A01 00 Hiswa Recron - Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie.pdf
Tekst van het document
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Voorwoord Hoe zouden de wereld en ons land eruitzien als er geen gastvrijheidssector is? In coronatijdperk een wezenlijke vraag. De brede gastvrijheidssector, inclusief binnenlands, inkomend en uitgaand toerisme, verblijfs- en dagrecreatie, horeca, sport, cultuur, beurzen en congressen, vervoer van toeristen en recreanten en evenementen, is met een omzet van 91,2 miljard euro en werk voor 813.000 mensen economisch van evidente betekenis. Dat de sector ook diepgeworteld is in onze samenleving en bijdraagt aan die samenleving, tonen we aan in dit rapport. Gastvrij Nederland heeft CELTH, het Centre of Expertise van Breda University of Applied Sciences (BUas), HZ University of Applied Sciences (HZ) en NHL Stenden University of Applied Sciences (NHL Stenden), opdracht gegeven te onderzoeken wat de maatschappelijke waarde van de sector is, hoe zij deze kan behouden en vergroten.
te trappelen om dit mogelijk te maken. De juiste randvoorwaarden zijn nodig om de positieve maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie te behouden en te vergroten. Intensievere samenwerking tussen overheden, ondernemers en onderwijs- en kennisinstellingen en het actief betrekken van inwoners is noodzakelijk. Dit onderzoek beschrijft de noodzaak en geeft hiervoor de uitvoerige onderbouwing. Wij roepen de overheden op alle niveaus – rijk, provincie en gemeenten – op om samen met ons iedereen in staat te stellen te genieten van wat de gastvrijheidssector te bieden heeft.
De sector voelt een sterke verantwoordelijkheid voor onze gezondheid en ons welzijn: door het faciliteren van onderlinge verbinding en (zakelijke) ontmoetingen tussen mensen, door te stimuleren dat mensen in beweging komen – letterlijk en figuurlijk – en hun vrije tijd zinvol kunnen invullen, door te zorgen voor leven in de brouwerij en de broodnodige kennis en ontspanning. Als de coronapandemie iets duidelijk heeft gemaakt, is het hoe diep deze oer-menselijke behoeften in ons collectieve DNA verankerd zijn.
Menno Stokman, Directeur Centre of Expertise Leisure, Tourism and Hospitality (CELTH) Jeroen Klijs, Professor Sociale Impacts van Toerisme bij Breda University of Applied Sciences (BUas) en projectleider van het onderzoek, mede namens de andere betrokken onderzoekers bij BUas, HZ (Kenniscentrum Kusttoerisme) en NHL Stenden (European Tourism Futures Institute): Ellen de Groot, Joyce Ridderhof, Harm IJben, Marije Noordhoek en Jasper Heslinga.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Nederland snakt naar adem en vrijheid. Er wacht een grote opgave om te werken aan duurzaam economisch herstel, herstel van het welzijn van alle Nederlanders en wederopbouw van een aantrekkelijke leefomgeving na corona. Een evenwichtige ontwikkeling van toerisme en recreatie levert hieraan een onmisbare bijdrage. De ondernemers in de gastvrijheidssector staan
Kees van Wijk, Voorzitter Gastvrij Nederland – Nationale Raad voor toerisme, recreatie, horeca en vrije tijd
2
Foto: Grote Markt ©Hans Guldemond, Haarlem
Samenvatting
In dit rapport hebben we de maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie (T&R) in de volle breedte van de sector (inclusief binnenlands, inkomend en uitgaand toerisme, verblijfs- en dagrecreatie, horeca, sport, cultuur, zakelijke gastvrijheid, vervoer van toeristen en recreanten en evenementen) in beeld gebracht. De waarde werd in het pre-coronatijdperk vooral vertaald in de grote directe economische waarde. Enerzijds is dat logisch en terecht gezien de forse bijdrage van T&R aan het Nederlandse BBP en werkgelegenheid, anderzijds is de sector meer dan alleen omzet en banen. Het belang van T&R is namelijk diep in de samenleving verweven. De sector draagt bij aan het succes van andere sectoren (inkomen en werkgelegenheid voor toeleveranciers, vestigingsklimaat etc.) en levert haar bijdrage aan maatschappelijke uitdagingen (kwaliteit van leven, geluk, inclusie, etc.). We hebben gebruik gemaakt van een combinatie van methoden om antwoord te geven op de onderzoeksvraag: literatuur-
onderzoek, casestudies en een survey onder ondernemers. Er is een aanzienlijke hoeveelheid wetenschappelijke artikelen, adviesrapporten en congresbijdragen geanalyseerd in verschillende contexten en voor verschillende vormen van T&R. In het literatuuronderzoek brachten we de maatschappelijke bijdragen op gestructureerde wijze bij elkaar. De cases weerspiegelen de breedte van de sector en dienen als goede voorbeelden van hoe de sector haar maatschappelijke waarde realiseert, maar ze illustreren ook de uitdagingen. Uit de survey komen diverse inzichten. We vroegen de deelnemers bijvoorbeeld om voor elke maatschappelijke waarde aan te geven of zij een positieve, negatieve of geen bijdrage zien van de sector. Met een puntensysteem stelden we een top-25 samen. Tabel 1 geeft deze weer. We gebruiken deze tabel, in deze samenvatting, om de bevindingen uit het onderzoek te structureren.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Wat zou de Nederlandse samenleving verliezen wanneer Toerisme en Recreatie niet overeind blijft en wat is er nodig om haar maatschappelijke waarde te behouden en, liever nog, die waarde te vergroten? Gastvrij Nederland vroeg aan CELTH, het Centre of Expertise Leisure Tourism & Hospitality van Breda University of Applied Sciences, HZ University of Applied Sciences en NHL Stenden University of Applied Sciences, die vraag te beantwoorden.
3
Indicator
Plek in Top-25
% Positieve invloed
% Negatieve invloed
Werkgelegenheid
1
97%
0%
Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid
2
96%
0%
Inkomsten voor toeleveranciers
3
95%
0%
Kwaliteit en kwantiteit van horeca
4
94%
6%
Kwaliteit en kwantiteit van recreatieve voorzieningen (musea, pretparken ed.)
5
91%
2%
Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)
6
82%
2%
Routenetwerken voor fietsen, wandelen, varen, etc.
7
92%
2%
T&R maakt ons minder afhankelijk van andere sectoren (Negatieve invloed: Regio te afhankelijk van T&R)
8
69%
21%
Kwaliteit van cultureel erfgoed
9
87%
3%
Bijzondere of toonaangevende evenementen
10
85%
2%
Trots van bewoners op de regio
11
92%
5%
Kwaliteit van natuurlijk erfgoed
12
68%
25%
Ontmoetingen tussen mensen
13
85%
4%
Diversiteit
14
71%
7%
Inclusiviteit
15
73%
4%
Kwantiteit en kwaliteit van publieke voorzieningen
16
59%
3%
Kennisontwikkeling en innovatie
17
75%
1%
Onderwijs en banen voor mensen met minder kansen
18
60%
2%
Kwaliteit en kwantiteit van detailhandel
19
83%
7%
Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden
20
88%
1%
Carrièreperspectief
21
79%
0%
Sociale cohesie
22
58%
11%
Infrastructuur en mobiliteit
23
68%
15%
Kwaliteit van publieke ruimtes
24
77%
9%
Kwaliteit en kwantiteit van openbaar vervoer
25
65%
4%
Economische waarde Waarde voor de leefomgeving Waarde voor sociale processen
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Tabel 1. Overzicht scores uit de survey wat betreft de bijdrage van T&R aan maatschappelijke waarden
4
Niet verrassend scoren economische waarden relatief hoog. De bijdrage van T&R aan inkomsten van bedrijven, bewoners en overheid (Nr. 2 in top 25) wordt breed onderkend. In 2019, het jaar voor de coronapandemie, was de economische impact van de sector in Nederland gebaseerd op 91,2 miljard aan toeristisch-recreatieve bestedingen. Daarbij gaat het om de bestedingen van Nederlandse en buitenlandse dag- en verblijfsbezoekers in Nederland, maar ook om de bestedingen in Nederland van uitgaande toeristen. Deze bestedingen leidden in 2019 tot een bijdrage van 4,4% aan het Nederlandse BBP, aanzienlijk meer dan landbouw (bijna 2x zoveel) en olie- en gaswinning, en een aandeel in de werkgelegenheid (nr. 1 in top 25) van 7,5% (813.000 banen). Naast het absolute aantal banen creëert de sector ook waarde door de diversiteit aan banen; diversiteit qua type functies en vereiste opleidingsniveaus. Binnen de sector kunnen mensen nieuwe vaardigheden leren (nr. 20) en een basis leggen voor een verdere carrière (nr. 21). Ook (werknemers bij) toeleveranciers profiteren van T&R. Via de indirecte effecten ontstaan bij deze toeleveranciers inkomsten en werkgelegenheid (nr. 3). T&R is nauw verbonden met andere sectoren. T&R kan een regio minder afhankelijk maken van andere sectoren (nr.
8), hoewel vanuit de literatuur en de sector ook gewaarschuwd wordt dat een te grote afhankelijkheid van T&R voorkomen moet worden. Diverse toeristisch-recreatieve organisaties/ondernemingen, zoals het Textielmuseum, ondersteunen een specifieke sector, en brengen deze onder de aandacht van publiek. Dit kan bijdragen aan draagvlak en steun voor deze sector (bijvoorbeeld in de vorm van subsidies), veranderingen in consumentengedrag en interesse creëren om in die specifieke sector te gaan werken. T&R kan de lokale economie een boost geven en bijdragen aan het vestigingsklimaat voor bedrijven (nr. 6). Meer bezoek leidt tot meer inkomsten, meer werkgelegenheid en meer uitgaven. Hierdoor wordt de drempelwaarde van winkels en andere voorzie-
ningen eerder behaald en krijgen (nieuwe) bedrijven meer kansen. Dit is met name interessant voor regio’s die te maken hebben (of krijgen) met bevolkingskrimp. Er is aangetoond dat T&R een prijsopdrijvend effect heeft, waardoor de bedrijven in een toeristische regio hogere marges kunnen behalen. Op de woningmarkt geldt dat, over het algemeen, vastgoedprijzen stijgen wanneer een bestemming in trek is bij toeristen. Dit is positief voor eigenaren van vastgoed. De keerzijde, dat door beide ontwikkelingen ook bewoners geconfronteerd kunnen worden met hogere prijzen, wordt (geheel of gedeeltelijk) gecompenseerd doordat bewoners, via T&R, meer kansen krijgen op werk en inkomen. Zo kan T&R een positieve bijdrage leveren aan de mogelijkheid van bewoners om te voorzien in hun levensonderhoud. De verwevenheid van T&R met andere sectoren en de maatschappij vereist samenwerking met andere sectoren Vanuit deze samenwerking kan T&R fungeren als innovatieve kracht (nr. 17).
Waarde van deelname aan T&R Voor alle mensen geldt dat deelnemen aan T&R van grote waarde is. De relatie tussen welzijn en vrije tijd is breed onderzocht en bewezen. Eén van de basisbegrippen daarbij is ‘geluk’. Vakantiegangers voelen zich over het algemeen beter tijdens hun vakantie, in vergelijking met hun dagelijkse leven. Dit komt voort uit psychologisch welbevinden en psychologische groei (plezier en ontspanning leiden tot een afname van stress en T&R biedt ruimte voor bezinning), actief bezig zijn, verbindingen met anderen (contact, gezelligheid, emotionele zekerheid, liefde, sociale gebondenheid en een wij-gevoel), tevredenheid over bestedingen en troost. De respondenten van de survey herkennen dit en geven aan dat hun klanten met name op zoek zijn naar ontspanning, plezier, inspiratie, sociaal contact en bezinning.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Economische waarde
5
De waarde van toerisme voor de leefomgeving is nadrukkelijk vertegenwoordigd in bovenstaande top 25 van waarden. De leefomgeving maakt enerzijds deel uit van het toeristisch-recreatief product en wordt er anderzijds door beïnvloedt. Daarmee heeft T&R direct invloed, positief en negatief, op de kwaliteit van leven van bewoners. Hoewel uit diverse bevolkingsonderzoeken (Friesland, Limburg, Zeeland) blijkt dat bewoners T&R overwegend steunen, sluiten zij de ogen niet voor de (potentieel) negatieve effecten. Eén van de manieren waardoor T&R (direct) bijdraagt aan de leefomgeving is doordat de toeristisch-recreatieve voorzieningen en horeca hun diensten en producten aanbieden aan de inwoners van de regio (nr. 4 en 5). Vaak zijn de inwoners zelfs de vaste gasten. Deze inwoners vinden hier ontspanning en afleiding en het aanbod (mits van voldoende kwantiteit, kwaliteit en diversiteit) kan hun kwaliteit van leven en de waardering van hun leefomgeving verbeteren. De ondernemingen/organisaties die deelnamen aan de survey benoemen hun actieve bijdrage aan het realiseren van routenetwerken voor fietsen, wandelen en varen (nr. 7). Wat betreft het organiseren van toonaangevende zakelijke en publieksevenementen (nr.
10) wordt aangegeven dat enerzijds de aanwezigheid van toeristen en recreanten en de bijbehorende voorzieningen een regio interessant maakt om er evenementen te organiseren en dat, anderzijds, evenementen weer bijdragen aan de aantrekkelijkheid van de regio voor bezoekers. De bijdrage van T&R aan detailhandel (nr. 19) wordt gecreëerd wanneer het daadwerkelijk leidt tot een divers en kwalitatief aanbod, of ervoor kan zorgen dat een bepaald gewenst aanbod niet verdwijnt. Deze keerzijde wordt ook genoemd in de literatuur en de survey; wanneer er te veel bezoekers komen of de bezoekers niet passen bij het bestaande aanbod is de kans op overexploitatie groot. Denk daarbij bij het eenzijdig aanbod van bijvoorbeeld kaas- en souvenirwinkels in de binnenstad van Amsterdam.
Voor de relatie tussen T&R en cultureel (nr. 9) en natuurlijk erfgoed (nr. 12) geldt dat het erfgoed enerzijds de regio aantrekkelijk maakt voor toeristen en recreanten en dat T&R anderzijds kan bijdragen aan het in stand houden en toegankelijk maken van dit erfgoed. Denk aan inkomsten uit bestedingen van bezoekers die gebruikt worden voor onderhoud, het in stand houden van ambachten en tradities, investeringen vanuit de sector in cultuur en natuur, T&R als rechtvaardiging voor overheidsinvesteringen in natuur en cultuur en vergroten van bewustzijn van de waarde van natuur en cultuur. Maar er is wel goed bestemmingsmanagement nodig om te voorkomen dat (te veel) T&R tot een te grote druk leidt op dit erfgoed en/of hoge(re) kosten voor onderhoud. De sector onderkent dit en heeft oog voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van toeristisch-recreatieve faciliteiten in lijn met de bestaande stijl of het cultureel erfgoed, afvalbeheer, circulair bouwen, en andere elementen van duurzaamheid. Respondenten uit de survey en diverse bewonersonderzoeken onderschrijven de positieve bijdrage van T&R aan publieke voorzieningen en infrastructuur (nr. 16).
Zij zien dat T&R leidt tot meer investeringen en draagvlak voor nieuwe openbare faciliteiten, zoals openbaar vervoer, gezondheidszorg, politie en het wegennet, en dat er synergie kan ontstaan tussen de behoeften van bezoekers en bewoners (denk bijvoorbeeld aan buslijnen voor toeristen die ook door bewoners gebruikt worden). Uiteraard is er ook weer een keerzijde: bezoekers kunnen ook voor druk zorgen op deze voorzieningen. Het is zaak dat bezoekers worden meegenomen in de planning en het budget van de voorzieningen. Ook voor de kwaliteit van publieke ruimtes (nr. 24) geldt dat bewoners inzien dat de investeringen gedaan vanuit het oogpunt van T&R ook voor hen positief kunnen uitpakken. De aanwezigheid van toeristen en recreanten leidt bovendien tot sfeer, levendigheid en gezelligheid. Op plaatsen waar (te) veel toeristen zijn, kan de invloed echter weer omslaan van positief naar negatief.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Waarde voor de leefomgeving
6
De bijdragen die T&R levert aan sociale processen zijn vooral te vinden in de tweede helft van de top-25. Het gaat hier dan ook om effecten die niet iedereen onmiddellijk zal opmerken of wellicht wat minder vanzelfsprekend zijn. De aanwezigheid van toeristen en recreanten kan bijdragen aan een gevoel van veiligheid. Bijvoorbeeld wanneer er bij de planning gezorgd wordt voor fiets- en wandelpaden, groen en routes die ingericht zijn op bezoekersstromen. Tegelijkertijd kan T&R ook een negatieve invloed hebben op de gepercipieerde veiligheid (diefstal, gokken, vandalisme, verslaving). Er is veel geschreven over T&R en regionale trots (nr. 11). Bewoners waarderen hun eigen leefomgeving en cultuur op een andere manier met de komst van bezoekers. Zij voelen zich trots, omdat hun regio blijkbaar de moeite waard is om naar toe te komen. Toeristisch-recreatieve voorzieningen (sportstadia, musea, bijzondere gebouwen) krijgen een iconische waarde, die bijdraagt aan de identiteit van de regio. Het gebruik van regionale verhalen, betekenis en symbolen binnen toerisme kan die identiteit verder versterken, hoewel commodificatie op de loer ligt. Het betrekken van bewoners bij bestemmingsontwikkeling is een voorwaarde om de identiteit en cultuur te laten groeien in plaats van aan te tasten.
T&R kan leiden tot culturele uitwisseling (in de survey aangeduid als ‘ontmoetingen tussen mensen’ – nr. 13). Wanneer groepen mensen met verschillende achtergronden en culturen contact hebben en elkaar leren kennen, kunnen zij vooroordelen uit de weg ruimen en vriendschap sluiten. In het verlengde van contact tussen bewoners en bezoekers ligt het contact tussen bewoners en de toeristisch-recreatieve bedrijven. De ondernemingen/organisaties die deelnamen aan de survey zien bewoners als gast (52%), medewerker (50%), ambassadeur (30%) of adviseur (27%) en waarderen het contact overwegend als (zeer) intensief (56%) en als (zeer) positief (80%). 80% van de organisaties heeft het idee dat bewoners zich bewust zijn van de maatschappelijke waarde van T&R. 70% van de ondervraagden heeft dat idee ook als het gaat om het beeld dat bewoners specifiek van hun organisatie hebben. Binnen de ondernemingen/organisaties van de sector T&R is sprake van werknemers met vele verschillende achtergronden, leeftijden en opleidingsniveaus. Inclusiviteit (nr. 15) is dan ook belangrijk voor de toeristisch-recreatieve sector. De sector biedt werkgelegenheid voor o.a. laaggeschoolden, vrouwen, jongeren en mensen in rurale (krimp) regio’s – en biedt onderwijs en banen voor mensen met minder kansen (nr. 18). De sector wordt zich ook steeds bewuster van diversiteit (nr. 14).
Denk bijvoorbeeld aan musea en andere culturele instellingen die diversiteit actief bevorderen. De rol die de sector speelt in het samenbrengen van mensen (zie ook hierboven) maakt dat ze een belangrijke bijdrage kan leveren aan sociale cohesie (nr. 22).
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Waarde voor sociale processen
7
samen met deze partijen, in te zetten op samenwerking, het betrekken van bewoners, en het ontwikkelen en delen van kennis over het realiseren van balans.
Op basis van het voorafgaande is de conclusie dat T&R gezien moet worden als een economische sector van formaat die indirect bijdraagt aan vele andere sectoren, kwaliteit van leven vergroot, mensen gelukkiger maakt, groepen mensen verbindt en daarmee functioneert als het ‘sociale cement tussen de stenen’. De maatregelen als gevolg van de coronapandemie laten heel nadrukkelijk zien welke effecten het vrijwel geheel sluiten van de sector heeft op de maatschappij.
Het feit dat de sector in sterke mate verweven en verbonden is met veel andere sectoren en beleidsdomeinen (natuur, gezondheid, infra, ruimtelijke ordening, water, mobiliteit, leefbaarheid, gezondheid en welzijn) maakt dat aan alle overheden gevraagd wordt een brede en integrale aanpak te hanteren en een goede afstemming met andere sectoren te faciliteren. Verder is het belangrijk om mee te denken en te bewegen en hen te steunen bij nieuwe initiatieven.
We komen ook tot de conclusie dat de sector hulp en randvoorwaarden nodig heeft om haar maatschappelijke waarde te behouden en zo mogelijk te vergroten. In de survey en de cases hebben we de organisaties/ondernemingen vanuit de sector gevraagd welke rollen verschillende partijen in hun omgeving zouden moeten spelen. Relevante partijen die benoemd worden zijn overheden (nationaal, provinciaal, lokaal), brancheverenigingen, onderwijs- en kennisinstellingen, banken en het UWV. De organisaties/ondernemingen benoemen dat het voor het behouden en/of vergroten van maatschappelijke waarde nodig is,
Het advies voor de nationale overheid is om de afstand tot ondernemers te verkleinen door T&R serieus te nemen als bedrijfstak, nadrukkelijker in te zetten op kennis over en van T&R bij de Rijksoverheid, T&R op een logische plek binnen de Nationale overheid te verankeren en door als Rijksoverheid de regie te nemen. Tot op heden ontbreekt een goede coördinatie, en cruciale keuzes worden te vaak overgelaten aan provincies, gemeenten en andere decentrale partijen, zonder duidelijk afwegingskader. Aan de nationale overheid wordt gevraagd om deze handschoen nadrukkelijk op te pakken.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Conclusies en aanbevelingen
Foto: Vismarkt-Nieuwe-Haven-Otto-e-Mezzo-terras©Dordrecht Marketing & Partners
8
Voorwoord / 2 Samenvatting / 3 Inhoudsopgave / 9 Introductie / 10 Onderzoeksopzet / 11 Leeswijzer / 13 De Economische Waarde van Toerisme en Recreatie / 14 Groeiende bestedingen en 98,7% vrijetijdsparticipatie / 15 Gastheer voor 46 miljoen mensen / 15 Een bijdrage van 4,4% aan het BBP van de BV Nederland / 18 T&R als werkgelegenheidsmotor / 19 Showcase voor andere sectoren / 21 Opmaat naar een aantrekkelijk vestigingsklimaat / 23 Bron van levensonderhoud / 24 Indirecte effecten: spin-off van de sector / 25 Samenwerken en innoveren / 26 Conclusie / 27 Sociale waarde van Toerisme en Recreatie / 30 Toerisme en recreatie als bron van geluk en troost / 31 Bewoners ervaren de waarde van T&R voor de leefomgeving / 33 Aanbod verbetert kwaliteit van leven van bewoners / 34 Kansen voor winkels / 36 Bestaansrecht voor ons cultureel erfgoed / 38 Natuur als belangrijkste goed / 39 Zonder toerisme geen huisarts, bus of keurig onderhoud / 42 Conclusie / 44 Waarde voor sociale processen / 47 Een veiliger gevoel / 47 Wij zijn als regio de moeite waard / 48 Beter begrip van én voor de ander / 50 Iedereen mag mee doen / 53 Conclusies / 55 Behouden / vergroten van maatschappelijke waarde / 57 Hulp bij het behouden / vergroten van maatschappelijke waarde / 61 Conclusie / 69 Bijlage 1 - Overheid en toerisme & recreatie / 74 Referenties / 76 Colofon / 89
Foto: Lelystad Batavia Regatta_©Aleksander Willemse
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Inhoudsopgave
9
Foto: Hortus-botanicus©Leiden Marketing
Introductie
Het belang van T&R is namelijk diep in de samenleving verweven: de sector draagt bij aan het succes van andere sectoren (inkomen en werkgelegenheid voor toeleveranciers, vestigingsklimaat etc.) en levert haar bijdrage aan maatschappelijke uitdagingen (kwaliteit van leven, geluk, inclusie, etc.). Onder de huidige omstandigheden, tijdens de coronapandemie, wordt dat steeds duidelijker. Dagelijkse zaken, zoals bijvoorbeeld menselijk contact, zijn niet meer vanzelfsprekend. T&R speelt hierin normaal gesproken een belangrijke faciliterende rol. Wat zou de Nederlandse samenleving verliezen wanneer T&R niet overeind blijft en wat is er nodig om haar maatschappelijke waarde te behouden en, liever nog, die waarde te vergroten? Gastvrij Nederland (GVNL) vroeg aan CELTH, het Centre of Expertise Leisure Tourism & Hospitality van Breda University of Applied Sciences (BUas), HZ University of Applied Sciences (HZ) en NHL Stenden University of Applied Sciences (NHL Stenden), die vraag te beantwoorden. Daarbij gaat het om de waarde van de gehele sector. GVNL is een bundeling van zeventien organisaties en branches in de (zakelijk) toeristisch-recreatieve sector. De organisaties/ondernemingen die zij vertegenwoordigen verzorgen gezamenlijk een gastvrij, toegankelijk, veelzijdig, verrassend en hoogwaardig aanbod. Ieder lid levert hieraan zijn unieke bijdrage.
Specifieke aanleiding voor het onderzoek zijn de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart 2021. Voor de werkzaamheden richting die Tweede Kamerverkiezingen is het voor GVNL, en de daarbij aangesloten branches, van belang om politieke partijen en de publieke opinie te kunnen voeden met goed onderbouwde inzichten over de waarde van T&R voor Nederland.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Het belang van toerisme en recreatie, in de volle breedte van de sector (inclusief binnenlands, inkomend en uitgaand toerisme, verblijfs- en dagrecreatie, horeca, sport, cultuur, zakelijke gastvrijheid, vervoer van toeristen en recreanten en evenementen), werd in het pre-coronatijdperk vooral vertaald in de grote directe economische waarde. Enerzijds is dat logisch en terecht gezien de forse bijdrage van (zakelijk) toerisme en recreatie (in het vervolg van deze rapportage duiden we dit aan als T&R) aan het Nederlandse bbp en werkgelegenheid, anderzijds is de sector meer dan alleen omzet en banen.
10
Onderzoeksopzet Om de waarde van T&R helder te krijgen voerden we drie deelonderzoeken uit: een literatuuronderzoek, een survey en 9 casestudies. 1. Literatuuronderzoek Dit deel van het onderzoek bestond uit het verkennen en samenbrengen van bestaande kennis en data. Er is een aanzienlijke hoeveelheid wetenschappelijke artikelen, adviesrapporten en congresbijdragen geanalyseerd in verschillende contexten en voor verschillende vormen van T&R. Hierbij brachten we de maatschappelijke bijdragen op gestructureerde wijze bij elkaar. 2. Survey Door een bevraging van de organisaties/ ondernemingen aangesloten bij de brancheverenigingen die deel uitmaken van GVNL verkregen wij inzicht in het beeld dat deze organisaties/ondernemingen zelf hebben over hun maatschappelijke waarde, hoe deze waarde tot stand komt, welke mogelijkheden zij zien om deze waarde in de toekomst te behouden en/of vergroten en welke rollen ze daarbij zien voor andere partijen en zichzelf. De survey is volledig ingevuld door 277 respondenten1. Hieronder, in Tabel 2, is weergegeven hoe deze respondenten verdeeld zijn over de verschillende soorten organisaties/ondernemingen. Uit de survey komen diverse inzichten die we meenemen in de volgende hoofdstukken. We vroegen de deelnemers bijvoorbeeld om voor elke maatschappelijke
waarde aan te geven of zij een positieve, negatieve of geen bijdrage zien van de sector. Zien zij bijvoorbeeld dat T&R een positieve bijdrage levert aan ‘inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid’, ‘trots van bewoners’ of ‘kwaliteit van publieke ruimtes’? Elke respondent vroegen we vervolgens om uit de waardes waarvoor zij een positieve bijdrage zien een top-5 samen te stellen en die te ranken, waarbij op plek 1 de maatschappelijke waarde waaraan T&R in hun ogen de meest belangrijke bijdrage levert. Aan die waarde kenden wij 5 punten toe. De waarde op plek 2 kreeg 4 punten, en zo verder. Door het optellen van alle punten stelden we een top-25 samen. In de komende hoofdstukken laten we voor de verschillende waardes steeds zien welke plek de waarde heeft in de top 25. Aan de respondenten vroegen we ook hoe zij met hun eigen organisatie/onderneming een bijdrage leveren aan het realiseren van maatschappelijke waarden. Die toelichtingen gebruiken we om te verklaren waarom waardes hoger of lager scoren qua percentages/ranking, maar ook om een duidelijk beeld te vormen hoe de bijdrage, voor de sector als geheel, tot stand komt. Tenslotte selecteerden we uit de survey een aantal representatieve of juist bijzondere quotes. Deze lichten we in dit rapport uit om verder ‘in te kleuren’ hoe de respondenten aankijken tegen de maatschappelijke waarde. 1.
In totaal zijn er 77 surveys weliswaar niet volledig ingevuld, maar wel gedeeltelijk bruikbaar. In de analyse van de resultaten van individuele vragen nemen we ook de antwoorden mee van respondenten die niet de hele survey doorliepen.
Deelsector T&R
Aantal respondenten
Percentage
Museum/Opengesteld monument
77
34%
Reisorganisatie (Privé en zaken)
48
21%
Horeca
39
17%
NTO/DMO
19
8%
Culturele instellingen
8
4%
Watersport/rondvaart/jachthaven/buitensport
9
4%
Attracties
6
3%
Camping/bungalowpark
5
2%
Organisator evenementen/festival
3
1%
Overige
13
6%
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Tabel 2. Verdeling respondenten survey
11
3. Cases In het derde onderdeel van de studie zoomden we in op 9 cases. Deze cases weerspiegelen de breedte van de sector en zijn afgestemd met de vertegenwoordigers van GVNL. Ze dienen als goede voorbeelden van hoe de sector haar maatschappelijke waarde realiseert, maar ze illustreren ook de uitdagingen waarvoor de verschillende branches zich gesteld zien. We spraken met de betrokken stakeholders over de huidige maatschappelijk waarde, manier(en) waarop die waarde te optimaliseren is, barrières waar ze tegenaan lopen en wat daarbij de rolverdeling is tussen ondernemers, belan-
genpartijen, overheden en andere partijen. Specifieke aandacht was er voor de rollen, taken en acties die nodig zijn vanuit de verschillende overheden. We gebruiken geelkleurde boxen, zoals “Case-beschrijving 1” om te laten zien welke inzichten uit de cases komen met betrekking tot het realiseren van diverse maatschappelijke waarden. Tabel 3 geeft weer welke cases zijn meegenomen in het onderzoek.
Tabel 3. Overzicht cases Waarom
1
Watersportcamping Voor Watersportcamping Heeg is maatschappelijk verbeterend ondernemen Heeg (Heeg) altijd belangrijk geweest. Daardoor zijn er heel wat duurzame, groene initiatieven op de camping, maar ook creatieve culturele projecten.
2
Suzie’s Farm (Aalten)
Farm, Food, Fun zijn de kernwoorden van Suzie’s Farm. Men biedt waren van eigen boerderij (lokale producten, activiteiten) en biedt zo een totale boerderijbeleving. Op deze manier probeert Suzie’s Farm boeren in een goed daglicht te zetten.
3
Untourist guide (Amsterdam)
Deze non-profit organisatie zoekt naar unieke belevingen waarbij bezoekers kunnen bijdragen aan de omgeving.
4
Hotel Pincoffs (Rotterdam)
Inwoners in de omgeving vonden dat de buurt erg versteende. Daarom nam de eigenaar, in samenspraak met de buurt, het initiatief om meer groen aan te leggen. Dit zorgt voor een prettigere leefomgeving, voor zowel de bewoners als de bezoekers. Een ondernemer pakte zo een maatschappelijke zorgtaak op, zonder alleen naar de overheid te blijven kijken.
5
Diergaarde Blijdorp (Rotterdam)
Naast dat de instelling een attractiepark is, is Diergaarde Blijdorp ook een soort wetenschappelijke instelling met een ontwikkel- en conserveringsdoelstelling. Daarnaast doen ze ook veel voor minder validen en blinden.
6
Café Centraal (Soest)
Dit café en cateringbedrijf biedt mogelijkheden voor mensen met (geestelijke) beperkingen. Daarnaast zijn ze erg actief in de community; meepraten, evenementen organiseren en een bijdrage leveren aan stadsontwikkeling.
7
Textiel Museum (Tilburg)
Het Textielmuseum en het Textiellab hebben oog voor hun sociale rol als museum en broedplaats. Ze werken samen met een leerwerkbedrijf (voorheen sociale werkvoorziening) dat bijdraagt aan de arbeidsparticipatie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Zo krijgen zij de kans om mee te doen in de maatschappij. Ze werken op verschillende afdelingen binnen het museum; van beveiliging tot administratie en het innovatieve Textiellab.
8
RAI (Amsterdam)
De RAI is in brede zin met duurzaamheid bezig: zero waste, een klimaat neutrale bedrijfsvoering, een duurzaam assortiment, afval op een slimme manier recyclen en duurzame energie en mobiliteit.
9
Better Places
Reisorganisatie die zich richt op (sociale) duurzaamheid. Denk aan het zoeken naar wederzijds begrip tussen culturen, aandacht voor een gezonde omgeving voor zowel vakantiegangers als bewoners. Daarnaast is het doel om met de reizen de lokale economie te steunen (fairtrade). Bescherming van dier en natuur wordt daarbij niet vergeten.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Case
12
Leeswijzer
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
In dit rapport staan we eerst stil bij de economische waarde van de sector (Hoofdstuk 2) en daarna bij de sociale waarde (Hoofdstuk 3). In beide gevallen kijken we naar WAT de huidige maatschappelijke waarde is (dit met name op basis van de literatuur en survey) en HOE deze tot stand komt (op basis van literatuur, survey en cases). In Hoofdstuk 4 bespreken we hoe de sector werkt aan vergroting van haar maatschappelijke waarde. Dit met name op basis van de inzichten uit de survey. In hoofdstuk 5, tenslotte, laten we zien welke rol verschillende partijen in de omgeving van de sector (overheden, brancheverenigingen, onderwijs- en kennisinstellingen, banken en UWV) en de ondernemers/organisaties in de sector zelf spelen (of zouden kunnen spelen) bij het verder vergroten van haar maatschappelijke waarde. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de belangrijkste conclusies en aanbevelingen.
Foto: Shutterstock
13
Foto: Bollendak©Juri Hiensch, Utrecht
T&R creëert een grote economische waarde1. Bestedingen binnen de sector leiden (direct en indirect) tot inkomsten en werkgelegenheid in regio’s waar mensen vakantie en zakelijke en vrije tijd doorbrengen. T&R kan een specifieke sector onder de aandacht brengen (denk bijvoorbeeld aan het Textielmuseum), kan een bijdrage leven aan het vestigingsklimaat van een regio en heeft impact op het prijsniveau en het gemak waarmee bewoners kunnen voorzien in hun levensonderhoud. Al deze elementen bespreken we hieronder.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
De Economische Waarde van Toerisme en Recreatie
14
Tot vorig jaar floreerde de sector in Nederland, en dat zien we terug in de constante groei in bestedingen van de afgelopen 10 jaar (2010-2019). De totale toeristische-recreatieve bestedingen in Nederland in 2019 bedroegen bijna 91,2 miljard euro. Dit is 5,4% hoger dan in 2018 en zelfs 53% hoger dan in 2010. Deze groei van 5,4% in toeristische bestedingen is te danken aan bestedingen van zowel binnenlandse als buitenlandse toeristen. De bestedingen van binnenlandse (zakelijke) toeristen/recreanten bedroegen in 2019 53,2 miljard euro, waarvan 46,6 miljard euro werd uitgegeven aan vakanties en dagjes uit in eigen land. Het grootste gedeelte van deze uitgaven werd gedaan aan eten en drinken in de horeca, maar ook aan brandstof, sport en ontspanning. De bestedingen van buitenlandse (zakelijke) toeristen/recreanten in Nederland bedroegen in 2019 in totaal 34,7 miljard euro, een toename van 7,8% ten opzichte van het jaar daarvoor11. Daarvan werd ruim 17 miljard euro
Gastheer voor 46 miljoen mensen In totaal ontving Nederland in zijn logiesaccommodaties (hotel, motel, pension, appartement met hoteldienstverlening, jeugd-accommodatie, B&B, kampeerterreinen, huisjesterreinen en groepsaccommodaties) in 2019 circa 46 miljoen gasten4 en bezochten in 2018 ruim 19 miljoen mensen in Nederland een voorstelling (theater, muziek, dans en beweging, cabaret, overig)5. Deze cijfers geven een indicatie van hoe omvangrijk de sector nu eigenlijk is. Dit leidt tot omvangrijke bestedingen. Een voorbeeld vanuit een van de branches, ter illustratie: volgens het CBS hadden de
(2/3) uitgegeven tijdens het verblijf in ons land12. De overige bestedingen (duurzame recreatiegoederen en sociale overdrachten) bedroegen 3,2 miljard euro. De gemiddelde vakantieganger besteedde 595 euro per verblijf in Nederland en de gemiddelde zakenreiziger 1.045 euro2. De vrijetijdsparticipatie van de Nederlandse bevolking was in 2018 98,7%. Dit betekent dat in het jaar 2018 circa 16,6 miljoen Nederlanders tenminste één vrijetijdsactiviteit buitenshuis van meer dan een uur ondernamen. In 2018 werd bijna 68 miljard euro uitgegeven aan deze activiteiten. Dit is gemiddeld 18,75 euro per persoon per activiteit. Van deze 68 miljard euro is bijna 42,7 miljard euro uitgegeven tijdens het ondernemen van vrijetijdsactiviteiten buiten de eigen woning (gemiddeld 11,81 euro per persoon per activiteit). Het grootste gedeelte van dit bedrag gaat op aan bestedingen in winkels en aan consumpties. De overige 25,1 miljard euro zijn uitgaven die samenhangen met vervoer (22,8 miljard euro) en vaste kosten als abonnementen en lidmaatschappen (2,3 miljard euro). Dit komt uit op gemiddeld 6,94 per persoon per activiteit3.
26.510 sportclubs in Nederland (exclusief watersport en uitsluitend professionele sportclubs) in 2018 een totale som der baten van 1,2 miljard euro6. Het Platform Ondernemende Sportaanbieders heeft de statistieken (aantal bedrijven, aantal werknemers, omzet, aantal regelmatige sporters en sportmomenten) van verschillende branches in kaart gebracht. Zij kwamen tot 2019 ‘ondernemende sportaanbieders’, met een omzet van bijna 4,4 miljard euro. Al deze inkomsten komen ten goede aan onder andere lokale ondernemers, particulieren en bieden mogelijk handvaten bij maatschappelijke vraagstukken. In onze survey is het opvallend dat maar een heel beperkt aantal respondenten iets invulde met betrekking tot de rol van de
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Groeiende bestedingen en 98,7% vrijetijds participatie
15
“Het is juist goed dat toerisme zich meer ontwikkelt omdat ze daardoor minder afhankelijk zijn van andere sectoren.” ~ “Er is meer diversiteit van inkomens bronnen in Limburg zonder andere sectoren weg te drukken.” ~ “De regio Twente leunt nog altijd flink op inkomsten uit landbouw en melkveehouderij. Diversiteit in inkomsten is van belang om tegenvallende inkomsten uit een sector op te kunnen vangen.” ~ “Een te grote afhankelijkheid van toerisme is een keerzijde aan de positieve medaille, die we nu snoeihard zien ten gevolge van uitval van al het toerisme in de buitenlandse regio’s, vanwege de reisverboden en corona-angsten.” Bij de vraag over de economische afhankelijkheid van de regio van T&R lijkt het effect erg regio-afhankelijk te zijn. Zo’n 21% van de respondenten zegt dat de regio té afhankelijk is van toerisme. Een ander deel (69%) zegt dat de ontwikkeling van toerisme juist
positief is, omdat dit de afhankelijkheid van andere sectoren kleiner maakt. Bovenstaande conclusies gelden voor Nederland en de Nederlandse regio’s, maar we zien ditzelfde beeld voor uitgaand toerisme en het effect daarvan op de regio’s waar dit bezoek plaatsvindt. Veel van de touroperators die deelnamen aan de survey benadrukken de belangrijke bijdrage die toerisme levert aan inkomen (en werkgelegenheid) in de regio’s waar zij hun gasten naar toe brengen. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van lokale horeca en lokale detailhandel en het bezoek aan lokale musea en attracties. Meerdere touroperators dragen hier bewust aan bij door zo veel mogelijk en duurzaam gebruik te maken van lokale dienstverleners (accommodaties, uitvoerende agenten, verzorgen excursies/ workshops, busbedrijven/transfers, leveranciers) en lokaal personeel. Niet zelden gaat het hierbij om gebieden waar inkomsten en werk vanuit andere sectoren niet overvloedig aanwezig is. Eén van de deelnemers aan de survey stelt: “Toerisme is de meest stabiele vorm van ontwikkelingshulp. Tegelijkertijd wijzen de respondenten, ook voor de buitenlandse situatie, op de risico’s die ermee gepaard gaan wanneer regio’s te afhankelijk zijn van toerisme. Dat komt nu duidelijk tot uitdrukking. Nederland profiteert ook sterk van bestedingen van Nederlanders aan buitenlandse vakanties.
Van de totale uitgaven die Nederlanders deden aan buitenlandse reizen kwam in 2018 27% terecht bij Nederlandse bedrijven. Dit zijn bijvoorbeeld inkomsten voor taxi- en treinvervoer, reisbureaus en taxfree winkels op Schiphol. Dit ging in 2018 om een rechtstreekse bijdrage van 6,6 miljard euro, 0,85% van alles wat we jaarlijks in Nederland met elkaar verdienen7. Tenslotte besteedden Nederlanders volgens het CBS in 2015 (meest recente cijfers) ongeveer 3,2 miljard euro aan duurzame goederen die direct zijn gerelateerd aan vakanties, zoals caravans, campers, tenten en koffers8
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
eigen organisatie bij het genereren van inkomsten, ondanks de toppositie van deze indicator (96% onderkent de positieve bijdrage van T&R op inkomsten en in de top 25 staat deze waarde op de 2e plaats. Zie Tabel 4). Een verklaring kan zijn dat organisaties dit zien als ‘vanzelfsprekend’: doordat ze bestaan, zorgen ze voor inkomsten. Deze inkomsten zijn echter, zoals eerder geschetst, wel een belangrijk aandeel in de Nederlandse economie. Meerdere DMO’s benadrukken in de survey dat het positief beïnvloeden van toerisme een bijdrage levert aan inkomen voor bedrijven, bewoners en overheid. Dit zowel door het aantrekken van bezoekers (inclusief zakelijke bezoekers) als door het stimuleren van recreëren in de eigen streek. Ook het stimuleren van meerdaags verblijf zien DMO’s als een goede manier om extra bestedingen te genereren. Zie bijvoorbeeld Case-beschrijving 1, waarin verschillende ondernemers spreken over de afhankelijkheid van veel mensen van T&R voor hun inkomsten.
16
Tabel 4. Survey resultaat ‘Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid’ en ‘T&R maakt ons minder afhankelijk/Regio te afhankelijk van T&R’ Indicator
% Positieve Invloed
% Negatieve invloed
Plek in Top-25
Inkomsten voor bedrijven, bewoners en overheid
96%
0%
2
T&R maakt ons minder afhankelijk van andere sectoren 69% (Negatieve invloed: Regio te afhankelijk van T&R)
21%
8
Case-beschrijving 1: Afhankelijkheid van Amsterdam van T&R (meerdere ondernemers).
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
De gemeente Amsterdam ontwikkelde vóór de coronapandemie beleid om de groei van het toerisme en een aantal negatieve effecten daarvan tegen te gaan. Sommige van de ondernemers, die we spraken in het kader van de cases, waren kritisch over die houding: zoveel mensen zijn (voor hun inkomsten) afhankelijk van toerisme. Mede ingegeven door het feit dat de gemeente nu, vanwege het wegvallen van T&R, inkomsten mist, zien ondernemers dat de gemeente zich positiever opstelt. Dit is de afgelopen jaren wel gemist. In de rest van Nederland was en is er volgens de meeste ondernemers juist veel vraag naar groei van T&R.
Foto: 1e Back to live event Fieldlab fotograaf Nico Alsemgeest
17
De cijfers van het CBS laten sinds 2010 een stijging zien van de bijdrage van T&R aan het bruto binnenlands product (BBP)9. In 2018 droeg de sector met circa 30,3 miljard euro bijna evenveel bij aan het BBP als de bouw- en de vervoer- en opslagsector2. De sector levert zelfs een grotere bijdrage dan landbouw (bijna 2x zoveel) en olie- en gaswinning10. In 2019 steeg de waarde nog verder, 5% ten opzichte van 2018. Het aandeel T&R in het Nederlandse bbp steeg daarmee tot 4,4 %11. De horeca droeg van de bedrijfstakken binnen de sector met 39,4% het meest bij. Luchtvaart, reisbureaus- en bemiddeling hadden een bijdrage van 23,9%. Sport, recreatie en gokwezen 8,8% en kunst, cultuur en hobbyclubs 5,3%11. 2. Het BBP is de totale toegevoegde waarde van alle in een land geproduceerde finale goederen en diensten. 30,3 miljard euro is dus de door T&R geproduceerde toegevoegde waarde. Dit is uiteraard aanzienlijk minder dan de eerdergenoemde 91,2 miljard aan bestedingen.
Van elke euro die een gast besteedt in de verblijfsrecreatie gaat 18 eurocent naar de Rijksoverheid. Het reisverkeer heeft een aandeel van meer dan 7% in de Nederlandse uitvoer van diensten (17 miljard euro) en het reisverkeer maakt 9% uit van de Nederlandse invoer van diensten (20 miljard euro)12. Naast een aandeel in het reisverkeer heeft de toeristisch-recreatieve sector ook een aandeel in andere belangrijke dienstsoorten voor Nederland, zoals vervoersdiensten (passagiersvervoer binnen de zeevaart, luchtvaart en overig vervoer)12. Een deel van het geld dat toeristen en recreanten uitgeven komt terecht bij de overheid, in de vorm van belastinginkomen. Zo verkrijgt de overheid inkomsten door specifieke toeristische belastingen3, belastingen op inkomen (zoals loonheffingen en inkomstenbelastingen) en aankoop van goederen
en diensten13. Niet alleen toeristen en recreanten zorgen voor belastinginkomsten. Ook mensen die naar een regio trekken vanwege de gerelateerde werkgelegenheid doen dit, door hun uitgaven voor levensonderhoud. In de totale internationale handel in diensten behoort het reisverkeer in 2019 tot de vijf belangrijkste dienstensoorten. ~ Met circa 30,3 miljard euro droeg de sector T&R evenveel bij aan het bbp als de bouw- en de vervoer- en opslagsector en zelfs bijna 2x zo veel dan de landbouw.
ZKA Leisure Consultants stelde in 2019 vast dat er in totaal 29 directe en indirecte belastingen voor ondernemers in de verblijfsrecreatie zijn. Voorbeelden zijn loonheffingen, vennootschapsbelasting, milieubelasting, rioolheffing, verontreinigingsheffing en pensioenlasten. De lastendruk voor de verblijfsrecreatie was voor 2019 gemiddeld 30 procent. Dit betekent dat over elke euro die een gast besteedt minimaal 30 eurocent naar belastingen, heffingen en onontkoombare lasten gaat. Het Rijk is de voornaamste ontvanger van deze belastingen, circa 18 eurocent (=66%). Voor gemeentes is dit 20,3% en waterschapsbelasting 3,3%14. In totaal was de sector in 2019 goed voor 7,5% van het totaal aantal banen in Nederland. ~ “Toerisme creëerde nieuwe banen toen bij de Marine en Offshorebedrijven de werkgelegenheid afnam.” T&R kan overheden interessante economische voordelen opleveren, door het voorkomen van kosten. Ecorys en Kenniscentrum Sport onderzochten in 2017 de sociaaleconomische waarde van sport: sporten en bewegen verbeteren de fysieke en geestelijke gezondheid van mensen. Ze vermijden zorg(kosten) door een verminderde kans op (chronische) aandoeningen, de kwaliteit van leven voor de sporter neemt toe, evenals de levensverwachting. Uit onderzoek blijkt dat
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Een bijdrage van 4,4% aan het BBP van de BV Neder land
18
Foto: Molenroute ©Dirk Brand, Zaanstreek
T&R als werk gelegenheidsmotor Economische waarde komt ook tot uitdrukking in werkgelegenheid. In de periode 2010 – 2016, waarin de werkgelegenheid in Nederland slechts licht steeg, nam de werkgelegenheid in de toeristisch-recreatieve sector juist sterk toe met 15,4%10. In 2019 groeide het aantal banen naar 813.000, een stijging van 3,3% ten opzichte van 2018. Omgerekend naar voltijdbanen (arbeidsjaren) waren dit 498.000 banen, 6,4% van de arbeidsjaren in de Nederlandse economie11. Deze nieuwe banen zorgen voor nieuwe banen die de afname van werkgelegenheid in bepaalde sectoren opvangt. Een aantal voorbeelden om deze waarde van T&R verder te duiden: de zakelijke gast-
Nederland kent vier soorten toeristische belastingen: toeristenbelasting, forensenbelasting, de vermakelijkhedenretributie en het precario10 hierboven. Hoe hoog deze belastingen zijn, verschilt per gemeente. Het CBS registreerde over 2018 ontvangsten van 288 miljoen aan toeristenbelasting en 33 miljoen aan forensenbelasting3. Over 2019 werd 286 miljoen euro aan toeristenbelasting ontvangen (voorlopig cijfer). De forensenbelasting bedroeg 32 miljoen euro (voorlopig cijfer). Voor 2020 was, voor de coronapandemie, een opbrengst van 411 miljoen euro aan toeristenbelasting begroot3, een toename van bijna 40% ten opzichte van 2018. Hoeveel precariobelasting en vermakelijkhedenretributie is betaald is op Nederlands niveau onbekend. 3
vrijheid (het organiseren/faciliteren van beurzen, congressen, etc.) biedt in ‘normale’ tijden werkgelegenheid aan zeer veel mensen. Voor 2020 was een geprognosticeerde omzet berekend van € 7,4 miljard euro, goed voor 100.000 banen. Deze werkgelegenheid ontstaat niet alleen op de locaties waar de evenementen plaatsvinden, maar ook in nabijgelegen verblijfsaccommodaties. Zeker wanneer er in het programma ruimte is om de regio te verkennen – en daarbij bijvoorbeeld gebruik te maken van horeca, cultureel en natuurlijke erfgoed, recreatieve voorzieningen en allerhande publieke voorzieningen - komen de (werkgelegenheids) effecten van zakelijke gastvrijheid breed in de economie terecht. Voor musea geldt dat er in 2018 in totaal 14.697 werkzame personen waren, waarvan 9.434 in loondienst. Voor professionele podiumkunsten waren dit 24.100 werkzame personen, waarvan
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
sporten en bewegen een gemiddelde contante waarde van circa 1.000 tot 6.000 euro aan zorgkosten bespaart, over het leven van een persoon. Daarnaast heeft sporten een positieve impact op ziekteverzuim. Sporten bespaart gemiddeld 25 tot 50 werkdagen, verspreid over 4 jaar. In totaal, over het leven van een persoon, leidt sporten tot een besparing van een gemiddelde contante waarde van circa 10.000 tot 30.000 euro aan ziekteverzuimkosten (waarbij gecorrigeerd is voor ziekteverzuim als gevolg van blessures)15 16 .
19
Naast kwantiteit biedt de sector ook veel diversiteit in het aanbod van banen. Ze biedt werk in heel verschillende functies zoals IT-ers, econometristen, (online) marketeers, productontwikkelaars en reisadviseurs19. Ook is de sector zeer arbeidsintensief en biedt relatief veel werkgelegenheid voor laagopgeleiden. Op basis van de meest recente cijfers van het CBS zijn laagopgeleiden oververtegenwoordigd. Daarmee vervult de sector een belangrijke maatschappelijke functie. Deze groep kent, voor Nederland als geheel, namelijk een werkloosheidspercentage van 5,9% in het vierde “Flevoland kan nog groeien wat gemiddeld opleidings- en inkomensniveau betreft. R&T bieden dergelijke functies, denk aan marketing, gastvrijheid en administratieve beroepen.” kwartaal van 2019, ten opzichte van 3,1% voor middelbaar onderwijsniveau en 2,2% voor hoog opgeleiden in diezelfde periode. De netto arbeidsparticipatie voor laagopgeleiden ligt dan ook veel lager dan voor de overige 2 groepen20. Een bloeiende gastvrijheidssector is van groot belang als werkgelegenheidsmotor voor laaggeschoolden. Als die motor langzamer gaat lopen of stilvalt, zullen veel van hen in de werkloosheid en bijstand belanden21. De meeste banen in T&R zijn te vinden in de vier grote steden.
Ook de toerismegebieden in Brabant en Noord- en Midden-Limburg bieden in absolute zin veel werkgelegenheid in de vrijetijdssector, maar het aandeel in de totale economie is hier rond het gemiddelde. Bovengemiddeld zijn het aantal T&R banen in de Noordzeebadplaatsen, hier bedraagt het aandeel T&R banen 9,6%22. 97% van de respondenten in de survey zien het genereren van werkgelegenheid als een positieve impact van T&R. Deze waarde eindigt in de top 25 van maatschappelijke waarden afgetekend op plek 1. Zie Tabel 5. Opvallend is wel dat er in de survey slechts een enkele respondent iets invulde met be-
trekking tot de rol van de eigen organisatie bij het genereren van banen. Net als bij inkomsten is een mogelijke verklaring dat organisaties/ondernemingen dit zien als ‘vanzelfsprekend’: doordat ze bestaan zorgen ze voor werkgelegenheid. DMO’s benoemen wel specifiek de rol die zij voor zichzelf zien in het generen van werkgelegenheid voor de sector en de activiteiten die ze daarvoor ondernemen, zoals promotie, het in tijd en ruimte samenbrengen van vraag en aanbod, het versterken van onderlinge netwerken en het stimuleren van jaarrond-bezoek. Organisaties en ondernemingen uit alle branches benoemen in de survey de kwalitatieve aspecten van het genereren van werkgelegenheid. De sector leent zich bij uitstek als basis voor werkervaringen en doorgroei. Dat geldt bijvoorbeeld voor de horeca. Veel jongeren doen daar hun eerste werkervaring op en daar profiteren zij hun “Met name in bestemmingen waar een kans op een baan niet voor de hand ligt, kan toerisme uitkomst brengen om carrière te maken.” ~ “T&R verschaft een eerste werkervaring voor tijdelijke krachten.” hele (werkende) leven van. Ze doen er basic skills op zoals het op tijd komen, omgaan met verantwoordelijkheden en ontwikkelen hun sociale vaardigheden. Daarmee vervult de horeca niet alleen een maatschappelijke rol als “huiskamer van de samenleving” maar is de horeca ook “leerschool voor de samenleving”.
Uit de survey komt naar voren dat ook andere branches binnen T&R een belangrijke rol spelen als leerschool voor jongeren. Zie ook Case-beschrijving 2. Ook de invloed van het uitgaand reisverkeer op de werkgelegenheid is positief. In 2016 waren er in Nederland zo’n 40.000 arbeidsplaatsen rechtstreeks gerelateerd aan het uitgaande reisverkeer. Van de werkgelegenheid bij Nederlandse luchthavens en luchtvaartmaatschappijen is respectievelijk 50% en 67% direct gerelateerd aan Nederlandse reizigers die op reis gaan naar het buitenland. ABN-AMRO schatte dit aantal
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
8.000 in loondienst17. Exploitanten van sportaccommodaties hadden 17.830 werkzame personen in loondienst18.
20
in 2016 op ongeveer 25.000 werknemers8. Uiteraard draagt uitgaand reisverkeer daarnaast ook bij aan werkgelegenheid in het buitenland. De maatschappelijke waarde van de sector en van toerisme en recreatie door Nederlanders houdt niet op bij de landsgrenzen! Hierboven benoemden we al dat de touroperators die deelnamen aan de survey spraken over het bieden van inkomsten aan een breed scala van lokale part-
ners en werknemers. Aan werkgelegenheid, waar dat op gebaseerd is, zijn uiteraard ook kwalitatieve aspecten verbonden, zoals het bieden van ontwikkelingsmogelijkheden (leren van vaardigheden tijdens het werk), trainingen (commercie, talen, sociale vaardigheden, gastvrijheid, hygiëne, natuurbehoud) en carrièreperspectief (doorstromen naar andere of hogere functies).
Tabel 5. Survey resultaat ‘Werkgelegenheid’, ‘Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden’ en ‘Carrièreperspectief’ Indicator
% Positieve Invloed
% Negatieve invloed
Plek in Top-25
Werkgelegenheid
97%
0%
1
Kansen medewerkers m.b.t. leren van vaardigheden
88%
1%
20
Carrièreperspectief
79%
0%
21
Case-beschrijving 2: Doorgroeimogelijkheden binnen T&R (meerdere ondernemers)
Showcase voor andere sectoren
het genereren van een groot draagvlak. Daardoor hopen de ondernemers dat mensen anders gaan denken en anders gaan consumeren. Naast het creëren Sommige ondernemers uit T&R zijn cre- van het draagvlak hopen de onderatief gericht op een specifieke branche, nemers op een verdere ontwikkeling en brengen deze onder de aandacht van van de vertegenwoordigde branche of het publiek. Ze maken hun klanten/gas- de omgeving, waarbij de omgeving kan ten continue bewust van de maatsch- dienen als vestigingsklimaat of circuappelijke issues die er spelen binnen laire hub. Zie Case-beschrijving 3 voor de die branche. Het uitleggen van deze is- manier waarop het Textiel Museum hier sues in Jip & Janneke taal draagt bij aan invulling aan geeft.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Meerdere ondernemers in de casestudies spreken over jonge mensen die zich binnen T&R opwerken, bijvoorbeeld van afwasser tot bedrijfsleider. Het bieden van deze kansen werkt stimulerend, maar de overheid onderschat nog weleens de maatschappelijke waarde hiervan. Zo is de overheid belangrijk voor het financieren van deze kansen, want het opleiden van deze mensen biedt geen sluitend businessmodel. De ondernemer heeft natuurlijk extra handjes, maar betaalt naast onkostenvergoeding ook voor begeleiding en allerlei extra kosten.
21
Case-beschrijving 3: Steunen van sector (Textiel Museum)
Het Textiel Museum in Tilburg heeft oog voor haar sociale rol als museum en broedplaats. Het museum werkt samen met een leerwerkbedrijf (voorheen sociale werkvoorziening) dat bijdraagt aan de arbeidsparticipatie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het museum is primair een ontwikkelplek binnen de textielsector. Door deze functie brengt het internationaal machinebouwers, geleerden en makers/kunstenaars bij elkaar, en daarnaast is er voor bezoekers de mogelijkheid om met deze bijzondere sector in contact te komen. Er is in Nederland niet altijd geld voor de ‘makers’ binnen Textiel. Die hebben het moeilijk. Het Textiel Museum is er daarom echt voor hen. Het museum vraagt via het Mondriaan stimuleringsfonds iedere 2 jaar geld aan voor collectieaankoop. In deze 2 jaar vragen ze kunstenaars voor het Textiel Museum te werken en vervolgens komen de kunstwerken in het museum te staan. Op deze wijze staat het Textiel Museum voor ambacht: de maker/vakman die achter het kunstwerk zit. Sinds kort heeft het museum ook een designstudio, waar bezoekers eigen sokken of een sjaal kunnen maken. Daarmee proberen ze een jonger publiek binnen te krijgen, en dat lijkt goed te lukken. De gemiddelde leeftijd van de bezoekers was 59 en nu met deze studio is dat 36. Het idee begon in 2019 toen het Museum geld had gewonnen.
Met het gewonnen geld wilden ze iets doen voor de museumbezoeker, met als insteek ‘iedere bezoeker die hier weggaat, gaat hier weg als Maker’. Als bezoeker van het museum krijg je in het Lab heel erg mee hoe het ontwikkel- en ontwerpproces van een ontwerper gaat. Als bezoeker heb je je maker gevoeld, weet je hoe complex dat is en het resultaat zul je, omdat je het zelf hebt gemaakt, niet snel weggooien. Het museum introduceerde ook het concept van de Rijksbus (“Meet the makers”). Bezoekers kunnen de makers ontmoeten en zien waar ze mee bezig zijn (bijv. aan het werk voor een modeshow in Parijs). Beide initiatieven, de designstudie en Meet the Makers, brengen het publiek, en dan met name jongeren, in contact met de sector. Verjonging binnen de sector is hard nodig en daar levert het Museum haar bijdrage.
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Normaal is de textielindustrie een gesloten industrie, en dat tracht het Museum te doorbreken. De bezoeker gaat altijd naar buiten met het gevoel ‘ik heb nou iets gezien, dat heb ik nog nooit gezien’.
22
Opmaat naar een aantrekkelijk vestigingsklimaat De sector geeft lokale economieën een impuls23. Grote ondernemingen maar ook het mkb ontvangen door T&R meer bezoekers en dit creëert, zoals we hierboven al zagen, inkomsten en werkgelegenheid24. Dit leidt tot meer bestedingsruimte bij bewoners, wat resulteert in een toename van consumentenuitgaven25. De combinatie van meer bestedingsruimte bij bewoners, de instroom van bezoekers en de komst van werknemers vanwege werkgelegenheid in T&R, zorgt ervoor dat winkels en andere voorzieningen kunnen bestaan. Op deze manier krijgen nieuwe bedrijven meer kansen en zijn er meer zakelijke ontwikkelingen mogelijk. In de survey wordt door 82% van de respondenten onderkent dat de aanwezigheid van toeristisch-recreatieve bedrijven een positieve invloed heeft op het vestigingsklimaat voor ondernemers, en zij benoemen de rol die ze hierbij spelen. Voor de DMO’s en de zakelijke gastvrijheid geldt bijvoorbeeld dat ze door het actief profileren van hun regio als aantrekkelijke plek om te bezoeken (door recreatieve en zakelijke bezoekers) en er te wonen, werken en ondernemen een belangrijke bijdrage leveren aan het aantrekken van bedrijvigheid en talent. Het organiseren van (zakelijke) evenementen noemen ze specifiek als activiteit die hier veel aan bijdraagt. De touroperators benoemen dat zij, door het brengen van bezoekers naar
buitenlandse regio’s en de levendigheid en handel die dit met zich meebrengt, een belangrijke bijdrage leveren aan het vestigingsklimaat van deze regio’s (voor zowel bewoners als nieuwe bedrijvigheid). In de top 25 staat de invloed van T&R op het vestigingsklimaat op de 6e plek. Zie Tabel 6. “De economische ontwikkeling door het toerisme is voor de regio Walcheren positief. Beperkende factoren is wel voldoende gekwalificeerd personeel.” ~ “Door het genereren van inkomsten uit excursies, activiteiten en kleinschalige lokale accommodatiebezetting blijft het inkomen bij de lokale bevolking in plaats van dat het naar multinationals gaat.” Verschillende gemeenten en regio’s verwachten in de komende jaren een krimp in het aantal inwoners en huishoudens. Deze krimp heeft gevolgen voor o.a. de regionale economie, woningmarkt, bevolking gerelateerde bedrijvigheid en de arbeidsmarkt26. De sector T&R heeft bij uitstek de potentie om in dit soort regio’s (nieuwe) dynamiek te creëren. Door het bieden van bestaansrecht voor winkels en voorzieningen en het aantrekken van werkgelegenheid kan de ontwikkeling van de toeristisch-recreatieve sector compenseren voor teruglopende consumptie in lokale markten27 en nieuwe mogelijkheden bieden voor bedrijvigheid om afzet te generen.
Indicator
% Positieve Invloed
% Negatieve invloed
Plek in Top-25
Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)
82%
2%
6
Maatschappelijke waarde van toerisme en recreatie
Tabel 6. Survey resultaat ‘Vestigingsklimaat van de regio (voor bedrijven)’
23
Uit onderzoek blijkt dat wanneer (zakelijk) toerisme groeit, ook de prijzen van diensten en faciliteiten die hiermee samenhangen, toenemen28. Zo kunnen bijvoorbeeld congresfaciliteiten, attracties, horeca en supermarkten in een meer toeristische omgeving hogere prijzen hanteren en meer omzet genereren. T&R kan ook zorgen voor het aantrekken van de woningmarkt. Toeristen zijn naast tijdelijke bezoekers ook potentiële bewoners. Wanneer een regio wordt ontdekt op toeristisch-recreatieve wijze kan dit leiden tot een beslissing om er te gaan wonen. In regio’s waar veel toeristen en recreanten zijn, is er vaak een sterke vraag naar vastgoed. Dit om de sector te bedienen (inclusief de werknemers), maar ook door de vraag naar vastgoed van toeristen en recreanten die inwoner willen worden. Het blijkt dan ook dat, over het algemeen, vastgoedprij“Als toeristen ook in de regio inkopen doen is het voor detailhandel interessanter om in de dorpen te blijven en inwoners hebben door T&R een beter inkomen, waardoor voorzien in het levensonderhoud makkelijker wordt.” ~ Het verhuren van een gemiddelde woning op Airbnb leverde een particuliere verhuurder in 2018 gemiddeld 3.400 euro per jaar op. zen stijgen wanneer een toeristisch-recreatieve bestemming in trek is bij toeristen.