Visie op gezondheid Nijmegen 2040
Tekst van het document
Op weg naar een gezonde samenleving voor iedereen
Foto: Studio Another Day
Visie op gezondheid Nijmegen 2040
Inhoudsopgave
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
3
VOORWOORD
4
SAMENVATTING
6
INLEIDING
7
VISIE OP GEZONDHEID
7
Een brede blik op gezondheid
7
Basisprincipes
9
Uitdagingen op het gebied van gezondheid
10
Extra aandacht voor gezondheidsverschillen
10
Integraal werken aan gezondheidsverschillen verkleinen
13
AMBITIE & SPEERPUNTEN
14
Gezond opgroeien
18
Gezonde leefgewoonten
21
Mentale gezondheid
24
Gezond ouder worden
27
Gezonde leefomgeving
30
SAMENWERKEN VOOR GEZONDHEIDSWINST
32
MONITORING EN EVALUATIE
33
BIJLAGEN
34
Wettelijke taken GGD Gelderland-Zuid
35
Gezondheid als onderdeel van het sociaal domein
36
Blik op de toekomst
37
Staat van de stad
2
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Voor je ligt de Visie op gezondheid Nijmegen 2040. Als college beseffen wij goed dat we een rol kunnen spelen in de gezondheid van mensen. Bijvoorbeeld met de groenvoorzieningen die we aanleggen in en om de stad, de sportfaciliteiten, de manier waarop we de uitstoot van uitlaatgassen en fijnstof beperken of het bevorderen van lopen en fietsen als gezonde manieren van verplaatsen. Ook de rijksoverheid maakt keuzes die van invloed zijn, bijvoorbeeld met de wetgeving rond tabaksverkoop of het btw-tarief op groenten en fruit. Elk college zal de komende decennia, samen met medeoverheden, het belang van de gezondheid van onze inwoners steeds in Den Haag onder de aandacht moeten brengen. Gezondheid is veelal afhankelijk van sociaal-economische omstandigheden. Voor slechts een deel is het afhankelijk van de individuele keuzes die je maakt. Als ik door Nijmegen loop, zie ik dat het aanbod die keuzes niet makkelijk maakt. Het aanbod van ongezonde voeding is enorm. Wij kunnen als overheid helpen bij het makkelijker maken van gezonder keuzes. Dit college wil hoe dan ook een rechtvaardig beleid, dat rekening houdt met de verschillen. Iedereen in Nijmegen moet een gelijke kans hebben op gezondheid. Zodat kinderen een gezonde start hebben, volwassenen gezond ouder worden en senioren zo lang mogelijk mee kunnen doen, ongeacht hun achtergrond.
Deze visie was niet tot stand gekomen zonder de inbreng van inwoners, vele partners in de stad en interne stakeholders. Daarvoor wil ik jullie graag bedanken. De visie geeft, mede dankzij jullie inbreng, koers aan het beleid van de komende decennia.
Voorwoord
Op weg naar een gezonde samenleving voor iedereen in Nijmegen! Cilia Daemen, wethouder Welzijn, Gezondheid, Inclusie, Klimaatadaptatie en Stadsvergroening, Mobiliteit
3
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
4
Gezondheid houdt ons allemaal bezig. Het is een
We hebben aandacht voor de achterliggende oorzaken
onderwerp dat voor iedereen belangrijk is, maar
van gezondheidsachterstanden en werken daarom
heeft tegelijkertijd ook voor iedereen een andere
integraal samen met andere beleidsdomeinen zoals
betekenis. De één denkt vooral aan ‘niet ziek zijn’ en
bijvoorbeeld financiële bestaanszekerheid.
een ander aan ‘je goed voelen’. Iemands gezondheid
We formuleren de volgende ambitie:
wordt bepaald door een ingewikkelde combinatie van persoonsgebonden factoren, leefgewoonten en de
In 2040 is het verschil in ervaren gezondheid tussen
fysieke en sociale omgeving. Deze factoren hangen
Nijmegenaren in de laagste en hoogste sociaal-
sterk samen en beïnvloeden elkaar.
economische groepen met 30% afgenomen, leven inwoners uit de eerste groep tenminste vijf jaar
Werken vanuit een brede visie
langer in goede gezondheid en is er
Om de gezondheid van inwoners te verbeteren
gezondheidswinst voor alle inwoners.
helpt het als we vanuit een brede blik kijken naar Positieve Gezondheid. In dit model wordt gezondheid
Samenwerken aan een gezonde samenleving voor iedereen
gezien als een geheel van lichamelijke gezondheid,
Om deze ambitie te halen investeren we in onze
mentale gezondheid, zingeving, kwaliteit van leven,
speerpunten Gezond opgroeien, Gezonde leef-
meedoen en dagelijks functioneren. Verder heeft
gewoonten, Mentale gezondheid, Gezond ouder
de fysieke en sociale omgeving grote invloed op de
worden en Gezonde leefomgeving. Met gerichte
gezondheid van mensen. Het gaat daarbij onder andere
doelen halen we gezondheidswinst voor iedereen en
om hoe de fysieke leefomgeving is ingericht en de
verkleinen we gezondheidsverschillen in Nijmegen.
onderlinge sociale contacten in gezin, buurt en stad.
We concentreren ons bij de uitvoering van deze
Samenvatting
en werken aan gezondheid, zoals het model van
speerpunten op specifieke stadsdelen en wijken en Een visie, een gemeenschappelijke taal en een brede
investeren ongelijk voor gelijke kansen op gezondheid.
benadering van gezondheid vanuit verschillende domeinen is noodzakelijk om samen met de stad te
Onze ambitie kunnen we alleen realiseren als we dit
werken aan de gezondheid van alle inwoners. Dit
samen doen met de stad. We werken samen met
vraagt om een structurele aanpak, een lange adem
partners in verschillende netwerken, bijvoorbeeld
en collectief investeren in mens en maatschappij,
“Wij zijn Groen Gezond en in Beweging” (GGIB),
gedrag en omgeving. Hierbij zijn de volgende
“Nijmegen op één lijn” (NOEL) en het partnernetwerk
basisprincipes leidend:
in de wijken en stadsdelen rondom de sociale basis.
• Iedereen moet mee kunnen doen
De komende jaren blijven we inzetten op het versterken
• We geven het goede voorbeeld
van preventienetwerken in en om de stad. Zo zijn
• Voorkomen is beter dan genezen
we samen op weg naar een gezonde samenleving
• We investeren ongelijk voor gelijke kansen
voor iedereen!
Verkleinen van gezondheidsverschillen We hebben speciale aandacht voor het verkleinen van gezondheidsverschillen, want de verschillen tussen inwoners in Nijmegen zijn groot. Mensen met een lage sociaal economische positie (SEP) leven gemiddeld 5 jaar korter. Zij krijgen ruim 14 jaar eerder te maken met een slechtere gezondheid dan mensen met een hoge sociaal economische positie (SEP).
Samenvatting VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Doel:
Gezondheidsverschillen nemen af en gezondheidswinst voor alle inwoners
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040 BREDE BLIK OP GEZONDHEID
SOCIALE EN FYSIEKE OMGEVING
BESCHERMEN EN BEVORDEREN
COLLECTIEF AANBOD
AANBOD IN SPECIFIEKE STADSDELEN
BASISPRINCIPES
SPEERPUNTEN
IEDEREEN MOET MEE KUNNEN DOEN
GEZOND OPGROEIEN
WE GEVEN HET GOEDE VOORBEELD VOORKOMEN IS BETER DAN GENEZEN WE INVESTEREN ONGELIJK VOOR GELIJKE KANSEN
GEZONDE LEEFGEWOONTEN MENTALE GEZONDHEID GEZOND OUDER WORDEN GEZONDE LEEFOMGEVING
5
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezond zijn, je gezond voelen én gezond blijven is
belangrijke bijdrage leveren aan het Nijmeegse
belangrijk. De omgeving waarin iemand woont,
gezondheidsbeleid.
6
werkt, leert of speelt, speelt hierin ook een rol. Net als onderliggende omstandigheden zoals schulden,
Met het vaststellen van deze visie op gezondheid
werkloosheid of stress. Om gezondheidswinst te
geven wij aan wat onze ambitie is met betrekking
bereiken is aandacht voor al deze onderwerpen
tot gezondheid en hoe we dit willen bereiken in een
belangrijk. Net als samenwerking. Het vraagt om een
uitvoeringsagenda, zoals in de Wpg wordt gevraagd.
integrale en samenhangende aanpak waarin mensen,
De ambitie met betrekking tot gezondheid is breed
organisaties en bedrijven samenwerken aan gezond-
en tegelijkertijd brengen we focus aan. In Nijmegen
heid. Waarbij zij het goede voorbeeld geven en gezond
ambiëren we gezondheidswinst voor iedereen met
gedrag stimuleren en mogelijk maken. Gezondheid
extra aandacht voor het verkleinen van gezondheids
zien we breed zoals bij Positieve Gezondheid. Het
verschillen. We bouwen met deze ambitie voort op
gaat daarbij om meer dan de individuele lichamelijke
de Gezondheidsagenda van 2021-2024 en op wat we
gezondheid, namelijk ook over meedoen, zingeving
samen met partners hebben bereikt. We actualiseren
en het vermogen om je aan te passen en eigen regie te
en verstevigen dus onze aanpak. Veranderen van
voeren en om de sociale en fysieke omgeving waarin
gedrag en werken aan gezondheid vraagt namelijk om
mensen leven.
een aanpak voor langere tijd.
Investeren in publieke gezondheid leidt tot een
Inleiding
gezondere en veerkrachtigere samenleving en is daarmee van groot belang. De rol en taak van gemeenten in publieke gezondheid is vastgelegd in de Wet publieke gezondheid (Wpg) en richt zich op de zorg voor de gezondheid van de samenleving als geheel en risicogroepen in het bijzonder. Kenmerkend voor de publieke gezondheid is dat er sprake is van een maatschappelijke hulpvraag. De wet onderscheidt collectieve gezondheidsbevordering en -bescherming, infectieziektebestrijding, ouderengezondheidszorg en jeugdgezondheidszorg. Een groot deel van de taken uit deze wet wordt uitgevoerd door de GGD GelderlandZuid. Zij doen dit uit naam van de 14 regiogemeenten in Gelderland-Zuid (verlengd lokaal bestuur). Een overzicht van de uniforme taken die de GGD uitvoert namens de regio zijn opgenomen in de bijlage. Behalve deze wettelijke taken zijn er ook andere gezondheidsbevorderende programma’s en organisaties die een
Investeren in publieke gezondheid leidt tot een gezondere en veerkrachtigere samenleving en is daarmee van groot belang.
Visie op gezondheid
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
1. 2.
7
Een brede blik op gezondheid
Denk bijvoorbeeld aan de gezinssituatie, familie, buren,
Gezondheid houdt ons allemaal bezig. Het is een
vrienden, klasgenoten en collega’s, maar ook de media,
onderwerp dat voor iedereen belangrijk is. Gezond-
sociale en culturele normen en waarden. Bij de fysieke
heid gaat over heel veel en heeft voor iedereen een
omgeving gaat het om factoren zoals geluid, lucht-
andere betekenis. De één denkt vooral aan ‘niet ziek
kwaliteit en hitte, maar ook om de woon-, werk- en
zijn’ en dan ander aan je goed voelen. Gezondheid is
schoolomgevingen, openbare ruimte en voorzieningen.
een breed en complex begrip. Iemands gezondheid
Denk aan groenvoorzieningen, verkeerssituatie,
wordt bepaald door een ingewikkelde combinatie
aanwezigheid van industrie, fietspaden en speel
van verschillende factoren . Deze factoren hangen
voorzieningen. In de contourennotitie die onderdeel
nauw samen met elkaar en beïnvloeden elkaar. Het
is van het actualisatieproces van de ‘Omgevingsvisie
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nijmegen; de Nabije Stad’ is gezondheid één van de
gebruikt vaak een indeling in persoonsgebonden
leidende principes. Dit betekent dat er bij inrichting
factoren, leefstijl en de fysieke en sociale omgeving.
van de ruimtelijke omgeving rekening gehouden moet
1
worden met gezondheid.
Persoonsgebonden factoren en leefstijl De persoonsgebonden factoren en leefstijl zijn voor ieder individu anders. Hoe gezond we ons voelen is ook voor ieder individu anders. Het model van Positieve Gezondheid van Machteld Huber2 laat dat goed zien. In dit model wordt gezondheid gezien als een geheel van lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid, zin-
Gebieds- en Basisprincipes Gezondheid is onderdeel van wijkgericht werken de sociale basis en het sociaal maakt de aanpak van domein (zie bijlage). Binnen dit gezondheidsvraagdomein hanteren we basisstukken en het bewuster principes, die we hierna hebben uitgewerkt voor gezondheid. inzetten van gezondheidsondersteuning Iedereen moet mee effectiever.
geving, kwaliteit van leven, meedoen
kunnen doen
We vinden het belangrijk dat
en dagelijks functioneren. Werken vanuit deze
iedereen meedoet in de maatschappij. En dat we
holistische kijk op gezondheid legt de nadruk op
met beleid en uitvoering aansluiten bij de behoefte
veerkracht en op wat het leven betekenisvol maakt.
en mogelijkheden van inwoners. Daarom investeren
Gezondheid is hiermee zowel het terrein van zorg-
we in Nijmegen in een goed collectief én preventief
als van welzijnsprofessionals. Het gedachtegoed van
gezondheidsaanbod waar alle Nijmegenaren op mogen
Positieve Gezondheid biedt ons een gemeenschap-
rekenen. We blijven daarbij werken aan een goede
pelijke basis en taal om samen met partners in de
basis preventie infrastructuur in Nijmegen die voor
stad te werken aan gezondheid voor alle inwoners van
iedereen laagdrempelig toegankelijk is. Dit doen we in
Nijmegen. Daarnaast helpt het concept van positieve
en rondom de wijken. Gebieds- en wijkgericht werken
gezondheid om de leefwereld van mensen voorop te
maakt de aanpak van gezondheidsvraagstukken en
stellen en eigen regie te bevorderen.
het bewuster inzetten van gezondheidsondersteuning effectiever. We sluiten met de wijkgerichte aanpak
Sociale en fysieke omgeving
aan bij behoeften van inwoners en signalen vanuit
Naast persoonsgebonden factoren en leefstijl zijn de
bestaande platforms en samenwerkingsverbanden.
sociale en fysieke omgeving van grote invloed op je gezondheid. De sociale omgeving zijn de sociale
We geven het goede voorbeeld
verbanden waarin mensen leven en waar ze mee te
In de uitvoering van de sociale en ruimtelijke
maken hebben, maar ook sociale invloeden.
programma’s werken we domein overstijgend samen.
www.who.int/health-topics/social-determinants-of-health Steeklenburg, Kersten, Huber, 2016
Visie op gezondheid VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
We proberen in al onze beleidsuitingen en voorzieningen
Voorkomen is beter dan genezen
gezonde leefgewoonten makkelijk, aantrekkelijk en sociaal
We focussen op het voorkomen van gezondheidsschade, niet
te maken. Dit doen we onder andere door zoveel mogelijk de
op het repareren ervan (preventie voor curatie). De beweging
gezonde keuze als standaardkeuze aan te bieden, ongezonde
naar de voorkant is nodig voor het verbeteren van onze gezond-
keuzes te ontmoedigen en de gezonde keuze aantrekkelijker
heid en het inperken van zorgkosten. In tijden van financiële
te maken.
krapte is de druk om capaciteit en middelen te richten op het
8
oplossen van problemen groot, maar het is kosteneffectiever Daarnaast willen we, als gemeente, het goede voorbeeld
om deze problemen te voorkomen. Dit vraagt om een verschuiving
geven als het gaat om de gezondheid en vitaliteit van mensen.
van onze focus van persoonsgebonden kenmerken, zoals ziekte
We willen een werkgever zijn die werknemers aanzet tot een
of leefgewoonten naar de achterliggende oorzaken van gezond-
gezonde leefgewoonten en dragen als werkgever actief bij aan
heid(sverschillen)4. Dit begint al voor de zwangerschap, tijdens
gezonde en vitale keuzes makkelijker maken3. Samen maken
de zwangerschap en in de eerste 1000 dagen. Met daarbij de
we gezond leven eenvoudiger.
nadruk op inzet op gezondheidsbevorderende - en beschermende factoren en vroege signalering.
Werken aan gezondheidspreventie, wat levert het op? Investeren in preventie, individueel en collectief, loont.
moment dat de Tabakswet werd aangenomen (1988). Die wet
Preventie draagt bij aan het verkleinen van de verschillen
was een compromis tussen economie, ideologie en volksgezond-
in gezondheid tussen burgers, aan een hogere leeftijds
heid, waarbij gezondheid aan het kortste eind trok. In 2002 werd
verwachting, minder zware zorg, lagere kosten voor burgers
de Tabakswet aangepast (na veel weerstand vanuit de tabaks-
en bedrijven, duurzame inzetbaarheid van werknemers en een
industrie/het bedrijfsleven) en kwam deze volledig in dienst te
betere start voor kinderen5. Preventie op het werk, in de wijk,
staan van het beschermen van de volksgezondheid6. Pas vanaf
in de zorg, op school, in welzijnsbeleid, in ruimtelijk inrichting
2017 is het beleid in een maatschappelijke stroomversnelling
en in jongerenbeleid is dus heel belangrijk.
gekomen door het idee van de “Rookvrije Generatie” (een initiatief van KWF Kankerbestrijding, de Hartstichting en het
Het lastige bij het werken aan gezondheidspreventie is dat
Longfonds) en is een duidelijke daling te zien in het aantal rokers
resultaten vaak niet direct zichtbaar en meetbaar zijn, maar
(van 25,7% in 2014 naar 19% in 2023) en sterfgevallen als gevolg
pas op langere termijn en dat er heel veel verschillende
van roken (ruim de helft van de mensen die blijft roken sterft aan
(politieke) acties nodig zijn, waardoor er ook niet een één op
de gevolgen).
één relatie te leggen is tussen actie en resultaat. Daar komt bij dat de baten van preventie vaak op een andere plek terecht
Daarnaast zien we dat de waarde van een specifieke
komen (bijv. meer gezondheidswinst/meer kwaliteit van leven
preventieve interventie steeds beter kunnen worden meten.
voor burgers) dan waar de kosten gemaakt worden (bijv. zorgverzekeraar/gemeente).
Dit zien we bijvoorbeeld bij de waarde van de interventie Kind naar Gezonder Gewicht. Voor deze interventie is een
De opbrengst van alle lokale preventiemaatregelen tezamen is
verkenning gedaan naar de Social Return on Investment (SROI)
moeilijk te kwantificeren al laat de geschiedenis van de strijd
in de gemeente Nijmegen. Hieruit blijkt dat over een periode van
tegen roken zien, wat bereikt kan worden op de lange termijn.
vijf jaar elke geïnvesteerde euro 2,9 euro oplevert. Ook blijkt dat de betreffende kinderen door deze aanpak een verbetering van
Het kan veel opleveren als je een consistent preventiebeleid
hun kwaliteit van leven ervaren en minder schoolverzuim hebben.
voert en een lange adem hebt. Neem bijvoorbeeld de strijd tegen
Naar verwachting is de maatschappelijke waarde nog hoger als
roken. Er zat meer dan 30 jaar tussen het eerste rapport van de
men langer dan vijf jaar vooruitkijkt.
Gezondheidsraad over de gevaren van roken (1957) en het
Visie Duurzame Inzetbaarheid medewerkers Gemeente Nijmegen, 2022 Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Op Onze Gezondheid - de Noodzaak van Een Sterkere Publieke Gezondheidszorg. (2023); ActiZ et al. Integraal Zorgakkoord: Samen Werken Aan Gezonde Zorg’. (2022); Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Gezond En Actief Leven Akkoord. (2023). 5. Sociaal Economische Raad (SER) 2024, www.ser.nl. 6. Rapport de geschiedenis van tabaksontmoediging in Nederland 1948 - 2017 3. 4.
Visie op gezondheid VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
We investeren ongelijk voor gelijke kansen Om iedereen “gewoon mee te laten doen” weten we inmiddels dat we ongelijk moeten investeren in mensen en middelen. De omstandigheden waarin mensen worden geboren, opgroeien, leren, werken en leven bepalen voor een groot deel hun kansen
Als je kansengelijkheid wil creëren, moet je ongelijk investeren. Daarom investeert de gemeente Nijmegen naast een collectief en preventief gezondheidsaanbod voor iedereen ook in een specifiek aanbod.
9
vaak komt kijken. Uit het brede welvaartswiel van Nijmegen9 blijkt dat in het Nijmegen van ‘later’ (toekomstige generaties) de ervaren gezondheid de komende jaren zal afnemen (zie bijlage “Blik op de toekomst”). En dat de gemiddelde schulden per huishouden zullen toenemen en ook hoger zullen zijn dan in andere gemeenten. We zullen dus
op een goede gezondheid. Als je kansengelijkheid wil creëren,
extra aan de slag moeten in Nijmegen op het raakvlak van
moet je ongelijk investeren. Daarom investeert de gemeente
gezondheid en financiële bestaanszekerheid om deze
Nijmegen naast een collectief en preventief gezondheidsaanbod
uitdagingen het hoofd te bieden.
voor iedereen ook in een specifiek aanbod. Een specifiek aanbod hebben. Want iedereen in Nijmegen verdient een kans op een zo
Maatschappelijke opgave 2: Hoe creëren we een leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid?
gezond mogelijk leven. En voor sommige mensen is en blijft deze
Een gezonde leefomgeving is een prettige leefomgeving, die
kans (de komende jaren) niet vanzelfsprekend. Daarom moeten
uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid
we ongelijk investeren in inwoners en stadsdelen. Hiermee
zo laag mogelijk is. Grote uitdagingen hierbij zijn de klimaat-
geven we uitvoering aan het coalitieakkoord 2022 – 2026.
verandering en de steeds ongezondere voedselomgeving. Een
voor de Nijmegenaren in de stadsdelen die dit het hardste nodig
Uitdagingen op het gebied van gezondheid
warmer en extremer klimaat vraagt om aanpassingen, zoals het inrichten van koele plekken met groen en water. Daarbij moet
De toekomst biedt zowel uitdagingen als kansen voor gezond-
rekening worden gehouden met (nieuwe) infectieziektes.
heid. Vooruitkijkend naar 2050 komen er twee belangrijke
In Nederland laat de landelijke politiek nog veel ruimte aan
maatschappelijke opgaven op het gebied van gezondheid
(commerciële) bedrijven in de voedsel- en drankindustrie om
centraal te staan . Hoe we deze maatschappelijke opgaven in de
onze leefomgeving ongezond in te richten. Met als gevolg een
toekomst het hoofd zullen bieden hangt voor een groot deel af
forse stijging in welvaartsziekten in de afgelopen jaren.
7
van de keuzes van vandaag. Deze keuzes liggen bij de landelijke beleidsmakers en ons als gemeente, maar ook bij bedrijven,
Ook andere veranderingen in de leefomgeving, bijvoorbeeld
maatschappelijke organisaties en de inwoners van Nederland.
door de energietransitie en de woonopgave, vinden de
Alleen als we samenwerken kunnen we bijdragen aan een
komende jaren plaats. Mensen met (gezondheids)beperkingen
gezondere samenleving.
en/of een zeer hoge leeftijd zullen steeds langer zelfstandig (moeten) blijven wonen. Dit zorgt voor nieuwe eisen aan de
Maatschappelijke opgave 1: Hoe verbeteren we de gezondheid van iedereen?
fysieke en sociale kwaliteit van de leefomgeving in wijken en
Met belangrijke leefstijlfactoren die grote invloed hebben op
bijlage “Blik op de toekomst”) komt naar voren dat we meer
onze gezondheid, zoals bewegen of goede voeding, is het nu
particuliere zonne-energie zullen hebben, de emissie van
al niet goed gesteld. In het bijzonder overgewicht zal in de
fijnstof fors daalt en dat we iets meer bebouwd terrein zullen
toekomst blijven toenemen8. Dat heeft, als er niets verandert,
hebben dat ten koste gaat van ons natuurlijk kapitaal. Naast
gevolgen voor onze gezondheid in 2050 (zie bijlage “Blik op de
deze harde factoren moeten we ons ook blijven richten op de
toekomst”). Ook de mentale gezondheid, vooral bij jongeren en
sociale factoren als Nijmegen de gezonde, sociale stad wil
senioren, staat onder druk. Mensen die in financiële bestaans-
blijven die ze is. We zullen dus moeten blijven werken aan de
onzekerheid leven hebben ook te maken met een complex
sociale leefbaarheid en sociale samenhang moeten blijven
samenspel van minder goede gezondheid en ongunstige woon-,
stimuleren evenals de toegankelijkheid en beschikbaarheid
werk- en leefomstandigheden én chronische stress die hierbij
van (maatschappelijke) voorzieningen.
Opgaven voor volksgezondheid en zorg op weg naar 2050 (RIVM-rapport 2023-0408) www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/vtv-2024 9. www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart/brede-welvaart-trend 7. 8.
buurten. Uit het brede welvaartswiel van Nijmegen ‘later’ (zie
Visie op gezondheid VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
10
Extra aandacht voor gezondheidsverschillen
voor gezondheidsbevordering en -bescherming. Ook in
Een van de grootste uitdagingen van deze tijd is het verkleinen
Nijmegen zijn de gezondheidsverschillen tussen wijken in de
van gezondheidsverschillen. Nederland kent grote ongelijkheid
leeftijdscategorie 18 tot 65 jaar (peiljaar 2022) groot5. Zo ervaart
in kansen op gezondheid. Mensen met een lage sociaal
80,3% van de inwoners van de Hazenkamp de eigen gezondheid
economische positie (SEP) leven gemiddeld 5 jaar korter
als (zeer) goed, tegenover 57,7% van de inwoners van de
en krijgen ruim 14 jaar eerder te maken met een slechtere
Meijhorst. Het vraagt van ons om ongelijk te investeren met
gezondheid dan mensen met een hoge sociaal economische
een consistente langdurige aanpak. Toepassing van dit principe
positie (SEP)10. Bestaanszekerheid, leefomstandigheden en
betekent een andere verdeling van onze inzet en investeringen.
sociaal netwerk/kennis/vaardigheden zijn van grote invloed
In verhouding gaan we meer gericht inzet plegen ten behoeve
op het ervaren van gezondheid (zie figuur 1). Gezondheids-
van inwoners die te maken hebben met kansenongelijkheid.
achterstanden van mensen met een lage SEP zijn niet alleen
We doorbreken het stigma in de manier van kijken naar inwoners
een individueel gezondheidsprobleem, maar ook een groot
in een kwetsbare positie, met een bepaalde achtergrond of die
maatschappelijk probleem. Het leidt tot hoge zorgkosten,
in bepaalde stadsdelen/wijken wonen. De (leef)omstandigheden
minder arbeidsproductiviteit en veel mentale problemen.
maken dat mensen extra ondersteuning nodig hebben en/of een
Met een stapeling van maatschappelijke problemen tot gevolg.
meer gerichtere aanpak.
Zo hebben mensen met gezondheidsproblemen of –beperkingen kan leiden tot een neerwaartse spiraal waarin gezondheid,
Integraal werken aan gezondheidsverschillen verkleinen
welbevinden en sociale participatie elkaar negatief blijven
Om gezondheidsverschillen effectief te kunnen verkleinen is het
beïnvloeden. Het is dan ook belangrijk om gezondheids-,
nodig de belangrijkste oorzaken van gezondheidsachterstanden
welzijns- en inclusieproblemen samen te begrijpen en aan te
te begrijpen en hierop in te spelen. We kunnen niet alleen vanuit
pakken11.
het gezondheidsbeleid werken aan een betere gezondheid van
vaak meer kans om in sociale isolatie terecht te komen. Dit
liggen vaak in bestaansonzekerheid, met onzekerheid over werk,
In ieder stadsdeel, iedere wijk en iedere buurt verschilt de
inkomen of een woning. Maar ook in het gebrek aan sociaal
gezondheidssituatie van mensen en liggen er unieke kansen
kapitaal of kennis en vaardigheden.
Foto: Studio Another Day
In ieder stadsdeel, iedere wijk en iedere buurt verschilt de gezondheidssituatie van mensen en liggen er unieke kansen voor gezondheidsbevordering en -bescherming.
10. 11.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) 2023, www.vws.nl 3-Pharos_KOIA-Sociale-uitsluiting.pdf
Foto: Studio Another Day
onze inwoners. Achterliggende oorzaken van ongezondheid
Ongelijk investeren in stadsdelen en wijken
Visie op gezondheid VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
11
terreinen en programma’s, zoals financiële bestaanszekerheid
Gemeentelijke inzet vanuit financiële bestaanszekerheid
en basisvaardigheden en het fysiek domein, voor nodig. Ook een
Het vergroten van bestaanszekerheid is nodig om een basis te
samenwerking op lokaal, regionaal en landelijk niveau is nodig.
hebben voor een goede gezondheid van inwoners. Het geeft
In de wijk tussen zorgprofessionals en andere hulpverleners in
ruimte om aan gezondheid te werken. Daarom is een integrale
de sociale basis, maar ook een stevige aanpak vanuit het Rijk.
samenwerking op het thema financiële bestaanszekerheid
Het verkleinen van gezondheidsverschillen vraagt dus om een
zo belangrijk. Vanuit het beleid financiële bestaanszekerheid
meerjarige integrale aanpak. Daarbij hoort een stevige ambitie
wordt met inkomensondersteuning ingezet op het hebben van
en langdurige financiering.
voldoende inkomen en het toegankelijker maken van regelingen.
Hieronder benoemen we kort de belangrijkste oorzaken van
Daarnaast wordt de toegang tot zorg en gezond voedsel
gezondheidsverschillen én hoe er vanuit de gemeente in wordt
geprioriteerd. Zo kunnen inwoners van Nijmegen die een laag
gezet op deze thema’s.
inkomen hebben, zich goed en voordelig verzekeren met de
Daar hebben we een stevige samenwerking met andere beleids
Collectieve Aanvullende Ziektekostenverzekering (CAZ) en ontvangen partners in de stad subsidies om te zorgen dat iedereen GOEDE, BETAALBARE EN BEGRIJPELIJKE ZORG
7%
10%
toegang heeft tot gezond en voldoende voedsel. Ook wordt er
WERKSITUATIE
door middel van bijzondere bijstand en schuldhulpverlening maatwerk geboden als de basis niet voldoende is. Samen met financiële bestaanszekerheid werken we aan een
19% SOCIAAL NETWERK, KENNIS EN VAARDIGHEDEN
ACHTERLIGGENDE OORZAKEN VAN VERSCHILLEN IN ERVAREN GEZONDHEID
35% BESTAANSZEKERHEID
integrale aanpak van geldzorgen en gezondheid in de wijk. We willen dat professionals vanuit verschillende expertises elkaar weten te vinden, denk aan de huisartsen, Buurtteams, gezondheidsbevorderaars en de financieel experts in de wijk.
Leefomstandigheden Ook opgroeien, wonen en werken in een ongezonde omgeving
29%
LEEFOMSTANDIGHEDEN
Figuur 1: Achterliggende oorzaken van verschillen in ervaren
heeft veel invloed op gezondheid. Het veroorzaakt 29% van de gezondheidsverschillen. De leefomgeving verschilt per wijk of gebied en dus ook de mate waarin de omgeving gezondheid
gezondheid, Pharos, 2022
stimuleert of juist tegenwerkt. In kwetsbare wijken is er vaker
Bestaanszekerheid
aanbod in voorzieningen, een ongezondere voedselomgeving,
Bestaansonzekerheid is met 35% de belangrijkste oorzaak
onveiligheid en/ of een slecht binnenmilieu door bijvoorbeeld
van gezondheidsverschillen. Onzekerheid over werk, niet
vocht en schimmels. Inwoners in deze wijken worden vaker
voldoende geld hebben om voedsel of medicijnen te kopen of
blootgesteld aan negatieve omgevingsfactoren. Dit kan leiden
zorg te gebruiken leidt tot stress. Door (chronische) stress
tot meer langdurige stress en ongezonde keuzes, die een goede
over geld ontstaat er een vicieuze cirkel van geldzorgen en
gezondheid belemmeren.
sprake van luchtverontreiniging, geluidshinder, een beperkt
ongezondheid. De impact van stress bij geldzorgen is ongekend groot en leidt tot problemen op verschillende leefdomeinen.
Gemeentelijke inzet op leefomstandigheden
Onder invloed van stress wordt de mentale bandbreedte kleiner
Vanuit het gezondheidsbeleid werken we samen met het
en kunnen mensen minder goed lange termijn beslissingen
ruimtelijk beleid aan een gezonde leefomgeving voor iedereen.
maken. Hierdoor is ook het maken van gezonde keuzes
Dit doen vanuit de Omgevingswet, waarin gezondheid een
moeilijker. Ook ontstaan er door stress sneller gezondheids
belangrijk uitgangspunt is. Zo zetten we in op een gezond
problemen zoals hart- en vaatziekten, diabetes en depressies.
(binnen)milieu, een gezonde voedselomgeving, een groene en
Visie op gezondheid VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
12
klimaatbestendige omgeving en we creëren ruimte voor
Algemene Rekenkamer uit 2016 hebben in Nederland 2,5 miljoen
voorzieningen en ontmoetingen in de wijk.
mensen beperkte basisvaardigheden (12% van de beroepsbevolking). In Nijmegen heeft 10% van de beroepsbevolking
Beperkte basisvaardigheden
beperkte basisvaardigheden, wat neerkomt op 13.000 inwoners.
Onze samenleving verwacht steeds meer dat mensen eigen
Het is belangrijk zoveel mogelijk mensen scholing aan te bieden
verantwoordelijkheid en regie nemen voor hun gezondheid.
om die vaardigheden alsnog te leren.
Dat zij samen met hulpverleners en professionals beslissen en zelfmanagement toepassen. Hiervoor zijn adequate basis
Gemeentelijke inzet op basisvaardigheden
vaardigheden ofwel gezondheidsvaardigheden essentieel. Dit
In Nijmegen werken we met een aantal vaste partners samen om
zijn vaardigheden om informatie over je eigen gezondheid en
mensen met beperkte basisvaardigheden te vinden en door te
gezond gedrag te verkrijgen, begrijpen en toe te passen. Bij
leiden naar passend educatief aanbod. Het formele aanbod voor
gezondheidsvaardigheden gaat het niet alleen om iemands
de regio Rijk van Nijmegen wordt verzorgd door ROC Nijmegen.
individuele vaardigheden, maar gaat het juist erom hoe complex
Zij zijn al jaren een vaste partner die wij vanuit de WEB-middelen
de situatie is waarin iemand moet handelen. Als de context
(Wet Educatie en Beroepsonderwijs) subsidiëren. Voor non-
– bijvoorbeeld een ziekenhuis of inloopvoorziening - meer
formeel aanbod, met name gericht op het vergroten van digitale
ondersteuning biedt en beter aansluit bij de behoeften van
vaardigheden, kunnen inwoners terecht bij OBGZ. Verder werken
mensen met beperkte basisvaardigheden, worden de problemen
we vanuit de aanpak gezondheidsvaardigheden samen met
die zij ervaren kleiner. Laaggeletterdheid, of het ontbreken van
de GGD en partners in de eerste- en tweedelijnszorg (zoals de
basisvaardigheden op taal, rekenen en digitale vaardigheden,
buurtteams en huisartsen) om de gezondheidsvaardigheden van
zorgt voor grote problemen voor de betreffende persoon en
inwoners te verbeteren, vooral onder kwetsbare groepen.
de maatschappij. Volgens het meest recente onderzoek van de
Ambitie & speerpunten
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
In lijn met de vorige Gezondheidsagenda blijven we ons richten op gezondheidswinst behalen voor iedereen en werk maken van aanpak van gezondheidsverschillen. Onze ambitie voor de komende jaren is:
In 2040 is het verschil in ervaren gezondheid tussen Nijmegenaren in de laagste en hoogste sociaaleconomische groepen met 30% afgenomen, leven inwoners uit de eerste groep tenminste vijf jaar langer in goede gezondheid en is er gezondheidswinst voor alle inwoners . 12
Speerpunten Het verbeteren van de (volks)gezondheid en het behalen van gezondheidswinst voor iedereen vraagt om een lange adem en integrale samenwerking. En om collectief investeren in mens en maatschappij, gedrag en omgeving. Daarom blijven we de komende jaren investeren in de volgende speerpunten: Gezond opgroeien, Gezonde leefgewoonten, Mentale gezondheid, Gezond ouder worden en Gezonde leefomgeving.
12.
sluit aan bij de centrale missie zorg en gezondheid van VWS 2024 -2027
13
Gezond opgroeien
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
14
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezond opgroeien
15
Waarom dit speerpunt?
gezinnen die moeite hebben met rondkomen hebben
• Ieder kind heeft het recht om gezond op te groeien.
extra ondersteuning nodig.
Gezondheidsverschillen ontstaan al op jonge leeftijd, soms al
• I n 2023 is wekelijks roken onder jongeren iets gedaald van 5%
voor de zwangerschap. Gezonde leefgewoonten en mentale
naar 4%. Er zijn grote verschillen in opleidingssoort; wekelijks
weerbaarheid kunnen problemen in de toekomst voorkomen
roken is bij jongeren op het vmbo-bk het hoogst met 9% en op
of beperken. Aandacht voor preventie, vroegsignalering en
het vwo het laagst met 1%. Er is een grote toename in wekelijks
lichte ondersteuning kan het beroep op jeugdzorg verminderen
vapen onder jongeren te zien tussen 2019 (2%) en 2023 (7%).
en het ondersteunt bij de omgang met problemen.
Wekelijks vapen is bij jongeren op het vmbo-bk het hoogst met
• Over het geheel genomen is de verwachting voor de
15% en op het vwo het laagst met 2%16.
leefgewoonten van jongeren ongunstig. Het grootste
• Er was al jaren een flinke daling in alcoholgebruik bij de
probleem daarbij zullen overgewicht en bewegingsarmoede
jongeren. Tijdens corona steeg het recent alcoholgebruik
zijn13. Kinderen groeien op in een digitaal tijdperk met lang-
echter weer naar 23%. In 2023 is er weer een daling naar het
durig beeldschermgebruik. 15% van de Nijmeegse kinderen
niveau van 2019 te zien (20%)16.
tussen de 5 en 14 jaar heeft overgewicht. Ongeveer de helft
• De tolerantie van jongeren t.a.v. seksuele diversiteit is
van de kinderen voldoet niet aan de norm gezond bewegen
afgenomen16. Het ervaren van discriminatie heeft een
van minstens vijf dagen per week één uur per dag. 40% van de
negatief effect op zowel fysieke als mentale gezondheid.
kinderen in Nijmegen onder de 12 eet niet elke dag groenten . 14
•R uim 3.800 kinderen in Nijmegen groeien op in armoede15. Kinderen en jongeren van éénoudergezinnen, kinderen van ouders met een lage sociaal economische positie of
Ieder kind heeft het recht om gezond op te groeien.
www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/vtv-2024 Kindermonitor 2021, GGD Gelderland-Zuid 15. Stads- en wijkmonitor 2024, gemeente Nijmegen 16. Gezondheidsmonitor Jeugd 2023, GGD Gelderland-Zuid 13. 14.
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezond opgroeien
Verbinding met andere programma’s, opgaven en akkoorden Veel aspecten van gezond opgroeien hebben al een plek in andere beleidsnota’s en/of programma’s. Hierbij valt te denken aan ondersteuning aan (aanstaande) ouders in kwetsbare situaties bij het ouderschap via het Actieprogramma Kansrijke Start. Inzet op inclusiever onderwijs, grotere mentale veerkracht, beter passende jeugdhulp voor complexe situaties, meer jeugdhulp zo thuis mogelijk, vaker zonder schade scheiden en grotere veiligheid van gezinnen via het Regioprogramma Jeugd 2023-2028. Het stimuleren van sport en bewegen bij kinderen, vastgelegd in “Een Nimweegs hert veur sport en bewegen”, het Nijmeegs Sportakkoord 2.0 en het Uitvoeringskader BOSS 2024 en verder. Ondersteuning van scholen bij het vergroten van onderwijskansen voor kinderen uit achterstandmilieus (Onderwijs Achterstandenbeleid) en inclusie (Regenboogagenda,
Cijfers die we volgen:
convenant SchoolsOUT 2022-2025, Regioprogramma Jeugd
• % kinderen en jongeren met overgewicht
2023-2028). Ondersteuning bij financiële bestaanszekerheid
• % kinderen en jongeren dat voldoet aan de beweegnorm
zoals beschreven in de startnotitie Financiële bestaanszekerheid,
• % kinderen en jongeren dat elke dag fruit/groente eet
die richting gevend is voor het beleidskader Financiële
• % jongeren dat ooit heeft gerookt (hele sigaret)
bestaanszekerheid. Betekenisvol samen leven versterken,
• % jongeren dat tenminste wekelijks rookt
zoals vastgelegd in de kadernotitie “Samen werken, samen
• % jongeren dat ooit een vape heeft gebruikt
sterk”. En inzet op een afname van alcoholgebruik en de
• % jongeren dat wekelijks vaped
schadelijke gevolgen daarvan bij kinderen onder de 18 jaar,
• % jongeren dat binge drinkt
en een afnamen van dronken-
• % jongeren dat softdrugs gebruikt
schap en de schadelijke gevolgen van excessief alcoholgebruik bij jongvolwassenen, zoals vastgelegd in het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2025-2028.
Samen maken we gezond gewoon.
Wat willen we bereiken? • Kinderen en jongeren hebben gelijke kansen om gezond op te groeien en naar vermogen mee te doen in de samenleving. • We werken toe naar een veelzijdige en effectieve opvoed- en opgroeiomgeving die minder versnipperd is, met een goede mix van collectief en gezinsgericht aanbod. We verstevigen de structuren waarin integraal wordt samengewerkt in alle wijken. In alle stadsdelen stimuleren we laagdrempelige en toegankelijke initiatieven die gezonde leefgewoonten stimuleren. • Ouders, opvoeders en professionals geven het goede voorbeeld. We zetten interventies in die gericht zijn op het versterken van ouderschap.
• % scholen (PO/VO/SO/MBO) dat meedoet aan SchoolsOut • % scholen (PO/VO/SO/MBO) dat werkt met de Gezonde School aanpak • Aantal partners die bijdragen aan de genoemde doelen
16
Gezond opgroeien
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
17
• Gezond leven is heel gewoon en dit wordt gedragen vanuit
• We houden aandacht voor een rookvrije omgeving op plekken
de Nijmeegse samenleving als geheel. We werken aan een
waar kinderen en jongeren komen. We kijken hoe we rookvrije
stadsbrede, positieve beweging voor een gezonde jeugd,
omgevingen uit kunnen breiden, zoals het stimuleren van de
genaamd Jong Gezond en in Beweging. Samen maken we
horeca om rookvrije terrassen te realiseren.
gezond gewoon: op plekken waar kinderen komen is aandacht
•E en afname van alcoholgebruik en de schadelijke gevolgen
voor bewegen, sporten, gezondere voeding en voedings
van alcoholgebruik onder de 18 jaar. Een afname van dronken-
educatie, ontspanning en slaap.
schap en de schadelijke gevolgen van excessief alcoholgebruik
• Goede zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen
bij jongvolwassenen (zie ook Preventie- en Handhavingsplan
waar overgewicht en obesitas speelt.
Alcohol 2025-2028).
• We gaan voor een inclusieve stad waarin sporten en bewegen
•E r is ondersteuning op maat voor jongeren als het gaat om
voor iedereen toegankelijk is. Met behoud of verbetering
seksuele en genderdiversiteit.
van de beweeg- en sportdeelname, zowel bij jeugd, jongeren als studenten.
Ouders, opvoeders en professionals geven het goede voorbeeld. We zetten interventies in die gericht zijn op het versterken van ouderschap.
Foto: Yulia Mulino
Gezonde leefgewoonten
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
18
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezonde leefgewoonten
19
Waarom dit speerpunt?
• Het aandeel Nijmegenaren dat overmatig** alcohol drinkt is de
• In 2022 waren ongezonde leefgewoonten verantwoordelijk voor
afgelopen jaren ongeveer gelijk gebleven en schommelt tussen
14% van de totale ziektelast* in Nederland. Roken veroorzaakt
de 7% en 9%20. Zowel landelijk als in Nijmegen drinken mensen
de meeste ziektelast (7,6%), gevolgd door alcoholgebruik (3%),
met een lage SEP minder dan met een hoge SEP. Toch hebben
ongezonde voeding (2,8%) en te weinig bewegen (1,8%) .
zij een grotere kans op schade door alcohol. Dit wordt onder
•D e levensverwachting tussen mensen is verschillend, net als
andere verklaard door een schadelijker drinkpatroon (zoals
het aantal jaren dat mensen in goede gezondheid leven.
binge drinken) en het vaker samenkomen met meerdere risico-
De cijfers van roken, ongezonde voeding en overgewicht zijn
factoren zoals overgewicht en roken. Alcoholgebruik draagt
minder goed bij mensen met een lage sociaaleconomische
daardoor bij aan sociaaleconomische gezondheidsverschillen22.
positie (SEP) dan bij mensen met een hoge SEP18. Dit zien we
• Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden kunnen
ook in Nijmegen terug:
meer moeite hebben om informatie over gezondheid te
° I n Nijmegen heeft 44,7% van de volwassenen van 18 jaar
begrijpen en toe te passen. Dit kan ten koste gaan van
17
en ouder overgewicht en in Nederland is dit 51,6%. Er zijn
een goede gezondheid en gezonde leefgewoonten.
grote verschillen in overgewicht bij inwoners kijkend naar
• Gezonde leefgewoonten hangen samen met veel aspecten.
opleidingssoort: 63% van de inwoners met l(b)o/mavo,
Sterke determinanten van ongezonde leefgewoonten zijn
42% van de inwoners met mbo/havo/vwo en 31% van de
ongeletterdheid (zeker wat betreft gezondheid en voedsel),
inwoners met hbo/wo heeft overgewicht .
geldzorgen, voedselonzekerheid, chronische stress,
° 19,2% van de Nijmeegse inwoners (18+) rookt ten opzichte
gebrek aan sociale cohesie en een fysieke omgeving die
van 18% in Nederland . Er zijn grote verschillen kijkend naar
ongezonde leefgewoonten in de hand werkt23. De aanpak
inkomen. Zo is het aantal rokers onder inwoners (in Gelder-
van gezondheidsproblemen werkt alleen als deze vanuit
land-Zuid) die moeite hebben met rondkomen meer dan twee
verschillende invalshoeken gedaan wordt en in
keer zo hoog (24%) als onder inwoners die geen moeite hebben
samenwerking met partners.
19
21
roken en opleidingssoort; 19% van de inwoners met opleidings
*een combinatie van het aantal jaren dat verloren gaat door
soort l(b)/mavo rookt wel eens ten opzichte van 13% van de
vroegtijdige sterfte aan een ziekte en de jaren die verloren gaan
inwoners met opleidingssoort hbo/wo. Deze verschillen zijn de
door de last die het hebben van de ziekte met zich meebrengt
afgelopen jaren wel steeds kleiner geworden .
**> 14 glazen p/w voor vrouwen en >21 glazen p/w voor mannen
20
In 2022 waren ongezonde leefgewoonten verantwoordelijk voor 14% van de totale ziektelast* in Nederland. www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/vtv-2024 Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-Instituut, 2023 19. Overgewicht | Buurtatlas 20. Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022, GGD Gelderland-Zuid 21. Rokers | Buurtatlas 22. Alcohol en sociaal economische gezondheidsverschillen (SEGV) - Expertisecentrum Alcohol (trimbos.nl) 23. Williams MS, McKinney SJ, Cheskin LJ. Social and Structural Determinants of Health and Social Injustices Contributing to Obesity Disparities, Curr Obes Rep 2024; 13: 617-25. 17. 18.
Foto: Studio Another Day
met rondkomen (11%). Ook zijn er verschillen als het gaat om
Gezonde leefgewoonten
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
20
Verbinding met andere programma’s, opgaven en akkoorden
gezondheidsinformatie, zodat inwoners op basis van deze
Sommige aspecten van het speerpunt Gezonde leefgewoonten
•W e verstevigen de preventiestructuren in alle wijken waarin
hebben al een plek in andere beleidsnota’s en/of
integraal wordt samengewerkt, zodat inwoners gemakkelijker
informatie keuzes kunnen maken.
uitvoeringsagenda’s. Denk hierbij aan ondersteuning op het
gezonde keuzes kunnen maken.
gebied van financiële bestaanszekerheid in het beleidskader
• I n alle wijken zijn laagdrempelige en toegankelijke initiatieven
Armoedebestrijding en de startnotitie Financiële bestaans
die gezonde leefgewoonten stimuleren. In de wijken is sporten
zekerheid en de inzet op laaggeletterdheid en basisvaardigheden
en bewegen voor iedereen toegankelijke en bij gemeentelijke
in het regionaal uitvoeringsplan ‘Bevorderen basisvaardigheden
voorzieningen is gezond eten en drinken vaker de standaard en
bij volwassenen’ regio Nijmegen. Inzet op nieuwkomers en
is alcohol minder aanwezig.
statushouders is vastgelegd in het Beleidskader Asiel en
•O m inwoners die roken te stimuleren te stoppen, zorgen we
integratie en het versterken van betekenisvol samen leven, heeft
voor effectief en laagdrempelig stoppen met roken hulpaanbod
plek in de kadernotitie “Samen werken, samen sterk”. En tot slot
en zetten we in op warme toeleiding.
het stimuleren van sport en bewegen bij inwoners, is vastgelegd in de Nijmeegse Sport- en beweegnota 2022 “Een Nimweegs hert
Cijfers die we volgen:
veur sport en bewegen”, het Nijmeegs Sport Akkoord en
• % mensen met een lage SEP met gaat wel/ slecht /
het Uitvoeringskader BOSS 2024 en verder.
zeer slechte ervaren gezondheid • % rokers (totaal)
Wat willen we bereiken?
• % rokers lage SEP
• We vergroten de gezondheidsvaardigheden van inwoners in
• % volwassenen met overgewicht
aansluiting op hun behoeften en mogelijkheden.
• % volwassenen dat overmatig alcohol gebruik
• We zorgen voor betrouwbare, vindbare en begrijpelijke
• % volwassenen dat groente en fruit eet • % mensen met een lage SEP die groente / fruit eten • % volwassenen dat voldoet aan de beweegnorm
We verstevigen de preventiestructuren in alle wijken waarin integraal wordt samengewerkt, zodat inwoners gemakkelijker gezonde keuzes kunnen maken.
Foto: Yulia Mulino
• Aantal partners die bijdragen aan de genoemde doelen
Mentale gezondheid
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
21
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Mentale gezondheid
Waarom dit speerpunt?
22
mentaal gezond Nederland, met specifieke aandacht voor
• Mentale gezondheid is, naast lichamelijk en sociaal welzijn,
jongeren en jongvolwassenen, werkenden en inwoners in
onmisbaar om gezond te zijn en blijven . Dit gaat over onze
een kwetsbare positie.
eigenwaarde, mentale veerkracht, onze emotionele situatie
• Afgelopen juni nam de Eerste Kamer de Wet Integrale
24
en hoe goed we kennis tot ons nemen.
Suïcide-preventie aan, deze treedt naar verwachting 1 juli 2025
•U it de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022
in werking. Gemeenten zijn dan verplicht lokaal beleid
blijkt dat meer dan de helft van de jongvolwassenen
te ontwikkelen om suïcide te voorkomen. De landelijke
psychische klachten ervaart en een kwart zich sterk eenzaam
Agenda suïcidepreventie is nu al opgenomen als kader voor
voelt. Ook benadrukte dit onderzoek de impact van de
het thema Mentale gezondheid binnen GALA, naast de
coronaperiode op jongvolwassenen.
landelijke interdepartementale aanpak Mentale gezondheid:
•R uim één op de vijf jongvolwassenen in de regio
van ons allemaal.
Gelderland-Zuid heeft matige tot ernstige mentale problemen.
• Ook de gemeenteraad vraagt op verschillende manieren
Een iets grotere groep is sterk eenzaam, 6% had het afgelopen
aandacht voor het onderwerp. De afgelopen jaren hebben
jaar suïcidale gedachten. De grootste groep, ruim vier op de
verschillende fracties met enige regelmaat vragen gesteld en
vijf jongvolwassenen is voldoende weerbaar.
moties ingediend over de inzet van de gemeente op het onder-
• Langdurige stress speelt een belangrijke rol bij mentale
werp mentale gezondheid van jongeren/jongvolwassenen.
gezondheid. De Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen vergelijking met 65-plussers. In de regio ervaart 19% van de
Verbinding met andere programma’s, opgaven en akkoorden
inwoners van 18 jaar en ouder (heel) veel stress op één of
Het speerpunt Mentale gezondheid raakt aan veel beleids-
meerdere gebieden. Inwoners in de laagste inkomensgroep
programma’s en activiteiten. Denk hierbij de STORM-aanpak
hebben ruim drie keer zo vaak te maken met psychische klacht-
op VO-scholen, het model ‘Hand voor mentale gezondheid’
2022 laat zien dat 18-34-jarigen meer stress hebben in
en als inwoners in de hoogste inkomensgroep (22% vs. 6,6%).
in Nijmegen Noord (voortgekomen uit de preventieplatforms
•V anuit het Rijk is er in 2022 ook een landelijke aanpak ont
jeugd), inzet van jongerenwerkers op scholen en wijken en de
wikkeld: ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’. Hiermee wil
doorontwikkeling van Welzijn op Recept in de stad.
de overheid een beweging in gang zetten op weg naar een
Er zijn ontwikkelingen om de verbinding tussen het medisch en sociaal domein te verstevigen om inwoners met mentale klachten eerder te kunnen helpen.
24.
World Health Organization, 2018
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Mentale gezondheid
Cijfers die we volgen: • % psychosociale problemen bij jongeren • % psychosociale problemen bij volwassenen • % jongeren dat zich gestrest voelt • % ouders dat LHBTIQA+ accepteert (inschatting jongeren) • % volwassenen dat LHBTIQA+ accepteert • % matig tot hoog risico op angst en/of depressie bij volwassenen • % volwassenen met onder gemiddelde veerkracht • % volwassenen dat geen regie op eigen leven heeft • % gezinnen waarin spanning voorkomt door geldgebrek
23
Vanuit gezondheids- en ruimtelijk beleid is er aandacht voor een gezonde leefomgeving, met voldoende groen en zo min mogelijk geluidshinder, om stress (vanuit de leefomgeving) te beperken. Ook maken we vanuit de beleidskader gezondheid een verbinding met de anti-discriminatie agenda van de gemeente Nijmegen. Studies wijzen op een negatief effect op de gezondheid en het welzijn van mensen die discriminatie ervaren. Dit willen we vanuit de gemeente tegengaan door discriminatie in Nijmegen actief te bestrijden. Een gebrek aan toegang tot hulp of ondersteuning en beperkte ondersteunende diensten kunnen bijdragen aan uitsluiting. Dit willen we vanuit de gemeente tegengaan. Naast stadsbrede ontwikkelingen, zijn er regionaal ook ontwikkelingen om de verbinding tussen het sociaal domein en medisch domein te verstevigen om mensen met mentale problemen/klachten eerder te helpen, namelijk het Mentaal Gezondheidsnetwerk, maar ook het Ecosysteem mentale
Chronische stress is slecht voor de geestelijke, lichamelijke en maatschappelijke gezondheid.
gezondheid (GEM).
Wat willen we bereiken? • De-stigmatiseren en bespreekbaar maken van (beginnende) mentale klachten. We zorgen voor aanbod voor inwoners met een migratieachtergrond met specifieke aandacht voor schaamte, stigmatisering, en ervaren barrières om hulp te zoeken en te praten over mentale problemen. • Het stimuleren en (zo nodig uitbreiden) van toegankelijke en laagdrempelige vormen van ondersteuning en zorg die de veerkracht/weerbaarheid van inwoners versterken. • Inwoners zijn bekend met laagdrempelige vormen van mentale ondersteuning in hun (lokale) omgeving. Hierdoor zullen zij eerder ondersteuning zoeken wanneer dit nodig is en worden lichte klachten eerder opgemerkt (vroeg signalering). • In de stad is er voldoende aandacht voor groen, een goede balans tussen rust en reuring en het beperken van geluidshinder. Zeker met het oog op het verdichten van de stad is het belangrijk dat de leefomgeving zo veel mogelijk bijdraagt aan het verlagen van stress en het versterken van mentale gezondheid.
Gezond ouder worden
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
24
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezond ouder worden
25
Waarom dit speerpunt?
op sociaal en mentaal gebied, met een sociaal netwerk waar je
• 16,7% van de Nijmegenaren is nu boven de 65 jaar. Dat gaat
deel van uitmaakt en door activiteiten te ondernemen
in 2040 naar ongeveer 20% van de Nijmegenaren. Bovendien
waardoor je je zinvol voelt.
leven we langer. Nu is 3,7% van de Nijmegenaren ouder dan 80. •H et aantal mensen in Nijmegen met dementie zal stijgen
Verbinding met andere programma’s, opgaven en akkoorden
Dit gaat in 2040 naar ongeveer 8%25. van 2.400 (nu) naar ongeveer 4.300 mensen in 2040.
Sommige aspecten van vitaal ouder worden hebben al een plek
• Bijna 60% van de Nijmeegse senioren (65 jaar en ouder) voldoet
in andere beleidsnota’s. Hierbij valt te denken aan ondersteuning
niet aan de beweegrichtlijn van minstens 150 minuten per week
en hulp in de thuissituatie (vastgelegd in “de Verordening
matig intensief bewegen en minstens twee keer per week
maatschappelijk ondersteuning en Jeugdhulp”), sport en
spier- en botversterkende oefeningen .
bewegen (vastgelegd in “Een Nimweegs hert veur sport en
26
•R uim de helft (51,1%) van de Nijmeegse senioren (65 jaar
bewegen” en het Nijmeegs Sportakkoord 2.0), betekenisvol
en ouder) is enigszins tot zeer sterk eenzaam .
contact/ontmoeten/samen leven versterken (vastgelegd in
27
• Bijna de helft (49,8%) van de van de Nijmeegse senioren (65 jaar
de kadernotitie “Samen werken, samen sterk” en de daaruit
en ouder) heeft één of meerdere langdurige aandoeningen .
voortvloeiende Opgave sturing
28
•B elangrijk is dat mensen ook bij het vorderen van de leeftijd zo lang mogelijk gezond en vitaal blijven. Gezond ouder worden gaat over lichamelijke vitaliteit, waar voldoende bewegen en goede voeding aan bijdragen. Maar ook over gezond blijven
Stads- en wijkmonitor 2024, gemeente Nijmegen Beweegrichtlijnen | Buurtatlas 27. Eenzaamheid | Buurtatlas 28. Langdurige aandoeningen | Buurtatlas 25. 26.
Belangrijk is dat mensen ook bij het vorderen van de leeftijd zo lang mogelijk gezond en vitaal blijven.
sociale basis) en goed wonen (vastgelegd in de Woonzorg visie Nijmegen).
Gezond ouder worden
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Wat willen we bereiken? Vanuit al deze beleidsterreinen willen we hetzelfde bereiken,
In de uitvoeringsagenda die bij de visie op gezondheid hoort
namelijk dat:
werken we uit wat we de komende jaren gaan doen op het
• Senioren zich zo lang mogelijk vitaal voelen en blijven
gebied van gezondheid en senioren en wat er nodig is om
meedoen in de samenleving;
gezondheidsverschillen te verkleinen.
• Het risico op kwetsbaarheid bij senioren vermindert of wordt uitgesteld; • Volwassenen en senioren zich realiseren wat ouder worden betekent en weten wat ze zelf kunnen doen om kwetsbaarheid uit te stellen en gezond ouder te worden. Bij het opstellen van deze visie op gezondheid hebben we gesprekken gehad met senioren. Uit deze gesprekken kwam duidelijk naar voren dat senioren graag zelf onderdeel van de oplossing willen zijn bij gezondheidsvraagstukken. Ze willen graag zelf het initiatief nemen en moeten (laagdrempelig) de mogelijkheid krijgen om verantwoordelijkheid te nemen. Niet iedereen kan dit zomaar zelf geven zij aan. Het is belangrijk om in het bijzonder aandacht te hebben voor senioren met een lage sociaal economische positie (SEP), omdat we weten dat bij deze senioren de gezondheidsvaardigheden minder ontwikkeld zijn waardoor zij minder gezondheidswinst kunnen behalen.
Cijfers die we volgen: • % ervaren gezondheid senioren (slecht / zeer slecht) • % senioren dat zich sociaal eenzaam voelt • % senioren dat ondervoed is • % senioren dat overmatig alcohol gebruikt • % 65+ dat voldoet aan de beweegrichtlijn (150 min matig intensief/week) • % 65+ dat voldoet aan de beweegrichtlijn (2dg/wk bot/spier versterkende oefeningen) • % 65+ dat is gevallen afgelopen 3 maanden • % overbelaste mantelzorgers
26
Foto: Studio Another Day
Gezonde leefomgeving
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
27
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
Gezonde leefomgeving
28
Waarom dit speerpunt? • Een gezonde leefomgeving is essentieel voor een gezond leven.
• Met de invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024
Onze sociale en fysieke leefomgeving hebben een grote invloed
heeft gezondheid een belangrijke plek gekregen in de
op hoe gezond we zijn. Het heeft impact op hoe we opgroeien,
ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Een leidend principe
hoe we ons gedragen, bewegen en voelen en in welke mate we
van de Nijmeegse Omgevingsvisie die geactualiseerd wordt,
gezond ouder worden. Een gezonde leefomgeving beschermt,
is dan ook een gezonde en duurzame stad. Dit laat zien dat
bevordert en faciliteert de gezondheid van inwoners. In
ruimtelijke ontwikkeling en gezondheid niet meer los van el-
Nijmegen willen we de omgeving zo inrichten en organiseren
kaar gezien kunnen worden. Instrumenten uit de wet, zoals de
dat de mentale en fysieke gezondheid positief beïnvloed
omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingswaarden,
wordt. Het is een omgeving die als prettig wordt ervaren en
bieden ons de kans om onze gezondheidsambities vast te leg-
die uitnodigt tot gezond gedrag zoals bewegen, sporten en
gen. Dit doen we bijvoorbeeld door gezondheidsbevorderende
gezond eten. Dat betekent ook een nabije stad met ruimte
en gezondheidsbeschermende acties in omgevingsplannen op
voor ontmoeten. En dat negatieve omgevingsfactoren, zoals
te nemen.
hittestress en luchtvervuiling, zo min mogelijk invloed hebben
•G ezondheid is één van de leidende principes voor de
op de gezondheid. In dit thema duiden we hoe we door middel
omgevingsvisie die wordt geactualiseerd. In de contouren-
van het inzetten op een gezonde leefomgeving bijdragen aan
notitie die deel uitmaakt van het actualiseringsproces zijn de
het bevorderen van gezondheid, met specifieke aandacht voor
volgende 8 onderwerpen opgenomen die richting geven om
het verkleinen van gezondheidsverschillen.
te werken aan een gezondere leefomgeving;
• Het aantal inwoners van onze stad blijft groeien en die groei
1. Beweegvriendelijke omgeving
wordt binnen de stadsgrenzen opgevangen. Tegelijkertijd
2. Gezond milieu
zorgt klimaatverandering voor een veranderende leefomgeving.
3. Groene en klimaatbestendige omgeving
Hierdoor neemt de druk op de openbare ruimte toe.
4. Ruimte voor ontmoeten en verbinden
Dit betekent dat aandacht voor een gezonde leefomgeving nu
5. Gezond en sociaal wonen voor iedereen
belangrijker is dan ooit. Genoeg groen, passende voor
6. Functiemenging waar mogelijk
zieningen en voldoende ontmoetingsplekken zijn essentieel
7. Gezonde en duurzame voedselomgeving
voor de fysieke en mentale gezondheid van mensen. Net als
8. Schoon en veilig
een goede luchtkwaliteit en zo min mogelijk geluidshinder. zorgen dat er naast woningen ook voldoende ruimte is voor
Verbinding met andere programma’s, opgaven en akkoorden
groen, rust en voorzieningen. Met een goede balans tussen
De gezonde leefomgeving heeft raakvlakken met andere
rust en reuring.
beleidsvelden en programma’s. Zo is er een duidelijke
Om een gezonde leefomgeving te waarborgen moeten we dus
verbinding met het ruimtelijke beleid waaronder de omgevingsvisie die wordt geactualiseerd. In de contourennotitie voor de actualisatie van de omgevingsvisie zijn acht onderwerpen voor de gezonde leefomgeving opgenomen. Ook is er aansluiting met beleid op specifieke thema’s zoals de mobiliteitstransitie, klimaatadaptatie, groen en de circulaire stad. Verder wordt er samengewerkt met partners in onder meer GALA en Wij zijn groen, gezond en in beweging.
Foto: Yulia Mulino
Wat willen we bereiken? Met de acht onderwerpen sturen we op het volgende. • Beweegvriendelijke omgeving: We willen dat de omgeving inwoners uitnodigt om vaker actief te bewegen. Dit doen we door te zorgen voor voldoende beweeg-ontmoet-sport en
Gezonde leefomgeving
29
VISIE OP GEZONDHEID NIJMEGEN 2040
speelruimte van goede kwaliteit. Het uitvoeringskader BOSS
leefgewoonten ontmoeten elkaar en voelen zich thuis in hun
(bewegen, ontmoeten, spelen en sporten) is hierin leidend.
wijk. Om dit te bereiken, werken we aan gemengde wijken
Ook geven we bij de (her)inrichting van de openbare ruimte
en buurten met een divers woningaanbod. Zo brengen we de
prioriteit aan voetgangers en fietsers.
sociale draagkracht en draaglast meer in evenwicht.
• Gezond milieu: Ongunstige milieufactoren, zoals lucht-
• Functiemenging waar mogelijk: Inwoners hebben in hun
verontreiniging en geluidshinder, hebben zo min mogelijk
nabije leefomgeving toegang tot een gevarieerd aanbod aan
effect op de gezondheid van inwoners. Dit doen we door de
voorzieningen. Juist in tijden van druk op de openbare ruimte
luchtkwaliteit te (blijven) verbeteren en geluidshinder te
en vergrijzing. We creëren in de wijken een balans tussen
beperken.
wonen, werken en een gevarieerd aanbod in voorzieningen.
• Groene en klimaatbestendige omgeving: We creëren een
Met aandacht voor rust en dynamiek. We doen dit door
groene leefomgeving die de gevolgen van klimaatverandering,
ruimtelijke en maatschappelijke opgaven met elkaar te
zoals hittestress, zoveel mogelijk beperkt. Dit doen we door te
verbinden met als uitgangspunt om een nabije stad te