensen en dragen op verschillende manieren bij aan maatschappelijke waarde. Ondanks de enorme diversiteit van de sector, is in dit rapport geprobeerd te vangen wat zij als sector als geheel bijdragen aan maatschappelijke waarde en hoe verschillende partijen de gehele sector kunnen helpen bij het realiseren of maximaliseren van maatschappelijke waarde. Voor elke branche is uiteraard maatwerk wenselijk. Aanvullend op dit rapport in gezamenlijkheid is het voor elke branche goed om na te gaan welke specifieke behoeften en wensen zij zien voor het onderdeel van de sector dat zij vertegenwoordigen. Er zijn reeds diverse onderzoeken verschenen over de maatschappelijke waarde van branches, zoals bijvoorbeeld ‘De veranderende rol van de Destinatie Marketing Organisatie’ (voor bijvoorbeeld DMO’s)163.

De sector heeft hulp en randvoorwaarden nodig om de maatschappelijke waarde van Toerisme en Recreatie te behouden en, zo mogelijk, vergroten In de survey en de cases hebben we de organisaties/ondernemingen vanuit de sector ook gevraagd welke rollen verschillende partijen in hun omgeving zouden moeten spelen bij het behouden en/of vergroten van hun maatschappelijke waarde. Om welke partijen gaat het daarbij en hoe kunnen zij de sector en onderliggende branches op optimale wijze helpen? Relevante partijen die benoemd worden, zijn overheden (nationaal, provinciaal, lokaal), brancheverenigingen, onderwijs- en kennisinstellingen, banken en het UWV. De organisaties/ondernemingen benoemen dat het voor het behouden en/of vergroten van maatschappelijke waarde nodig is, samen met deze partijen, in te zetten samenwerking, het betrekken van bewoners, en het ontwikkelen en delen van kennis over het realiseren van balans. • De breedte van de toeristisch-recreatieve sector maakt samenwerking haast een vanzelfsprekende vereiste, en hier kunnen nog stappen gezet worden. Denk aan verbetering van de samenwerking tussen publiek en privaat en verbetering van de samenwerking tussen niveaus (lokaal, provinciaal, nationaal en internationaal). Het Rijk kan hierbij een agenderende en stimulerende rol vervullen.

• Het betrekken van bewoners, als groep die uiteindelijk het meest profiteert van de maatschappelijke waarde maar ook de negatieve kanten ervaart en een belangrijke bijdrage levert aan de kwaliteit en ontwikkeling van het toeristisch-recreatief product, is essentieel. Het organiseren van betrokkenheid is uitdagend (hoe zorg je er bijvoorbeeld voor dat ook minderheden en kwetsbare groepen worden meegenomen?), maar wanneer we de draagkracht van een bestemming serieus nemen en succesvol willen zijn, is er geen andere mogelijkheid.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

regio’s – en biedt onderwijs en banen voor mensen met minder kansen. De sector wordt zich ook steeds bewuster van diversiteit, speelt een rol in het samenbrengen van mensen en levert daarmee een bijdrage aan sociale cohesie.

71

Wat wordt er van overheden gevraagd? Vrijetijdstijdsbesteding is voor iedereen belangrijk, leerzaam, sociaal en gezond. De overheid heeft een belangrijke taak hierin te vervullen, welke formeel zelf is geborgd in de grondwet (Artikel 22). “De overheid moet de volksgezondheid in Nederland bevorderen en ze moet zorgen voor voldoende goede woningen. Verder schept de overheid voorwaarden voor ontplooiing en vrijetijdsbesteding. De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.” (Bron: Artikel 22) Deze taak zou echter beter kunnen worden ingevuld. Dit rapport laat zien dat de economische omvang en impact van T&R niet als dusdanig wordt gezien. Tevens is aangetoond dat de sector in sterke mate verweven en verbonden is met veel andere sectoren en beleidsdomeinen: natuur, gezondheid, infra, ruimtelijke ordening, water, mobiliteit, leefbaarheid, gezondheid en welzijn. Vanwege deze grote verwevenheid van T&R met andere sectoren wordt aan alle overheden daarom gevraagd om een brede aanpak te hanteren en een goede afstemming met andere sectoren te faciliteren. Verder is het belangrijk om mee te denken en te bewegen en hen te steunen bij nieuwe initiatieven.

Het advies voor de nationale overheid is om de afstand tot ondernemers te verkleinen door T&R serieus te nemen als bedrijfstak, nadrukkelijker in te zetten op kennis over en van T&R bij de Rijksoverheid, T&R op een logische plek binnen de Nationale overheid te verankeren en door regie te nemen. Tot op heden ontbreekt een goede coördinatie, en cruciale keuzes worden te vaak overgelaten aan provincies, gemeenten en andere decentrale partijen, zonder duidelijk afwegingskader. Aan de nationale overheid wordt gevraagd om deze handschoen na-

drukkelijk op te pakken. Een laatste advies vanuit deze rapportage is om het (toeristen)belastingsysteem te hervormen, zodat positieve (maatschappelijke) impact wordt gestimuleerd en negatieve impact wordt belast. Ook voor provinciale overheid is het zaak om de afstand tot ondernemers te verkleinen en meer zichtbaar te zijn. Procedures voor subsidieaanvragen moeten zo simpel mogelijk zijn en deze moeten niet ineens teruggedraaid worden. Daarnaast is het belangrijk gezamenlijk aan een lange termijnvisie rondom T&R te werken en in het ruimtelijk economische beleid rekening te houden met de sector. Gemeenten kunnen ondernemers helpen wegwijs te worden in gemeentelijke structuren. Daarnaast wordt geopperd om risico’s bij het organiseren van evenementen en activiteiten beter te verdelen en toe te werken naar gedeelde verantwoordelijkheid tussen gemeente en ondernemers. Naast een duidelijke visie op toerisme te hebben, wordt van gemeenten gevraagd om toeristenbelasting te gebruiken om kwaliteit te stimuleren.

Wat wordt er gevraagd van betrokken partijen? Van brancheverenigingen wordt gevraagd mensen bijeen te brengen, lobby te voeren op alle bestuursniveaus en het faciliteren van samenwerking met andere relevante netwerken. Sommige ondernemers hebben behoefte aan ‘differentiatie’. Onderwijs- en kennisinstellingen moeten proberen bij te blijven bij praktijkontwikkelingen, zo veel mogelijk kennis en expertise bieden en meedenken met innovaties. Banken wordt gevraagd om actief mee te denken met ondernemers en om te proberen de sector beter te begrijpen. Bovendien is het belangrijk om lange termijn partnerschappen op te bouwen en ondernemers niet te laten vallen in slechte tijden.

Wat kan de sector zelf bijdragen? De organisaties en ondernemers die deelnamen aan het onderzoek kijken niet al-

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

• Bij het laatste punt gaat het om de balans tussen de positieve en negatieve effecten van T&R, over de contextafhankelijkheid van die effecten en over de manier waarop gestuurd kan worden op die effecten.

72

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

leen naar anderen. Ze benoemen dat ze zelf (meer) kunnen bijdragen aan de maatschappelijke waarde van de sector door in te zetten op maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daarnaast is het van belang om contacten en samenwerking met andere bedrijven te intensiveren en kennis te ontwikkelen en te delen met elkaar.

Foto: Den Bosch ©VisitBrabant

73

In deze bijlage wordt een toelichting gegeven op de rol van de rijksoverheid, provincies en gemeenten wanneer het gaat om T&R. Waar en hoe worden zaken rondom deze sector geregeld en wie heeft hierin welke rol? Dit betreft een samenvatting van een uitgebreide uitleg over dit onderwerp in het rapport ‘waardevol toerisme – onze leefomgeving verdient het’ van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur.

Het Rijk Toerisme valt primair onder het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK), maar door decentralisatie vervullen provincies en gemeenten de grootste beleidsmatige rol op dit gebied. Wel houdt het Ministerie van EZK zich bezig met het bevorderen van toerisme en is er geïnvesteerd in het bevorderen van innovatie in de sector (via een Green Deal en een innovatieprogramma van de Stichting Innovatie Recreatie en Ruimte). De echte beleidsinzet van het Ministerie van EZK beperkt zich tot financiering van het NBTC en enkele ambtenaren welke betrokken zijn bij toerisme. De ambtelijke betrokkenheid is verder dus klein en andere departementen met relevante dossiers waar een link in zit met toerisme zoals mobiliteit, wonen, natuur, ruimtelijke ordening, cultuur en erfgoed of milieu is de aandacht voor de sector nog beperkter. In de Tweede Kamer wordt slechts één keer per jaar een Algemeen Overleg (AO) gehouden over toerisme. Dit is in vergelijking met andere sectoren zoals de landbouwsector (slechts de helft van de economische omvang van toerisme) zeer beperkt. Wanneer het kabinet en de Tweede Kamer al aandacht besteedde aan toerisme, richtte deze aandacht zich voornamelijk op de minder positieve gevolgen van toerisme, namelijk spanning en overlast door overtoerisme, verloederende vakantieparken en de handhaving van vakantieverhuur.

Provincies Provincies zijn verantwoordelijk voor het ruimtelijk economisch beleid waarbinnen toerisme dankzij zijn economische betekenis een belangrijk thema is. Vaak valt toerisme onder de portefeuille economie, maar doordat toerisme met vele andere onderwerpen verbonden is zoals natuur, landschap, cultuur en industrie is deze verdeling aan het veranderen. Omdat de beleidsdoelen van diverse afdelingen dikwijls niet met elkaar samenvallen, hangt veel af van het gewicht dat aan bepaalde aspecten wordt gehecht waarbij economisch ontwikkeling vaak voorop staat. Sturing wordt binnen de provincies verwezenlijkt via een omgevingsvisie. Hierbij worden in een omgevingsverordening ruimtelijke voorwaarden vastgelegd voor recreatieve en toeristische ontwikkeling. Daarnaast ontwikkelen provincies vaak een afzonderlijke visie op toerisme en recreatie als geheel en financieren sommige provincies onderzoeken en plannen gericht op specifieke thema’s zoals vitaliteit van verblijfsrecreatie. Landelijk werken provincies samen met het NBTC in de ‘verhaallijnen’ die plaatsen met een gemeenschappelijk thema in diverse provincies met elkaar verbinden. Het Interprovinciaal Overleg (IPO) kent echter geen bestuurlijk overleg over toerisme.

Op ambtelijk niveau wordt wel 5x per jaar overlegd en samengewerkt in het vrijetijdsnetwerk en ook is er ambtelijk overleg over de vitaliteit van vakantieparken en over routestructuren. Ook speelt de provincie een belangrijke rol in het bevorderen van regionale samenwerkingen. Verschillende provincies proberen samenwerkingsverbanden, kennisontwikkeling en innovatie te stimuleren door middel van investeringsprogramma’s, subsidies en garantie- of ontwikkelfondsen waaruit ondernemers in de provincie kunnen lenen. Andere provincies werken samen met regio’s aan concreet beleid, promotie en productontwikkeling.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Bijlage 1 - Overheid en toerisme & recreatie

74

De rol van gemeenten in het toeristisch beleid is enerzijds het stimuleren en faciliteren van toeristische initiatieven (bijv. delen van kennis en het verbinden van ondernemers) en anderzijds het formuleren van kaders waarbinnen toeristische ontwikkeling mag plaatsvinden. Ook bij gemeenten is toerisme vaak ondergebracht bij de economische afdeling, omdat het gezien wordt als kans voor economische ontwikkeling: het bevorderen van de groei van werkgelegenheid en bestedingen in de lokale economie voeren de boventoon. Toeristisch beleid wordt geformuleerd en vastgelegd in een visie of ontwikkelkader waarbij aandacht wordt besteed aan de diversiteit en kwaliteit van het aanbod (voorzieningenniveau), de bereikbaarheid en de impact die een specifieke ontwikkeling heeft op huidige infrastructuur (mobiliteit) of bescherming van natuurgebieden. De beleidsinzet op toeristisch gebied is verschillend per gemeente, afhankelijk van de grootte en het toeristisch gehalte van de gemeente. Meestal stellen gemeenten zich faciliterend en reactief op tegenover initiatieven van ondernemers. Handhaving van

de regels waaraan toeristische activiteiten zich moeten houden (bijvoorbeeld om overlast en/of schade aan de omgeving te voorkomen) is vaak wel nodig, maar gemeenten zetten daar over het algemeen (te) weinig op in. Het ontbreekt nogal eens aan capaciteit en financiën, en ook aan de benodigde kennis. Bovendien is er vaak sprake van concurrentie tussen aangrenzende gemeenten, en kan ook de geringe afstand tussen bestuur en bedrijven in de weg staan. De leefomgeving betrekken gemeenten doorgaans beperkt bij het toeristisch beleid terwijl het toeristisch ‘succes’ sterk samenhangt met de kwaliteit van de leefomgeving, de leefbaarheid (denk aan voorzieningsniveau) en mobiliteit in de gemeente. Ook kan toerisme ingezet worden voor het realiseren van bredere maatschappelijke doelen zoals het opkrikken van het voorzieningsniveau. Ondernemers worden door gemeenten doorgaans betrokken bij het opstellen van toerismebeleid. Wanneer bewoners worden betrokken, gebeurt dit voornamelijk in de fase waarin het formuleren van beleid aan de orde is en niet bij realisatie. Ook hier gaan gemeenten met een meer ontwikkelde toeristische sector vaker in gesprek met bewoners over de uitvoering van beleid of doen onderzoek onder bewoners.

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Gemeenten

Foto: Lemmer ©VVV Waterland van Friesland-Tom Goossens

75

Referenties NBTC Holland Marketing. (2019). Economisch belang - Kerncijfers 2019. https://kerncijfers.nbtc.nl/nl/magazine/12059/825117/economisch_belang.html 1

NBTC Holland Marketing. (2020, 11 september). Economische waarde. https://nbtcmagazine.maglr.com/cijfers-internationale-bezoekers-nederland-juni2020/economische-waarde 2

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, november 25). Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2019. https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2019/48/trendrapport-toerisme-recreatie-en-vrijetijd-2019 3

Centraal bureau voor de Statistiek. (2020, 7 december). Logiesaccommodaties; gasten, overnachtingen, bezettingsgraad, kerncijfers. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/82058NED

4

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, december 19). Professionele podiumkunsten; capaciteit, voorstellingen, bezoekers, regio. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/70077NED 5

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, februari 24). Sportclubs; personeel, exploitatie, ledental, gebruik accommodaties. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/70256NED 6

ABN AMRO. (2020, juli 23) . Economie krimpt ook door minder buitenland vakanties. https://www.abnamro.nl/nl/zakelijk/insights/sectoren-en-trends/leisure/economie-krimpt-ookdoor-minder-buitenlandvakanties.html , 7

Driesssen, S. (2016, 29 oktober). De positieve economische impact van op reis gaan naar het buitenland. ABN AMRO Insights. https://insights.abnamro.nl/2016/09/de-positieve-economischeimpact-van-op-reis-gaan-naar-het-buitenland/ 8

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, september 4). Toerisme; kernindicatoren, nationale rekeningen. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/84284NED 9

Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur. (2019, september). Waardevol toerisme - onze leefomgeving verdient het. https://www.rli.nl/sites/default/files/rli_advies_waardevol_toerisme_onze_leefomgeving_verdien t_het.pdf Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, september 4). Na recordjaar 2019 keldert toegevoegde waarde toerisme in eerste helft 2020. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/36/na-recordjaar2019-keldert-toegevoegde-waarde-toerisme-in-eerste-helft-2020 11

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, maart 23). Buitenlandse reizigers gaven 17 miljard euro uit in Nederland in 2019. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/13/buitenlandse-reizigers-gaven17-miljard-euro-uit-in-nederland-in-2019 12

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

10

76

Stainton, H. (2020, 23 oktober). Economic impacts of tourism. Tourism Teacher. https://tourismteacher.com/economic-impacts-of-tourism/ 13

ZKA. (2019, juni). Stapeling van lasten voor recreatieondernemers. https://www.zka.nl/media/1937/rapportage-stapeling-van-lasten-voor-derecreatieondernemers.pdf 14

Ecorys. (2017, 10 augustus). De sociaaleconomische waarde van sporten en bewegen. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=9224&m=1542012897&action=file.download 15

Rebel. (2019, mei). De Social Return On Investment (SROI) van sport en bewegen. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=9527&m=1560425690&action=file.download

16

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, november 20). Musea; collectie, bezoeken, tarieven, tentoonstellingen, werkgelegenheid. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/83533NED?q=hart%20en%20vaatziekten 17

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, februari 24). Exploitanten sportaccommodaties; werkzame personen, baten en lasten. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/84138NED 18

Reiswerk. (z.d.). Reiswerk - De reiswereld. https://www.reiswerk.nl/niet-werkend-in-dereiswereld/ik-wil-informatie-over-de-reiswereld/de-reiswereld 19

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020, november 13). Arbeidsdeelname; onderwijsniveau. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/83031NED 20

Nyfer. (2015, maart). De economische risico’s van btw-verhoging voor de gastvrijheidssector. Gastvrij Nederland. http://www.gastvrijnederland.nl/images/RapportGastvrijNederlandendebtwdefinitief.pdf 21

Pretwerk. (2018, 9 juli). Recreatiesector banenmotor - Pretwerk. pretwerk.nl. https://pretwerk.nl/news/8396/recreatiesector-banenmotor?actueel Kennis voor Krimp. (2020, 24 september). Vitaal platteland? Investeer in toerisme! Interview met Jouke van Dijk. https://www.kennisvoorkrimp.nl/nieuws-over-krimp/vitaal-platteland-investeer-intoerisme 23

Goossen, M., Kuhlman, T., & Breman, B. (2012). Quick scan krimp en recreatie. Wageningen: Alterra Wageningen UR. 24

Bunghez, C. L. (2016). The Importance of Tourism to a Destination’s Economy. Journal of Eastern Europe Research in Business and Economics, 1–9. 25

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

22

77

Verwest, F., & van Dam, F. (2013, 31 juli). Van bestrijden naar begeleiden: demografische krimp in Nederland. PBL Planbureau voor de Leefomgeving. https://www.pbl.nl/publicaties/van-bestrijdennaar-begeleiden-demografische-krimp-in-nederland 26

Stoffelen, A., Van Zanten, B., & Van der Zee, E. (2014). Maakbaar toerisme: kansen en kaders. AGORA Magazine, 30(4), 4–7. 27

O’Riordan, T., Mathieson, A., & Wall, G. (1983). Tourism: Economic, Physical and Social Impacts. The Geographical Journal, 149(3), 371. 28

AT5. (2019, 14 januari). Wetenschappelijk onderzoek: Airbnb stuwt huizenprijzen omhoog. https://www.at5.nl/artikelen/190630/wetenschappelijk-onderzoek-wijst-uit-airbnb-stuwthuizenprijzen-omhoog 29

Airbnb. (2020, 17 januari). Nieuwe cijfers 2018: Airbnb groeit verantwoord en verspreidt toerisme over het hele Land. Airbnb Newsroom. https://news.airbnb.com/nl/nieuwe-cijfers-2018-airbnbgroeit-verantwoord-en-verspreidt-toerisme-over-het-hele-land/ 30

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, januari 7). Uitgaven en consumentenvertrouwen Welvaart in Nederland. | 2019. https://longreads.cbs.nl/welvaartinnederland-2019/uitgaven-enconsumentenvertrouwen/ 31

Marlet, G., Poort, J., & van Woerkens, C. (2011). De schat van de stad. Utrecht. Atlas voor gemeenten.https://25cjk227xfsu3mkyfg1m9xb7-wpengine.netdna-ssl.com/wpcontent/uploads/2020/04/2011-23_De_schat_van_de_stad.pdf 32

Kim, K., Uysal, M., & Sirgy, M. J. (2013). How does tourism in a community impact the quality of life of community residents? Tourism Management, 36, 527–540. 33

NBTC Holland Marketing. (2019, januari). Perspectief-2030. https://www.nbtc.nl/nl/home/visiestrategie/perspectief-2030.htm 35

Bryon, J. (2018). Effecten van evenementen. AGORA Magazine, 17(3), 4–7.

Artform internet professionals. (2019). Cijfers en trends. Landelijk Fietsplatform. https://www.fietsplatform.nl/fietsrecreatiemonitor/cijfers 36

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, augustus 28). Toeristische bestedingen 87,5 miljard euro in 2018. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/35/toeristische-bestedingen-87-5-miljard-euro-in2018 37

HZ Kenniscentrum Kusttoerisme. (2020). Toerisme in de provincie Zeeland - Omvang en economisch belang (impact) in 2018. https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/7/71/Leaflet_KCKT_Economische_impact_2018.pdf 38

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

34

78

Omroep Zeeland. (2020, 15 juli). Geen Duitse agenten in Zeeland deze zomer. https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/121227/Geen-Duitse-agenten-in-Zeeland-deze-zomer

39

Impuls Zeeland, HZ Kenniscentrum Kusttoerisme. (2017) Stimuleringsprogramma gezondheidstoerisme Bevelanden. (https://www.vvvzeeland.nl/media/4022/stimuleringsprogramma-gezondheidstoerismebevelanden-def.pdf 40

Medisch Ondernemen (2019) Vakantiedokter in Zeeland: ‘Ook de huisarts wil graag vakantie’ https://www.medischondernemen.nl/medisch-ondernemen/vakantiedokter-in-zeeland-ook-dehuisarts-wil-graag-vakantie 41

Kovács, E., Kiss, K. Pinke-Sziva Y,. Michalkó, G. (2019). A critical literature review on the interrelation between well-being and tourism in the case of seniors. Gursoy, D., & Nunkoo, R. The Routledge Handbook of Tourism Impacts : Theoretical and Applied Perspectives (pp. 229-240). New York.: Routledge. 42

Jeffres, L., and Dobos, J. (1993). Perceptions of leisure opportunities and the quality of life in a metropoli-tan area. Journal of Leisure Research, 25,203–217. 43

Radboud Universiteit. (2019). Op vakantie: van grote luxe tot maatschappelijke bron. https://www.ru.nl/nieuws-agenda/vm/2019/juni/vakantie-grote-luxe-maatschappelijke-norm-0/ 44

45

Opaschowski, H.W. (1990) Pädagogik und Didaktik der Freizeit. Wiesbaden: Springer.

Van Praag, B. M. S., Frijters, P., & Femer-i-Carbonell, A. (2003). The anatomy of subjective wellbeing. Journal of Economic Behavior & Organization,57(1), 29-49.

46

Nawijn, J. (2012, May 29). LEISURE TRAVEL AND HAPPINESS: AN EMPIRICAL STUDY INTO THE EFFECT OF HOLIDAY TRIPS ON INDIVIDUALS’ SUBJECTIVE WELLBEING . (proefschrift) Nieuwe Gein: NRIT Media, Nieuwegein. http://hdl.handle.net/1765/32471 Moerman, A. (2018, 13 december).Aan mijn steiger, Peter (49): ‘Zeilen geeft mij dat zen gevoel’. Telegraaf. https://www.telegraaf.nl/nieuws/2902086/peter-49-zeilen-geeft-mij-dat-zen-gevoel 48

49

Dijksterhuis, A. (2018). Wie (niet) reist is gek. Amsterdam: Prometheus.

De Vos, J. Schwanen T., Van Acker, V, Witlox, F. (2013). Travel and subject well-being. Transport Reviews 33 (2) 421-442.

50

Opaschowski, H.W. (2004). Deutschland 2020: Wie wir morgen leben - Prognosen der Wissenschaft. Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden. 51

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

47

79

Marlet, G., & Poort, J. (2011). De waarde van cultuur in cijfers. Atlas voor gemeenten. http://www.atlasvoorgemeenten.nl/images/pdf/De_waarde_van_cultuur_in_cijfers%20.pdf 52

Bell, S., Graham, H., Jarvis, S., White, P. (2017). The importance of nature in mediating social and psychological benefits associated with visits to freshwater blue space. Landscape and Urban Planning, 167, 118–127. 53

Fuchs, G., Chen, P.J., Pizam, A. (2015). ‘Are Travel Purchases More Satisfactory Than Nontravel Experiential Purchases and Material Purchases?’ Tourism Analysis, 20(5), 487-497. 54

Nawijn, J. (2010). Happiness through vacationing: Just a temporary boost or long-term benefits? Journal of Happiness Studies, 12, 651–665. 55

Hu Fow Pyng (2020, 4 November). De horeca als heelmeester van de ziel. Trouw. https://www.trouw.nl/recepten/de-horeca-als-heelmeester-van-deziel~b3d8241e3/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F 56

57

Dijksterhuis, A. (2018). Wie (niet) reist is gek. Amsterdam: Prometheus.

Puczkó, L, and Rátz T. (1998) geciteerd in Gursoy, D., & Nunkoo, R. (Eds.) (2019). The Routledge Handbook of Tourism Impacts : Theoretical and Applied Perspectives. New York: Routledge. 58

Ozlem Tekin and Roya Rahimi (2019). Socialcultural Impacts of Tourism. In Gursoy, D., & Nunkoo, R. (Eds.) The Routledge Handbook of Tourism Impacts : Theoretical and Applied Perspectives. (pp. 219-228). New York: Routledge. 59

Vanclay, F. (2004). The triple bottom line and impact assessment: How do TBL, EIA, SIA and EMS relate to each other? Journal of Environmental Assessment Policy and Management, 6 (3), 265-288. 60

Sharpley, R. (2014) Host perceptions of tourism: A review of the research. Tourism Management, 42, 37-49. Fries Sociaal Planbureau (2020) Toerisme in Fryslan: het perspectief van de inwoners. https://www.fsp.nl/wp-content/uploads/2020/02/FSP2020_publicatie_toerisme_in_FRL-DEF.pdf

62

Toerisme Vlaanderen (2018) Bewoners Onderzoek Zuid Limburg https://secure.valkenburg.nl/actueel/nieuws_41411/item/resultaten-bewonersonderzoek-toerismemaastricht-heuvelland_40855.html 63

Andereck K.L. & Vogt C.A. (2000). The relation between resident attitudes and towards tourism and tourism development option. Journal of Travel Research 39(1) 27-44.

64

Ozturk, A., Ozer, O. & Caliskan, U. (2015). The relationship between local residents’ perceptions of tourism and their happiness: A case of Kusadasi, Turkey. Tourism Review, 70(3), 232-242. 65

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

61

80

66

Ap, J. (1992). Residents’ perceptions on tourism impacts. Annals of Tourism Research, 19, 665-690

Gursoy ,D. Chi, C.G. , Dyer, P. (2010). Locals attitudes towards mass and alternative tourism: The case of sunshine coast , Australia , Journal of Travel Research, 49, 381-394.

67

Andereck, K. L., Valentine K. M, Knopf, R.C. & Vogt C.A. (2005). Residents’ perceptions of community tourism impacts, Annals of Tourism Research, 32(4), 1056-1076.

68

Fredline, E., en Faulkner, B. (2000). Host community reactions: A cluster analysis. Annals of Tourism Research, 27(3), 763-784. 69

IJben, H en Mikolajczak-Degrauwe, K. (2020) Waar is de steun voor toerisme het grootst. Trendrapport toerisme, recreatie en vrijetijd. NRIT media, Breda. 70

Konovalov, E. Murphy, L., Moscardo G. (2019). An exploration of links between levels of tourism development and impacts on the social facet of resident’s quality of life in: Campón-Cerro A. M. et al. (eds.) Best Practices in Hospitality and Tourism Marketing and Management, Applying Quality of Life Research(pp77-107 ). Switzerland: Springer Nature. 71

Fredline, L. (2002). Host community perceptions of the impacts of tourism on the Gold coast. Gold Coast: CRC for sustainable Tourism. 72

Gursoy, D., Jurowski, C.,Uysal M. (2002). Resident attitudes: a structural modeling approach, Annals of Tourism Research, 29(1), 79-105. 73

Haley, A.J., Snaith T. en Miller G. (2005). The social impacts of tourism: a case study of Bath, UK. Annals of Tourism Research, 32(3), 647-668. 74

Woosnam K., Norman, W.,Ying, T. (2009). Exploring the theoretical framework of emotional solidarity between residents and tourists. Journal of Travel Research, 48(2), 245-258. 75

Perdue, R.R., Long, P.T, Allen, L. (1990). Residents support for tourism development, Annals of Tourism Research 17 (4), 586-599. Snepenger,D. Snepenger M., Dalbey, M. & Wessol, A. (2007). Meaning and consumption characteristiscs of places at a tourism destination. Journal of Travel Research, 45(3), 310-321. 77

Stek, B., Majolee M. (2016). Retailvisie Texel, Marktanalyse voorzieningen structuur. https://www.texel.nl/mozard/document/docnr/3143864/Retailvisie%20Texel%20%20Marktanalyse%20voorzieningenstructuur%20-%20Bijlage 78

Gemeente Utrecht. (2018). Ontwikkelingskader Horeca Utrecht 2018 https://omgevingsvisie.utrecht.nl/fileadmin/uploads/documenten/zz-omgevingsvisie/thematischbeleid/horeca/2018-Ontwikkelingskader-Horeca-Utrecht-2018.pdf 79

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

76

81

Provincie Zuid Holland. (2020). Routenetwerken. https://www.zuidholland.nl/onderwerpen/landschap/recreatie-vrije-tijd/routenetwerken/ 80

HZ Kenniscentrum Kusttoerisme. (2020). Toerisme en Zeeland. Een verkenning van de invloed van toerisme op de Zeeuwse samenleving. https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/2/27/Magazine_Toerisme_en_Zeeland_%28DEF% 29.pdf 81

Kim K. (2002). The effects of tourism impacts upon quality of life of residents in the community (Proefschrift). Virginia Polytechnic Institute and State University, Virginia. https://vtechworks.lib.vt.edu/bitstream/handle/10919/29954/Title_and_Text.pdf?sequence=1&isAl lowed=y 82

Milikowski, F. (2016, 27 juli). Amsterdam als koelkastmagneetje. De Groene Amsterdammer, 30. Amsterdam als koelkastmagneetje – De Groene Amsterdammer 83

ABTA.(2020). Tourism for Good , a roadmap for rebuilding travel and tourism. https://www.abta.com/sites/default/files/media/document/uploads/ABTA%20Tourism%20for%2 0Good%20A5%20Booklet%20121020.pdf 84

Spoorwegmuseum. (2020, 7 januari). Spoorwegmuseum weer door de grens van 400000 bezoekers. https://www.spoorwegmuseum.nl/over/nieuws/spoorwegmuseum-weer-door-degrens-van-400-000-bezoekers/ 85

Brunton, J. (2016, 27 september). Top 10 souvenir shops in Venice. The Guardian. https://www.theguardian.com/travel/2016/sep/27/top-10-souvenir-shops-venice-vintage-artbookshops. 86

Chen, J.S. (2000). An investigation of urban residents’ loyalty to tourism, Journal of Hospitality& Tourism Research, 24, 5-9. Wang, S., Fu, Y., Cecil, A. K. & Avgoustis S. (2006). Residents’ perceptions of cultural tourism and quality of life: a longitudinal approach. Tourism Today, 6, 47-61. 88

Soeters, P. (2017, 9 augustus). Handgemaakt: ‘roken doe je op het gevoel’. Noordhollands Dagblad. https://www.noordhollandsdagblad.nl/cnt/dmf20180921_49743590/handgemaaktroken-doe-je-op-het-gevoel?utm_source=google&utm_medium=organic) 89

Federatie Grote Monumentengemeenten. (2013). Erfgoed, promotie en toerisme. https://kennisbank.monumentengemeenten.nl/erfgoed-als-factor/erfgoed-promotie-en-toerisme/ 90

Beatley, T., Timothy B. & Manning K. (1997). The ecology of place: Planning for environment, economy and community. Washington D.C.: Island Press.

91

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

87

82

Brennan, T. & Tomback, D. (2013). Heritage Works: The Use of Historic Buildings in Regeneration; a Toolkit of Good Practice geciteerd in C.A. Vogt, K.L. Andereck, Kim Pham (2020) Designing quality for life and sustainability, Annals of Tourism Research, 83, 1-11. 92

Gu, H., Ryan, C. (2008). Constructionism and culture in research: understanding of the fourth Buddhist festival in Wutaishan, China. Tourism Management 1,12. 93

Huh, C., Vogt, C. A. (2007). Changes in residents attitudes towards tourism over time: a cohort analytical approach, Journal of Travel Research 46(4), 446-455.

94

Sallis, J.F., Cervero R.B., Ascher, W.,Henderson K.A., Kraft, M.K.& Kerr, J. (2006). An ecological approach to creating active living communities. Annual Review of Public Health 27, 297-322. 95

Efteling (2019, 31 oktober). Het duurzame DNA van de Efteling, klimaatneutraal in 2030. https://www.efteling.com/nl/blog/corporate/20191031-het-duurzame-dna-van-de-efteling 96

Koninklijke Nederlandse Golf Federatie. (2020). Het beheer van golfbanen. https://www.ngf.nl/caddie/duurzaam-beheer/duurzame-golfbaan

97

UNWTO (z.d.).Climate Change. https://www.unwto.org/sustainable-development/climatechange 98

Vereniging van kleinschalige Reisorganisaties (z.d.) Trees for all. https://www.vvkr.nl/trees-forall-en-vvkr 99

Omroep Zeeland (2018, 10 augustus). Villapark de Paardekreek gaat circulair bouwen. https://www.omroepzeeland.nl/media/50637/Villapark-de-Paardekreek-gaat-circulair-bouwen 100

Impuls Zeeland. (z.d.). Circulaire beleving in toerisme, hulp nodig bij circulair bouwen? https://www.impulszeeland.nl/nl/circulaire-beleving NBTC Holland Marketing (z.d.) . Over #hiermoetjezijn. https://www.nbtc.nl/nl/home/activiteiten/hersteloffensief/over-hier-moet-je-zijn.htm

102

Rocca, La R.A. (2015). Tourism and Mobility. Best Practices and Conditions to Improve Urban Livability. TeMA Journal of Land Use, Mobility and Environment,3, 311-330. 103

Lachmeier, R. (2018, 5 maart). Klimaat belangrijk thema gemeenteraadverkiezingen. https://www.duurzaambedrijfsleven.nl/infra/27509/gemeenten-beinvloeden-een-derde-van-alleco2-uitstoot 104

GVA. (2019, 9 januari). Deelsystemen in Antwerpen zijn groot succes en breiden uit. Gazet van Antwerpen. https://www.gva.be/cnt/dmf20190109_04089567

105

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

101

83

Fietsberaad. (2016). Notitie Fietsdeelsystemen in Antwerpen-het succes van Velo. https://www.fietsberaad.nl/Kennisbank/Notitie-Fietsdeelsystemen-in-Antwerpen-het-succes-inAntwerpen 106

NRIT. (2020, 28 augustus). Toch weer experiment met deelfietsen en scooters in Amsterdam. https://www.nritmedia.nl/kennisbank/42827/toch-weer-experiment-met-deelfietsen-en--scootersin-amsterdam/ 107

Duurzame Mobiliteit Zeeland. (z.d.). Deelauto’s in Zeeland. https://www.duurzame-mobiliteitzeeland.nl/ 108

Lam, S. (2020). Coronavirus latest: Why travel restrictions are causing a crisis for African conservation, putting wildlife in danger. Inews https://inews.co.uk/inews-lifestyle/coronavirustravel-africa-conservation-threat-wildlife-poaching-rhinos-deforestationgorillas-426084 109

Conservation International. (2020). Conservation International reports increase in poaching and tropical deforestation due to COVID-19 restrictions. https://www.conservation.org/pressreleases/2020/04/21/conservation-international-reports-increase-inpoaching-and-tropicaldeforestation-due-to-COVID-19-restrictions 110

De Bellaigue, C. (2020, 18 juni). The end of tourism? The Guardian. https://www.theguardian.com/travel/2020/jun/18/end-of-tourism-coronavirus-pandemic-travelindustry 111

Haugen, J. (2020.) SDGs Key to (Re)Building Tourism with an Eye Toward the Future. https://sustainablebrands.com/read/productservice-design-innovation/sdgs-key-to-re-buildingtourism-with-an-eye-toward-the-future 112

Rewilding Europe. (z.d.). European Bison in Veluwe, Bison reintroduction project. https://rewildingeurope.com/rew-project/european-bison-introduction-to-veluwe/ 114

Stichting Wisent op de Veluwe (z.d.) Wisent op de Veluwe. https://wisentopdeveluwe.nl/

Var, T., & Kim, Y. (1989). Measurement and findings on the tourism impact. Unpublished manuscript, Department of Recreation, Park and Tourism Sciences, Texas A&M University, USA. geciteerd in Kim, K.,Uysal M., Sirgy J. (2013) How does tourism in a community impact the quality of life of community residents? Tourism Management 36, 527-540. 115

NRIT (2017, 24 januari). Provincies realiseren veel nieuwe natuur. https://www.nritmedia.nl/kennisbank/37453/provincies-realiseren-veel-nieuwe-natuur/?topicsid=

116

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

113

84

Bijl, J., Adriaanse S. & Korteweg Maris D. (2019). Een verkenning van de impact van toerisme op voorzieningen in Zeeland. Vlissingen: Kenniscentrumtoerisme https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/b/b5/Een_verkenning_naar_de_impact_van_toeri sme_op_voorzieningen_in_Zeeland.pdf 117

Nunkoo, R. Ramkissoon, H. (2011). Resident satisfaction with community attributes and support for tourism. Journal of Hosipitality and Tourism Research, 35(2), 171-190. 118

Andereck K. L. & Nyaupane,G.P. (2011). Exploring the nature of tourism and quality of life perceptions amongst residents. Journal of Travel Research, 50(3), 248-260. 119

McGehee, N.G. & Andereck, K.L. (2004). Factors predicting rural residents’ support of tourism. Journal of Travel research, 43(2), 131-140. 120

Stylidis, D. ( 2016). The role of place image dimensions in residents’ support for tourism development. International Journal of Tourism Research, 18(2), 129-139.

121

Yu, C., Cole, S.T. & Cancellor, C. (2016). Assessing quality of life in the context of tourism development. Applied Research Quality of Life, 11, 147-162. 122

Carmona M., Gabrieli, T., Hickman, R., Laopoulou, T. & Livingstone N. (2018). Street appeal the value of street improvements. Progress in Planning, 126, 1-51. 123

CBRE and Gehl Architects. (2017). Placemaking, value and the public realm. London: CBRE http://cbre.vo.llnwd.net/grgservices/secure/Global%20Placemaking.pdf?e=1607699632&h=79c597 43f475da817ae1aa0510ed7bca 124

Gemeente Den Haag. (2019). Toerisme strategie 2020-2025, Toerisme werk(t) voor de Stad. https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/7811075/1/RIS302975_Bijlage_Strategie_Toerisme_2 020-2025_-_Toerisme_werk(t)_voor_de_stad 125

Choi, H., Sirakaya, E. (2005). Measuring residents’ attitude toward sustainable tourism: development of sustainable tourism attitude scale. Journal of Travel Research, 43 (4), 380-394. Vogels, L. (2013). Toerisme in je stad: genot of belemmering? Een onderzoek naar de invloed van het wonen in front- of back regio’s op attitudes ten aanzien van toerisme in Vlissingen (bachelor scriptie). https://theses.ubn.ru.nl/bitstream/handle/123456789/2284/Vogels%2c_Lieke_1.pdf?sequence=1 127

Carmona, M. (2019). Place value: place quality and its impact on health, social, economic and environmental outcomes. Journal of Urban Design, 24(1), 1-48. 128

Doǧan, H. Z. (1989). Forms of adjustment: Sociocultural impacts of tourism. Annals of Tourism Research, 16(2), 216–236. 129

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

126

85

Boonstra, H., Hermens, N. (2011). De maatschappelijke waarde van sport, een literatuurreview naar de inverdieneffecten van sport; Utrecht: Verwey-Jonker Instituut https://www.verweyjonker.nl/doc/vitaliteit/De%20maatschappelijke%20waarde%20van%20sport%20met%20voor%20 en%20achterkant.pdf 130

Coalter, F. (2011). Value of Sport monitor: Social capacity and social cohesion. Sport England; UK Sport.

131

Appleyard, D., Lintell, M. (1972). The environmental quality of city streets: The residents’ viewpoint. Journal of the American Institute for Planners, 38 (2), 84-101 132

Shafer, C.S., Lee B.K., Turner, S. (2000). A tail of three greenway trails: user perceptions related to quality of life. Landscape and Urban Planning,49 3-4), 163-178. 133

Dwyer, L., Forsyth, P., & Spurr, R. (2006). Assessing the economic impacts of events: A computable general equilibrium approach. Journal of Travel Research, 45(1), 59 134

Gürbüz, A. (2002). Turizmin Sosyal Çevreye Etkisi Üzerine Bir Araştırma. Teknoloji, 5(1–2) geciteerd in Gursoy, D., & Nunkoo, R. (2019). The Routledge Handbook of Tourism Impacts : Theoretical and Applied Perspectives (pp.220-221). New York.: Routledge. 135

Van der Poel, H., Wezenberg-Hoenderkamp K., Hoekman, R. (Eds.) (2016). Sportaccommodaties in Nederland, Kaarten en kengetallen. Utrecht: Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=7295&m=1475158489&action=file.download 136

De Wit, J. (2019, 29 juli). Het is voorbij: Het reuzenrad naast de Markthal wordt afgebroken. AD. https://www.ad.nl/rotterdam/het-is-voorbij-het-reuzenrad-naast-de-markthal-wordtafgebroken~ae83b51e/ 137

Van Ginkel, R. (1995). Groen-Zwart, Texels in het hart. Beschouwingen over een eilandcultuur. Amsterdam: Het Spinhuis. 139

Meethan, K. (2001). Tourism in Global Society. Place, culture, consumption. New York: Palgrave.

Van der Duim, R., Lengkeek, J. (2004). All Pervading Island Tourism: The Case of Texel, The Netherlands. In Boissevain J., Selwyn, T. Contesting the Foreshore; Tourism, Society, and Politics on the Coast. Amsterdam: Amsterdam University Press. 140

Rosenow, J. E., & Pulsipher, G. L. (1979). Tourism, the good, the bad, and the ugly. Lincoln, Neb.: Media Productions & Marketing. 141

Andereck, K., Valentine, K., Vogt, C.,& Knopf, R. (2007).A cross-cultural analysis of tourism and quality of life perceptions. Journal of Sustainable Tourism, 15(5), 483-502. 142

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

138

86

Sharma, B., Dyer, P., Carter, J., & Gursoy, D. (2008). Exploring residents’ perceptions of the social impacts of tourism on the Sunshine Coast, Australia. International Journal of Hospitality and Tourism Administration, 9(3), 288-311.

143

Williams, J., & Lawson, R. (2001). Community issues and resident opinions of tourism. Annals of Tourism Research, 28(2), 269-290. 144

Yilmaz, S. S., & Taşçı, A. D. (2015). Circumstantial impact of contact on social distance. Journal of Tourism & Cultural Change, 13(2), 115–131.

145

Akova, O. (2006). Yerel Halkın Turizmin Etkilerini Algılamalarına ve Tutumlarına Yönelik Bir Araştırma. geciteerd in Gursoy, D., & Nunkoo, R. (2019). The Routledge Handbook of Tourism Impacts : Theoretical and Applied Perspectives (pp.221). New York.: Routledge. 146

Liu J.C., Var T. (1986). Resident attitudes toward tourism impacts in Hawaii. Annals of Tourism Research, 13(2), 193-204. 147

Tosun, C. (2002) Host perceptions of impacts: A comparative tourism study. Annals of Tourism Research 29 (1) 231-253. 148

149

Lea, J.(1988) Tourism and Development in the Third World. London and New York: Routledge.

Tomljenovic, R. (2010). Tourism and intercultural understanding or contact hypothesis revisited. In O. Moufakkir & I. Kelly (Eds.), Tourism, Progress and Peace (pp. 17–34). Wallingford: UK: CABI. 150

151

Allport, G. W. (1979). The Nature of Prejudice. New York: Perseus Book Publishing.

Everett, J.A.C. (2013) Intergroup Contact Theory: Past, Present, Future. Inquisitive mind. 17(2). https://www.in-mind.org/article/intergroup-contact-theory-past-present-and-future 152

CBS. (2020, 20 november). Jaar van groei voor musea. https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2020/47/2019-jaar-van-groei-voor-musea ILO & UNWTO. (2009). ILO/UNWTO Statement on Tourism and Employment. Geneva/Madrid: ILO/UNWTO 154

Meis, S. (2014.) Measuring Employment in the Tourism Industries Beyond the Tourism Satellite Account: A Case Study of Canada Geneva: International Labour Office https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/--stat/documents/publication/wcms_243294.pdf 155

RRKC (2017) Hoe cultureel divers is de Rotterdamse culturele sector. https://www.rrkc.nl/2017/11/16/hoe-cultureel-divers-is-rotterdamse-culturele-sector/ 156

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

153

87

Borgdorff, G. (2018). Gastvrij en flexibel. Theatermaker 4. 38-41. https://www.theaterzuidplein.nl/wp-content/uploads/2018/09/Artikel-Theatermaker-4-2018Diversiteit-Schouwburgen.pdf 157

Van Huut, T.(2019, 4 september). Wat is een museum? “Ideologische” definitie verdeelt museum wereld. NRC. https://www.nrc.nl/nieuws/2019/09/04/wat-is-een-museum-ideologische-definitieverdeelt-museumwereld-a3972164 158

Zeijden, A., van der, Elpers, S. (2018) ‘Immaterieel erfgoed en superdiversiteit: naar een nieuwe rol voor musea’. In: Museumpeil, nr. 49, 8-1 https://www.immaterieelerfgoed.nl/image/2019/1/31/museumpeil_special_immaterieel_erfgoed_ en_musea_nr_49_2018.pdf 159

Brouwer, J., van Leeuwen, M. (2017). Philosposhy of Leisure, Foundations of the Good Life. Routledge, New York

160

Vogt, C.A., Andereck, K.L. , Kim Pham. (2020). Designing quality for life and sustainability, Annals of Tourism Research, 83, 1-11. 161

Peeters, P., Gössling, S., Klijs, J., Milano, C., Novelli, M., Dijkmans,C.…Postma, A. (2018). Research for TRAN Committee - Overtourism: impact and possible policy responses. Brussels, European Parliament, Policy Department for Structural and Cohesion Policies. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2018/629184/IPOL_STU(2018)629184_EN.p df 162

Kennisnetwerk Destinatie Nederland. (2020). De veranderende rol van de Destinatie Marketing Organisatie. https://issuu.com/kennisnetwerkdestinatienederland/docs/de_veranderende_rol_van_de_destinat ie_marketing_or

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

163

88

Colofon Uitgave Dit is een uitgave van Centre of expertise Leisure, Tourism and Hospitality (CELTH) in opdracht van Gastvrij Nederland. Titel Maatschappelijke Waarde van Toerisme en Recreatie Publicatiedatum Maart 2021 Auteurs Jeroen Klijs, Ellen de Groot, Joyce Ridderhof, Harm IJben, Marije Noordhoek en Jasper Heslinga

Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie

Vormgeving Miquel Imlabla, mixthis.nl

89