Wijkwarmteplan Zwanenveld en Lankforst-Noord
Tekst van het document
Wijkwarmteplan
Zwanenveld en Lankforst-Noord Maart 2022
nijmegen.nl
Samenvatting
Colofon Wijkwarmteplan Zwanenveld en Lankforst-Noord
Maart 2022
Dit is het Wijkwarmteplan voor de wijk Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst in stadsdeel Dukenburg. Hiermee maken we een tussenstap op weg naar een aardgasvrij Dukenburg in 2035. Met als doel: het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen in de gebouwde omgeving. Ook andere sectoren zetten hiervoor stappen, zoals industrie, bedrijfsleven, vervoer en landbouw. Alle stappen samen moeten de gevolgen van klimaatverandering beperken. Dit zoals afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs en het Nederlandse klimaatakkoord. Daarnaast willen we in Nederland snel minderen met aardgas, om nieuwe aardbevingen in Groningen te voorkomen. En om niet afhankelijk te zijn van aardgas uit andere landen, zoals Rusland.
Fotografie: Jacqueline van den Boom Kick Smeets Opmaak: Colet Falke
Gemeente Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Postbus 9105 6500 HG Nijmegen
Basis voor de toekomst
Oplossingen
Vervolg
Nijmegen heeft sinds 2018
Uiteindelijk moet heel Nederland van het aardgas af.
Begin 2022 starten provincie
een Transitievisie Warmte.
We zoeken hiervoor per wijk de beste oplossing. Dat
Gelderland, particulieren,
Deze visie wijst verschillende
betekent een oplossing die duurzaam, betrouwbaar en
ontwikkelaars van nieuw-
wijken aan als startgebied
betaalbaar is. En die bijdraagt aan het realisweren van
bouw, woningcorporaties,
om te zoeken naar oplos-
de klimaatdoelstellingen.
netwerkbedrijf Firan/Indi-
singen voor aardgasvrij. Er
Stoppen met koken op gas en overstappen op inductie-
go, ARN en de gemeente
zijn al wijkwarmteplannen
koken lijkt voor huishoudens een kleine stap. Mensen
Nijmegen een nieuw proces.
voor de wijken Hengstdal en
die al gewend zijn aan een inductiekookplaat zien vooral
Samen bekijken we of een
Bottendaal. Dit wijkwarm-
voordelen: het is veiliger, makkelijk schoonmaken
collectief midden-tempera-
teplan voor Zwanenveld en
en duurzaam. Nadelen zijn er nauwelijks, behalve de
tuur warmtenet, met ARN als
Lankforst-Noord geeft ieder-
aanschafkosten. Dus als we de overgang naar koken op
warmtebron, op basis van
een inzicht in de mogelijke
inductie financieel aantrekkelijk maken en mensen het
nieuwe uitgangspunten haal-
alternatieven voor aardgas
gemak zelf kunnen ervaren, lijkt inductiekoken een goed
baar is. Uitgangspunt is dat
in de wijk. Maar ook hoe
alternatief.
mensen zelf kunnen kiezen
inwoners aankijken tegen
Stoppen met het gebruik van aardgas voor verwarming
of ze willen aansluiten. We
een warmtenet en welke
en tapwater is complexer. Hierbij spelen ook factoren
wijzen Dukenburg niet meer
‘koppelkansen’ we willen be-
mee zoals een goede werking en service. En de warmte
aan als één warmtekavel.
nutten. En welke stappen nog
moet goed te regelen zijn. In Zwanenveld en Lankforst
En we willen geen private
volgen in de toekomst. Het
zijn niet alle woningen goed geïsoleerd of makkelijk te
monopolist voor de warmte-
is dus een basis om op voort
isoleren. Dit vraagt om een warmtevoorziening die een
levering. Wel zoeken we naar
te bouwen. Daarnaast willen
temperatuur aanlevert vergelijkbaar met de cv-ketel.
voldoende vraag voor aan-
we met het Wijkwarmteplan
Je komt dan uit bij een individuele hoog-temperatuur
sluitingen op een warmtenet.
alle inwoners in Zwanenveld
warmtepomp of een collectief midden-temperatuur
Half 2022 moet duidelijk
Lankforst-Noord uitnodigen
warmtenet. Deze oplossingen leveren een tempera-
zijn of we tot een gedragen
om mee te doen aan het
tuur van 70 graden. Ze zijn geschikt voor tapwater en
en haalbare businesscase
proces naar aardgasvrij. En
voor een makkelijk regelbare verwarming. Je kunt de
komen voor warmtelevering
om gebruik te maken van de
bestaande radiatoren veelal blijven gebruiken en er
aan Dukenburg. Hierbij hou-
bouwstenen in dit document.
zijn geen grote aanpassingen nodig aan de woning.
den we rekening met nieuwe
Zo kan iedereen op straat-,
Een collectief midden-temperatuur warmtenet lijkt
financieringsmogelijkheden
buurt- of wijkniveau zelf de
voor Zwanenveld en Lankforst de beste optie. Warmte
van het Rijk.
regie nemen over een aard-
van afvalenergiecentrale ARN is op dit moment de best
gasvrije toekomst.
beschikbare bron. Maar we moeten nog veel vragen be-
www.nijmegen.nl
antwoorden om een definitieve keuze te kunnen maken.
2
3
Inhoud Samenvatting 3 1. Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan 7 2. Zwanenveld en Lankforst in beeld 9 3. Verduurzaming van Zwanenveld en Lankforst 13 4. Van het aardgas af 17 5. De route naar aardgasvrij in Zwanenveld en Lankforst 25
Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6
4
5
Achtergrond Warmtevisie Zwanenveld en 27 Noordelijk deel Lankforst Contact en input vanuit de wijk 29 Toelichting Wijkuitvoeringsplan 35 Zwanenveld en noordelijk Lankforst 37 Inzicht behoeftes en mening woningeigenaren 43 Individuele en collectieve oplossingen gericht 47 op aardgasvrij verwarmen
1
Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan Samen voor het klimaat Het klimaat verandert. Om de gevolgen te beperken, mag de gemiddelde temperatuur op aarde niet meer dan 2 graden Celsius stijgen. Dat hebben we in 2015 afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs. In Nederland hebben we dit ook vastgelegd in een Klimaatakkoord. Daarom moet de uitstoot van broeikasgassen wereldwijd sterk omlaag. Dit kan onder andere door minder aardgas te verbranden. Daarnaast moeten we in Nederland het gebruik van aardgas versneld afbouwen. Dit om te voorkomen dat nog meer aardbevingen in Groningen komen. En om niet afhankelijk te zijn van aardgas uit andere landen, waarvan de afhankelijkheid van Rusland op dit moment zeer actueel is. Dat kan onder meer zorgen voor flinke prijsstijgingen en dus hogere woonlasten. In 2050 moeten alle woningen in Nederland van het aardgas af zijn. De ambitie van Nijmegen is zelfs om al in 2045 energieneutraal te zijn1. Hoe we aardgasvrij kunnen worden, staat in de Nijmeegse Warmtevisie2 (zie bijlage 1 voor meer details).
Nieuwe manieren van verwarmen Hoe gaan we in Nederland voldoen aan het klimaatakkoord? Het kabinet heeft hiervoor maatregelen bedacht, voor zowel industrie, mobiliteit, landbouw als woningen. Gemeenten staan voor de opgave om woningen anders te verwarmen. Samen werken we de komende dertig jaar aan een energietransitie. Sinds 2021 moeten alle gemeenten een ‘transitievisie warmte’ hebben. Hierin staat wanneer voor de eerste wijken een wijkwarmteplan gereed is. In Nijmegen staat dit in de Warmtevisie. Voor elke wijk of buurt werken we dit vervolgens uit in een wijkuitvoeringsplan. Hierin staat welk alternatief beschikbaar komt voor aardgas, wat dat kost en wanneer het klaar is en de levering van aardgas stopt. Voor Dukenburg gaat de Warmtevisie al vrij specifiek in op de wijk Zwanenveld en Lankforst-Noord, met als meest kansrijke optie een warmtenet. Dit
Energieneutraal Nijmegen: https:// www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/dossiers/energieneutraal-2045/ 2 Warmtevisie, op weg naar een aardgasvrij Nijmegen: https://online.ibabs.eu/ibabsapi/publicdownload.aspx?site=Nijmegen&id=c185c3 25-4629-4d32-ab05-455d86b94e7e 1
6
7
2 vanwege de woningdichtheid, woningtypen en omdat er veel huurwoningen van de woningcorporatie staan. Ook verwachten we – gezien de bouwjaren van de woningen en de status van het gasnetwerk - grootschalig onderhoud in dit gebied. In bijlage 1 leest u er meer over. Hoe we in de toekomst woningen verwarmen is een gezamenlijke zoektocht, waarbij we goed naar elkaar luisteren. Zo komen we tot een aanbod waar woningeigenaren zelf een besluit over kunnen nemen. Een belangrijke stap hierin is dit Wijkwarmteplan.
Zwanenveld en Lankforst in beeld Hoe ziet de wijk eruit? Dat is belangrijk bij het opstellen van een Wijkwarmteplan, het zoeken
Het proces naar dit wijkwarmteplan
naar aardgasvrije alternatieven en een integrale wijkaanpak. Daarom brengen we in dit hoofd-
Tegelijk met het vaststellen van de Warmtevisie in 2018 kon
stuk de wijk Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst in beeld, als onderdeel van het
de gemeente een gebied voordragen als proeftuin voor het
stadsdeel Dukenburg.
nationale Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Zwanen-
Dukenburg bestaat uit diverse wijken: Tolhuis, Zwanenveld, Meijhorst, Lankforst, Aldenhof en
veld en Lankforst-Noord is zo’n proeftuin. In 2019 hebben we
Malvert, Staddijk, Vogelzang en Weezenhof. Het stadsdeel is in de jaren ’60 en ’70 ontwikkeld als
hierover een eerste bewonersavond gehouden. Daar hebben
ruim en groen toevluchtsoord voor Nijmegenaren uit de verouderde, krappe volkswijken. Hier
we zo’n 170 aanwezigen (waarvan 1/3 huurders en 2/3 wonin-
wilde je graag wonen, in een ruime en betaalbare woning met een grote tuin, veel openbare
geigenaren) verteld over de plannen rondom een aardgasvrije
ruimte en alle dagelijkse voorzieningen zoals openbaar vervoer, scholen, winkels en sportfaci-
wijk. We hebben toen ook gezegd dat we onderzoeken of er een
liteiten binnen handbereik. Er staat veel naoorlogse hoogbouw en de bebouwingsdichtheid is
warmtenet naar Dukenburg kan komen. Dit om Zwanenveld
Voor wie is het Wijkwarmteplan Dit plan is geschreven voor iedereen die mee gaat werken aan een aardgasvrij Zwanenveld en Lankforst-Noord. Van pandeigenaren tot huurders. Van bedrijven en instellingen tot de netbeheerder en gemeente. Alle betrokkenen kunnen hun input geven. Het Wijkwarmteplan zet de mogelijke warmteopties op een rij. Inclusief hun impact op duurzaamheid, betaalbaarheid en technische haalbaarheid. Zo vormt het de basis voor de vervolgstap: het wijkuitvoeringsplan. In zo’n uitvoeringsplan maken we de uiteindelijke keuze voor een of meer warmteopties. Een wijkuitvoeringsplan kunnen we pas maken als er definitief een aardgasvrij alternatief is. In bijlage 3 staat hier
hoog.
en Lankforst-Noord aardgasvrij te maken, te beginnen met de
Op dit moment is veel aandacht voor de fysieke en sociale verbetering van Dukenburg. Zo
corporatiewoningen. Na deze avond zijn er veel technische en financiële onderzoeken gedaan. Daarnaast hebben we veel gesprekken gevoerd in de wijk. Hierbij hebben we verbindingen gelegd met andere thema’s en gekeken waar aanvullende kansen liggen. Met een ‘duurzaamheidsbus’ hebben we op verschillende plekken in de wijk gestaan. En we hebben een vast informatiepunt in winkelcentrum Dukenburg. Zo hebben we uitgebreid gecommuniceerd over de voortgang en inwoners gestimuleerd om te verduurzamen. In bijlage 2 staat meer over deze activiteiten. U vindt er ook de resultaten van een enquête
staat in de Omgevingsvisie 2040 dat de Kanaalzone-Zuid - met Zwanenveld, Lankforst, Malvert Ontwikkelagenda Dukenburg, oktober 2021: file://gn.karelstad. nl/Documenten/falkc0/My%20 Documents/Downloads/bijlage%20 1%20Ontwikkelagenda%20Dukenburg%20(5).pdf 4 Informatie over het bestemmingsplan Dukenburg: https://www. nijmegen.nl/over-de-gemeente/ dossiers/ontwikkelingen-dukenburg/nieuw-bestemmingsplan-dukenburg/ 3
die we hebben gehouden.
meer over. Op dit moment zijn er nog geen wijkuitvoeringsplannen in Nijmegen.
Praat en doe mee! Woont u in Zwanenveld of het noordelijk deel van Lankforst? In een huurwoning of een eigen woning? Of bent u op een andere manier betrokken bij de wijk? Dan nodigen we u van harte uit om te reageren op dit Wijkwarmteplan! Dit kan per e-mail naar Tom Verhoef: t.verhoef@nijmegen.nl. Of bel 06-281 27 510. U kunt dit Wijkwarmteplan ook zelf gebruiken als basis voor stappen op weg naar een aardgasvrije toekomst!
88
9
en Weezenhof – een belangrijke kans biedt in de zoektocht naar ruimte voor extra banen en woningen. Dit is ook vastgelegd in de Woondeal regio Arnhem Nijmegen. En ook de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) noemt het gebied als zoekgebied voor grootschalige ontwikkeling. Daarnaast is er een Ontwikkelagenda voor Dukenburg3 , waarin de opgaven op het gebied van woningdifferentiatie, armoede(bestrijding) & werk en imago centraal staan. Ten slotte staat in het conceptbestemmingsplan Dukenburg4 hoe de doelen en wensen rondom de ruimte in het stadsdeel mogelijk gemaakt kunnen worden. We verwachten dat de aandacht voor de ontwikkeling van Dukenburg de komende jaren blijft bestaan.
Lankforst-Noord In dit Wijkwarmteplan richten we ons op het noordelijk deel van Lankforst (omlijnd op de afbeelding). Hier hebben vooral de woningcorporaties de regie over de verduurzaming en de overstap naar aardgasvrij. Een belangrijke uitdaging vormt het gespikkelde bezit in de appartementencomplexen aan de westkant. Hier moeten we zoeken naar gezamenlijke oplossingen voor huurders én eigenaren. De woningen hebben op dit moment een energielabel C of D. Om de woningen met de huidige isolatie comfortabel te verwarmen, is een warmteoplossing nodig met een aanvoertemperatuur van minimaal 70 graden. De maisonnette woningen van woningcorporatie Woonwaarts krijgen vanaf 2022 een grootschalige opknapbeurt, inclusief sloop en nieuwsbouw. Inwoners in Lankforst zijn gemiddeld op leeftijd en vaak kwetsbaar. Dit speelt een rol bij hun bereidheid om te investeren. Daarnaast zijn er meer aandachtspunten, waardoor we aardgasvrij idealiter oppakken met een integrale blik. Bijlage 4 geeft een nadere beschrijving van de wijk.
Groene stadsvernieuwing 2.0 De warmtetransitie biedt de mogelijkheid om breder te kijken dan alleen warmtelevering. Samen met andere partijen zetten
Zwanenveld Zwanenveld is een groene wijk uit de jaren ’70. Er zijn veel voorzieningen en een mix van corporatiewoningen, particulier bezit en private verhuur. Naar verwachting komt er de komende jaren veel woningbezit bij. De investeringsmogelijkheden en -bereidheid van inwoners in Zwanenveld zijn beperkt. Dit komt onder andere door de kwetsbaarheid en leeftijd van de inwoners en de relatief lage woningwaarde. De woningen hebben meestal een energielabel C of D en zijn vaak niet eenvoudig vergaand te isoleren. Om de woningen comfortabel te kunnen verwarmen, is daarom een warmtevoorziening nodig
Woningcorporaties hebben veel bezit in Zwanenveld. Zij
we ook stappen rondom andere uitdagingen. Zoals de verbe-
vervullen een voortrekkersrol binnen de energietransitie. Ook
tering en vernieuwing van de openbare ruimte. En het ver-
is er veel hoogbouw. Dit zorgt voor een relatief hoge dichtheid
beteren van sociale omstandigheden op het vlak van arbeid,
van woningen. Dit is gunstig voor de realisatie van een nieuwe
veiligheid, welzijn, armoedebestrijding en gezondheid. Dit
warmteoplossing. Maar de bewoners staan voor urgentere
vraagt om een integrale kijk, die we groene stadsvernieuwing
uitdagingen dan het klimaat. Daarom leent Zwanenveld zich
2.0 noemen.
voor een veel bredere, integrale wijkaanpak. Aardgasvrij is
Tegelijk met het realiseren van een aardgasvrije warmteop-
hierin onderdeel van een bredere focus op een positieve
lossing kijken we steeds naar natuurlijke mogelijkheden die
toekomst van de wijk. Bijlage 4 geeft een nadere beschrijving
meerwaarde opleveren voor de wijk. Denk aan:
van de wijk. De figuren hieronder geven snel inzicht in enkele
•
kengetallen.
bereiken, input ophalen en zorgen voor eigenaarschap. Tegelijk is deze aanpak gericht op sociale preventie en
met een aanvoertemperatuur van minimaal 70 graden.
10
Huis-aan-huis aanpak: we willen zoveel mogelijk inwoners
11
3
Verduurzaming van Zwanenveld en Lankforst Zorgen dat de kinderen van nu ook in de toekomst op een prettige planeet kunnen leven. Voor die uitdaging staan we met elkaar. Vele sectoren zetten hiervoor de nodige stappen en maken afspraken om de doelen van het klimaatakkoord te realiseren. Van industrie, landbouw en bedrijfsleven tot vervoer en de gebouwde omgeving. Over die laatste sector hebben we het hier. Het doel is: minder CO2-uitstoot. Daarom gaan we minder warmte gebruiken én van het aardgas af. Aardgas gebruiken we onder andere voor koken, warm water en de verwarming in huis. Het
•
arbeidsparticipatie. We verbeteren de leefbaarheid in de
richte woonomgeving, die spelen, bewegen en ontmoeten
werkt makkelijk, is betrouwbaar en voelt vertrouwd. Maar de kosten voor het gebruik van aard-
wijk door alle huishoudens te horen. En de verbinding te
stimuleert. We zetten in op centrale groene ontmoetings-
gas stijgen en zullen dat waarschijnlijk de komende jaren blijven doen.
leggen met sociale en fysieke kansen.
plekken in wijken en het verbeteren van woonstraten.
Bij verduurzaming en het verminderen van de CO2-uitstoot gaan we uit van de Trias Energetica.
-
Denk hierbij ook aan kwiekroutes. Want spelen, bewegen
De eerste stap hierin is het verminderen van de warmte- of energievraag. Dit kan door isoleren
van activiteiten in de wijk zetten we zoveel mogelijk
en ontmoeten begint bij de voordeur.
en aanpassen van ons gedrag. De warmte die dan nog nodig is, wek je zoveel mogelijk op met
mensen in met afstand tot de arbeidsmarkt. Zo verhogen
-
duurzame energie. Is dat niet voldoende? Dan kun je alsnog fossiele brandstof gebruiken. Dit
we verhogen de participatie in werk en dagbesteding in de
zó inrichten, dat deze meetbaar bijdraagt aan veiligheid
eigen wijk of buurt.
en veiligheidsgevoel.
Actieve, lokale arbeidsparticipatie: bij de uitvoering
Veilige leefomgeving: we willen de openbare ruimte
uitgangspunt vormt de basis voor de volgende hoofdstukken.
Openbare ruimte op orde: we geven de openbare in-
Stap 1 Beperk de energievraag
richting van de wijk een boost in overleg met de wijk.
De eerste stap in de Trias Energetica is het verminderen van de warmtevraag. Dit draait om
Inwoners geven aan dat de openbare ruimte nu en al
isoleren en gedrag. Ga maar na: als iemand z’n huis goed isoleert maar de thermostaat op 22
langere tijd achterstallig is. De transitie biedt de kans om
graden zet, verbruikt hij nog steeds veel warmte. Zet iemand de thermostaat op 19 graden maar
de inrichting te verbeteren en de aanpak van de openbare
is het huis slecht geïsoleerd? Dan lekt veel warmte weg naar buiten. Isolatie en gedrag raken
ruimte naar voren te halen in tijd.
beide de privésfeer van inwoners. Ze zijn daarom lastig te beïnvloeden. De gemeente Nijmegen
-
Klimaatadaptieve wijk: om de effecten van klimaat-
speelt in op beide factoren met allerlei gezamenlijke acties, onder meer in Zwanenveld Lank-
verandering beter op te vangen, zijn maatregelen nodig
forst-Noord. Denk aan energieadviezen en de collectieve inkoop van isolatie, zonnepanelen
in de wijk. Bijvoorbeeld op plekken waar het in de zomer
en hybride warmtepomp. Ook zorgt de gemeente voor het opleiden van energiecoaches die
erg heet wordt (hittestress, zie ter illustratie de kaart met
inwoners helpen bij het besparen van energie. Daarnaast verstrekt de gemeente vouchers voor
de gevoelstemperatuur in Dukenburg ten opzichte van
energiebesparende maatregelen in huis en kunnen mensen terecht bij een energieloket dicht
het buitengebied). Of in straten waar na een stortbui veel
bij huis. Verder is er huis-aan-huis begeleiding van woningeigenaren gericht op verduurzaming
water blijft staan (wateroverlast). Of juist op groene plek-
van de woning en zetten we diverse andere communicatievormen in. In 2022 gaat een ‘energie-
ken die onder druk staan als er lange tijd geen regen valt
fixteam’ aan de slag. Dit helpt mensen met lage inkomens in vaak slecht geïsoleerde woningen
(droogte). Tegelijk staat de de wijk de komende jaren voor
met kleine verduurzamingsmaatregelen. Zo willen we energiearmoede tegengaan.
grote bouwopgaven, die de woningdichtheid nog hoger maken. Dat draagt niet bij aan een klimaatadaptieve wijk.
Uit een enquête in 2021 bleek dat vrijwel alle deelnemers al proberen energie te besparen in
Maatregelen zoeken we in de openbare ruimte, maar ook
huis. De meest genoemde maatregelen zijn ledlampen en het voorkomen van tocht. Met de
particulieren kunnen bijdragen door bijvoorbeeld hun
genoemde activiteiten zetten we de nodige concrete vervolgstappen om de energievraag te
tuin te vergroenen
beperken.
-
Gezonde leefomgeving: Nijmegen wil een groene,
gezonde stad zijn. Daarom werken we aan een goed inge-
12
13
Stap 2 Gebruik duurzame energie Stap twee in de Trias Energetica gaat over het gebruik van duurzame energie. In Nederland gaan we van het aardgas af. We moeten dus gebruik maken van alternatieven voor de verwarming van onze woningen, warm tapwater en koken. Inwoners stellen zich terecht de vraag hoe duurzaam andere vormen van verwarmen zijn. En waarom individuele cv-ketels op aardgas op termijn niet meer mogen. Hieronder laten we zien hoeveel CO2 een cv-ketel ongeveer uitstoot. Dit vergelijken we met alternatieve warmtebronnen. We gebruiken hierbij de eenheid ‘gigajoule’. Een gigajoule staat gelijk aan bijna 33m3 aardgas. Uit de vergelijking blijkt dat een individuele cv-ketel de meeste CO2 uitstoot heeft van de verschillende warmtebronnen. Collectieve warmte van de ARN en in de toekomst aardwarmte/geothermie stoten minder CO2 uit. Ook een warmtepomp is een duurzaam alternatief in vergelijking met cv-ketel op aardgas. Cv-ketel: in heel veel Nederlandse woningen hangt een cv-ketel die gas gebruikt. Een individuele cv-ketel stoot gemiddeld 61 kilogram CO2 per gigjoule uit. Er zijn natuurlijk verschillen per ketel en per woning.
Warmte uit afval – ARN: afval dat niet te recyclen is, gaat
de CO2-uitstoot van een cv-ketel7. Door warmteverliezen en
naar speciale verbrandingsinstallaties. Bij de verbranding van
elektriciteitsverbruik neemt de uitstoot nog wel wat toe, tot 20
dit afval wordt energie opgewekt. Dit dient als elektriciteit
kilogram CO2 per gigajoule. Door meer groene elektriciteit in
voor huizen en bedrijven. Daarnaast komt warmte vrij. Dit
het landelijk net neemt deze uitstoot in de toekomst verder af.
is een warmtebron voor het warmtenet. Vattenfall levert zo via de ARN warmte in Nijmegen. In 2020 zorgde dit voor een
Warmtepompen: individuele warmtepompen gebruiken
CO2-besparing van 66% ten opzichte van het gebruik van een
elektriciteit. Hoe groener de elektriciteit uit het landelijke net,
cv-ketel5. De uitstoot is 20,2 kilogram CO2 per gigajoule. Het
hoe duurzamer de warmtepomp. Dat geldt zeker als je de be-
gaat dan om de uitstoot van het niet-biogene deel in de stroom
nodigde stroom zelf thuis duurzaam opwekt. De efficiëntie van
restafval. Verbranding van het biogene deel is volgens richtlij-
warmtepompen verschilt. Ook het aandeel groene stroom in
nen CO2-neutraal. Denk aan papier, slib, hout en voedselresten
de elektriciteitsmix verandert steeds. Daarom kunnen we niet
in het restafval. We nemen het biogene deel daarom niet mee
één vaste CO2-uitstoot bepalen voor warmtepompen.
in de uitstoot per gigajoule. In 2020 was 57% van het totaal
Stel: de elektriciteit voor de warmtepomp komt uit het lande-
verbrande afval biogeen, dit wordt jaarlijks gemeten. Omdat
lijke net. En de COP van de warmtepomp is 4, wat betekent dat
de CO2 op één locatie uitgestoten wordt, is het in de toekomst
er 4 keer meer warmte uit komt dan er aan elektriciteit in gaat.
technisch mogelijk om de CO2 uitstoot van de ARN af te van-
Dan stoot zo’n warmtepomp duidelijk minder CO2 uit dan een
gen en op te slaan, zoals de overheid stimuleert 6. Hiermee kan
cv-ketel, namelijk 37,5 kilogram CO2 per gigajoule. We gaan
de uitstoot van CO2 bij de ARN verder worden teruggebracht.
hierbij uit van de cijfers van 2020: elektriciteit= 0,475 kg CO2/ kWh en aardgas = 0,193 kg CO2/kWh. In 2030 komt de CO2-uit-
Aardwarmte: aardwarmte (of geothermie) is warmte uit de
stoot van een warmtepomp op elektriciteit uit het landelijk
grond. Hoe dieper we de grond in gaan, hoe warmer de aarde
net uit op 14,7 kilogram per gigajoule. Want er komt steeds
is. De totale CO2-emissie van een geothermiebron is 4,3 tot 8,6
meer duurzame elektriciteit. Maakt een warmtepomp volledig
kilogram CO2 per gigajoule. Dat is ongeveer 90% minder dan
gebruik van elektriciteit van zonnepanelen? Dan is de uitstoot per opgewekte gigajoule bijna 0 kg. We merken hierbij wel op dat het opwekken van elektriciteit en het verbruik van stroom voor de warmtepomp niet gelijk lopen.
Warmtebron
kg CO2 per gigajoule
Opmerking
Individuele CV-ketel op aardgas
61
Warmte van de ARN
20,2
exclusief biogeen deel afval
Aardwarmte / geothermie
8,6
oplopend tot 20
Warmtepomp, elektriciteit stroomnet 2020
37,5
reguliere warmtepomp
Warmtepomp, elektriciteit stroomnet 2030
14,7
reguliere warmtepomp
Warmtepomp volledig zelf stroom opwekken
0
reguliere warmtepomp
14
5 De duurzaamheid van warmtenetten, TNO/ECN voor MRA, 2018/5539 & https://www.vattenfall.nl/producten/stadsverwarming/warmte-etiket-2020/ 6 https://www.rijksoverheid.nl/ onderwerpen/duurzame-economie/ overheid-stimuleert-co2-opslag 7 https://geothermie.nl/images/ Factsheets/Factsheet_Duurzaamheid.pdf
15
Stap 3 Gebruik fossiele energie alleen als het nodig is Ook op heel strenge winterdagen of als een warmtebron uitvalt, moet er voldoende warmte beschikbaar zijn. Daarom hoort bij een collectieve oplossing vaak een piek- of back-up-voorziening. Zo’n back-up maakt over het algemeen gebruik van fossiele energie. Zo dient het Ketelhuis de Waalsprong in Lent als piek- en back-up-voorziening voor het warmtenet in Nijmegen-Noord. In 2020 was 4% van de totale warmtevraag voor het Nijmeegse warmtenet opgewekt met gasgestookte ketels. Fossiele energie is alleen ingezet als het echt nodig was. Dit is een belangrijk uitgangspunt voor de toekomst. Hiermee omarmt Nijmegen de Trias Energetica. En ook in de toekomst kunnen we nog omschakelen van fossiel aardgas naar duurzaam gas.
4
Van het aardgas af Dit hoofdstuk gaat in op de alternatieven voor aardgas in Zwanenveld en Lankforst-Noord. Want als er geen aardgas meer is, moeten we op een andere manier koken en woningen en tapwater verwarmen. Eerst schetsen we de mogelijkheden. Daarna kijken we naar de kansen van de alternatieven. In bijlage 6 komen de alternatieve verwarmingsopties uitvoerig aan de orde.
Koken Stoppen met koken op gas lijkt, afgezien van de financiële investering, een kleine stap. Mensen die al gewend zijn aan een inductiekookplaat zien vooral voordelen: het is veilig, makkelijk schoonmaken en duurzaam. Nadelen noemen ze nauwelijks. Sommige mensen reageren negatief op de overstap van gas naar elektrisch. Dat hangt meestal samen met nadelen van koken op keramische of de oudere ijzeren platen. Het is dus belangrijk dat we het hebben over een overstap naar inductie. Als we de overstap financieel aantrekkelijk maken én mensen inductiekoken zelf kunnen ervaren, lijkt dit een goed alternatief. Voor het aansluiten van een inductiekookplaat is soms een extra groep in de meterkast nodig en een verzwaring van de elektriciteitsaansluiting. Dit laatste kan enige tijd duren. Ook zijn vaak nieuwe pannen nodig. De kosten voor de aanschaf van de inductiekookplaat (€ 700,--), pannen en aansluiting (€ 600,--) en verzwaring elektriciteitsaansluiting (€ 200,--) liggen gemiddeld op € 1.500,-- per huishouden.
Verwarming en tapwater Stoppen met het gebruik van aardgas voor verwarmen van de woning en tapwater is complex en ingrijpend. We zoeken op wijkniveau een duurzame, betrouwbare, betaalbare en transparante oplossing. Die bijdraagt aan het tijdig realiseren van de klimaatdoelstellingen. In Zwanenveld en Lankforst-Noord zijn niet alle woningen goed geïsoleerd of makkelijk te isoleren. Daarom moet een toekomstige warmtevoorziening een temperatuur leveren vergelijkbaar met de cv-ketel. Een individuele hoog-temperatuur warmtepomp en een collectief midden-temperatuur warmtenet kunnen zorgen voor een aanlevertemperatuur van 70 graden. Deze oplossingen zijn geschikt voor tapwater en voor een makkelijk regelbare verwarming. Bovendien kun je ze gebruiken met de bestaande radiatoren. En er zijn geen grote aanpassingen aan de woning nodig. Gezien de opgave van een aardgasvrij Nijmegen in 2045 - en Dukenburg aardgasvrij in 2035 - lijkt een collectief midden-temperatuur warmtenet voor Zwanenveld en Lankforst-Noord de beste optie. Warmte van de afvalenergiecentrale ARN is op dit moment de best beschikbare bron. Voor individuele huishoudens is een hoog-temperatuur warmtepomp óf een warmtepomp in combinatie met vergaande isolatie een goed alternatief. Maar naar verwachting zijn deze
16
17
individuele oplossingen minder betaalbaar dan een collectief warmtenet. Er is per straat, buurt of wijk ruimte voor individuele én collectieve oplossingen. Om een collectieve oplossing rendabel te maken, moeten wel voldoende woningen meedoen (minimaal 70%).
Woonlastenneutraliteit Het aanleggen en beheren van een alternatieve warmteoplossing kost veel geld. Vaak is dit niet uit de opbrengsten terug te
Individuele oplossingen
Warmtepomp
met veel moeite voldoende te isoleren. Vloerverwarming is
Een individueel huishouden kan kiezen voor een individuele
Een warmtepomp werkt op elektriciteit en haalt warmte uit
zelden aanwezig, waardoor nog meer aanpassingen nodig zijn
oplossing voor de warmtevoorziening. Denk hierbij aan een
de buitenlucht, bodem, warmtepaneel of andere warmtebron.
voor voldoende warmtecomfort. De reguliere warmtepomp is
warmtepomp of infraroodpanelen. Voor een hele wijk zijn
Deze warmte gebruikt de pomp om de woning te verwarmen.
dan ook geen wijkbrede oplossing.
individuele oplossingen niet realistisch. Ze vragen namelijk om
Er zijn ook hybride waterpompen. Deze nemen een (groot)
Zoals beschreven staat in bijlage 5 kennen veel mensen in
forse investeringen in de woning en in het elektriciteitsnet.
deel van de verwarming over van de cv-ketel, maar zijn niet
Zwanenveld en Lankforst de ervaring met warmtepompen in
helemaal aardgasvrij.
Meijhorst. Uit dat voorbeeld blijkt dat vergaande isolatie van woningen zeer zorgvuldig moet gebeuren voor een comfor-
Infraroodpanelen Infraroodpanelen maken gebruik van elektriciteit. Ze geven
Een warmtepomp levert vaak temperaturen tussen de 30 en
tabele verwarming met een warmtepomp. Tevens vraagt de
stralingswarmte af naar een bepaalde plek in een ruimte, zoals
45 graden, oplopend tot 50 graden. Hoe hoger de temperatuur,
overgang naar verwarmen met een warmtepomp om begelei-
een werktafel of zithoek. Zit je in de stralingswarmte, dan voelt
hoe minder efficiënt de warmtepomp werkt. Voor goed ge-
ding richting een nieuwe manier van verwarmen en leven in de
dat comfortabel. Loop je weg bij het warmtepaneel, dan is
ïsoleerde woningen met lage-temperatuurverwarming, zoals
woning.
de warmte ook weg. Want de luchttemperatuur er omheen is
vloerverwarming, werkt een warmtepomp prima. Maar voor
lager. Huiseigenaren die dit verwarmingssysteem als comforta-
de meeste woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord is de
Hoog-temperatuur warmtepomp
bel ervaren, kunnen hiervoor kiezen. De gemiddelde bewoner
relatief lage temperatuur een probleem. Daarnaast moeten
Uiteraard gaan de ontwikkelingen in de markt door. Zo komen
ziet een infraroodpaneel alleen als bijverwarming en wil ver-
we rekening houden met ruimte voor een boilervat en een
er verschillende varianten van hoog-temperatuur warmte-
warming in de hele ruimte. We zien infraroodpanelen dan ook
voorziening aan de buitenkant van de woning. Net als met ge-
pompen op de markt. Deze wekken een temperatuur van 70
niet als oplossing voor een hele wijk.
luidsnormen, want de buitenunit van een warmtepomp maakt
graden op. Daardoor is grondige woningisolatie niet nodig en
geluid. Dit mag sinds 2021 nog maximaal 40 decibel bedragen.
kunnen de bestaande radiatoren blijven hangen. Wel zijn deze
financiële arrangementen nodig, zoals een publieke lening of
Voor alle typen privéwoningen in Zwanenveld hebben we
warmtepompen duurder en minder efficiënt. Ze verbruiken
instrumenten om mensen te ontzorgen. Alleen dan is het voor
energierapporten laten maken. Deze geven inzicht in de kosten
meer elektriciteit. Bij grootschalige toepassing vraagt dat om
iedereen mogelijk om mee te doen.
om een woning aardgasvrij te maken met individuele maatre-
lokale en mogelijk regionale verzwaring van het elektriciteits-
gelen. En in wat deze maatregelen aan besparing opleveren.
netwerk. De investering voor een hoog-temperatuur warmte-
De rapporten zijn te vinden via de website van het Regionaal
pomp in matig geïsoleerde woningen gaat naar verwachting
Energieloket . De gemiddelde investering per woning in
richting de € 15.000. Door de lagere efficiëntie verwachten we
Zwanenveld is ruim € 45.000. Een woning is dan geïsoleerd tot
dat deze warmtepomp geen maandelijkse financiële besparing
label A en heeft zonnepanelen, ventilatie met warmteterug-
oplevert.
verdienen. Zonder overheidsbijdragen is een warmtenet of individuele oplossing niet woonlastenneutraal te realiseren. Het uitgangspunt van de gemeente is dat iedereen moet kunnen meedoen aan de aardgasvrije oplossing. We hebben het dan vooral over betaalbaarheid. Het Nationaal Klimaatakkoord en de Tweede Kamer bevestigen de noodzaak van een woonlastenneutrale transitie naar aardgasvrij. Ook in Zwanenveld en Noord- Lankforst is hiervoor subsidie nodig. Waarbij we ons moeten realiseren dat ook niet iedereen zomaar hetzelfde geld kan investeren als anders in een cv-ketel. Daarom zijn er
8
Hybride warmtepomp
winning en verwarming met een reguliere warmtepomp. Dit
Een reguliere hybride warmtepomp levert een temperatuur van ongeveer 50 graden. De cv-ketel levert vaak een hogere
levert gemiddeld per jaar een besparing op van bijna € 1.800.
Uitwerking collectieve oplossingen
temperatuur voor de echt koude periodes. Hoe beter de isolatie van de woning en hoe meer warmte de radiatoren
Je verdient de investeringen dus in 25 jaar terug. Dat is voor
Voor de woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord is
kunnen afgeven, hoe beter de warmtepomp de woning warm krijgt. Convectoren of radiatorventilatoren geven bij-
een huishouden relatief lang.
warmte nodig van relatief hoge temperatuur. Daarnaast is de
voorbeeld meer warmte af. Voor een hybride warmtepomp is het belangrijk dat de schil van de woning minstens matig
Veel woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord zijn alleen
bebouwing dicht en zijn er veel woningen in het bezit van een
is geïsoleerd. In de praktijk zien we ook hybride installaties met een bestaande cv-ketel en daarnaast een lucht/lucht warmtepomp in de belangrijkste gebruiksruimte, zoals de woonkamer. Zo’n lucht/lucht warmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht en blaast warme lucht naar binnen. Door de continue luchtcirculatie en vervuiling van filters moet je wel opletten met de luchtkwaliteit. Voordeel is dat je in de zomer ook kunt koelen via de lucht, zoals bij een aircosysteem.
https://regionaalenergieloket. nl/nijmegen/indebuurt/projecten/ nijmegen-overzichtpagina-bew-rapporten-downloaden 8
De hybride warmtepomp is een tussenoplossing op weg naar geheel aardgasvrij.
1818
19
woningcorporatie. Daarom is het een logische stap om op zoek te gaan naar een of meer collectieve oplossingen voor een toekomst zonder aardgas. We zetten de mogelijkheden op een rij.
Groengas
Een warmtenet is een ondergronds buizenstelsel waar water
woningdichtheid. Voor de warmtevoorziening is geen netver-
Per huishouden zijn de investeringskosten relatief beperkt.
Biogas ontstaat door het vergisten van biomassa van plantaar-
doorheen stroomt. Een of meer warmtebronnen verwarmen
zwaring nodig. De cv-installatie is overbodig. De afleverset met
Voor de aansluiting van een woning op het warmtenet is een
dige of dierlijke oorsprong. Bijvoorbeeld mest of groente- en
het water in de leidingen. Het leidingnet brengt de warmte
warmtewisselaar neemt zeer beperkt ruimte in. De investering
afleverset nodig (zie afbeelding hiernaast). Dit apparaat wordt
fruitafval (GFT). ARN verwerkt het Nijmeegse GFT tot groen
naar woningen en gebouwen. Daar wordt het gebruikt om te
in een warmtenet is éénmalig voor de komende 30 tot 40 jaar,
vaak in de meterkast geplaatst. Hierin zitten bijvoorbeeld een
gas (en compost). Biogas kan worden opgewerkt tot groengas,
verwarmen en voor warm water. Bij een laag-temperatuur
terwijl de cv-ketel elke 15 jaar aan vervanging toe is. Daarnaast
warmtemeter en enkele regelcomponenten.
vergelijkbaar met aardgas. Groengas is maar beperkt beschik-
warmtenet (LT-warmtenet) is de temperatuur die de woning
kan de wijk deze oplossing samen oppakken met de voordelen
baar. Naar verwachting is in 2030 maximaal 8% van de totale
binnenkomt tussen de 30 en 50 graden. Door deze lagere
die daarbij horen. In huis zijn nauwelijks aanpassingen nodig.
Een collectief warmtenet heeft een of meerdere warmtebron-
gasvraag in de gebouwde omgeving vergroend, door bijmen-
temperatuur gaat er relatief weinig warmte verloren in het
De bestaande radiatoren kunnen blijven hangen en aanvullen-
nen nodig. In bijlage 6 staat een uitwerking van mogelijke
ging van groengas in het aardgasnet9. Mogelijk kunnen na
warmtenet. Omdat de temperatuur vanwege het risico op
de isolatie is niet nodig. Een nadeel zijn de hoge investerings-
warmtebronnen. De tabel hieronder geeft een samenvatting.
2030 sommige wijken op termijn in aanmerking komen voor
legionella te laag is, is een (booster) warmtepomp nodig in de
kosten voor een collectief warmtenet. Hoe meer aansluitingen
Om een warmtenet te realiseren is er in ieder geval één bron
groengas. Het zal dan gaan om oude stadskernen en dunbe-
woningen. Daarnaast is de temperatuur van een LT-warmtenet
per kilometer warmtenet, hoe aantrekkelijker het financieel is.
nodig. We kunnen nadenken over het koppelen van meerdere
volkte buitengebieden, waar geen alternatieven voorhanden
niet voldoende om de woningen in Dukenburg voor iedereen
zijn10. Voor Zwanenveld en Lankforst zijn alternatieve warmte-
comfortabel genoeg te verwarmen. Er is daarom vergaande
opties en is op dit moment geen groengas beschikbaar.
isolatie nodig én een warmteafgiftesysteem geschikt voor lage temperatuur, zoals vloer- of wandverwarming. Dat brengt forse
Waterstof
investeringen met zich mee. Een laag-temperatuur warmtenet
Uit het rapport ‘Waterstof voor de gebouwde omgeving’11
is voor Dukenburg dus geen logische oplossing voor een hele
blijkt dat landelijk onvoldoende duurzame waterstof be-
wijk.
Warmtebron
te schakelen. Ook in Nijmegen kunnen we waterstof in ieder
Warmtenet met midden-temperatuur
ARN afvalenergie-
geval tot 2035 niet op grote schaal toepassen in de gebouwde
Bij een midden-temperatuur warmtenet (MT-warmtenet) is
omgeving. In de toekomst kan het wel een interessante optie
de temperatuur van de warmtebron hoog genoeg voor een
zijn voor wijken waar alternatieven, zoals warmtepompen of
aanlevertemperatuur in de woning van circa 70 graden. Een
een warmtenet, relatief duur uitvallen. Voor Zwanenveld en
MT-warmtenet kan de meeste woningen daarom zonder veel
Lankforst is waterstof nu in ieder geval niet aan de orde. We
uitdagingen verwarmen. Door de relatief hoge temperatuur
werken deze optie daarom niet verder uit.
is ook rechtstreeks warm tapwater mogelijk, zonder een
schikbaar is om hier op de langere termijn helemaal op over
Warmtenet met lage temperatuur
Beschikbaar
Beschikbaar
-tijd
- schaalbaar
Duurzaam
Toekomst-
Betrouwbaar
bestendig
Impact wijk
++
++
+
++
++
+/-
++
++
--
--
++
+/-
--
++
++
++
+/-
+/-
Restwarmte bronnen
-
--
+
+/-
++
+/-
boosterpomp. Een MT-warmtenet is een praktische oplossing
Solarthermie
-/+
-/+
++
++
++
-
voor een wijk met matig geisoleerde woningen en een grote
Thermische Energie
-/+
-
+
++
++
+/-
-/+
-
+
++
++
+/-
WKO
-/+
-/+
+
+
+
--
Collectieve
++
-/+
+
++
++
--
++
+
--
+/-
++
--
centrale Collectieve Gasketel / WKK Aardwarmte / geothermie
uit Afvalwater Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO)
Groengas voor de gebouwde omgeving, Kennisdocument voor de gemeente Nijmegen, augustus 2021 10 210264 - Maatschappelijke waarde groengas – Oktober 2021 11 Rapport Waterstof voor de gebouwde omgeving, februari 2020 9
luchtwarmtepomp Biomassa
20
21
bronnen in de toekomst. Als we kijken naar de hoeveelheid
eniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) laten weten deze
Dit betekent dat één warmteleverancier per gebied het recht
warmte die naar verwachtig nodig is en de beschikbaarheid
Warmtewet in de huidige vorm niet te steunen. De nieuwe wet
krijgt om woningen aan te sluiten, tenzij de woningeigenaar
van warmte, zijn er twee mogelijkheden: warmte van de ARN
staat vooralsnog niet toe dat gemeenten een voorkeur mogen
actief aangeeft dit niet te willen. De woningeigenaar moet dan
of collectieve gasketels. Een gasketel is niet duurzaam en dus
uitspreken voor een bepaalde samenwerking (bijvoorbeeld
wel aangeven welke andere duurzame warmteoptie gekozen
alleen een tijdelijke optie.
een publiek warmtenet). Ook zijn er nog geen oplossingen
wordt. Zo houdt iedereen de vrijheid om voor alternatieve
voor een woonlasten-neutrale overstap. De verwachting is dat
warmteoplossingen te kiezen, maar blijft niemand in de kou
Wetgeving collectieve warmte
in een nieuwe wet het maximale warmtetarief losgekoppeld
zitten wanneer er geen gas meer geleverd wordt. Invoering
Warmtelevering via een warmtenet is geregeld in de Warm-
wordt van de aardgasprijs en de warmteprijs gebaseerd wordt
van een nieuwe warmtewet wordt niet verwacht voor 2024, er
tewet. Deze wet biedt eindgebruikers bescherming tegen bij-
op kosten. En dat er meer vrijheid komt om publieke warmte-
is nog geen nieuwe concept versie van de nieuwe warmtewet
voorbeeld te hoge kosten en slechte service. Er is een nieuwe
netten te organiseren. Ook gaan we ervan uit dat het verplicht
beschikbaar, nadat deze door de VNG in 2021 werd afgewezen.
wet in de maak, de Wet collectieve warmtevoorziening (WCW),
wordt om warmtenetten verder te verduurzamen. Tevens was
oftewel nieuwe Warmtewet. Halverwege 2021 heeft de Ver-
in de nieuwe warmtewet een opt-out principe opgenomen.
Inzicht in de kosten Bij een warmtenetaansluiting horen eenmalige investeringskosten in het warmtenet, investeringen in een woning (zoals leidingwerk) en maandelijkse kosten voor vastrecht en levering van warmte. Voor een deel kan de investering met
Enquête warmtenet
warmtelevering worden terugverdiend. Maar er blijft een on-
In maart 2021 is een enquête gehouden onder de inwoners van Zwanenveld en Lankforst-Noord. Hieruit blijkt dat een
rendabele top over. Dit heet de Bijdrage Aansluit Kosten (BAK).
grote meerderheid (81%) op de hoogte is van de plannen rondom aardgasvrij. Veel inwoners vinden het op dit mo-
De benodigde bijdrage per woning hangt voor een belangrijk
ment moeilijk te zeggen of ze positief zouden reageren op een aanbod om aan te sluiten op een warmtenet. Een derde
deel af van het aantal woningen dat aansluit op een warmte-
deel ziet het niet zitten, een kwart zou in principe positief reageren.
net. Een praktisch voorbeeld: de investering in de warmteleiding van de ARN naar Dukenburg wordt per woning goedkoper
Inwoners noemen de volgende aandachtspunten voor de eventuele komst van een warmtenet:
als er meer woningen aansluiten. In 2022 willen we met elkaar
•
zorgen over de werking van het systeem, ook op basis van eerdere ervaringen in Nederland;
inzichtelijk maken wat de financiële consequenties zijn en
•
zorgen over de investeringskosten;
haalbaarheid is van een warmtenet onder nieuwe geformu-
•
zorgen over een monopoliepositie van de warmteleverancier, met als (gevoelsmatig) gevolg hoge maandelijkse
leerde voorwaarden, zie hoofdstuk 5 voor details.
kosten en lage service; •
vraagtekens bij het duurzame karakter;
•
behoefte aan keuzevrijheid;
•
liever alternatieven zoals waterstof.
Redenen om in principe positief te reageren op een warmtenet-aanbod zijn vooral: •
duurzaam karakter, beter voor het milieu, betere toekomst;
•
is de enige echte oplossing, verder weinig keuze;
•
het collectieve karakter spreekt aan, is ook kostenbesparen;
•
verwachting dat dit dé keuze voor huurwoningen zal zijn, huurders kijken vooral naar de verhuurder.
22
23
5
De weg naar aardgasvrij in Zwanenveld en Lankforst De transitie naar aardgasvrij is een opgave van de lange adem. In 2018 zijn we gestart in Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst. En we hebben nog steeds niet op alle vragen een antwoord. Hoe kunnen we bijvoorbeeld iedereen de garantie geven dat het in huis net zo comfortabel warm blijft als nu? Hoe zorgen we dat de overstap naar aardgasvrij woonlastenneutraal is? En hoe kunnen we serviceafspraken opstellen en borgen, zodat vertrouwen ontstaat in een (publieke) leverancier? Dit betekent in gesprek blijven met elkaar, zorgen en wensen delen en samen zoeken naar antwoorden. Ondertussen hebben we al veel uitgezocht en ervaring opgedaan. Een aardgasvrije toekomst komt steeds dichterbij. Voor de vervolgstap kijken we in dit hoofdstuk eerst terug naar onze doelen en plannen. En wat we hiervan geleerd hebben. Vervolgens nemen we een doorkijk naar de toekomst.
Terugblik op het proces Eind juni 2018 heeft de gemeente Nijmegen een aanvraag ingediend bij het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Insteek was het proces voor het aardgasvrij maken van 828 woningcorporatie woningen en 90 winkels in Dukenburg. Om precies te zijn in Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst. Het doel: de financiële en technische haalbaarheid onderzoeken en een warmtenet aanleggen vanaf de afvalenergiecentrale ARN in Weurt. En na deze eerste stap bekijken of ook de overige particuliere en huurwoningen in de wijk kunnen aansluiten. Samen met stakeholders hebben we onderzocht hoe we de ambitie uit de PAW-aanvraag konden realiseren. Dit onderzoek is vertaald naar een inkoopstrategie voor de selectie van een betrouwbaar warmtebedrijf met de beste prijs/kwaliteitverhouding. Hierbij sorteerden we alvast voor op een nieuwe Warmtewet in combinatie met de doelstelling van ‘woonlastenneutraal’. Daarom wezen we heel Dukenburg aan als ‘warmtekavel’. De gedachte hierbij was: hoe groter het gebied, hoe groter de kans op meer aansluitingen. En hoe beter betaalbaar de warmteoplossing. Door het uitstel van de nieuwe Warmtewet kreeg de inkoopstrategie onvoldoende wettelijke ondersteuning. Daarnaast onderkenden de woningcorporaties dat er spanning bestond tussen hun investeringsruimte en de te verwachten kosten voor een warmtenetaansluiting.
Verder waren er zorgen over de uitkomst van de aanbesteding. De vrees bestond dat een privaat bedrijf het monopolie zou krijgen over de warmtelevering en daarmee te veel macht zou krijgen in heel Dukenburg. Door deze financiële, juridische en praktische bezwaren en onzekerheden is de aanbesteding niet uitgevoerd. Maar de ambitie voor een aardgasvrij Dukenburg in 2035 blijft.
24
25
Achtergrond Warmtevisie Zwanenveld en Bijlage 1 Lankforst-Noord 2022 en verder We zien een warmtenet nog steeds als de beste aardgasvrije oplossing voor Dukenburg. Dat hebben de gemeente en woningcorporaties begin 2022 uitgesproken. Daarom onderzoeken deze partijen in de eerste helft van 2022 samen met de provincie, particulieren, ontwikkelaars van nieuwbouwprojecten in de omgeving, het netwerkbedrijf Firan/Indigo en ARN of er alsnog mogelijkheden zijn voor een haalbare aanleg van een
we toe naar een concreet aanbod, waar inwoners en organi-
willen aansluiten; •
benutten van beschikbare warmte vanuit de ARN;
•
ondersteunen van inwoners met financieringsarrangementen;
•
geen private monopolist, maar publieke warmtelevering zodat zorgen over service en prijs worden weggenomen;
•
geen concessiegebied voor heel Dukenburg, maar alleen aansluiten wie dat wil in het gebied;
•
gebruik maken van meekoppelkansen op basis van winwin en kijkend naar Groene stadsvernieuwing 2.0;
•
zoektocht naar 4.000 woningequivalenten voor een sluitende businesscase;
•
financiering vanuit het Rijk gebruiken om een onrendabele top te dekken;
•
samenwerking tussen inwoners, ontwikkelaars , Firan, ARN, provincie, woningcorporaties en gemeente.
van de volgende criteria.
en werken aan de ambitie van aardgasvrij. Daarnaast communiceren we breed over de voortgang, onder andere via onze
1.
locatie in winkelcentrum Dukenburg, nieuwsbrieven en berich-
Tegelijk met de ontwikkeling van een warmtenet blijven we
leveringszekerheid van warmte voor alle woningen die
hierbij is 2035. Het grootste deel van Dukenburg is benoemd als startwijk. Dit is gebeurd op basis
warmtenet. We zoeken meer mensen die mee willen denken
Belangrijke punten in dit proces: •
Hierin staat met welke wijken we willen starten in het proces naar aardgasvrij. Streefdatum
de financiële consequenties zijn en haalbaarheid is van een
warmtenet.
borgen van woonlastenneutraliteit;
De gemeente Nijmegen heeft in juni 2018 een Warmtevisie (transitievisie warmte) vastgesteld.
bij dit proces zodat ook voor particulieren duidelijk wordt wat
ten in De Dukenburger.
•
Wat voorafging aan het wijkwarmteplan
saties ‘ja’ of ‘nee’ op kunnen zeggen. We betrekken inwoners
Een analyse met de ‘Warmte Transitie Atlas’. Hierbij wordt gekeken naar de laagste transitiekosten per wijk voor verschillende alternatieven voor aardgas. Dit gebeurt op basis van bijvoorbeeld bouwjaren, woningdichtheid, gestapelde versus grondgebonden bouw en energielabels.
2.
inzetten op energiebesparing en isolatie. Want hoe minder
van gasnetten door Liander en waterleidingen door Vitens. Of de riolerings- en stadsver-
energie nodig is om een woning comfortabel warm te krijgen,
nieuwingsplanningen van de gemeente. En onderhouds- en renovatieplanningen van de
hoe beter voor het milieu. We doen dit, zoals eerder in het Wij-
woningcorporaties. Door planningen af te stemmen, kunnen we onnodige investeringen en
kwarmteplan toegelicht, met uiteenlopende activiteiten. Van
overlast voor bewoners voorkomen. Zo bepalen we voor een deel het tempo van de warm-
persoonlijk advies tot collectieve inkoop en hulp aan huis.
tetransitie. 3.
Het allerbelangrijkste voor de toekomst? Dat alle betrokken
Initiatieven in Nijmegen. In verschillende Nijmeegse wijken liepen al initiatieven van woningcorporaties, bedrijven en gemeente. Die initiatieven bepaalden mede de totaalaanpak
partijen elkaar blijven opzoeken en blijven samenwerken. We
van de warmtetransitie in Nijmegen.
hebben elkaar nodig om verder te komen. De gezamenlijke stip op de horizon is een leefbare planeet, nu en in de toekomst. Gelukkig zetten we samen al veel stappen. Veel inwoners en woningcorporaties zijn al actief bezig met verduurzaming. De gemeente ondersteunt en activeert dit graag. We hebben de afgelopen jaren ontdekt dat de stap naar aardgasvrij lang duurt en zeer complex is. Toch moeten we vooruit durven kijken. En erop vertrouwen dat een prettige toekomst zonder aardgas mogelijk is. Dat kunnen we alleen samen waarmaken!
Halverwege 2022 moet dus duidelijk zijn of we kunnen komen tot een exclusieve, bindende samenwerking en een haalbare businesscase. Willen buurten buiten Zwanenveld en Noord-Lankhorst aansluiten op een warmtenet? Dan willen we dat met elkaar ook in dit proces onderzoeken. Zo werken
26
Planningen van werkzaamheden boven en onder de grond. Denk aan het vervangen
27
Contact met en input Bijlage 2 uit de wijk De Warmtevisie van 2018
Bijeenkomsten in de wijk
maakt al zichtbaar dat het
Aardgasvrij Zwanenveld is in oktober 2019 afgetrapt met een wijkavond. Vanaf dat moment zijn
bestaande warmtenet in
we periodiek in gesprek gegaan met betrokken inwoners. De opkomst was sterk wisselend en
Noord-Nijmegen uitgebreid
bepaalde voor een belangrijk deel de invulling van een bijeenkomst. Door de coronapandemie
kan worden naar Dukenburg.
waren veel gesprekken online.
De beschikbare warmtecapaciteit van de Afval Energie
Pop-up tenten, onlinegesprekken en duurzaamheidsbus
Centrale ARN biedt voldoen-
Vanwege de coronapandemie was het lange tijd niet mogelijk om grote en kleine bijeenkom-
de warmte voor Dukenburg.
sten te organiseren. Daarom gingen we in pop-up tenten het gesprek aan in de wijk en hielden
Ook werd toen al verwacht
we online bijeenkomsten. In 2021 trokken we met een duurzaamheidsbus en inductie-bakfiets
dat in de toekomst andere
door Zwanenveld, Lankforst en ook Weezenhof. Zo gingen we op zoek naar nieuwe contacten,
duurzame bronnen kunnen
aanvullingen op inzichten en wijkspecifieke kansen. Afhankelijk van waar we stonden waren
aansluiten op het warmtenet.
ook de woningcorporatie, Bindkracht10 en energiecoaches aanwezig. Ook zochten we steeds de
Zoals (ultradiepe) geother-
samenwerking tussen sociaal en fysiek. Dit onder de noemer van het project ‘leefbaar Zwanen-
mie en warmte uit oppervlak-
veld’.
tewater (TEO).
Nieuwsbrieven https://aardgasvrij.nijmegen.nl/ mijn-wijk-aardgasvrij/zwanenveld 12
Periodiek verscheen een nieuwsbrief over aardgasvrij Zwanenveld12. Met updates over recente ontwikkelingen en aandacht voor diverse thema’s.
‘Duurzaam wonen’ in winkelcentrum Dukenburg
De Warmtevisie ging ook al
In 2021 openden de deuren van onze ‘Duurzaam wonen’-locatie in winkelcentrum Dukenburg.
vrij specifiek in op de wijk
Hier kunnen we laagdrempelig met iedereen het gesprek aangaan over aardgasvrij, energie
Zwanenveld en het noorde-
besparen en andere ontwikkelingen in de wijk. Op deze locatie is ook wekelijks iemand van het
lijk deel van Lankforst als
Energieloket aanwezig.
potentieel eerste warmtenet gebied, zie de kaart hier-
Zomermagazines
naast.
We hebben bewoners van Zwanenveld en Lankforst op meerdere momenten huis-aan-huis geïnformeerd over de voortgang van de aardgasvrij transitie. Hiernaast ziet u bijvoorbeeld een zomermagazine dat is verspreid in Lankforst.
Algemene communicatie Op verschillende manieren hebben we aandacht besteed aan de voortgang van de energietransitie in het algemeen. Bijvoorbeeld in wijkblad De Dukenburger en op Facebook. Concept technische uitwerking warmtelevering in Dukenburg
28
29
Filmpjes van inwoners in de wijk
de kraan, een stekker met aan-uitknop en leidingisolatie. In
Van drie inwoners in Zwanenveld hebben we filmpjes ge-
2021 zijn waardebonnen van 50 euro weggegeven, deze keer
maakt. Hierin vertellen inwoners zelf over bijvoorbeeld isola-
vooral voor huurders van corporatiewoningen, maar ook voor
tiemaatregelen, inductie koken en hoe ze aankijken tegen een
woningbezitters. Op onze locatie in winkelcentrum Dukenburg
warmtenet. Ook geven ze tips aan buurtgenoten. Deze filmpjes
delen we ook energiebesparende producten uit. Zo kunnen we
worden onder meer getoond op onze locatie in Dukenburg.
kleine energiebesparingen realiseren.
Enquête en terugkoppeling huis aan huis
Collectieve inkoop
Begin 2021 hebben we een enquête gehouden onder de be-
In 2020 heeft de gemeente Nijmegen collectieve inkoopacties
woners. Hiermee wilden we beter inzicht krijgen in draagvlak,
georganiseerd voor isolatiemaatregelen en zonnepanelen. Zo
toekomstverwachting en ervaringen met verwarmen en koken.
kunnen inwoners laagdrempelig en betrouwbaar energiemaat-
Via een brief nodigden we mensen uit om online of schriftelijk
regelen nemen. In 2022 staan collectieve inkoopacties op de
een vragenlijst in te vullen. In Zwanenveld reageerden 581 be-
planning voor isolatiemaatregelen, hybride warmtepompen
woners en in Lankforst–Noord 106 bewoners. Uit de enquête
en zonnepanelen.
bleek dat heel veel mensen bekend waren met het proces naar aardgasvrij. En dat inwoners ook veel zorgen hebben over een
Energiecoaches en energieambassadeurs
warmtenet. De visual geeft een samenvatting. De resultaten
De gemeente Nijmegen heeft vrijwilligers opgeleid tot energie-
van de enquête zijn huis-aan-huis verspreid.
coaches. Zij gaan bij inwoners op bezoek om samen mogelijkheden voor energiebesparing te onderzoeken. De energie-
Aanvraag Volkshuisvestingsfonds Zwanenveld
coach geeft bruikbare, handige tips én advies op maat. In 2021
In de contacten met de inwoners hoorden we verschillende
zijn de energiecoaches actief aan de slag gegaan bij wonin-
behoeftes. We zagen dan ook kansen om meer op te pakken
geigenaren en huurders. Daarnaast hebben we vrijwillige
in de wijk. Denk aan veiligheid, klimaatadaptatie, gezonde
energieambassadeurs opgeleid. Zij proberen binnen hun eigen
omgeving, spelen en ontmoeten. Om werk te maken van de
netwerk nieuwe ontwikkelingen rondom bepaalde duurzaam-
noodzakelijke verbetering van de leefbaarheid in Zwanenveld
heid thema’s van de grond te krijgen.
hebben we subsidie aangevraagd bij het Rijk. Helaas is de subsidieaanvraag niet goedgekeurd. Maar we zullen nieuwe
Collectieve energieadviezen en begeleiding
mogelijkheden zeker aangrijpen om op een integrale manier
De particuliere woning in Zwanenveld zijn te verdelen in acht
de wijk te verbeteren.
hoofdtypen. De gemeente heeft een deskundig bureau collectieve energieadviezen laten maken per type woningen. De
3030
Waardebonnen
rapporten geven een beeld van de slimste stappen om energie
De gemeente Nijmegen heeft in 2020 alle woningeigenaren in
te besparen, de woning te isoleren en te verduurzamen. Ook
onder meer Dukenburg een waardebon toegestuurd van 40
staat de stap naar aardgasvrij beschreven. Zo krijgen de wonin-
euro. Hiermee kunnen ze energiebesparende producten. Zoals
geigenaren inzicht in de mogelijkheden voor hun eigen woning
ledlampen, radiatorfolie, een waterbesparende regelaar voor
en wat dit oplevert. Sinds 2021 kunnen de woningbezitters
31
via een online portaal de persoonlijke situatie aanvullen en
Gezonde lucht in de woning
hiermee het energieadvies verder verrijken. Aanvullend hierop
Door isolatie van woningen kan de luchtkwaliteit in huis ach-
wordt persoonlijk advies gegeven via ‘rondjes in de buurt’.
teruitgaan. Dit kan leiden tot vermoeidheid, concentratiepro-
Hierbij wordt ook de begeleiding naar uitvoering, subsidies of
blemen, hoofdpijn en slaperigheid. Ook kunnen bijvoorbeeld
zelfs volledige ontzorging ondersteund.
vocht- en schimmelproblemen ontstaan. Daarom kunnen inwoners van Dukenburg bij de ‘Duurzaam wonen’-locatie
Warmtescans
sinds eind 2021 een luchtkwaliteitsmeter lenen. Zo kunnen ze
In 2020 en 2021 heeft een inwoner van Zwanenveld in op-
zelf zien hoe het gesteld is met de luchtkwaliteit in hun woning
dracht van de gemeente warmtescans van woningen gemaakt.
en waar nodig actie ondernemen.
Hiermee krijgen inwoners snel en eenvoudig zicht op warmtelekken in de woning. Zo zien ze waar ze maatregelen kunnen nemen. Inwoners die zelf willen meten waar warmtelekken zitten, kunnen sinds 2021 een warmtebeeldcamera lenen bij de ‘Duurzaam wonen’-locatie in winkelcentrum Dukenburg.
32
33
Toelichting Bijlage 3 Wijkuitvoeringsplan Een Wijkuitvoeringsplan is een formele stap in het proces richting aardgasvrije wijken. Het is een vervolgstap op het Wijkwarmteplan. In Nijmegen zijn nog geen Wijkuitvoeringsplannen vastgesteld. Volgens het Klimaatakkoord komen in een uitvoeringsplan de volgende onderdelen aan de orde: •
de noodzaak voor een aardgasvrij alternatief;
•
toelichting waarom een wijk prioriteit krijgt in de energietransitie;
•
inzicht in - potentiële alternatieve energie-infrastructuren in de wijk - betrouwbaarheid en duurzaamheid van de alternatieve energie-infrastructuren - maatschappelijke kosten en baten van de alternatieve energie-infrastructuren - andere wijkopgaven en daarmee koppelkansen - de betaalbaarheid en integrale kosten voor eindverbruikers
•
investeringsplannen van onder andere netbeheerders en gebouweigenaren, woningcorporaties en instellingen;
•
motivatie en onderbouwing van de keus voor het uiteindelijke alternatief;
•
de stappen om het gekozen aardgasvrij-alternatief te realiseren;
•
de datum waarop daadwerkelijk de levering van aardgas stopt. Dit is maximaal 8 jaar na besluit over het Wijkuitvoeringsplan.
De gemeenteraad stelt het Wijkuitvoeringsprogramma vast. Het maakt juridisch gezien onderdeel uit van het Omgevingsplan. Dit Wijkwarmteplan is géén Wijkuitvoeringsplan.
34
35
Zwanenveld en Bijlage 4 Lankforst-Noord Zwanenveld De wijk Zwanenveld is gebouwd in de jaren ’70. De wijk ligt aan de noordoostzijde van stadsdeel Dukenburg in Nijmegen. Zwanenveld is een wijk met enkele rondlopende hoofdstraten en daaraan woonblokken. De wijk is wat minder ruim opgezet dan andere wijken in Dukenburg. Toch zijn er behoorlijk wat groen- en andere voorzieningen. Er zijn meer huurwoningen dan koopwoningen.
Voorzieningen Opvallend is het winkel- en dienstencentrum Dukenburg in het noordwesten van de wijk. Dit heeft een bovenlokale uitstraling, maar kampt met veel leegstand. Verder is er een treinstation en een busstation voor zowel stads- als streekbussen. Gezien de vastgoedwaarde en economische positie van bewoners behoort de wijk tot een laag woningmarktsegment.
Leefbaarheid De wijkmonitor (zie volgende bladzijde) geeft een uitgebreider beeld van de wijk Zwanenveld op het gebied van leefbaarheid, sterktes en aandachtspunten. De wijk scoort op diverse vlakken onder het Nijmeegse gemiddelde. Aandachtspunt is de kwetsbaarheid van een deel van de inwoners, die een uitkering of laag inkomen hebben.
Bevolkingsopbouw De afgelopen jaren is het inwonersaantal van Zwanenveld licht gedaald. Maar volgens de demografische prognoses lijkt het voor de toekomst behoorlijk stabiel. De wijk kent een wat oudere bevolking, met relatief veel 50- en 65-plussers. De vergrijzing zal doorzetten, met vooral een toename van het aantal 80-plussers. Dankzij nieuwbouwplannen zal op termijn het inwonersaantal stijgen.