5. Kerkenvisie Noordoostpolder.pdf
Tekst van het document
Kerkenvisie Noordoostpolder Toekomst religieus erfgoed
In opdracht van gemeente Noordoostpolder Conceptversie 13 december 2022
Colofon Gemeente Noordoostpolder Toelichting foto’s voorzijde Titel
Kerkenvisie Noordoostpolder
Status
Concept
Datum
21 november 2022
Adviseur
COUP, overgedragen aan Kathedraaldenkers (spin-off van COUP)
Door
René van den Belt (gemeente Noordoostpolder) Jildou Bijlsma (gemeente Noordoostpolder)
foto rechtsboven
‘t Gebouwtje in Ens is een goed bewaard voorbeeld van een noodkerk uit de ontstaanstijd van de polder. Het is één van de rijksmonumentale kerkgebouwen in de Noordoostpolder.
Jakko Smit (gemeente Noordoostpolder) Remco van Dalfsen (gemeente Noordoostpolder) Heleen Agterhuis (COUP/ Kathedraaldenkers) Henk Jan Lekkerkerk (COUP/ Kathedraaldenkers) Joosje van Geest (COUP/ Kathedraaldenkers) Vormgeving
Yurr Studio
foto linksonder
Tekst boven de hoofdentree van de Nieuw Jeruzalemkerk in Emmeloord. Veel kerken in de Noordoostpolder bevatten religieuze verwijzingen naar de ontstaansgeschiedenis van de polder.
Afbeeldingen Gemeente Noordoostpolder, COUP, Kathedraaldenkers, Reliwiki, Gergeminfo.nl, Emmeloord.info, Google streetview Copyright © 2022 Kathedraaldenkers B.V. & COUP B.V.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en Kathedraaldenkers B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrakt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van COUP B.V. en Kathedraaldenkers B.V.
2
foto centraal
De Schakel in Luttelgeest, voorbeeld van een “laatste dorpskerk die nog in religieus gebruik is” met een prachtige tuin. De kerk heeft echter te maken met een sterk teruglopend bezoekersaantal. kaart rechtsonder
De duidelijke planologische opzet van de Noordoostpolder is ook terug te zien in de kerken in de polder.
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Conclusies & aanbevelingen 9. Kerkenvisie in actie! Bijlage 1 Kerkenpaspoorten
3
2 3 4 5 9 11 24 34 35 42 47 59 62
Voorwoord Vooorwoord wethouder volgt nog.
4
1.
Inleiding In 2022 was het 80 jaar geleden dat de Noordoostpolder werd drooggelegd en bestond de gemeente Noordoostpolder 60 jaar. Noordoostpolder kent een unieke planologische opzet en is typisch Nederlands. Een strak geordend poldergebied, plat als een pannenkoek. Met kerken en poldertoren als bakens in het landschap. De mens als meester over het water en het landschap. Het nieuwe land werd op een tekentafel ontworpen vanuit het oogpunt van optimale landbouwkundige productie, maar ook als wetenschappelijke, esthetische en intellectuele uitdaging. Het werd in een snel tempo tot ontwikkeling gebracht. Het originele ontwerp is nog duidelijk zichtbaar en het landschap nog grotendeels authentiek. De Noordoostpolder is in vanaf de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen als een totaalontwerp. In dit ontwerp waren civiel-techniek, landschap, stedenbouw, architectuur, economie en maatschappij zeer sterk met elkaar geïntegreerd. Hierdoor hangt alles met alles samen. Bij het ontwerpen van de Noordoostpolder had men een overzichtelijke wereld voor ogen met een zekere beslotenheid en beschutting en de menselijke maat als norm. Het totaalontwerp en de menselijke
5
maat zijn unieke kwaliteiten van deze polder, die hierdoor ook tot nationaal wederopbouwgebied is bestempeld. Dit is van belang voor de identiteit en herkenbaarheid juist omdat de Noordoostpolder – met uitzondering van Schokland - niet kan terugvallen op eeuwenoude historie met bijbehorende monumenten en herkenningspunten. Het oorspronkelijke ontwerp kenmerkt zich door het streven naar eenheid in verscheidenheid. Kerkgemeenschappen en kerken in de gemeente Noordoostpolder En zo is het ook met het kerkenlandschap van Noordoostpolder. Met het plannen van de polder werd zorgvuldig nagedacht over de plaats van religie binnen de polder. Er was binnen de polder plaats voor de 3, toenmalige, grote religieuze stromingen. Katholieken, Hervormden en Gereformeerden vonden hun weg naar de nieuwe polder. Geen van de stromingen mocht een dominante positie innemen. Dit kwam tot uiting in de spreiding van de verschillende gelovigen over de polder, maar ook in de stedenbouwkundige structuur. Geen enkele kerk neemt in de dorpen een prominentere plek in dan de kerken van de andere stromingen.
Wel markeren de kerken belangrijke stedenbouwkundige elementen: dorpsbrinken, pleinen en/of entrees. In de geschiedenis van de Noordoostpolder is ook een stukje kerkgeschiedenis terug te lezen. Werden in de eerste dorpen nog 3 kerkgebouwen gebouwd, in Espel en Tollebeek, de jongste dorpen van de polder, zijn het er net als in het al eerder gebouwde Kraggenburg nog maar 2. De Gereformeerden en Hervormden delen daar sinds het begin hun gebouw. Gaandeweg ontstonden ook 2 moskeeën, 1 in nieuwbouw, 1 in een bestaand gebouw. Vanaf de jongste geschiedenis van de polder speelde secularisatie een rol. Er zijn al veel kerkgebouwen herbestemd en tot dusver maar 2 kerken gesloopt. Van de 3 oorspronkelijke kerken in de dorpen is er nu nog vaak maar één over en in sommige gevallen is daarvan de toekomst ook onzeker. Ook in Emmeloord is van een aantal kerken de toekomst onzeker. Met het opstellen van de kerkenvisie kijkt de gemeente Noordoostpolder samen met kerkeigenaren proactief naar de (toekomstige) uitdagingen waar religieuze gemeenschappen met hun gebouwen voor staan.
1. Inleiding
Op enkele kerken van specifieke geloofsgemeenschappen na, neemt het kerkbezoek af en staat het religieus erfgoed in Noordoostpolder onder grote druk. Op het moment van onderzoek waren al 17 van de 49 kerkgebouwen herbestemd en stonden er 2 leeg (in transitie). Uit het inventariserende onderzoek blijkt echter dat de trend van ontkerkelijking en het verder leegkomen van kerkgebouwen nog niet ten einde is. In de komende 15 jaar zullen naar verwachting nog 20 kerken uit religieus gebruik gaan in Noordoostpolder. Dit betreft juist de monumentale kerken en de potentieel beschermen waardige kerkgebouwen. Ontkerkelijking in Nederland Noordoostpolder staat hierin niet op zichzelf. De trend van ontkerkelijking is in (vrijwel) heel Nederland gaande. De komende jaren is de voorspelling dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021) Om tegen deze trend van ontkerkelijking in het religieus erfgoed te behouden heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en
6
Wetenschap (OCW) middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau. Het gaat daarbij niet alleen om (rijks)monumentale kerken, maar om alle gebouwen die voor de eredienst zijn gebouwd, van alle soorten gezindten. Het gemeentebestuur van Noordoostpolder heeft het besluit genomen een kerkenvisie op te stellen. Met de rijksbijdrage is COUP/ Kathedraaldenkers als onafhankelijke instantie ingehuurd om het traject te begeleiden. Het doel van de kerkenvisie Bij het maken van de kerkenvisie ligt de vraag voor: hoe koesteren we dit betekenisvolle erfgoed van Noordoostpolder, nu en in de toekomst? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van Noordoostpolder eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken deze eigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken nu in hun kern?
• Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? • Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? • Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? • Hoe staat het met verduurzaming van de gebouwen en zijn de stookkosten op te brengen? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken, individueel en in het geheel bezien? • Welke geschiedenis van de dorpen, steden en wijken wordt door de gebouwen verteld? • Welke sociale rol spelen de kerken in hun omgeving? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe invulling van een kerkgebouw betekenisvol bijdragen aan de toekomst van een dorp of stad? • Welke maatschappelijke behoeften in 2040 kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, vervullen? Kunnen we sociaal-maatschappelijke functies verplaatsen naar kerkgebouwen? Krijgen we spijt als we kerken een woonfunctie geven? Met zo’n ‘ononkeerbare’ herbestemming
1. Inleiding
zal een kerkgebouw nooit meer publiek ‘beleefbaar’ zijn. Weg is weg? Of is die afweging per kerk en situatie verschillend? Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: • Kerken zijn belangrijk cultureel erfgoed van Noordoostpolder. Met hun torens wijzen ze de weg in het landschap. • Door de eeuwen heen hebben kerken een centrale rol gespeeld in de gemeenschap. Het zijn plekken van bezinning waar het geloof gevierd wordt, waar ontmoeting plaatsvindt, waar gesproken en geluisterd wordt. Kerken vormen bakens in een wereld van verandering (RCEmagazine prijsvraag Sublieme schoonheid sublieme duurzaamheid, zomer 2021). Wat gebeurt er als deze bakens verdwijnen? • Door de ontkerkelijking hebben veel kerkbesturen het moeilijk en rust de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar op hun schouders. • Sommige kerken willen hun gebouw ‘eigentijdser’ inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zgn. “nevenbestemmingen”.
7
• De gemeente Noordoostpolder maakt beleid op allerlei terreinen die kerken kunnen raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren), en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente een nuttig netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet voldoende samenwerken. • Herbestemmen kost tijd. Het is goed als meerdere partijen dreigende leegstand op tijd zien aankomen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase. En is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie gevonden kan worden, in afstemming met de betrokken omwonenden. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. • Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel te overzien. Hierdoor ontstaat inzicht en bewustwording om overkoepelende thema’s te onderzoeken en gezamenlijke acties op te pakken.
• De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allen positief beïnvloed door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed. Zo dragen kerken in een belangrijke mate bij aan een aantrekkelijk vestigingsmilieu voor nieuwe bewoners en zijn kerken in die zin een economische drager. • We willen geen spijt krijgen van beslissingen omtrent kerkgebouwen. Het is daarom belangrijk om vanuit alle perspectieven, op een zorgvuldige wijze, naar het toekomstvraagstuk te kijken. Kunnen we de betekenisvolle rol van kerken door de tijd heen koesteren en transformeren naar waardevolle invullingen voor nu en in de toekomst? Zodat we het bijzondere erfgoed op een goede manier doorgeven aan de volgende generaties. Zoals generaties voor ons dat ook hebben gedaan.
1. Inleiding
Het opstellen van een kerkenvisie draagt voor alle partijen in dit traject bij aan het oplossen van bovenstaande belangrijke vraagstukken. De kerkeigenaren voorop, samen met de gemeente, maar ook de inwoners van en organisaties op Noordoostpolder zijn daarbij van belang. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave op Noordoostpolder ontstaan. Dit legt de basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kans op een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen wordt vergroot. Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om goed over de toekomst van de kerkgebouwen in Noordoostpolder na te denken en om met elkaar in actie te komen. Zo kunnen de huidige generaties deze bijzondere gebouwen, die in belangrijke mate bijdragen aan de identiteit en leefomgeving van de dorpen en de stad, doorgeven aan de volgende generaties.
8
“Wij maken gebruik van een schoolgebouw. Het liefst zouden we willen beschikken over een eigen kerkgebouw. Al jaren worden de ogen open gehouden en wordt er gespaard. Daarom zijn we blij met de kerkenvisie, wellicht biedt dat kansen.” “De kerk staat vaker leeg dan vol. In de dorpen zijn naast de kerk(en), teveel gebouwen voor maatschappelijke functies: cafés, sportkantines, multifunctionele accommodaties (mfa’s).”
2.
Onderzoeksmethode Voor het opstellen van kerkenvisies geldt dat deze vormvrij is. Iedere gemeente is vrij om te kiezen voor een aanpak die past bij de plaatselijke context. Belangrijk bij het opstellen van een kerkenvisie is dat dit gebeurt in dialoog met de eigenaren van de kerkgebouwen en moskeeën. Een kerkenvisie fungeert vaak als startpunt van een veel langere dialoog tussen kerken (en andere gebedshuizen) en gemeente. In de gemeente Noordoostpolder zijn verschillende stappen doorlopen. De eerste fase bestond uit het analyseren en inzichtelijk maken van alle religieuze gebouwen binnen de gemeente, ook is een kansenverkenning voor leegkomende kerken uitgevoerd. Deze rapportage is het resultaat van die eerste fase en dit hoofdstuk licht de daarvoor gebruikte onderzoeksmethode toe. De gemeente Noordoostpolder is in het proces vanaf de start begeleid door adviesbureau COUP. In de zomer van 2022 heeft het uit COUP voortgekomen bureau Kathedraaldenkers (gespecialiseerd in religieus erfgoed, zelfde onderzoeksteam) de opdracht overgenomen.
9
Bureau onderzoek Een eerste stap bestond uit het inventariseren van de hele collectie van religieuze gebouwen binnen de Noordoostpolder. Er zijn gebouwen die oorspronkelijk gebouwd zijn als gebedshuis, daarvan zijn er nog veel in gebruik, maar ook een groot deel is reeds herbestemd. Verder zijn in het onderzoek ook gebedshuizen meegenomen die oorspronkelijk voor een andere functie zijn gebouwd en later getransformeerd zijn tot gebedshuis. Daarnaast zijn er nog enkele religieuze gemeenschappen die geen eigen gebouw bezitten. Om een compleet overzicht te geven is besloten om al deze groepen mee te nemen in het onderzoek. De inventarisatie heeft geleid tot een lijst van 49 religieuze gebouwen en 3 gemeenschappen zonder gebouw. Door de architectuurhistoricus is onderzoek gedaan naar de ontstaansgeschiedenis van de polder en de religieuze gebouwen van Noordoostpolder. Zij heeft de kernwaarden van de collectie van kerken en andere gebedshuizen hieruit afgeleid. Op basis hiervan heeft zij bij de kerkenpaspoorten in bijlage 1, adviezen gegeven voor het beschermen van meer kerken dan nu het geval is (zie hoofdstuk 4).
In hoofdstuk 5 is onderzocht aan welke beleidsnota’s van de gemeente, provincie en landelijk, het thema van de kerkenvisie raakt. Participatie met eigenaren/gebruikers Van de gebouwen die in religieus gebruik zijn, is met de vertegenwoordigers van de geloofsgemeenschap gesproken in een kennismakingsgesprek. Ook met 2 van de religieuze gemeenschappen zonder gebouw is een gesprek gevoerd. In de gesprekken is gevraagd naar feitelijke zaken rondom gemeenschap en gebouw, maar ook gesproken over de toekomstverwachting voor gebouw en gemeenschap. Deze input vormt een belangrijke bouwsteen voor het opstellen van de kerkenvisie. Naast de individuele gesprekken zijn er 2 bijeenkomsten gehouden waar alle besturen van gebedshuizen waren uitgenodigd, met een hoge opkomst. Hierin zijn de eerste bevindingen voorgelegd en gemeenschappelijke thema’s besproken.
2. Onderzoeksmethode
Analyse van de opgave Op basis van de individuele toekomstverwachtingen van kerken en geloofsgemeenschappen is een breder beeld geschetst voor de gehele gemeente Noordoostpolder. Hiermee is de opgave rondom religieus erfgoed in de gemeente Noordoospolder in beeld gebracht. Deze toekomstverwachting is terug te vinden in hoofdstuk 6 van deze rapportage. Participatie met ambtelijke beleidsvelden
Bijeenkomst met kerkeigenaren
Door middel van een workshop zijn diverse beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie aangehaakt bij de kerkenvisie. Samen is gezocht naar raakvlakken en kansen tussen de betreffende beleidsterreinen en uitkomsten van het onderzoek. Paspoorten Voor alle 49 gebouwen is een zogenaamd ‘kerkenpaspoort’ opgesteld. De architectuurhistoricus heeft voor ieder gebouw een beknopt architectuurhistorisch onderzoek en uitgevoerd en een waardering opgesteld. Daarnaast bevatten de paspoorten gegevens over de gebouwen en de gebruikers die zijn opgehaald in de gesprekken met de eigenaren. De kerkenpaspoorten zijn als bijlage 1 aan de rapportage toegevoegd.
10
Bijeenkomst met ambtelijke beleidsvelden
3. Feiten en cijfers Voor dit onderzoek is een kerkenlijst opgesteld. Deze lijst bestaat uit 49 gebouwen die in gebruik zijn als gebedshuis, of in het verleden daarvoor gebruikt zijn. Daarnaast zijn er 3 geloofsgemeenschappen binnen Emmeloord die geen eigen gebouw bezitten: De Hervormde Gemeente, De Vrije Evangelische Gemeente en Evangeliegemeente Levend Water. In dit hoofdstuk worden feiten en cijfers gepresenteerd die betrekking hebben op de gebouwen. In deze cijfers zijn de losse gemeenschappen niet meegenomen. Toren en klok in Rutten In de toren van de Servatiuskerk in Rutten is een tegel opgenomen met een zeilschip die de hoogte van het water van de voormalige Zuiderzee aangeeft. In de toren hangt een luidklok met het toepasselijke opschrift: ‘Aan hen die wonen op de bodem van de zee, verkondig ik de diepte van Christus’.
11
3. Feiten en cijfers
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
3. Feiten en cijfers
Functioneel gebruik
30
Op het moment van onderzoek (2022) zijn er van de 49 religieuze gebouwen binnen de gemeente Noordoostpolder nog 30 in religieus gebruik. 17 Kerken zijn herbestemd en 2 kerken staan leeg. De herbestemde kerken zijn getransformeerd tot woningen (8), museum (2), onderkomen voor gezondheidszorg (3), bedrijfsruimte, kinderdagverblijf en parochiehuis.
Functioneel gebruik Religieus gebruik
2
17
“Wij zijn een grote en jonge gemeenschap die nog steeds groeit. Met name veel jongeren in deze tijd zoeken naar zingeving. Een deel van het gebouwencomplex wordt verhuurd aan een jongerencentrum.” “Ons gebouw wordt elke dag gebruikt. Wij hebben wensen voor uitbreiding en de bouw van een minaret.”
Herbestemd Leegstaand / transitie
13
“Het is onze missie om kerk te zijn in het dorp. We willen geen concurrent zijn van het café en het multifunctioneel centrum.”
Rutten
Functies van kerken
34
35 33
3. Feiten en cijfers
Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand
Bant Creil 37 30
31 32
36
29
1
Nieuw Jeruzalemkerk
23
De Akker
2
Het Baken
24
St. Isidorus
3
De Hoeksteen
25
St. Hubertus
4
Baptistengemeente de
26
Protestants Kerkcentrum
Regenboog
27
Una Sancta
Doopsgezinde gemeente
28
Verrijzenis des Heren
Emmeloord
29
Burgwalkerk
6
Koninkrijkszaal
30
Heilige Nicolaas
7
Vrije Baptistengemeente
31
Ontmoetingskerk
de Fontein
32
Voormalige GKv
8
Yunus Emre Moskee
33
Emmaüskerk
9
Assalaam Moskee
34
Heilige Servatius
(Moskee-As-Sàlaam)
35
Gereformeerde Kerk Rutten
10
De Rank
36
Bantsiliek
11
Heilige Michaël
37
Gereformeerde Kerk Bant
12
Moriakerk
38
Nederlandse Hervormde
13
De Ontmoeting
14
Nieuw Apostolische Kerk
15
Pro Rege
16
Apostolisch Genootschap
21
21
Gereformeerde Kerk Nagele
24
22
Hervormde Kerk Nagele
5
38
Emmeloord
Espel 28
6
12
27
14
9
7 10
8
11
13 16 15
1
5 3
4
2
Tollebeek 25 26
Kerk Bant 49
Enserkerk
Nagele 22 23 49
14
Luttelgeest 39
41
40
Marknesse 46 45 42 44
43
Kraggenburg 47 48
Ens 17 18
15
20 19
17
Hervormde Kerk Ens
18
‘t Gebouwtje
19
OLV van Altijddurende Bijstand
20
De Zaaier
39
Heilige Jozef Sterre der Zee
40
De Schakel
41
Gereformeerde Kerk Luttelgeest
42
Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee
43
Het Anker
44
Verlosserkerk
45
Gereformeerde Gemeente Marknesse
46
De Kandelaar
47
Heilige Johannes de Doper
48
Protestantse Kerk Kraggenburg
3. Feiten en cijfers
Er zijn 2 kerken in Noordoostpolder die in het verleden zijn gesloopt. Daarnaast zijn op de zuidpunt van Schokland nog de restanten van een middeleeuwse kerk te vinden die werd gesloopt vanwege het opkomende water. Ook is na de ontruiming van Schokland op de noordpunt (Emmeloord) de Katholieke kerk afgebroken. De Gereformeerde kerk van Marknesse werd begin van deze eeuw gesloopt en vervangen door appartementen. In Emmeloord werd begin 2022 Paspartoe gesloopt. Deze voorganger van de Michaëlskerk was één van de eerste stenen kerken van Emmeloord en werd na de voltooiing van de Michaëlskerk gebruikt als parochiehuis. Later was hier cultureel centrum Paspartoe gevestigd.
Paspartoe na de bouw; Foto: Emmeloord.info
Gesloopte Gereformeerde kerk in Marknesse; Foto: kerkeninbeeld.nl
Sloop van Paspartoe in februari 2022; foto: Ellen Baart
Als laatste in dit rijtje is besloten dat de Moirakerk wordt gesloopt ten bate van een woningbouwcomplex.
Vervangende nieuwbouw in Marknesse; foto: Google streetview Fundamenten middeleeuwse kerk op de zuidpunt van het voormalige eiland Schokland
16
Denominaties 3. Feiten en cijfers
Noordoostpolder is ontstaan in de tijd dat de Nederlandse samenleving sterk verzuild was. In de polder werd daarom in eerste instantie voor iedere denominatie een eigen kerkgebouw gebouwd. In vergelijking met de rest van Nederland werkten de Hervormden en Gereformeerden in de Noordoostpolder echter al vroeg samen. Er zijn daarom veel Hervormde en Gereformeerden samengegaan tot Protestantse Gemeenten. In alle 11 dorpen van de polder is 1 kerkgebouw van de Protestantse Kerk te vinden. In Emmeloord is er naast een Protestantse Gemeente ook nog een Hervormde gemeente, deze bezit echter geen eigen kerkgebouw. Naast Hervormde en Gereformeerde kerken werd er in ieder dorp ook een Katholieke kerk gebouwd. Van de oorspronkelijk 11 Katholieke kerken zijn er in 2022 nog 5 in religieus gebruik, 1 daarvan wordt begin 2023 aan de eredienst ontheven. In de loop van de geschiedenis zijn meerdere protestantse denominaties ontstaan. In de polder zijn 5 kerken die gerekend kunnen worden tot de orthodox gereformeerde stroming (Gereformeerde Kerk vrijgemaakt en Nederlands Gereformeerde Kerk en Christelijke Gereformeerde Kerken). Verder
17
zijn er 2 Gereformeerde Gemeenten. In Emmeloord zijn 2 Baptistengemeenten met een eigen gebouw. Daarnaast zijn er in Emmeloord Jehova’s Getuigen, een Nieuw-Apostolische Kerk en een Doopsgezinde Sociëteit.
5
2
2
3 2 19
11
Er zijn 2 evangelische gemeenten in Emmeloord zonder eigen gebouw. Met de komst van immigranten zijn er ook 2 moskeeën ontstaan in Emmeloord. Een Marokkaanse en een Turkse Moskee.
5
Denominaties
Door het samengaan van Hervormden en Gereformeerden kwamen in de dorpen veel kerken leeg te staan. Veel hiervan zijn herbestemd. De Gereformeerde kerk van Marknesse werd afgebroken.
Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Gereformeerde Gemeenten Baptisten Overige (christelijke) denominaties Islamitisch Uit religieus gebruik
Rutten
Denominaties
34
35
Rooms-Katholiek
33
Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd 3. Feiten en cijfers
Gereformeerde Gemeenten
Bant
Baptisten
Creil
Overige (christelijke) denominaties
37
Islamitisch Uit religieus gebruik
30
31 32
36
29
1
Nieuw Jeruzalemkerk
23
De Akker
2
Het Baken
24
St. Isidorus
3
De Hoeksteen
25
St. Hubertus
4
Baptistengemeente de
26
Protestants Kerkcentrum
Regenboog
27
Una Sancta
Doopsgezinde gemeente
28
Verrijzenis des Heren
Emmeloord
29
Burgwalkerk
6
Koninkrijkszaal
30
Heilige Nicolaas
7
Vrije Baptistengemeente
31
Ontmoetingskerk
de Fontein
32
Voormalige GKv
8
Yunus Emre Moskee
33
Emmaüskerk
9
Assalaam Moskee
34
Heilige Servatius
(Moskee-As-Sàlaam)
35
Gereformeerde Kerk Rutten
10
De Rank
36
Bantsiliek
11
Heilige Michaël
37
Gereformeerde Kerk Bant
12
Moriakerk
38
Nederlandse Hervormde
13
De Ontmoeting
14
Nieuw Apostolische Kerk
15
Pro Rege
16
Apostolisch Genootschap
21
21
Gereformeerde Kerk Nagele
24
22
Hervormde Kerk Nagele
5
38
Emmeloord
Espel 28
6
12
27
14
9
7 10
8
11
13 16 15
1
5 3
4
2
Tollebeek 25 26
Kerk Bant 49
Enserkerk
Nagele 22 23 49
18
Luttelgeest 39
41
40
Marknesse 46 45 42 44
43
Kraggenburg 47 48
Ens 17 18
19
20 19
17
Hervormde Kerk Ens
18
‘t Gebouwtje
19
OLV van Altijddurende Bijstand
20
De Zaaier
39
Heilige Jozef Sterre der Zee
40
De Schakel
41
Gereformeerde Kerk Luttelgeest
42
Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee
43
Het Anker
44
Verlosserkerk
45
Gereformeerde Gemeente Marknesse
46
De Kandelaar
47
Heilige Johannes de Doper
48
Protestantse Kerk Kraggenburg
Bouwperiode 3. Feiten en cijfers
Bijna alle kerkgebouwen in de gemeente Noordoostpolder zijn gebouwd na de drooglegging van de polder in 1942. Alleen op het voormalige eiland Schokland staat 1 oudere kerk: de Enserkerk uit 1834. 41
Op het nieuwe land werd begonnen met de bouw van houten noodkerken. ’t Gebouwtje in Ens is voorbeeld van een noodkerk die nog altijd bestaat, maar niet meer wordt gebruikt voor erediensten. Met een toenemende bevolking in de polder kwam er ook steeds meer behoefte aan permanente gebouwen. 41 gebedshuizen dateren uit de ontwikkelingstijd van de polder tussen 1940 en 1970. Door kerkscheuringen, de komst van nieuwe geloofsgemeenschappen en vervanging van bestaande gebouwen werden er na 1970 nog eens 7 gebedshuizen gebouwd.
20
“De zalen in het oudere deel zijn gedateerd en dringend aan onderhoud toe. Er moet een nieuwe vloer in, betere isolatie. Maar de helft van de zalen is overbodig.”
7 1
Bouwperiode 1700-1850 1850-1900 1900-1940 1940-1970 Na 1970
0
0
Onze gemeenschap groeit, ons gebouw is te klein. We zien meerdere mogelijkheden: naar een ander groter gebouw, de gemeenschap opsplitsen en twee diensten bieden of het huidige gebouw uitbreiden, maar dat is een monument. We vinden het lastig.
Monumentenstatus 3. Feiten en cijfers
Hoewel de Noordoostpolder een jonge geschiedenis heeft zijn er 8 kerkgebouwen aangewezen als gemeentelijk monument: de Hoeksteen in Emmeloord, de Doopsgezinde Kerk in Emmeloord, de Heilige Michaël in Emmeloord, de Hervormde Kerk Ens in Ens, Onze Lieve Vrouwe van Altijddurende Bijstand in Ens, de Gereformeerde Kerk Nagele, de Heilige Jozef Sterre der Zee in Luttelgeest en de Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee in Marknesse. Daarnaast zijn er ook 3 rijksmonumenten: de Enserkerk van Schokland, de Rooms-Katholieke noodkerk ‘t Gebouwtje in Ens en de Gereformeerde Kerk van Nagele.
38
Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Niet beschermd
21
3
8
“Het orgel is beroemd en veel geld waard, maar het onderhoud is ook duur. Samen met de hoge onderhoudskosten voor het gehele (monumentale) gebouw en de hoge stookkosten is dat financieel wel een probleem.” “De kerk heeft een prachtige tuin, die zeer gewaardeerd wordt in het hele dorp. Dirk stopt hier al 40 jaar heel veel tijd in.”
Rutten
Monumentale status
34
35 33
3. Feiten en cijfers
Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status
Bant Creil
1
Nieuw Jeruzalemkerk
23
De Akker
2
Het Baken
24
St. Isidorus
3
De Hoeksteen
25
St. Hubertus
4
Baptistengemeente de
26
Protestants Kerkcentrum
Regenboog
27
Una Sancta
Doopsgezinde gemeente
28
Verrijzenis des Heren
Emmeloord
29
Burgwalkerk
6
Koninkrijkszaal
30
Heilige Nicolaas
7
Vrije Baptistengemeente
31
Ontmoetingskerk
de Fontein
32
Voormalige GKv
8
Yunus Emre Moskee
33
Emmaüskerk
9
Assalaam Moskee
34
Heilige Servatius
(Moskee-As-Sàlaam)
35
Gereformeerde Kerk Rutten
10
De Rank
36
Bantsiliek
11
Heilige Michaël
37
Gereformeerde Kerk Bant
12
Moriakerk
38
Nederlandse Hervormde
13
De Ontmoeting
14
Nieuw Apostolische Kerk
15
Pro Rege
16
Apostolisch Genootschap
21
Gereformeerde Kerk Nagele
22
Hervormde Kerk Nagele
5
38
30
31 32
37
36
29
Emmeloord
Espel 28
6
12
27
14
9
7 10
8
11
13 16 15
1
5 3
4
2
Tollebeek 25 26
Kerk Bant 49
Enserkerk 21
Nagele 22
24 23
49
22
Luttelgeest 39
41
40
Marknesse 46 45
42 44
43
Kraggenburg 47 48
Ens 17 18
23
20
19
17
Hervormde Kerk Ens
18
‘t Gebouwtje
19
OLV van Altijddurende Bijstand
20
De Zaaier
39
Heilige Jozef Sterre der Zee
40
De Schakel
41
Gereformeerde Kerk Luttelgeest
42
Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee
43
Het Anker
44
Verlosserkerk
45
Gereformeerde Gemeente Marknesse
46
De Kandelaar
47
Heilige Johannes de Doper
48
Protestantse Kerk Kraggenburg
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek In dit hoofdstuk wordt de geschiedenis van de gebedshuizen in de Noordoostpolder toegelicht. Waar werden in de nieuwe polder vanaf de jaren 1950 de religieuze gebouwen gebouwd en volgens welke opvattingen werden ze ontworpen? Wat zijn de belangrijkste cultuurhistorische waarden van deze verzameling gebouwen?
Aanleg Noordoostpolder Al vanaf de tweede helft van de 17e eeuw is gesproken over de afsluiting en inpoldering van de Zuiderzee ter bescherming van de door forse overstromingen geteisterde plaatsen rondom de binnenzee. Bovendien waren er goede ervaringen opgedaan met de drooglegging van de Beemster en de Schermer aan het begin van de 17e eeuw; deze nieuwe polders leverden zeer vruchtbare landbouwgronden. Toch duurde het nog lang voordat zo’n ingrijpende maatregel als inpoldering plaatsvond. In de 19e eeuw maakte Cornelis Lely nieuwe plannen voor droogmaking van (delen van) de Zuiderzee. Maar pas vlak na de Eerste Wereldoorlog, toen er opnieuw overstromingen waren geweest en er grote voedseltekorten heersten, werd in 1918 de Zuiderzeewet aangenomen om de plannen van Lely uit te voeren.
In 1942 viel de Noordoostpolder droog en kon de ontginning en inrichting beginnen. Het idee was om 1 poldercentrum (Emmeloord) aan te leggen, precies op het geografische middelpunt. Daaromheen een krans van 10 dorpen, onderling verbonden met een ringweg. Met behulp van een uitgebreid sociografisch en planologisch onderzoek werd een ideaal schema ontwikkeld voor onderlinge afstanden en voorzieningen per dorp. De afstand tussen de dorpen was ingegeven door landbouw technische overwegingen en gebaseerd op de ervaringen van de net aangelegde Wieringermeer. Alle afstanden moesten goed per fiets te doen zijn. Een criterium dat met de opkomst van de auto al snel achterhaald bleek. Tijdens de wederopbouw speelde het ideaal van de wijkgedachte een grote rol.
In de navolgende decennia werden achtereenvolgens Wieringermeer, Afsluitdijk, Noordoostpolder, Oostelijk en Zuidelijk Flevoland aangelegd. Eeuwenoude Zuiderzee eilanden als Schokland en Urk werden opgenomen in het nieuwe land. Plan Lely, 1891
24
Dorpenring met centraal Emmeloord; beeld: DNA Noordoostpolder
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Gemeenschapsvorming stond centraal. In de polder leidde het ertoe dat in ieder dorp centraal een brink werd gepland met daaraan de kerken, het café en de winkels en met in de buurt de scholen, andere voorzieningen en een dorpsbos. De vervaardiging van de dorpsplannen lag in handen van de rijksdienst Wieringermeerdirectie met als belangrijkste adviseur de stedenbouwkundige M.J. Granpré-Molière. Zowel de dorpsplannen voor de Wieringermeer als voor de Noordoostpolder kenmerken zich door zijn traditionalistische ideeën. Alle dorpen kregen een wat besloten opzet om zo tegen het ongenaakbare, open landschap van de kale polder beschermd te zijn. Met de aanleg van duidelijke dorpsranden van (water) wegen, bosranden of begraafplaatsen en door de aanleg van beschutte pleinen en brinkruimtes met rondom aaneengesloten bebouwingswanden, kreeg ieder dorp een herbergzaam karakter. De entrees van Emmeloord zijn gemarkeerd door de wanden, die vormen de stedenbouwkundige ruimten en op bijzondere punten staan bijzondere gebouwen met bijzondere functies, zoals de kerken.
25
De kerken zijn evenwichtig geplaatst, ter zijde van de hoofdstructuren, vanuit de gedachte dat geen enkele kerk belangrijker is dan 1 van de andere kerken. De kerken bevinden zich op hoekpunten van een brink of aan een belangrijk kruispunt in de stad. De kerken beëindigen lange zichtlijnen de stad in vanaf de belangrijkste invalswegen. In Emmeloord werden meer voorzieningen dan in de dorpen gepland. Het regionaal verzorgingscentrum met de Poldertoren ligt op een centrale plek en kent in richting en vorm een andere structuur dan de woongebieden. Naast de centraal gelegen voorzieningen, zijn er meerdere clusters van voorzieningen verspreid in de stad, op herkenbare wijze bij de stadsentrees, kruisingen van belangrijke wegen, de entrees van de meeste wijken en bij de verschillende stedelijke brinkruimtes. Deze voorzieningen vormen, anders dan in de dorpen, telkens een cluster van solitaire gebouwen in groene gebieden. Door de publieke en bijzondere gebouwen te situeren op belangrijke plekken in de stad ontstonden op natuurlijke wijze stedelijke ontmoetingsplaatsen.
Markt op de Deel bij de Poldertoren, Emmeloord; Foto: Mercatus
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Tijdens de planontwikkeling halverwege de 20ste eeuw, was Nederland nog sterk verzuild. Ondanks bezwaren van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, te duur en onpraktisch, werden in elk dorp 3 kerken en 3 scholen gepland voor de toen dominante kerkgemeenschappen; Rooms-Katholieken, Nederlands Hervormden en Gereformeerden. Dit om de confessionele politieke partijen tevreden te stellen. In 1946 werd de door de oorlog vertraagde bouw van Emmeloord hervat en in 1948 werd begonnen met de bouw van de dorpen Marknesse, Ens en Kraggenburg. In de jaren 1950-51 werden Luttelgeest, Bant, Rutten en Creil gerealiseerd. Nagele, Espel en Tollebeek werden tenslotte tussen 1954 en 1957 gesticht. De plaatsen werden allemaal in dezelfde periode ontworpen, waarmee een herkenbare familie van polderdorpen ontstond. De Wieringermeerdirectie ontwierp de woningen, winkels en andere gebouwen terwijl de bouw van de kerken in de Noordoostpolder onder de verantwoordelijkheid van de kerkgemeenschappen zelf viel.
26
Omdat de kerkgemeenschappen vrij waren in het kiezen van een architect kreeg elke kerkgebouw een eigen karakteristieke vorm. Het heeft tot een afwisselende reeks kerken geleid. Terwijl de Katholieke kerken vooral in historische, meer traditionele vormentaal zijn gebouwd zijn de Hervormde en Gereformeerde gebouwen in moderne stijl gerealiseerd of in zogenaamde shake-handsstijl, waarin traditionele en moderne elementen zijn gecombineerd. Tot 1962 werden er in de Noordoostpolder 36 kerken gebouwd. De hele Noordoostpolder was aanvankelijk bestemd voor 25.000 tot 30.000 inwoners waarvan 10.000 in Emmeloord werden verwacht. In 1980 hadden de meeste dorpen echter nog niet de helft van het bedachte inwonertal bereikt, waardoor deze kernen weinig levensvatbaar leken te worden. Sinds het begin van de 21ste eeuw zijn de aantallen echter flink toegenomen. Emmeloord is met 25.000 inwoners inmiddels 2,5 keer zo groot als destijds gepland. In de hele Noordoostpolder wonen tegenwoordig zo’n 50.000 mensen.
Oudste kerken op Urk en Schokland De oudste kerken van de Noordoostpolder liggen niet in de gemeente Noordoostpolder, maar staan in het historische vissersplaatsje Urk (eigen gemeente). In de middeleeuwen was Urk een stuk groter was dan het huidige dorp, maar na verschillende overstromingen verdween het eiland grotendeels in de golven. Van het dorpje Espelo op Urk restte in de 17e eeuw bijvoorbeeld alleen de katholieke kerk, op een rots voor de kust van Urk. In 1786 werd deze kerk vervangen door het huidige Kerkje aan Zee. Met de Afscheiding in de 19e eeuw verloor de Hervormde kerk een deel van haar orthodoxe leden. In Urk leidde het in 1836 tot de oprichting van de Christelijke Afgescheiden Gereformeerde gemeente. In 1851 kwam een nieuw kerkgebouw tot stand, de Bethelkerk. In 1894 werd een Christelijk-Gereformeerde kerk gesticht op Urk, de Eben-Haëzerkerk (Rijksmonument) als reactie op een besluit van de kerkenraad van Urk.
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Na de Tweede Wereldoorlog was er een scheuring binnen de Gereformeerde kerk in Urk waardoor in 1956 de Oud Gereformeerde gemeente ontstond. Zij namen enkele jaren later de Eben-Haëzerkerk in gebruik terwijl de Christelijk-Gereformeerden in 1960 een nieuw kerkgebouw realiseerden. De katholieke geschiedenis van de Noordoostpolder heeft zijn wortels op Schokland waar in 1842 de St. Michaëlkerk gereedkwam. Vanwege het blijvend gevaar van overstromingen werd in 1859 door de regering besloten dat het hele eiland ontruimd moest worden. Alle gebouwen werden afgebroken, de St. Michaëlkerk werd steen voor steen teruggebouwd in Ommen. De ongeveer 635 ‘Schokkers’ verhuisden naar de vaste wal. Schokland bleef bestaan maar werd in 1942 met de inpoldering van de Noordoostpolder, een eiland op het droge.
Urk in de jaren 1930; foto: Wikiwand.com
Schokland, eiland op het droge; Foto: schoklanddoordeeeuwenheen.nl
27
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
28
Noodkerken Door de wederopbouwproblematiek en de materialen schaarste kwam in de jaren ‘50 de kerkenbouw in de Noordoostpolder vrij laat op gang. De eerste jaren werd meestal gekerkt in tijdelijke gebouwen en in (houten) noodkerken. Bijvoorbeeld in het dorpje Ens waar vanaf 1947 een arbeiderskantine diende als kerk voor de Gereformeerde gemeente. Pas in 1955 kon deze gemeente een echt kerkgebouw in gebruik nemen. Toen deze kerk opgeleverd werd, ging het noodgebouw naar Rutten waar het opnieuw in gebruik werd genomen als noodkerk. Voor de Hervormden werd in Ens in 1946 een houten gebouw ingewijd, het was een gift van een kerkgenootschap uit Zwitserland. Ook in Espel werden in een kantine kerkdiensten gehouden en wel door gereformeerden en hervormden gezamenlijk. Dit leidde in 1960 tot de bouw van een gemeenschappelijke kerk voor beide kerkgemeenschappen, de Una Sancta met extra volumes voor nevenactiviteiten. De grote zaal werd dusdanig ingericht dat die ook als gymnastiekzaal of toneelzaal kon worden gebruikt. Steeds meer groeide vanaf de jaren ‘50 behoefte naar kerkgebouwen met extra ruimten voor doordeweekse activiteiten.
Zo kwam in Ens in 1959 de losstaande kerktoren voor de Gereformeerden tot stand, enkele jaren nadat de kerk was opgeleverd. Vanwege de kosten werden nog weer een paar jaren later het uurwerk en de luidklok geplaatst. De torens werden gelijkelijk verdeeld over de polder onder de kerkelijke gemeenten. Om het vlakke landschap meer reliëf te geven wilde de Dienst der Domeinen (Rijksoverheid) bij elke kerk een toren. Gereformeerde houten noodkerk, Emmeloord; Foto: gereformeerdekerken.info
Op initiatief van de Directie Wieringermeer was de ‘Regeling financiering kerkenbouw in de Noordoostpolder’ opgesteld. In eerste instantie zou de overheid de helft van de bouwkosten per kerk vergoeden maar dat werd al snel bijgesteld naar 40%. Een deel ervan werd apart gezet in een torenfonds om de bouwkosten van torens te bekostigen. Als 2 kerkgenootschappen gezamenlijk een kerk gingen bouwen ontvingen zij 60% overheidssubsidie. In veel gevallen werd vanwege geldgebrek de (losstaande) kerktoren pas later gebouwd toen de rijksoverheid hiervoor subsidies uit het torenfonds aanbood.
Delftse School Met uitzondering van Nagele kenmerken alle dorpen zich door architectuur in de stijl van de traditionele Delftse School; woningen werden opgetrokken in traditionele materialen als baksteen en hout, met schuine daken gedekt met rode dakpannen. De sobere uitvoering, soms met bijzondere details, is typisch voor de wederopbouwperiode waarin grote schaarste heerste. Er waren meerdere ontwerpers betrokken bij de bouw van de polderdorpen. De eerste plannen werden door de Bouwkundige afdeling van de directie van de Wieringermeer ontworpen. Eerst met de architect Pieter Verhagen, later in samenwerking met de stedenbouwkundige Pouderoyen en weer later met architect Th. G. Verlaan.
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Een aantal dorpen werd ontworpen door externe architecten. Het ontwerpproces vond dan plaats onder supervisie van de stedenbouwkundige adviseurs van de Dienst, Granpré Molière en Verhagen, later namen S.J. Van Embden en Komter deze taak over. In de jaren ‘50 raakten de opvattingen van de Delftse School, met name uitgedragen door Granpré Molière, meer en meer op de achtergrond. De modernisering van de maatschappij en de hooggespannen verwachtingen van de welvaartsmaatschappij in opbouw leidde tot nieuwe vormgevingsprincipes. Het Nieuwe Bouwen raakte in zwang. Een nieuwe generatie architecten werkte aan plannen waarin licht, lucht en ruimte centraal stonden en vooral de materialen beton, glas en metaal werden toegepast. Bij de bouw van het dorp Nagele kregen deze jonge architecten de gelegenheid om het gehele dorp in moderne stijl te realiseren. Het werd een uniek dorp waar de ideeën van deze functionalistische ontwerpstroming ver zijn doorgevoerd. In de andere dorpen werden hier en daar kleine ingrepen en veranderingen ten opzichte van de opvattingen van de
29
Delftse School doorgevoerd. Het gaat dan om de eerste vormen van op de zon georiënteerde ‘strokenbouw’, een meer horizontale, minder traditionele en minder formele architectuur. Veel gebouwen zijn te herkennen als ‘overgangstypes’ ofwel shake-hands architectuur, waarbij gevels bijvoorbeeld zijn voorzien van horizontale ramen, grote ramen of dakkapellen die door de dakgoot steken of waarbij (constructieve) betondelen in het zicht zijn gelaten. Richtlijnen voor de kerkarchitectuur De katholieke kerken in Nederland werden van oudsher opgetrokken vanuit de vorm van een Latijns Kruis. Tot in de jaren ‘60 bleven de katholieken trouw aan traditionele, historische vormen en middeleeuwse bouwstijlen zoals de gotiek. Daarna drong het modernisme door. Met de toepassing van nieuwe materialen en constructies in combinatie met traditionele materialen ontstond een shake-hands architectuur. In Creil werd voor het eerst in de noordelijke katholieke kerkbouw centraalbouw toegepast met architectuur in de stijl van de Bossche School. De katholieke kerk in Espel (1960-61) kreeg een modern en zakelijk uiterlijk. Ook de modernisering van de liturgie stelde nieuwe eisen aan de
ruimtes in de kerk. Zo werd bijvoorbeeld het katholieke altaar in de kerk geplaatst, in plaats van in de absis (halfronde of veelhoekige nisvormige ruimte aan een kerk), en werd het orgel niet ver weg op een balkon maar dicht bij het altaar geïnstalleerd. De rituelen en de aankleding van de katholieke kerken werden vereenvoudigd tijdens de wederopbouwperiode. Met baksteenmotieven, raampartijen en plafondwelvingen werden decoratieve elementen verkregen. Binnen de Nederlands Hervormde kerk hield de Generale Synode (landelijke kerkvergadering) zich na de Tweede Wereldoorlog actief bezig met bouw en inrichting van nieuwe kerken. Dit nationale kerkverband was de eigenaar van de kerkelijke gebouwen. Middels een beoordelingscommissie met bouwkundig adviseur B.T. Boeyinga en de architecten A.J. van der Steur en J.H. Groenewegen werd bij de kerkgemeenschappen toegezien op een zorgvuldige architectenkeuze. Ook verschenen er rapporten met richtlijnen voor de architectuur zoals Aanwijzingen inzake Kerkbouw (1947) en Beginselen van Kerkbouw (1954).
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
30
Het Nederlands Hervormde kerkgebouw moest ‘een teken in de wereld zijn’ en ‘soberheid, rust, licht zonder nuchterheid en kunstrijke eenvoud’ uitstralen. De essentie van het protestantse kerkgebouw was de ‘ene ongedeelde kerkzaal’ met een overmaat aan ruimte waar de ontmoeting tussen gemeente en God kon plaatsvinden. Daaruit volgden richtlijnen voor de plaats van orgel, banken, liturgisch centrum en ramen. Tegelijkertijd was er veel ruimte voor de architect om vernieuwende bouwvormen en bouwtechnieken toe te passen. Andere ideeën over de liturgie vroegen om ruimtes waarbij het licht moest zorgen voor een goddelijke en mystieke sfeer. Architecten moesten een zee van stralend licht binnenhalen om de beleving van de liturgie te ondersteunen. Bijzonder was dat de Synode stelde dat kunstenaars dienden bij te dragen aan de verrijking van de eredienst. Men besefte zich dat de mens sterk visueel was ingesteld. Er was hernieuwde belangstelling voor christelijke kunst en een visie op kunst binnen de kerk met aandacht voor de didactische waarden en de verbeelding van Bijbelverhalen.
Lange tijd waren in protestante kerk geen beelden of afbeeldingen aanwezig omdat het gesproken woord het belangrijkste deel van de liturgie vormde. Door de Synode kwam hier na de oorlog verandering in en kwam er ruimte voor de toepassing van monumentale kunst. Vernieuwend was de samenwerking tussen architecten en beeldend kunstenaars. Mooie voorbeelden zijn bijvoorbeeld de Protestantse kerk in Kraggenburg en de Una Sancta in Espel waar een beton reliëf en glasappliqués zijn aangebracht. Heel anders dan bij glas-in-lood waar loodstrippen de stukken gekleurd glas bij elkaar houden, worden bij een glasappliqué stukjes glas op het vensterglas gelijmd. De kunstenaar Berend Hendriks (1918-1997) voerde meer dan honderd monumentale opdrachten uit tijdens de wederopbouwperiode. Hij was een van de weinige kunstenaars die glas in betonramen en glasapplique ramen maakte en werd door een aantal architectenbureaus bij veel bouwopdrachten betrokken. Veel kerken in Noordoostpolder beschikken over kunstwerken van zijn hand.
Beton reliëf, Una Sancta Espel
Ligging van de kerken De samenhang tussen de dorpen is groot, al hebben alle dorpen wel een eigen karakteristiek. De ligging in de polder, de manier waarop het dorp aan de dorpenring ligt, en de verschillende architecten die aan het dorp hebben gewerkt, dragen hieraan bij. Wat betreft de kerkenbouw is kenmerkend voor de dorpen dat de meeste dorpskernen beschikken over 3 kerkgebouwen. Deze liggen meestal op de hoekpunten van de centrale brink of van de (groene) zijbrink. Het uitgangspunt was dat geen van de 3 kerken het dorpsbeeld mocht domineren omdat alle kerken even belangrijk waren.
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Door de kerken rondom de centrale dorpsruimte te situeren werd de nadruk gelegd op dat wat de christelijke confessies met elkaar gemeen hadden. Iedere kerk mocht wel een eigen karakteristieke vorm krijgen die paste bij de overtuigingen. In de praktijk is het idee van een gelijkwaardige ligging van de kerken in het dorp niet overal tot stand gekomen. Sommige kerken nemen een prominente positie in door hun monumentale architectuur en/ of door een opvallende ligging langs de hoofdroute.
Dorpsbrink Marknesse; foto: DNA Noordoostpolder
Zo ligt bijvoorbeeld de Nederlands Hervormde kerk in Creil vrij nadrukkelijk aan de dorpenrondweg. In sommige dorpen deelden de geloofsgemeenschappen een (nood)kerk waardoor er (uiteindelijk) niet 3 maar 2 kerkgebouwen zijn gerealiseerd.
Dorpsbrink Tollebeek
31
Hoewel ieder dorp was ontworpen voor zo’n 2000 inwoners groeide niet alles zoals gepland. In 1985 lag bijvoorbeeld het inwonertal van de meeste dorpen pas rond de 850 waardoor het voorzieningenpeil niet of moeizaam op peil kon worden gehouden. Door afname van het aantal inwoners en door de afname van het aantal kerkgangers werden al regelmatig kerkgemeenschappen samengevoegd. Vanaf de jaren ‘70 was er een proces van toenadering tussen de verschillende Protestantse kerken gaande; het Samen op Weg-proces. In 2004 resulteerde het in een fusie van alle Hervormde en Gereformeerde kerken in de Noordoostpolder tot de Protestantse Kerk Nederland (PKN). En sinds 2015 maken alle Rooms-Katholieken in de Noordoostpolder deel uit van 1 gemeenschap, de Emmaüsparochie.
Kernwaarden kerken Noordoostpolder 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
32
Kerk delen
Prominente uitstraling
Monumentale kunst
Het gebrek aan geld, materialen en dus aan kerkgebouwen leidde er in de Noordoostpolder toe dat verschillende kerkgenootschappen een (nood)kerk deelden. Door deze samenwerking zijn niet in ieder dorp 3 verschillende kerken gebouwd maar kon met 2 gebouwen worden volstaan met een flexibele inrichting. Hoewel de diensten niet samen werden gevierd, zou het delen van de kerk een oecumenische aanpak avant la lettre genoemd kunnen worden
Een enkele kerk is vanwege een monumentale ligging langs een hoofdader of door erg opvallende architectuur toch dominanter in het dorpsbeeld gelegen dan andere kerken. Deze kerken wijken af van de gangbare opzet van de kerken.
Vernieuwend bij de kerkenbouw in de wederopbouwtijd was de samenwerking van de architect met een beeldend kunstenaar. Vooral bij de Protestantse kerken, waar de Synode aandacht voor visuele kwaliteiten vroeg, werkten vaak kunstenaars mee.
Traditionele architectuur, Delftse school
Noodgebouw
De katholieke kerken werden van oudsher opgetrokken vanuit de vorm van een Latijns Kruis. Tot in de jaren 1960 bleven met name de katholieken trouw aan historische vormen. Karakteristiek is de toepassing van de traditionele Delftse schoolstijl.
Door de wederopbouwproblematiek en de materialen schaarste kwam in de jaren ‘50 de kerkenbouw in de Noordoostpolder vrij laat op gang. De eerste jaren werd meestal gekerkt in tijdelijke gebouwen en in noodkerken.
Modernisering, shake-hands architectuur
In veel gevallen werd vanwege geldgebrek een (losstaande)kerktoren pas later dan de kerk gebouwd toen de rijksoverheid hiervoor subsidies aanbod. Vanwege de kosten duurde het soms ook nog weer enkele jaren voordat uurwerk en de luidklok werden geplaatst.
Ligging aan ruimtelijke hoofdstructuur Typisch voor de meeste kerken in Noordoostpolder is de ligging op een van de hoekpunten van de centrale brink of van de (groene) zijbrink. Het uitgangspunt was dat geen van de (3) kerken het dorpsbeeld moest domineren omdat alle kerken even belangrijk waren. De ligging van deze gebedshuizen aan de ruimtelijke hoofdstructuur is beeldbepalend. Onderzocht zou moeten worden of deze kerken, als zij nog niet beschermd zijn, een beeldbepalende status kunnen krijgen.
De modernisering van kerk en maatschappij leidde tot nieuwe vormgevingsprincipes waarbij in de jaren ‘50 nieuwe materialen en constructies in combinatie met traditionele materialen werden toegepast; de stijl wordt shake-hands architectuur genoemd. Volumes voor nevenactiviteiten Modernisering van de liturgie en de vraag naar nevenruimtes stelde nieuwe eisen aan het kerkgebouw. In veel kerken zijn bij ruimten aanwezig.
Losstaande toren
Literatuur 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Bijzondere waarde Veel gebedshuizen zijn vanuit het perspectief op de gehele kerkenverzameling van de gemeente beschermenswaardig. Uit nader onderzoek zou moeten blijken of deze gebouwen wellicht kunnen worden voorgedragen als gemeentelijk monument. Bij in gave toestand verkerende kerkgebouwen waar meerdere kernwaarden tot uiting komen, zoals de typische ligging aan de ruimtelijke hoofdstructuur, de kenmerkende wederopbouwarchitectuur, een losstaande toren of aanwezigheid van monumentale kunstwerken, wordt nader onderzoek verricht of de kerk is aan te wijzen tot monument. De gebedshuizen die iets minder overtuigend, maar wel in grote lijnen de kernwaarden tonen worden voorgedragen als beeldbepalend object. Geprobeerd is om per dorp en in de oude kern van Emmeloord in ieder geval telkens één kerk tot gemeentelijk monument te brengen.
33
www.flevolanderfgoed.nl www.schokland.nl www.flevolandsgeheugen.nl Architectuur en stedenbouw in Flevoland, Urk 1850-1940, Noordoostpolder 1942-1962, D’Laine Camp, Mariette Kamphuis, 1992 Hervormde Kerkbouw na 1945, uitgegeven onder auspicien vn de Bouw- en RestauratieCommissie van de Nederlandse Hervormde Kerk, WJG van Mourik, z.j. De ruimtelijke opbouw van de Noordoostpolder, de jongere bouwkunst en stedebouw in de Noordoostpolder in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP), Flevobericht 319, C. van der Wal, 1992 De Noordoostpolder-stad Emmeloord, dna van een stad als bouwsteen voor de toekomst 1 en 2, 2013 De Noordoostpolder-dorpen, dna van een dorp als bouwsteen voor de toekomst 1 en 2, 2010
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
34
Nieuw Jeruzalemkerk Boven de toegangsdeuren van de Nieuw Jeruzalemkerk is de tekst ‘En de zee was niet meer’ aangebracht. Het gaat om een citaat uit het Bijbelboek Openbaring waarin de apostel Johannes een visioen ziet over het Nieuwe Jeruzalem: de hemel. “En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde; want de eerste hemel en de eerste aarde waren voorbijgegaan, en de zee was niet meer” (Openb. 21:1). De zee staat hier symbool voor onrust, angst en gevaar. Naast dat deze tekst verwijst naar deze toekomst die Christenen verwachten verwijst het in de context van de Noordoostpolder natuurlijk ook naar het drooggelegde land.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
35
Het DNA van de stad Emmeloord en de dorpen is beschreven in 2 uitgebreide en zeer rijk geïllustreerde studies uit 2010 en 2013 en vastgesteld in de gemeenteraad als richtinggevend document. Hierin komen ook de kerken aan bod, als zowel vanuit architectonisch als stedenbouwkundig perspectief zeer belangrijke objecten voor de identiteit van de stad, dorpen en het landschap. De gemeente Noordoostpolder heeft haar erfgoedbeleid vastgelegd in de Nota Pionieren in Erfgoed en in het . Monumentenbeleid 2013-2018. Hoewel de termijn van deze laatste nota is verstreken is deze nota nog steeds van kracht. In 2020 is een nieuwe Woonvisie voor Noordoostpolder opgesteld: Kansen grijpen. Hieruit blijkt dat er onder meer behoefte is aan specifieke woonvormen die wellicht goed bij leegkomende kerken zouden kunnen passen. In de verkenning groeiambitie Noordoostpolder die in oktober 2022 is vastgesteld wordt gesproken over 5.000 – 10.000 extra woningen tot 2050, het ontwikkelen van hoogwaardig (boven)regionaal OV verbindingen en de reeds aanwezige goede (snelfiets) routes. In een deel van de kernen staan de voorzieningen onder druk. Een groei van het aantal woningen en inwoners kan het draagvlak voor voorzieningen
in de kernen verstevigen. Om kernen aantrekkelijk te houden, ook voor mensen van buiten de regio, is het daarom belangrijk dat de samenleving en overheid blijven investeren in voorzieningen, activiteiten en een aantrekkelijke leefomgeving. De aanwezigheid van basisvoorzieningen is voor de meeste huishoudens randvoorwaardelijk om te verhuizen naar de kleinere kernen. Kerken dragen bij aan de aantrekkelijkheid van kernen en als zij geheel of gedeeltelijk leeg komen, kunnen zij een rol spelen in het huisvesten van maatschappelijke functies. Deze strategische koers is een opmaat naar de omgevingsvisie. Vanuit de aankomende Omgevingswet is het van belang integraliteit te bevorderen en nieuw (ruimtelijk) beleid te funderen op bevolkingsparticipatie. Deze kerkenvisie hoopt in ieder geval haar steentje bij te dragen aan de verbinding van religieus erfgoed met andere beleidsdomeinen. Instandhouding kerkgebouwen In de Erfgoedwet (2016) is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop
toe. Ook kan er voor de instandhouding van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Alle rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Noordoostpolder maken gebruik van de door het Rijk ingestelde Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt voor de eigenaren. Voor de onderhoudskosten zijn bij zowel de gemeente Noordoostpolder en bij de provincie Flevoland geen aanvullende subsidiemogelijkheden. Bij- en herbestemming kerkgebouwen Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van het Rijk stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek.
6. Toekomstverwachting 49
49
49
49
Over 15 jaar is naar verwachting nog slechts 20% van de kerken in religieus gebruik
17
17
2
17
17
2 4 14 20
30
24 16 10
2022
2
2
2
2027
2032
2037
Toekomstverwachting gebruik Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand / in transitie Onzeker Onbekend
Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. In Noordoostpolder is dat ook het geval. Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren mag verwacht worden dat in de komende 15 jaar 66% van de 30 kerkgebouwen met een religieuze functie, deze functie zullen verliezen. Dit betekent dat in 2037 naar alle waarschijnlijkheid nog 10 gebouwen van de 49 religieuze gebouwen zeker in religieus gebruik zijn. Deze kerken en moskeeën zijn merendeels vitale gemeenschappen en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien. Gemiddeld zal er per jaar tot 2037, 1 kerk of soms 2 kerken leeg of te koop komen, als er niks gebeurt (zoals bijvoorbeeld nevenbestemmingen aantrekken naast de religieuze functie, die op termijn wellicht leiden tot een volledige herbestemming) . Voor 19 gebouwen is de toekomst onzeker door teruglopende bezoekersaantallen en oplopende onderhoudskosten. Daarnaast zijn er ook kerken die samenwerken en daarom een kerkgebouw afstoten. 2 Kerken zijn (nog) niet onderzocht.
Dit betekent dat dat in de komende 10 tot 15 jaar voor circa 20 kerkgebouwen een andere functie of een nevenfunctie (naast kerkelijk gebruik) zal moeten worden gevonden. Ook de sloop van kerkgebouwen kan hierbij aan de orde zijn (als kerken geen sloopbescherming genieten door bijvoorbeeld een monumentale status).
“Onze kerk heeft een regionale functie en is een jonge en groeiende gemeenschap met veel doopleden. Wij vinden het jammer wanneer kerken ‘niet-kerkelijk’ worden gebruikt.”
6. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
37
Alle monumentale kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Noordoostpolder kent 3 rijksmonumenten, waarvan 1 nog in religieus gebruik en 8 gemeentelijke monumenten, waarvan 6 nog in religieus gebruik. Zowel de rijksmonumentale als alle gemeentelijk monumentale kerken in religieus gebruik ( 100%) zijn bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Het gaat om de volgende kerken: De Gereformeerde Kerk in Nagele (nr. 21 rijksmonument), de Hoeksteen in Emmeloord (nr 3 gemeentelijk monument), de Doopsgezinde gemeente Emmeloord (nr 5 gemeentelijk monument ), de Heilige Michaël in Emmeloord (nr 11 gemeentelijk monument), de Onze Lieve Vrouwe van Altijd Durende Bijstand in Ens (nr 19 gemeentelijk monument), (Kerk de) Bantsiliek in Bant (nr 36 gemeentelijk monument) en de Heilige Maria Sterre der Zee in Marknesse (nr 42 gemeentelijk monument). De 4 reeds herbestemde kerken met een monumentale status zijn niet (meer) bedreigd in het voortbestaan en hebben vooralsnog een duurzaam toekomstperspectief gevonden: nr. 18 ’t Gebouwtje in Ens (rijksmonument) is nu parochiehuis en nr. 49 de Enserkerk op Schokland (rijksmonument) is herbestemd
tot museum Schokland, De Nederlands Hervormde Kerk in Ens (gemeentelijk monument) nr. 17 is tegenwoordig woning en de Heilige Jozef Sterre der Zee in Luttelgeest (gemeentelijk monument) nr 39 wordt verbouwd en er komen appartementen in.
Van deze kerken zijn er 7 herbestemd en 2 in religieus gebruik. Twee hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan. Het gaat om nr. 24 de St. Isidoruskerk in Nagele (herbestemd tot museum) en nr. 25 de St. Hubertus in Tollebeek (in religieus gebruik).
Ook potentieel beschermen waardige kerken in religieus gebruik zijn bedreigd
Van de potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik, in totaal 10 kerken, zijn er 8 bedreigd (80%).
Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat voor nog wellicht 12 kerken de gemeentelijke monumentale status overwogen moet worden. Van deze kerken zijn er 9 bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Het gaat om de volgende kerken: nr. 1 de Nieuw Jeruzalemkerk in Emmeloord, nr. 13 de Ontmoeting, Emmeloord, nr. 22 de Hervormde Kerk Nagele in Nagele, nr. 27 Una Sancta in Espel, nr. 31 de Ontmoetingskerk in Creil, nr. 34 de Heilige Servatiuskerk in Rutten, nr. 40 de Schakel in Luttelgeest, nr. 44 de Verlosserkerk in Marknesse en nr. 48 de Protestantse Kerk Kraggenburg in Kraggenburg, waarvan er nog 7 in religieus gebruik zijn. Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 9 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen.