5. Kerkenvisie Noordoostpolder.pdf
Tekst van het document
Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
Nr.
Kerk
Plaats
Funct. Monu. Urgentie
Nr.
Kerk
Plaats
1
Nieuw Jeruzalemkerk
Emmeloord
26
Protestants Kerkcentrum
Tollebeek
2
Het Baken
Emmeloord
27
Una Sancta
Espel
3
De Hoeksteen
Emmeloord
28
Verrijzenis des Heren
Espel
4
Baptistengemeente de Regenboog
Emmeloord
29
Burgwalkerk
Creil
5
Doopsgezinde gemeente Emmeloord
Emmeloord
30
Heilige Nicolaas
Creil
6
Koninkrijkszaal
Emmeloord
31
Ontmoetingskerk
Creil
7
Vrije Baptistengemeente de Fontein
Emmeloord
32
Voormalige GKv
Creil
8
Yunus Emre Moskee
Emmeloord
33
Emmaüskerk
Rutten
9
Assalaam Moskee (Moskee As-Sàlaam)
Emmeloord
34
Heilige Servatius
Rutten
10
De Rank
Emmeloord
35
Gereformeerde Kerk
Rutten
11
Heilige Michaël
Emmeloord
36
Bantsiliek
Bant
12
Moriakerk
Emmeloord
37
Gereformeerde Kerk
Bant
13
De Ontmoeting
Emmeloord
38
Hervormde Kerk
Bant
14
Nieuw Apostolische Kerk
Emmeloord
39
Heilige Jozef Sterre der Zee
Luttelgeest
15
Pro Rege
Emmeloord
40
De Schakel
Luttelgeest
16
Apostolisch Genootschap
Emmeloord
41
Gereformeerde Kerk
Luttelgeest
17
Hervormde Kerk Ens
Ens
42
Heilige Maria Sterre der Zee
Marknesse
18
t Gebouwtje
Ens
43
Het Anker
Marknesse
19
Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand
Ens
44
Verlosserkerk
Marknesse
20
De Zaaier
Ens
45
Gereformeerde Gemeente
Marknesse
21
Gereformeerde kerk
Nagele
46
De Kandelaar
Marknesse
22
Hervormde kerk
Nagele
47
Heilige Johannes de Doper
Kraggenburg
23
De Akker
Nagele
48
Protestantse Kerk Kraggenburg
Kraggenburg
24
St. Isidorus
Nagele
49
Enserkerk
Schokland
25
St. Hubertus
Tollebeek
?
?
Functie:
38
Funct. Monu. Urgentie
Monument:
Urgentie:
Religieus gebruik
Rijks
Geen bedreiging
Herbestemd
Gemeentelijk
Bedreiging op termijn
Leegstaand
Actuele bedreiging
Urgentie om actie te ondernemen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
39
Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting. Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch/ als vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur (Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed).
Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Maar ook de eerdergenoemde waarden wegen mee.
“Wij zijn een grote en jonge gemeenschap die nog steeds groeit. Met name veel jongeren in deze tijd zoeken naar zingeving. Een deel van het gebouwencomplex wordt verhuurd aan een jongerencentrum.” “De kerk is van belang voor de leefbaarheid van het dorp. Als je gepensioneerd bent, is dit een mooi sociaal gebeuren. We willen de kerk graag houden als ontmoetingsplek.” “Omzien naar elkaar is belangrijk. De wijkdames zijn allen verantwoordelijk voor een gedeelte van de gemeenschap. Lief en leed, ze bellen leden en gaan langs.”
Rutten
Bedreiging
34
35 33
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Geen bedreiging Op termijn bedreigd Acuut bedreigd Herbestemd Onbekend
Bant Creil 30
31 32
37
36
29
1
Nieuw Jeruzalemkerk
23
De Akker
2
Het Baken
24
St. Isidorus
3
De Hoeksteen
25
St. Hubertus
4
Baptistengemeente de
26
Protestants Kerkcentrum
Regenboog
27
Una Sancta
Doopsgezinde gemeente
28
Verrijzenis des Heren
Emmeloord
29
Burgwalkerk
6
Koninkrijkszaal
30
Heilige Nicolaas
7
Vrije Baptistengemeente
31
Ontmoetingskerk
de Fontein
32
Voormalige GKv
8
Yunus Emre Moskee
33
Emmaüskerk
9
Assalaam Moskee
34
Heilige Servatius
(Moskee-As-Sàlaam)
35
Gereformeerde Kerk Rutten
10
De Rank
36
Bantsiliek
11
Heilige Michaël
37
Gereformeerde Kerk Bant
12
Moriakerk
38
Nederlandse Hervormde
13
De Ontmoeting
14
Nieuw Apostolische Kerk
15
Pro Rege
16
Apostolisch Genootschap
21
21
Gereformeerde Kerk Nagele
22
Hervormde Kerk Nagele
24
5
38
Emmeloord
Espel 28
6
12
27
14
9
7 10
8
11
13 16 15
1
5 3
4
2
Tollebeek 25 26
Kerk Bant 49
Enserkerk
Nagele 22 23 49
40
17
Hervormde Kerk Ens
18
‘t Gebouwtje
19
OLV van Altijddurende Bijstand
20 39
Luttelgeest
40
39
41
41 42
40
43 44
Marknesse
45 46
46 45
47
42 44
48
43
Van de 10 kernen rondom Emmeloord De Zaaier dreigen er 7 kernen hun enige overgebleven Heilige Jozef Sterre der Zee dorpskerk te verliezen. Het gaat om De Schakel de dorpen: Creil, Espel, Kraggenburg, Gereformeerde Kerk Luttelgeest Luttelgeest, Bant, Nagele en Rutten. Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee Als deze kerkgebouwen verdwijnen Het Anker of een zogenaamde ‘onomkeerbare’ Verlosserkerk herbestemming krijgen (een functie Gereformeerde Gemeente Marknesse waardoor de ontmoetingsfunctie van het De Kandelaar kerkgebouw onomkeerbaar verloren gaat, Heilige Johannes de Doper zoals bijvoorbeeld bij de woonfunctie), Protestantse Kerk Kraggenburg dan zullen toekomstige generaties nooit meer in hun dorp in een kerkgebouw bijeen kunnen komen voor bijzondere of gewone gelegenheden.
Kraggenburg 47 48
Ens 17 18
41
20 19
Van 7 van de 10 dorpen rondom Emmeloord is de laatste dorpskerk bedreigd
Zwarte bolletjes zijn herbestemde kerken. De St. Isidorus (24), is de enige herbestemde kerk die is bedreigd in het voortbestaan. Het museum is geheel afhankelijk van vrijwilligers.
7.
Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse De inhoud van deze SWOT analyse (SterkteZwakten-Kansen- Bedreigingen) komt voort uit de gesprekken met kerk- en moskee eigenaren, de workshop met de ambtelijke collega’s van relevante beleidsvelden en met verbindingsfuncties en de bijeenkomst met kerkeigenaren. Aangevuld met de onderzoeksresultaten.
42
Algemeen
7. Onderzoeksresultaten: SWOT
Sterkte
Zwakte
Kansen
Bedreigingen
Ondernemende mentaliteit is kenmerkend voor de polderbewoners en ook aanwezig in religieuze gemeenschappen.
Door de ontkerkelijkingstrend gaan steeds minder mensen naar de kerk, de gemiddelde leeftijd van kerkgangers is in het algemeen hoog. Het is moeilijk om bestuursleden te vinden. Financiën lopen terug en onderhoud van het gebouw staat onder druk.
Door corona zijn kerken hun diensten ook gaan streamen. Hiermee bereiken ze meer mensen, die ook financieel doneren.
Na corona minder kerkbezoekers, het ritme om op zondag naar de kerk te gaan is doorbroken geraakt. Hierdoor versnelde fysieke leegloop van kerkgebouwen.
Kerken lopen voorop in samenwerking, al vanaf het begin van de Noordoostpolder.
Tussen nu en 15 jaar is voor 20 religieuze gebouwen (41%) de toekomst onzeker. Dit terwijl al 39% van de kerken is herbestemd. Over 15 jaar is naar verwachting nog slechts 20%, 10 kerken, in religieus gebruik.
Het kerkenvisietraject maakt de ‘kerkenopgave’ duidelijk en genereert energie bij de betrokken partijen om krachten te bundelen om proactief over bedreigde kerken na te denken en om in actie te komen.
Relatief veel kerkgemeenschappen zijn niet heel sterk gehecht aan hun eigen gebouw. Dit is een risico voor het behoud van kerkgebouwen. Kerken, bakens in het landschap en de dorpen en buurten, zijn vaak ook voor niet-kerkleden emotioneel belangrijk.
Veel kerken hebben allerlei bijruimten die ook goed inzetbaar zijn voor niet-kerkelijke activiteiten.
Kerken zijn in het algemeen lastig te verduurzamen gebouwen.
Verduurzamen van het kerkgebouw is bij alle kerken een hot topic, vanwege de hoge stookkosten. Dit biedt kansen om gezamenlijk op te trekken en maatregelen te nemen.
Hoge stookkosten.
Omdat veel kerken bijruimten hebben of een groot deel van de week leeg staan, biedt dit kansen voor nevenfuncties. De gemeente Noordoostpolder kan onderzoeken of reeds gesubsidieerde sociaal-maatschappelijke functies ( zoals mfa’s) wellicht verplaatst kunnen worden naar kerkgebouwen. In plaats van appartementen in de kerk, kunnen dan minder interessante mfa’s wellicht worden herbestemd.
In 7 dorpen dreigt de laatste kerk die nog in religieus gebruik is, te verdwijnen. Ook de ontmoetingsfunctie van een kerkgebouw in een dorp ( voor bijvoorbeeld grote begrafenissen) gaat dan verloren.
De kerken spelen een een belangrijke rol in het DNA van de Noordoostpolder. Zowel als bakens in het landschap, als architectonisch en stedenbouwkundig en maatschappelijk.
43
7. Onderzoeksresultaten: SWOT
44
Sterkte
Zwakte
Kansen
Bedreigingen
Veel kerken stellen hun gebouw beschikbaar (tegen lage huur) voor kerkkoren, vergaderingen van VVE’s, bridgeverenigingen etc.
Bedreigde kerkgemeenschappen worstelen met het vraagstuk over de toekomst. Zowel emotioneel is het ingewikkeld als inhoudelijk. Er komt veel kennis en ervaring bij kijken om na te denken over een toekomstbestendig scenario voor de kerk als het ledenaantal blijft afnemen.
Kerkbesturen geven aan mee te willen doen met een vervolgtraject om met elkaar en de gemeente Noordoostpolder over de kerkenopgave verder op te trekken om krachten te bundelen.
De cultuur-historische analyse van de kerkenvisie (hst 4) geeft aan dat het religieus erfgoed in Noordoostpolder onvoldoende is beschermd. Als onbeschermde kerken nu worden verkocht, dan is er geen sloopbescherming. Dit is een risico voor het “DNA van de polder’.
Moskeeën zijn stabiel of groeien.
Bij lokale initiatieven voor een leegkomende kerk kan het zijn dat hulp en/of begeleiding van de gemeente of bepaalde expertise, die nodig is om het initiatief verder te brengen, ontbreekt.
Er wordt een nieuwe visie op toerisme gemaakt, recreatieve en/ of overnachtingsfuncties voor leegkomende kerken zijn wellicht mogelijk.
De maatschappelijke bestemming is weleens te ruim. Nu kun je woonzorg in een kerk binnen de maatschappelijke bestemming ontwikkelen, waarmee de ontmoetingsfunctie vervalt. De vraag is of dit wenselijk is. Er ontstaan dan zogenaamde onomkeerbare herbestemmingen. Toekomstige generaties kunnen de kerk nooit meer in en dorpen hebben geen kerk als ontmoetingsruimte meer.
Kerken en moskeeën dragen in belangrijke mate bij op sociaalmaatschappelijk gebied. Zij bezoeken zieken, bestrijden eenzaamheid, helpen mensen inburgeren, zetten zich in voor vluchtelingen en mensen die in armoede leven.
Er is een tekort aan (goede) predikanten en die maken het verschil.
Er zijn inspirerende voorbeelden van kerken die na of naast de religieuze functie creatieve oplossingen vinden om de kerk voor de gemeenschap te behouden. Zoals de Bantsiliek en kerken in Espel en Creil waar dorpsbewoners donateur zijn.
Er is veel druk vanuit behoefte aan meer woningen op kerkgebouwen. Herontwikkeling is populair.
Sterkte
7. Onderzoeksresultaten: SWOT
Zwakte
Kansen
Financiële situatie van de kerken in het algemeen redelijk, maar veel kerkbesturen moeten wel creatief of heel zelfredzaam zijn om dit vol te houden. Door de relatief korte geschiedenis van de kerken is er in het verleden, zoals op veel andere plekken in Nederland wel is gebeurd, geen groot vermogen opgebouwd in de vorm van nalatenschappen: landerijen, panden etc.
Een aantal kerkbesturen heeft een subsidie aangevraagd om deskundige ondersteuning te krijgen bij het nadenken over een duurzaam toekomstperspectief.
Knelpunt bij verhuur van het kerkgebouw voor koren, bridgeverenigingen etc is dat dit zwaar rust op vrijwilligers. Er zijn geen betaalde krachten om dit te regelen.
Er zijn veel subsidiemogelijkheden voor verduurzaming. Het energie expertise centrum Flevoland zou wellicht hierin een rol kunnen spelen.
Moskeeën worstelen deels met andere vraagstukken dan de meeste kerken: ze willen uitbreiden, hebben beveiligingsproblemen, taaluitdagingen en vinden het lastig om contact te krijgen met het COA om nieuwe instroom van gelovigen te bereiken.
Een multi-functionele accommodatie (mfa) ontvangt subsidie van de gemeente. Kan een kerk, als daar vergelijkbare en passende functies worden opgenomen, hier ook subsidie voor ontvangen?
Nagele is een proeftuin voor een nieuw warmteprogramma met opslag van warmte in een waterbuffer. Wellicht ook een optie voor kerken (duurzamer en goedkoper verwarmen).
45
Bedreigingen
Emmeloord Sterkte
7. Onderzoeksresultaten: SWOT
46
Zwakte
De kerken in Emmeloord zijn nauw verbonden en organiseren van alles gezamenlijk, zoals: ‘lichtjes voor de polder’, ‘Hart voor de polder’en ‘Hart en Vrouw’.
Kansen
Bedreigingen
Verschillende kerkgemeenschappen (met en zonder gebouw) in Emmeloord zijn op zoek naar passende huisvesting: ofwel omdat de kerk te groot is, ofwel te klein of omdat de kerkgemeenschap een eigen gebouw zoekt. Wellicht kan matching van deze partijen leiden tot meer kerken passend in religieus gebruik.
Dorpen Sterkte
Zwakte
Kansen
Sterke gemeenschapszin, in sommige dorpen wordt bijv. veel geld opgehaald voor gewenste dorpsinitiatieven (als een buurtsuper met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt of een multi-functionele accommodatie)
Dorpsraden en kerken soms onvoldoende op elkaar afgestemd. Kerken en kansen/bedreigingen niet altijd voldoende in beeld bij het dorp en de politiek.
Er zijn inspirerende voorbeelden van kerken die na of naast de religieuze functie creatieve oplossingen vinden om de kerk voor de gemeenschap te behouden. Zoals de Bantsiliek en de kerk in Espel waar dorpsbewoners donateur zijn.
Bedreigingen
8. Conclusies & aanbevelingen Conclusie 1. Religieus erfgoed ernstig bedreigd 1a. Over 15 jaar naar verwachting nog slechts 20% van de kerken in religieus gebruik Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken onzeker. In de komende 15 jaar is de verwachting dat 66% van de 30 kerkgebouwen met een religieuze functie, deze zullen verliezen. Dit betekent dat in 2037 naar alle waarschijnlijkheid nog 10 gebouwen van de 49 religieuze gebouwen zeker in religieus gebruik zijn. Deze kerken en moskeeën zijn merendeels vitale gemeenschappen en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien. Dit betekent dat dat in de komende 10 tot 15 jaar voor circa 20 kerkgebouwen een andere functie of een nevenfunctie (naast kerkelijk gebruik) zal moeten worden gevonden. Ook de sloop van kerkgebouwen kan hierbij aan de orde zijn. 1b. Alle monumentale kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Noordoostpolder kent 3 rijksmonumenten, waarvan 1 nog in religieus gebruik en 8 gemeentelijke monumenten, waarvan 6 nog in religieus gebruik. Zowel de rijksmonumentale als alle gemeentelijk monumentale kerken in religieus gebruik ( 100%) zijn bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar).
1c. Ook potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat voor nog wellicht 12 kerken de gemeentelijke monumentale status overwogen kan worden. Van deze kerken zijn er 9 bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 12 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen. Van deze kerken zijn er 8 herbestemd en 4 in religieus gebruik.
47
3 hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan. Van de potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik, in totaal 12 kerken, zijn er 9 bedreigd. 1d. Van 7 van de 10 dorpen rondom Emmeloord is de laatste dorpskerk bedreigd Van de 10 kernen rondom Emmeloord dreigen er 7 kernen hun enige overgebleven dorpskerk te verliezen. Het gaat om de dorpen: Creil, Espel, Kraggenburg, Luttelgeest, Bant, Rutten en Nagele. Voor de aantrekkingskracht en leefbaarheid van deze kernen op de lange termijn is het belangrijk om de ontmoetingsfunctie van deze kerkgebouwen te behouden en om op zoek te gaan naar nevenfuncties en op termijn wellicht herbestemmingen die dit mogelijk maken. Te denken valt hierbij aan culturele en sociaalmaatschappelijke functies. Wellicht kan de uitbreiding van sommige kernen hiervoor een beter draagvlak geven dan nu het geval is. Alternatief dient de voorzieningenstructuur in de dorpen onder de loep genomen te worden en moeten keuzes worden gemaakt tussen een teveel aan gebouwen. Door in de meest waardevolle gebouwen publieke functies onder te brengen, kan de gemeente Noordoostpolder met hetzelfde geld 2 vliegen in 1 klap slaan. Behoud en het beleven van religieus erfgoed in combinatie met de huisvesting van maatschappelijke functies.
8. Conclusies & aanbevelingen
Aanbeveling 1 Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen
Aanbeveling 2 Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio.
Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Bij een verkoop en herbestemming speelt dit in mindere mate.
Ook op provinciaal of regionaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Er wordt bijvoorbeeld nieuw beleid opgesteld voor recreatie, maar ook cultureel toerisme of het ondersteunen van migrantenarbeiders zijn wellicht mogelijkheden. Het is goed om bij neven- en herbestemmingen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken.
Denken in ‘kerken als kansen’! De gemeente Noordoostpolder kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheidsen/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaal-maatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Noordoostpolder, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er een (nieuw) dorpshuis of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Maar zelfs dan is het belangrijk de vraag te stellen of een dorp zonder toegankelijke kerk ook voor volgende generaties wenselijk is.
48
“Per zondag zitten er 35 mensen in de kerk, de leeftijdsopbouw: in de grijze regio. Als er geen gekke dingen gebeuren gaat het nog wel 5 tot 10 jaar goed.”
Conclusie 2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument of als beeldbepalend pand 8. Conclusies & aanbevelingen
Om de unieke ruimtelijke hoofdstructuur van de Noordoostpolder te helpen behouden, is het van belang om de belangrijke functie van de kerkgebouwen hierin te borgen voor de toekomst. Typisch voor de meeste kerken in de Noordoostpolder is de ligging op een van de hoekpunten van de centrale brink of van de (groene) zijbrink. Het uitgangspunt was dat geen van de (3) kerken het dorpsbeeld moest domineren omdat alle kerken even belangrijk waren. De ligging van deze gebedshuizen aan de ruimtelijke hoofdstructuur is beeldbepalend. Onderzocht zou moeten worden of deze kerken, als zij nog niet beschermd zijn, een beeldbepalende status kunnen krijgen. Sommige gebedshuizen zijn vanuit het perspectief op de gehele kerkenverzameling van de gemeente beschermenswaardig. Dit kan zijn omdat zij een prominente uitstraling hebben, vanwege een monumentale ligging langs een hoofdader of door erg opvallende architectuur toch dominanter in het dorpsbeeld gelegen dan andere kerken. Deze kerken wijken af van de gangbare opzet van de kerken. Of omdat de architectuur typerend is voor een bepaalde periode of van een uitzonderlijke kwaliteit, of omdat monumentale kunst werd toegevoegd aan de kerkgebouwen. Uit nader onderzoek na het kerkenvisietraject zou moeten blijken of deze gebouwen wellicht kunnen worden voorgedragen als gemeentelijk monument.
Ook is er nog zeer weinig aandacht geweest tot nu toe voor de kerkinterieurs, er is weinig over bekend. Dit is een aandachtspunt voor de toekomst.
49
Aanbeveling 3 Breid de bescherming van de kerkencollectie uit (inclusief interieurs) Naast 3 rijksmonumentale en 8 gemeentelijk monumentale kerkgebouwen verdienen er meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument of beeldbepalend pand, vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/of cultuurhistorische waarde binnen het unieke totaalontwerp van de Noordoostpolder. Uit het cultuurhistorische onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het gaat om de volgende kerken: de Nieuw Jeruzalemkerk in Emmeloord (1), De Ontmoeting in Emmeloord (13), de Nederlands Hervormde Kerk in Nagele (22), Una Sancta in Espel (27), de Ontmoetingskerk in Creil (31), de Heilige Servatius in Rutten (34), de Schakel in Luttelgeest (40), de Verlosserkerk in Marknesse (44) en de Protestantse Kerk Kraggenburg (48), waarvan er nog 7 in religieus gebruik zijn. Het advies is om deze kerken verder te onderzoeken en na consultatie van kerken en erfgoedorganisaties – al dan niet voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 9 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen. Van deze kerken zijn er 7 herbestemd en 2 in religieus gebruik. Twee hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan.
Het gaat om Heilige Isodorus in Nagele (herbestemd) en de Heilige Hubertus in Tollebeek (in religieus gebruik). Zie in het kaartje op de volgende pagina de reeds bestaande beschermde kerkgebouwen en de kerkgebouwen die worden voorgesteld voor bescherming.
Rutten 34
35 33
Voorgestelde monumenten 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Huidige rijksmonumenten Huidige gemeentelijke monumenten Voorgestelde gemeentelijke monumenten Voorgestelde beeldbepalende panden Overige kerken
Bant Creil 30
31 32
37
36
29
1
Nieuw Jeruzalemkerk
23
De Akker
2
Het Baken
24
St. Isidorus
3
De Hoeksteen
25
St. Hubertus
4
Baptistengemeente de
26
Protestants Kerkcentrum
Regenboog
27
Una Sancta
Doopsgezinde gemeente
28
Verrijzenis des Heren
Emmeloord
29
Burgwalkerk
6
Koninkrijkszaal
30
Heilige Nicolaas
7
Vrije Baptistengemeente
31
Ontmoetingskerk
de Fontein
32
Voormalige GKv
8
Yunus Emre Moskee
33
Emmaüskerk
9
Assalaam Moskee
34
Heilige Servatius
(Moskee-As-Sàlaam)
35
Gereformeerde Kerk Rutten
10
De Rank
36
Bantsiliek
11
Heilige Michaël
37
Gereformeerde Kerk Bant
12
Moriakerk
38
Nederlandse Hervormde
13
De Ontmoeting
14
Nieuw Apostolische Kerk
15
Pro Rege
16
Apostolisch Genootschap
21
21
Gereformeerde Kerk Nagele
24
22
Hervormde Kerk Nagele
5
38
Emmeloord
Espel 28
6
12
27 14
9
7 10
8
11
13 16
15
1
5 3
4
2
Tollebeek 25
26
Kerk Bant 49
Enserkerk
Nagele 22 23
49
50
Luttelgeest 39
41
40
Marknesse 46 45
42 44
43
Kraggenburg 47
48
Ens 17 18
51
20
19
17
Hervormde Kerk Ens
18
‘t Gebouwtje
19
OLV van Altijddurende Bijstand
20
De Zaaier
39
Heilige Jozef Sterre der Zee
40
De Schakel
41
Gereformeerde Kerk Luttelgeest
42
Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee
43
Het Anker
44
Verlosserkerk
45
Gereformeerde Gemeente Marknesse
46
De Kandelaar
47
Heilige Johannes de Doper
48
Protestantse Kerk Kraggenburg
Conclusie 3. Koester de kerken 8. Conclusies & aanbevelingen
Tenslotte adviseert Museum Catharijneconvent met klem om interieurregistraties op te stellen van monumentale kerken. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. Voor toekomstige gemeentelijke monumenten zou hetzelfde gedaan kunnen worden. Bij het toekennen van de gemeentelijke monumentale status aan meer kerkgebouwen verdient het aanbeveling om tegelijkertijd na te denken vanuit de gemeente Noordoostpolder, over wat hier tegenover staat voor de kerkeigenaren. De gemeente kan actief helpen (meedenken en meewerken aan ruimtelijke procedures en passende bestemmingen) om nieuwe invullingen te vinden voor kerken.
(Monumentale) kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Dit vertaalt zich niet alleen in emotionele, maar ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Aanbeveling 4 Betrek bewoners en dorpbelangen bij de toekomst van kerken Bewoners en dorpsraden zijn cruciaal om te betrekken bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van het kerkgebouw. Uit vergelijkbaar onderzoek op regionaal en landelijk niveau blijkt eveneens dat niet alleen leden van een kerkgemeenschap zich verbonden voelen met een kerkgebouw. Kerktorens zijn bakens in de buurt en stad. Veel bewoners gingen vroeger naar de kerk en hun ouders ook. Eens per jaar wordt de kerk nog bezocht, bijvoorbeeld met kerstmis. Ook een bezoek aan de kerk tijdens een culturele manifestatie komt geregeld voor. Een aanpak per (dorps)kern lijkt de meest aangewezen aanpak voor de gemeente.
52
Conclusie 4. Krimpende gemeenschappen zijn zoekende 8. Conclusies & aanbevelingen
Het nadenken over de toekomst is een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn veelal in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgemeenschappen ontbreekt soms de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen. De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om.
Veel van de gefuseerde kerkgemeenschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van gebouwen.
53
Aanbeveling 5 Stimuleer bedreigde kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In Noordoostpolder hebben reeds vier kerken zich hiervoor aangemeld.
“We zijn nog met ongeveer 20 actieve leden, 30 op papier. De gemeenschap is sterk vergrijzend, de gemiddelde leeftijd ligt ongeveer op 70. Jonge mensen vertrekken vaak uit de polder.”
Conclusie 5. Hoge energiekosten vragen om verduurzamingsmaatregelen 8. Conclusies & aanbevelingen
Door de hoge energiekosten is het verduurzamingsvraagstuk actueler dan ooit. Kerkgebouwen worstelen met hoge stookkosten om de kerkzalen voor vaak een relatief kleine groep leden volledig te verwarmen. Er is een groot momentum om dit probleem versneld aan te pakken. Met name de jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor verduurzaming. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Dit is echter een kip-ei probleem. Als het onbetaalbaar is om het gebouw te verwarmen, zal het gebruik ook niet toenemen.
Aanbeveling 6 Voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen. In combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Op gemeenteniveau zijn geen budgetten beschikbaar om deze scans te laten uitvoeren. Wellicht dat hier op provincieniveau een efficiënte en effectieve regeling voor opgezet kan worden voor alle kerkgebouwen. In combinatie met de subsidie voor her- en nevenbestemmingsonderzoek die jaarlijks bij de RCE aangevraagd kan worden, kan ook door een kerkeigenaar aanvullende subsidie voor een verduurzamingsonderzoek worden aangevraagd (4 kerkeigenaren vragen dit nu reeds aan).
“Financieel gaat het nu nog goed, door een strak financieel beheer en heel veel zelfwerkzaamheid. Er zijn plannen voor alternatieve verwarming. Nu zijn de stookkosten voor 1 dienst €150.”
54
8. Conclusies & aanbevelingen
55
Conclusie 6. Matching van kerkgemeenschappen die zoekend zijn naar passende huisvesting wellicht kansrijk
Conclusie 7. Veel kerken zijn geschikt voor sociaalmaatschappelijk gebruik als nevenfunctie, vanwege de aanwezigheid van bijruimten
Aanbeveling 7 Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen
Aanbevelingen 1,2,4 en 5
Verschillende kerkgemeenschappen (met en zonder gebouw) in Emmeloord zijn op zoek naar passende huisvesting: ofwel omdat de kerk te groot is, ofwel te klein of omdat de kerkgemeenschap een eigen gebouw zoekt. Wellicht kan matching van deze partijen leiden tot meer kerken passend in religieus gebruik.
In Emmeloord zijn verschillende gemeenschappen zoekend naar passende ruimte. Sommige gemeenschappen zijn op zoek naar permanente ruimte, maar soms ook incidenteel voor speciale diensten of samenkomsten. Met de inzichten uit de gesprekken met alle kerken, kan de gemeente Noordoostpolder, in overleg met de betrokkenen, kerkgemeenschappen koppelen om over matchingskansen te praten. Voor incidentele vragen kan wellicht iets bedacht worden voor potentiële huurders of andere ruimtezoekenden, zodat duidelijker te zien is wat er qua ruimten beschikbaar is, hoeveel zitplaatsen er zijn, etc. om vraag een aanbod bij elkaar te brengen.
Het feit dat veel kerkgebouwen al ontworpen en gebouwd zijn als multi-functionele ruimten maakt dat inpassing van sociaalmaatschappelijke functies relatief makkelijk is. Soms is er zelfs sprake van kerken zeer aantrekkelijke ruimten ter beschikking hebben en die ook graag open willen stellen, maar dat ze grotendeels leeg staan.
Conclusie 8. Ondernemerschap en enthousiasme bij kerkeigenaren vergroot kansen voor bedreigde kerken 8. Conclusies & aanbevelingen
Op verschillende plekken zijn mooie voorbeelden waarbij betrokken en energieke vrijwilligers uit het dorp en de kerkgemeenschap een kerk mooie nieuwe nevenbestemmingen geven. Voorbeelden hiervan zijn: de Bantsiliek en de kerken in Espel en Creil, waar bewoners donateur zijn, in ruil voor gebruik van de gebouwen. Aanbeveling 8 Onderzoek de mogelijkheid om sociaalmaatschappelijke activiteiten in kerken te subsidiëren als maatschappelijke functie De Bantsiliek wil de kerk voor het dorp behouden, veel bewoners zijn er vrijwilliger. Door met elkaar allerlei activiteiten te organiseren in de kerk ontstaat een win-win situatie: (gepensioneerde) bewoners ontmoeten elkaar, eenzaamheid wordt bestreden, sociale cohesie vergroot en maatschappelijk relevante activiteiten uitgevoerd (rouwen en trouwen, bijeenkomsten, cultuur etc). Met de opbrengsten van de vrijwillige activiteiten kan het gebouw worden onderhouden en kunnen mensen het religieuze erfgoed beleven en doorgeven aan volgende generaties.
56
“Er zijn veel oude en veel jonge leden. Qua kinderen zijn we wel een bloeiende gemeente. Het deel tussen de 18 en 30 jaar is veel minder.”
8. Conclusies & aanbevelingen
Conclusie 9 Onderhoud en intensiveer het goede contact tussen burgerlijke gemeente en kerken en moskeeën om kansen voor bedreigde kerken te vinden en te verzilveren Tijdens de gesprekken en bijeenkomsten bleek dat de lijnen tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente kort zijn. De ervaringen met de onderlinge samenwerking is in het algemeen goed. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het succesvol proactief met elkaar optrekken om de kerkenopgave waar Noordoostpolder de komende jaren voor staat, succesvol op te pakken.
Aanbeveling 9 Stel een contactpersoon voor kerken en moskeeën en collega’s aan bij de gemeente Noordoostpolder Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Noordoostpolder een contactpersoon, tevens structurele aanjager, beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Noordoostpolder en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om passende functies te vinden. Aanbeveling 10 Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Noordoostpolder Uit voorliggend onderzoek blijkt dat vrijwel alle monumentale en potentieel beschermen waardige (dorps)kerken bedreigd zijn in het voorbestaan. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen.
57
Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente. Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Noordoostpolder de contacten met de kerkbesturen goed onderhoud en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager onmisbaar (zie aanbeveling 9). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Noordoostpolder, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De ‘contactpersoon of loods kerken’ regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.
8. Conclusies & aanbevelingen Kom in actie! 1.Meer dan de helft van de kerken in religieus gebruik op Noord-Beveland bedreigd. 8. Conclusies & aanbevelingen
58
1a. uime halvering het aantal kerken in religieus gebruik De R kerkenvisie heeftvan als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel over 15 jaaraangeven dat de toekomst van hun kerkgemeenschap kerkbesturen
Door de voortgaande ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken onzeker is. 66% van het religieuze erfgoed op Noordoostpolder heeft in Nederland onzeker. duurzaam Op Noord-Beveland is deze trendEr alisenige tijd geen vanzelfsprekend toekomstperspectief. urgentie geleden Ten tijdevoor vanhet hette kerkenvisietraject waren erfgoed er van om actieingezet. te ondernemen laat is en het religieuze de 16 kerkgebouwen al 11 herbestemd of in transitie. Op een termijn het niet redt. van ongeveer 15 jaar denken nog minstens 2, maar mogelijk zelfs 3 Nu dezetetoekomstverwachtingen beeld zijn gebracht, biedt dit de kerken moeten stoppen met de in religieuze functie. Dit betekent kans actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat meerom danproactief een halvering van het aantal kerken in religieus gebruik (5) voorkomen worden dat kerken komen vervallen en over 15 jaar. kan De verwachting is dat erleeg in 2035 nogte2 staan, of hooguit 3 kerken op den duurgebruik moeilijk meerzijn. te redden zijn. Proactief handelen in religieus zullen Deze gemeenschappen zijn in kan het een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren algemeen vitaal en zullen naar verwachting stabiel blijven of mogelijk -nog al dan niet in combinatie met de religieuze functie - als daar tijdig groeien. mee wordt gestart.
Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken 1b. De helft van de rijksmonumentale kerken wordt bedreigd als in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen Slechts 1 van 4 bedreigde kerken is een rijksmonument. Dit betreft inwoners hetde liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele de Dorpskerk in Colijnsplaat. Ookworden 1 inmiddels herbestemde functies in leegkomende kerken ondergebracht. Hetkerk, kost de Katse Kerk, wordt bedreigd en is eveneens rijksmonument. De te vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten andere 2 kerkgebouwen die als rijksmonument aangewezen zijn onderzoeken en om tot realisatie te komen. Hetzijn is dus zaak om tijdig destarten. Nicolaaskerk in Kortgene en de Opstandingskerk in Wissenkerke, te Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het waarbij de bescherming van kerk een In gevolg is ontkerkelijkingsvraagstuk telaatstgenoemde vinden is actie geboden. hoofdstuk van de aanwezigheid een tweetal Deactie 9 is uitgewerkt hoe devan betrokkenen in monumentale dit proces met orgels. elkaar in eerstgenoemde kerk (Kortgene)van was tijde van het onderzoek kunnen komen na vaststelling deten kerkenvisie (fase 2, aanbeveling in transitie naar een multifunctionele bestemming en is inmiddels 11). herbestemd, terwijl de kerk in Wissenkerke (Opstandingskerk) een vitaal religieus gebruik kent.
Dat de helft van de rijksmonumentale kerkgebouwen op Noord-Beveland bedreigd wordt in het voorbestaan op korte tot middellange termijn (15 jaar), is een zeer belangrijk inzicht van dit kerkenvisietraject.
1c. Slechts in 2 dorpskernen erDe kerkgebouwen in leeftijd “We trekken geen jeugdblijven meer. gemiddelde religieus gebruik is 60 jaar. Vorig jaar zijn er 80 leden overleden. De kerkgebouwen met een religieuze functie die niet direct gevaar Bestuursfuncties vervullen is lastig. De voorzitter is 75 lopen zijn kerken in de kernen Kamperland en Wissenkerke. Dit zijn en ik ben bestuurslid enin 74.” de Gereformeerde Gemeente Kamperland en de Opstandingskerk
in Wissenkerke. Het is niet uitgesloten dat ook De Ark in Kamperland (net als de Opstandingskerk in Wissenkerke een PKN-kerk) het religieuze gebruik de komende 15 jaar kan continueren, maar dat lijkt minder zeker dan de eerste 2 kerkgebouwen. Een gevolg hiervan is dat er in de kernen Colijnsplaat, Geersdijk, Kats en Kortgene op termijn geen kerkgebouwen met een religieuze functie meer zullen zijn. Juist in deze kernen zullen de kansen moeten worden verkend voor de meest markante kerkgebouwen. Dit betreft dan met name de kerkgebouwen in Colijnsplaat, Kats en Kortgene (Gereformeerde Gemeente).
9. Kerkenvisie in actie! Na vaststelling van de kerkenvisie is het belangrijk om in actie te komen. Voorstel is dat de gemeente Noordoostpolder de rol pakt van initiator en inspirator en alle kerkbesturen uitnodigt die actief over de toekomst van hun kerk willen nadenken (verdiepend onderzoek fase 2). In een gezamenlijke projectgroep “Toekomst kerken Noordoostpolder” vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt vervolgens een uitvoeringsprogramma op en legt dit voor als volgende stap aan B&W en/of de gemeenteraad. Parallel hieraan kunnen kerkeigenaren zelf en de gemeente Noordoostpolder actie ondernemen. In onderstaand overzicht zijn de aanbevolen acties in beeld gebracht.
59
Glaskunst in Nagele Foto: Emmeloord.info
In de voormalige Hervormde kerk van Nagele waren drie gekleurde ramen van Berend Hendriks opgenomen. De drie ramen hebben een Bijbelse voorstelling die linken aan de drooglegging van de polder. Het raam met daarop de Ark van Noach is bewaard gebleven en bevindt zich tegenwoordig in de Gereformeerde Kerk van Nagele. De ramen met de doortocht door de Rode Zee en de wolk- en vuurkolom zijn niet bewaard gebleven.
9. Actieplan Kerkenvisie in actie!
Gemeente Noordoostpolder
Kerkbesturen Noordoostpolder • Doe mee aan het platform Toekomst kerken Noordoostpolder (aanbeveling 11) • Kerken met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Noordoostpolder (aanbeveling 5) en voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 6) • Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen (aanbeveling 7) • Stap in bij gezamenlijke vervolgprojecten • Grijp het momentum van de kerkenvisie (nu is er aandacht) • Gebruik de contacten die zijn opgebouwd, onderling en via de gemeente Noordoostpolder
60
Platform Toekomst kerkgebouwen Noordoostpolder • Leer elkaar beter kennen • Doe inspiratie op van elkaar en anderen, ook buiten Noordoostpolder • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken in groepjes: • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente Noordoostpolder sociaal-maatschappelijke functies kan onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerkgebouwen (met vaste langjarige huur) (aanbeveling 1) • Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio (aanbeveling 2). • Bedenk hoe bewoners en dorpsbelangen en cultuurhistorische verenigingen te betrekken bij de toekomst van kerken (aanbeveling 4)
• Stel een contactambtenaar aan als aanspreekpunt voor kerken, moskeeën en collega’s, die als projectleider fungeert vanuit de gemeente voor het platform Toekomst kerken Noordoostpolder (aanbeveling 9 en 11) • Breid de bescherming van de kerkencollectie uit inclusief interieurs (aanbeveling 3) • Stimuleer bedreigde kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente (aanbeveling 5) • Onderzoek de mogelijkheid om sociaalmaatschappelijke activiteiten in kerken te subsidiëren als maatschappelijke functie (aanbeveling 8) • Bepaal een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed binnen de gemeente Noordoostpolder (aanbeveling 10) • Wees initiërend en inspirerend • Ondersteun matchingskansen tussen kerken en overige acties die uit het overleg komen
61
Bijlage 1
Kerkenpaspoorten
Legenda kerkenpaspoorten †
Christelijk gebruik
S
Klein
Rijksmonument
Joods gebruik
M
Middelgroot
Gemeentelijk monument
Islamitisch gebruik
L
Groot
Beeldbepalend
Overig religieus gebruik
XL
Zeer groot
Geen monumentale status
Herbestemd Leegstaand / in transitie
62
1
Kerkenpaspoort
Nieuw Jeruzalemkerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Cornelis Dirkszplein 10, Emmeloord
XL
1705m2
Bouwjaar
1955
†
Christelijk gebruik
Architect
W.H. Verschoor
Bouwstijl
Shake-hands
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
63
De van oorsprong Gereformeerde Nieuw-Jeruzalem Kerk is een ontwerp van architect W.H. Verschoor die een combinatie van traditionele en modernistische vormentaal toepaste, ook wel shake-handsstijl genoemd. De kerk is opgetrokken in baksteen en gewapend beton, vanuit een rechthoekige plattegrond en heeft een heel flauw zadeldak en een kerktoren. De kerkzaal ligt op een souterrain met nevenruimten die apart verhuurd kunnen worden. de zijgevel bestaat uit hoge, staande raampartijen. De onderverdieping kent een reeks verticale, diepliggende ramen. De kerk ligt aan het aan het verharde Cornelis Dirkszplein met een hoge entreepartij trappenpartij en luifel. De opzet van de kerk weerspiegelt de nieuwe rol van de kerk in de samenleving waarbij het gebouw niet alleen voor de eredienst werd gebruikt, maar ook voor verschillende sociale doeleinden.
De Samen op Weg (SoW) gemeente was enige tijd van plan zowel de NH kerk De Hoeksteen (1952, S. van Ravesteyn) als de Gereformeerde Nieuw Jeruzalemkerk (1953, W.H. Verschoor) te sluiten en te verkopen. Van de opbrengst zou dan een nieuw en functioneel kerkelijk SoW-centrum worden gebouwd. In latere instantie is de Nieuw Jeruzalemkerk echter gehandhaafd, de zalen bededen zijn in gebruik genomen als multifunctioneel centrum. De Hoeksteen is wel verkocht aan de Christelijke Gereformeerden. Kernwaarde van deze beeldbepalende hoofdkerk is de naoorlogse architectuur in de shake-handsstijl evenals de prominente ligging aan een van de pleinen in het centrale deel van Emmeloord. Onderzoek of de kerk kan worden aangewezen als monument of beeldbepalend pand.
2 Kerkenpaspoort
L
Kerkenpaspoort
Het Baken
Geen monumentenstatus
Adres
Zuiderkade 7, Emmeloord
573m2
Bouwjaar
1952
herbestemd
Architect
Nielsen & Spruit
Bouwstijl
Delftse School
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Kinderopvang
Zitplaatsen
n.v.t.
De kleine, traditionele zaalkerk zonder toren Het Baken werd in 1952 opgetrokken in baksteen naar ontwerp van het architectenbureau Nielsen en Spruit. Het sobere gebouw heeft een rechthoekige plattegrond en een flauw hellend zadeldak gedekt met leisteen. De entree met dubbele houten toegangsdeuren is verbijzonderd met een luifel. Erboven zit een rond raam. In de rechterzijgevel zijn drie rechthoekige raampartijen terwijl de linkerzijgevel alleen een raam heeft boven de lage nevenruimte. Vanwege materiaalschaarste na WWII ontbreekt een toren. Christiaan Nielsen (1910-1995) vormde in 1945 met Joop Spruit (1910-1988) een maatschap en nam actief deel aan het debat over vernieuwing van de kerkbouw.
64
Het bureau genoot in de jaren 1960 landelijke bekendheid door de vele protestante kerken die het ontwierp. Nielsen was van 1962-1967 stadsbouwmeester van Amsterdam en onder meer betrokken bij het brutalistische hoofdgebouw van de Vrije Universiteit van Amsterdam. In 1972 is aan de rechtergevel een vergaderruimte bijgebouwd in afwijkende stijl. De Christelijk Gereformeerde gemeente kocht in 2006 het gebouw De Hoeksteen waarmee Het Baken buiten gebruik werd gesteld. Daarna is een kinderopvang in het pand gevestigd waarbij het interieur is aangepast. Kernwaarde is de sobere eenvoud van het in Delftse school opgetrokken gebedshuis. Onderzoek of de kerk kan worden aangewezen als monument of beeldbepalend pand.
3
Kerkenpaspoort
De Hoeksteen
Kerkenpaspoort
Gemeentelijk monument
Adres
Nagelerstraat 2, Emmeloord
XL
2209m2
Bouwjaar
1950
†
Christelijk gebruik
Architect
Sybold van Ravesteyn
Bouwstijl
Delftse school
Denominatie
Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK)
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
65
De Nederlands Hervormde kerk De Hoeksteen in Emmeloord werd in 1950 ontworpen door de bekende Rotterdamse architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983). De kerk is opvallend gelegen bij het kruispunt en de brug. De aangebouwde klokkentoren markeert het kruispunt met de Brugbrink en de Kampwal. Naast de toren is een ruime tuin aangelegd. De Hoeksteen is een rechthoekig kerkgebouw opgetrokken in roodbruine baksteen. Dankzij de gesneden voeg (met inhammen) en de schaduwwerking oogt het metselwerk sierlijk en ingetogen. Bijzonder zijn gekantelde vierkante raampjes in de voorgevel en de wat frivole ramen in de zijgevels. Ook zijn er veel decoratieve elementen van beton en siermetselwerk toegepast zoals langs de dakranden, bij de deur- en vensteropeningen en in de achtergevel. De toren was de eerste kerktoren in de Noordoostpolder. De hoge kerkzaal heeft zeven dakdragende spanten en
een bijzonder goede akoestiek. In 1962 werd de kerk uitgebreid met een extra vleugel voor de Doopsgezinde gemeente. Tot 2006 was deze kerk een Hervormde kerk. Daarna is hij verkocht aan de Christelijke Gereformeerde kerkgemeenschap. Van Ravesteyn werkte van 1930 tot 1960 als spoorwegarchitect aan tal van beeldbepalende stationsgebouwen in Nederland waarbij zijn zakelijke ontwerpen steeds meer werden voorzien van op barok geïnspireerde versieringen en gebogen vormen. Vanuit zijn eigen architectenpraktijk werkte hij aan De Hoeksteen, zijn eerste kerkgebouw, waarbij hij een traditionele, Delftse schoolstijl toepaste met Romaanse details. Kernwaarde van dit gemeentelijk monument is de architectuurhistorische als ontwerp van Van Ravesteyn, als voorbeeld van naoorlogse kerkarchitectuur met een bijzondere detaillering. De kerk heeft stedenbouwkundige waarde door de beeldbepalende situering aan het assenkruis en is een van de drie oorspronkelijke hoofdkerken van Emmeloord.
4
Kerkenpaspoort
De Regenboog
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Nagelerstraat 35, Emmeloord
S
254m2
Bouwjaar
1960
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Shake-hands
Denominatie
Unie van Baptistengemeenten
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
100-200 in stoelen
Sinds 1983 is het gebouw in gebruik als gebedshuis voor de Baptistengemeente De Regenboog. Het pand ligt aan de Nagelerstraat, de noordzuidelijke hoofdstraat die met de oostwestlopende Lange Nering het assenkruis vormt van Emmeloord. Haaks op deze uitvalsroute ligt de Lange Nering die fungeerde als de belangrijke winkelstraat van het centrum. Oorspronkelijk was het pand in gebruik als kantoorwoning. Op de begane grond was een kantoorruimte terwijl er op de verdieping werd gewoond. Lange tijd was er een accountantskantoor gevestigd. Kenmerkend is de gemetselde gevel met langskap, de inpandige entree en de vierkante ramen die de ritmiek van de gevel bepalen.
66
Het pand is destijds niet als kerk gebouwd en heeft geen uitgesproken cultuurhistorische waarde als kerk.
5
Kerkenpaspoort
Doopsgezinde Kerk
Kerkenpaspoort
Gemeentelijk monument
Adres
Smeden 2B, Emmeloord
S
83m2
Bouwjaar
1855
†
Christelijk gebruik
Architect
Sybold van Ravensteyn
Bouwstijl
Delftse School
Denominatie
Doopsgezinde Sociëteit
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
Tot 60 in stoelen
De Doopsgezinde gemeente Noordoostpolder werd in 1953 opgericht. Na het gebruik van tijdelijke onderkomens werd in 1961 met de Nederlands Hervormde Gemeente besloten om een extra vleugel bij het Nederlands Hervomde kerkcomplex De Hoeksteen te bouwen. Hier kon de Doopsgezinde gemeente kerken. Het ontwerp van de traditioneel vormgegeven aanbouw is van architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983) die eerder ook het hoofdgebouw in dezelfde stijl ontwierp. De vleugel is opgetrokken in baksteen en heeft een zadeldak met pannen. Voor- en achterzijde hebben een tuitgevel met in de noordelijke topgevel een zogenaamd oeil de boeuf, een kenmerkend, klein, rond raam. De ingang ligt op de zuidgevel met een uitgebouwd portaal met zadeldakje.
67
Traditioneel noemen de Doopsgezinden hun gebedshuis Vermaning. Dit slaat op de aanmaning van de kerkgangers, door de predikant, tot het navolgen van Christus en tot het doen van het goede. De Rotterdamse Van Ravesteyn bouwde een uiteenlopend oeuvre van monumentale en sierlijke gebouwen in geheel eigen stijl waaronder een reeks bekende stations.. Kernwaarde van de latere vleugel van het gemeentelijk monument is de architectuurhistorische waarde als ontwerp van Van Ravesteyn, als voorbeeld van naoorlogse kerkarchitectuur met een bijzondere detaillering.
6
Kerkenpaspoort
Koninkrijkszaal
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Wilgenlaan 8, Emmeloord
M
351m2
Bouwjaar
1998
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl Denominatie
Jehova’s getuigen
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
De Jehovah’s Getuigen hebben sinds enkele jaren een nieuw gebouw ter beschikking aan de Wilgenlaan. Eerder werd kerkdiensten in een onderkomen aan de Cantineweg gehouden. daarna werd het huidige onderkomen gebouwd. De Jehova’s vormen een christelijke geloofsgemeenschap die zeer dicht de letterlijke inhoud van de Bijbel volgt. De gemeenschap ontstond aan het eind van de 19e eeuw in de Verenigde Staten. Het gebedshuis is opgetrokken in baksteen vanuit een rechthoekige plattegrond. De hogere kerkzaal heeft afgewerkte rode gevels en een plat dak. In een lager bouwdeel van gele baksteen is de entree ondergebracht. Het religieuze gebouw is niet als zodanig herkenbaar.
68
Het sobere bouwwerk staat in een voorzieningengebied met, scholen, kerken en gezondheidscentra en vrije tijdsvoorzieningen. Kenmerkend is sobere architectuur en de situering bij een cluster van voorzieningen met bijzondere en publieke functies maar het kerkgebouw heeft geen uitgesproken cultuurhistorische kernwaarde.
7
Kerkenpaspoort
Vrije Baptistengemeente de Fontein
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Wilgenlaan 4, Emmeloord
XL
1444m2
Bouwjaar
1961
†
Christelijk gebruik
Architect
onbekend
Bouwstijl
modern
Denominatie
Vrije Baptistengemeente
Gebruik
religieus
Zitplaatsen
Het gebedshuis van de Vrije Baptistengemeente is ondergebracht in een voormalig schoolgebouw. Het voormalige MBO opleidingsgebouw werd in 2004 verbouwd tot kerk. Het moderne gebouw is opgetrokken vanuit een rechthoekige plattegrond en kent meerdere bouwdelen van verschillende hoogtes met platte daken. Centraal ligt de hogere kerkzaal met donkergrijze baksteengevels en overstekende dakranden. Aan weerszijden lagere elementen met afgewerkte gevels, rechts is de entreepartij. Het gebouw heeft geen toren en de religieuze functie is niet afleesbaar. De kerk is gelegen in een voorzieningenzone net buiten de oude kern van Emmeloord. Het pand is destijds niet als kerk gebouwd en heeft geen bijzondere cultuurhistorische kernwaarde.
69
8 Kerkenpaspoort
M
Kerkenpaspoort
Yunus Emre Moskee
Geen monumentenstatus
Adres
Harmen Visserplein 3a, Emmeloord
??m2
Bouwjaar
1967
Islamitisch gebruik
Architect
H. Geels
Bouwstijl Denominatie
Turkse moslims
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
De Turkse Yunus Emre Moskee is vanaf 2013 in gebruik. De Turks islamitische gemeenschap was jarenlang aangewezen op de moskeeën van Lelystad of Kampen. Maar in 2012 kreeg de Turkse Stichting een vleugel van het oude politiebureau (1968) in handen. Naar ontwerp van architect H. Geels uit Arnhem werd het verbouwd tot een multifunctioneel centrum met zalen voor educatieve en culturele activiteiten en met op de verdieping een gebedsruimte. Hier bevinden zich de mihrab, een gebedsnis, en de minbar, de preekstoel voor de imam. In de gebedsruimte liggen tapijten waar de gelovigen kunnen knielen.
70
Het gebouw heeft een kruisvormige plattegrond en is aan een korte zijde verbonden aan het politiebureau. Door de toepassing van witte panelen onderscheiden de gevels zich van het politiekantoor dat is opgetrokken in baksteen. Yunus Emre Camii is een belangrijke middeleeuwse soefi-dichter uit Turkije die door de hantering van de volkstaal nog steeds populair is onder grote delen van het Turkse volk. De ombouw van kantoorvleugel naar islamitisch gebedshuis is een aardig voorbeeld van behoud door transformatie. De moskee maakt de multiculturele samenleving in Emmeloord van de 21ste eeuw inzichtelijk.
9 Kerkenpaspoort
L
Kerkenpaspoort
Assalaam Moskee
Geen monumentenstatus
Adres
Espelerlaan 67b, Emmeloord
531m2
Bouwjaar
2013
Islamitisch gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modern
Denominatie
Marokkaanse moslims
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
De Marokkaans Islamitische Gemeenschap liet na aankoop van het terrein aan de Espelerlaan in 2013 een nieuwe moskee bouwen. Eerder diende een schoolgebouw als gebedshuis. De moskee is opgetrokken in lichte baksteen vanuit een rechthoekige plattegrond over twee lagen. Op het platte dak is een opvallende, glanzend gele koepel geplaatst van glasvezel gewapend polyester met onderaan een strook met enkele ronde ramen. De ruim 800 kg zware, geïsoleerde koepel heeft een doorsnede van 5,4 meter en is bekroond met goudkleurige bollen en een maansikkel; het symbool van de profeet Mohammed.
71
In de moskee zijn aparte gebedsruimtes voor mannen en vrouwen (boven), leslokalen en een keuken. Het gebedshuis biedt plaats voor zo’n 120 gelovigen, er staan geen banken maar er liggen tapijten op de grond waarop men knielt. De moskee werd gebouwd naar ontwerp van architectenbureau Boes + Kok dat veel projecten in de regio realiseert. In 2019 werd de moskee over beide lagen uitgebreid. Kernwaarde is de architectuur van de moskee die verwijst naar de typische islamitische koepels. Het gebedshuis maakt inzichtelijk dat in de Noordoostpolder het aantal nieuwe Nederlanders is toegenomen.
10
Kerkenpaspoort
De Rank
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Abelenlaan 31-33, Emmeloord
XL
2644m2
Bouwjaar
1949
†
Christelijk gebruik
Architect
Piet van Loos, Nielsen, Spruit & Van de Kuilen
Bouwstijl
Modern
Denominatie
Nederlands Gereformeerde Kerken
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
In juli 1949 is De Rank als eerste stenen kerkgebouw in de Noordoostpolder in gebruik genomen door de gemeente Gereformeerde Kerk vrijgemaakt. De architect Piet van Loos werkte aan meerdere kerken in de Noordoostpolder. De sobere bakstenen zaalkerk is opgetrokken vanuit een rechthoekige plattegrond en heeft een flauw hellend zadeldak, zonder toren maar wel met klokuitbouw. Tien jaar later werd pal naast het kerkje een tweede gebouw opgetrokken naar ontwerp van architectenburo Nielsen, Spruit en Van de Kuilen. Een modern vormgegeven kerk met verspringende rechthoekige volumes en platte daken. Ook dit bureau is verantwoordelijk voor meerdere (kerk)gebouwen in de Noordoostpolder en kreeg in de jaren 1960 landelijke bekendheid door de vele protestantse kerkontwerpen.
72
In 1979 werden de gebouwen met elkaar verbonden. In 2003 vond nogmaals een uitbreiding plaats met maar liefst 5 vertrekken en een nieuwe entree. De gemeenschap die gebruik maakt van het gebouw behoort sinds 1969 de Nederlands Gereformeerde Kerken. Kernwaarde is de sobere, moderne baksteenarchitectuur en de historische gelaagdheid, ontstaan door meerdere uitbreidingen.
11
Kerkenpaspoort
Heilige Michaël
Kerkenpaspoort
Gemeentelijk monument
Adres
Pastoor Koopmansplein 1, Emmeloord
L
919m2
Bouwjaar
1956
†
Christelijk gebruik
Architect
P.H.A. Starmans
Bouwstijl
Delftse School
Denominatie
Rooms-Katholiek
Gebruik
Religieus
Zitplaatsen
73
De katholieke St. Michaelkerk met vrijstaande klokkentoren en pastorie, is prominent gelegen aan een plein, kruispunt en in de groene as van de Boslaan. De kerk staat aan het assenkruis van Emmeloord. Het autonome, bakstenen gebedshuis, opgetrokken vanuit een rechthoekige plattegrond, heeft een stevige massawerking, rijke details en onderscheidt zich qua schaal van de omliggende bebouwing. De bouwstijl is een voorbeeld van de Delftse Schoolstijl zoals die in de jaren 1950 werd toegepast. Het hoge middenschip heeft een zadeldak, de lage zijbeuken hebben platte daken. De hoge voorgevel heeft een open arcade met 5 openingen en doet denken aan een antiek tempelfront. De buitenste openingen zijn gevuld met beton. De zijgevels hebben hooggeplaatste rechthoekige ramen met telkens steunberen ertussen. Aan de achtergevel een op het oosten gerichte, halfronde absis.
De hoge vrijstaande toren heeft een opengewerkte lantaarn met bronzen luidklokken. De toren werd gefinancieerd door de overheid. Het interieur heeft rondbogen en gemetselde gewelven en wekt een romaanse indruk. Het ontwerp is van de architecten P. H.A. Starmans (1901-1964) en zoon J.A.M. Starmans (1927-). Starmans sr. was aartsbisschoppelijk bouwinspecteur en ontwierp meerdere katholieke kerken. Zijn zoon was architect van het aartsbisdom Utrecht en eveneens ontwerper van vele RK kerkgebouwen. Kernwaarde van het gemeentelijk monument is de beeldbepalende situering aan het assenkruis in het centrum van Emmeloord. De kerk geldt als voorbeeld van de typische naoorlogse kerkarchitectuur die refereert aan de vroegchristelijke bouwstijl van het basiliektype.