Sublieme schoonheid kerken
Tekst van het document
SANDER LAGENDIJK
Team 03 Van besloten iconen tot verbindende volkspaleizen
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
74
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
‘Een kerk zonder tuin is een kerk zonder wortels.’ Met deze stelling bepleit pionier en pastor Westerbeek het belang voor gemeentes om de verbindingen met de omgeving te ontdekken en te versterken. Kerkgebouwen maken als gastvrije ruimtes al eeuwenlang onderdeel uit van een buurt, een stad en het publieke domein. Door de tijd heen is deze verbinding vervaagd. De kerk als plek voor spiritualiteit en samenkomst is niet meer voor iedereen zo vanzelfsprekend. De drempel is voor velen te hoog. Door de kerk naar buiten toe te brengen in de vorm van een tuin kan die verbinding opnieuw gestalte krijgen, als een veilige en groene ontmoetingsplek voor de stad, de buurt en de gemeenschap, voor arm en rijk, voor verschillende generaties en hun visies op het ‘leven’.
75
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
De buitenruimte rondom de kerken verandert in een tuin met betekenis: een tuin waar de ruimtelijke en emotionele ervaringen binnen in het kerkgebouw worden voortgezet. Ontmoeten, ontspannen en verwonderen krijgen hier een plek. Mens, plant en dier kunnen hier hun thuis vinden. Kerk en tuin gaan een symbiose aan en vormen samen een inspirerende en verwelkomende vrijplaats voor de stad. Het interieur resoneert in de tuin. We leren van historische kloostertuinen en bouwen voort op de traditie van geometrische en rustgevende landschapsontwerpen; colonnades van bomen op waterdoorlatende stabilisé: eetbare tuin perken; biodiverse watertuinen. >>
Inside Outside ziet het als en unieke kans om in de ruimte rondom de kerken een tuin te maken die alles waar de kerk voor staat in zich kan hebben: de verhalenverteller, de sociale inclusieve plek, de rustgevende spirituele ruimte. Een groene voortzetting van de historische gelaagdheid, van de educatieve inhoud, van het ecosysteem. Aura Luz Melis, architect partner, Inside Outside
Kerk en tuin vormen samen een inspirerende en verwelkomende vrijplaats voor de stad.
76
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
De verduurzaming van een uniek object als een kerk is een uitdaging. Het speelveld tussen enerzijds de noodzaak om te verduurzamen en anderzijds de behoefte historische elementen te waarborgen maken het een interessante uitvraag. Daarnaast betreft het de combinatie van iconische kerken in Nederland. De uitvraag sluit goed aan bij de expertises van Antea Group op het gebied van zowel duurzaamheid, als de transformatie van gebouwen. Hylke Robben, adviseur Duurzaamheid en Energietransitie, Antea Group
77
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Bij de uitwerking van onze visie ‘Van besloten iconen tot verbindende volkspaleizen’ willen we de drie iconische stadskerken op een sublieme, poëtische een duurzame wijze weer verankeren in de omgeving. We gebruiken de tuin als concrete plek om wortel te schieten en de fysieke en sociale verbinding tussen kerk en omgeving te creëren. Door terug te gaan naar de intrinsieke kernwaarden van de kerk als gastvrije plek, openbaar forum, spirituele plaats en verhalenhuis, transformeren we de kerk met kerktuin tot een open huis voor de stad. >>
Bij ontwerpen vanuit een duurzame visie zijn ‘nieuw’ en ‘verrassend’ vaak de maatstaven waarop het proces wordt beoordeeld. Hierbij mis ik soms de subtiele omgang met de historie, ambacht en cultuur. Een goed ontwerp begint met een grondig DNA-onderzoek. Dit maakt het mogelijk de unieke kenmerken van een gebouw in te zetten voor een optimaal ‘nieuw’ gebruik. In deze uitvraag komt alles samen. Jip Vorstermans, ontwerper, Braaksma & Roos Architectenbureau
Sint Bavo Haarlem: Hortus Inclusus.
78
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
79
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
In kerken en hun betekenis binnen de stad schuilt een kracht die ook voor hedendaags en toekomstig gebruik duurzaam geactiveerd kan worden. Kerkgebouwen zijn onvolledige bouwwerken vol potentie, die op termijn benut kunnen worden. We gebruiken deze gelegenheid om met eigentijdse ingrepen de kerk aan te vullen. Om tot een duurzame doorbestemming van de drie stadskerken te komen, is het essentieel om vanuit het DNA van de kerken te werken. De gelaagdheid van de stadskerken laat ons de veranderingen door de tijd heen zien; de weerslag van denken, innovatie en vakmanschap waar de mens toe in staat is. Vanuit dat DNA gaan we in op zes thema’s die we als aanjager zien voor de aanhechting van de kerken tot hun omgeving: Identiteit, Gemeenschap, Energie, Groen, Water en Architectuur. >>
Kerkgebouwen zijn onvolledige bouwwerken vol potentie, die op termijn benut kunnen worden.
Sint Jan Den Bosch: Openlucht Kathedraal.
Kerken zijn een symbool voor gemeenschap, hoop, ambitie en ambacht. Deze iconen kunnen helpen in hun duurzaam voortbestaan is een unieke kans. Gaandeweg de ontrafeling werd het enthousiasme alleen maar groter in de beleving van de sublieme schoonheid. Kristof Houben, architect partner, Braaksma & Roos Architectenbureau
80
81
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Onze intentie is om het sublieme karakter van de kerk te weerspiegelen in een vloeiende beweging tussen binnen en buiten. De kerk is een ‘agora’, een publieke ruimte. De toonaangevende ruimtes zijn urban interiors. De kerk resoneert naar buiten als een democratische voortzetting van het interieur. We draaien de Hortus Conclusus om en maken de paradijstuin altijd toegankelijk voor de stad, als Hortus Inclusus. Een biodivers stadslandschap als geometrische voortzetting van de kloostertuinen, met water en groen als fundament voor klimaatadaptieve en natuurinclusieve oplossingen. ||
Kerken helpen om met hun monumentale bouwwerken meer tot verrijking van de samenleving en de schepping te laten zijn is een prachtige vakinhoudelijke uitdaging met een spirituele omlijsting. Sander Lagendijk, adviseur bouw, Antea Group
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Geschiedenis en toekomst met elkaar verbinden, dat ligt mij nauw aan het hart. De rijke historische gelaagdheid en intrinsieke waarden van deze stadskerken stijgen uit boven het materiële. De poëtische benadering en enorme uitdaging bij het vertalen van de sublieme schoonheid, de rijke verhalen en betekenis van de kerken naar de toekomst, waren voor mij doorslaggevend. Johanna van Doorn, architect-onderzoeker eigenaar, Johanna van Doorn cultuur historie & ruimtelijke kwaliteit
De kerk resoneert naar buiten als een democratische voortzetting van het interieur.
Domkerk Utrecht: Gouden Groene Verbinding.
82
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
ZES VISIES
83
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
In de aanloop van deze ontwerpwedstrijd zijn negen teams, gekozen uit 37 inzendingen, aan de slag gegaan met inspirerende, innovatieve en passende ontwerpvoorstellen die bijdragen aan een substantiële verduurzaming van grote stadskerken. Drie teams per drie kerken die alle drie een ander thema voor rekening namen: gebruik en comfort van de binnenruimte, energiekoppelingen met de omgeving, en de verbinding met de maatschappij als een sociale vorm van verduurzaming. Drie van de negen teams zijn na de visiefase verder gegaan met ontwerpen. Dit zijn de visies van de overige zes teams.
84
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
DE KERK ALS THIRD PLACE Indieners: NIBE, Van Hoogevest Architecten, NIAG, Physibuild, The Missing Link, Licht – Joost de Beij Thema 1 // Binnenklimaat
Voortbouwen op de traditie van de kerk als belangrijke ontmoetingsplek in het hart van de stad en de mens.
Wij hebben ons laten inspireren door het rijke verleden. Wij willen voortbouwen op de traditie van de kerk als belangrijke ontmoetingsplek in het hart van de stad en de mens. Ons uitgangspunt is de kerk als Third Place. Dit sluit aan bij de gedeelde ambitie van de kerken om hun kerkgebouw sterker te verbinden met de publieke ruimte, om naast ‘thuis’ en ‘werk’ een derde plek te creëren waar mensen elkaar ontmoeten en waar zij kunnen verblijven om inspiratie op te doen, te studeren en te ontspannen. Die functie van Third Place vraagt veel kleinschalige oplossingen op fijne plekken binnen de kerk. Uitdagingen zijn het bieden van comfort (verwarming) en de combinatie van kleinschalig naast grootschalig gebruik. We zetten in op een innovatieve ontwerpopgave voor deelruimtes en inrichtingselementen, zodat een langere verblijfsduur in de kerk ook aangenaam wordt.
85
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Tijdlagen In het concept-subliem is steeds gedacht vanuit de analyse van het verleden. We hebben de gebruikslagen onderzocht in drie perioden: de Katholieke stadskerk van vóór de Reformatie, de Protestantse kerk na de beeldenstorm en de ‘preekkerk’ vanaf de 18e eeuw. De kerkgebouwen werden in deze perioden steeds anders gebruikt en kregen telkens een specifieke inrichting met daaraan gerelateerde klimaatbeheersing. Van de rijke, Middeleeuwse aankleding naar de leegte en openheid van de Reformatie, tot de stoven en buisverwarming bij de kerkbanken in de preekkerken. Voor ons concept zijn monumentwaarden bepalend. De ingrepen moeten uitwisselbaar, flexibel en reversibel zijn. Idealiter laten zij een zo klein mogelijke footprint achter. Op deze manier blijft de sublieme schoonheid optimaal behouden, terwijl de kerk intensiever gebruikt kan worden. Wij zien ook mogelijkheden om verborgen tijdlagen weer zichtbaar te maken door een nieuw verlichtingsplan. Denk bijvoorbeeld aan het aanlichten van de middeleeuwse schilderingen in de Grote Kerk Zwolle.
Warmte op maat In de kerk wordt verwarmd op maat. We zorgen voor warmte op de plekken waar mensen verblijven. Geïnspireerd op de oude herenbanken met stoof verwarming stellen wij een nieuw type verwarmde inrichtingselementen voor, aansluitend bij de kleinschalige functies binnen de kerk. Een stap verder gaat het verwarmen van bezoekers die zich door de kerk heen bewegen. Dit kan bijvoorbeeld via een verwarmde route door de kerk. Voor de grote evenementen stellen we inrichtings elementen en apparatuur beschikbaar via een uitleenplatform (Church Deals). Kerkbeheerders hoeven zo niet te investeren in dure meubels. Zij betalen alleen een bijdrage wanneer ze spullen nodig hebben. Meubels hoeven niet in de kerk zelf opgeslagen te worden. Het platform kan naast spullen, ook kennis en ervaring delen. Dergelijk maatwerk maakt de stadskerken flexibeler – de beheerders kunnen makkelijker inspelen op wensen van gebruikers. Met concept-subliem kunnen de iconische stadskerken weer net als vroeger een uitnodigende plek worden in het hart van de stad en het maatschappelijk leven van mensen.
We zorgen voor warmte op de plekken waar mensen verblijven.
86
87
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
HUIS VAN DE STAD Indieners: Rijnboutt, Crimson Historians and Urbanists, Arup Thema 1 // Binnenklimaat
Naar aard en wezen behoren kerken tot de sacrale architectuur, maar in de praktijk blijken zij vaker onderworpen aan woelige ontwikkelingen. Ook nu bevinden de kerken zich op een breukvlak: de ‘Grote Ontwijding’. Transcendente aspecten verdwijnen verder naar de achtergrond. Hoe kan de kerkruimte opnieuw een betekenisvolle plaats krijgen in stad en gemeenschap?
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
De kerk als de plaats waar de stad samenkomt. Waar altijd iets te doen is – markten en beurzen, shows en terrassen. Als in de schilderijen van Jan Steen: volks, dynamisch en uitbundig. Het klimaat in de kerk wordt een buitenklimaat. Waarom iets verwarmen wat zich niet verwarmen laat? Doe zoals eeuwenlang in de kerk reeds gebeurde: neem een kleine, persoonlijke warmtebron mee (vroeger een voetstoof; nu een elektrisch verwarmd kussen) en warme kleding.
In lijn met de secularisering leent de kerk zich voor allerlei activiteiten. Juist de kerk, zou je zeggen. De indrukwekkende, wat plechtstatige binnenruimtes smeken om een beweeglijk contrast. Stel je de kerk voor: naakt en soeverein. Ontdaan van elke sacrale verwijzing en als een spons van menselijke activiteiten. En maak een onderscheid: tussen binnen- en buiten activiteiten. Beide ontlenen hun kracht en meerwaarde aan de fenomenale kwaliteit van het interieur.
binnen kijkt. Gordijnen voor verduistering, switch-glass voor de gewenste privacy. Volledige klimaatcontrole en uitstekende akoestiek. Flexibel te compartimenteren, meervoudig programmeerbaar. Kijk nog eens goed naar om het even welke interieur foto van een van de drie kerken. En haal het je voor de geest: markt en verglaasd volume, open en gesloten, buiten en binnen. Van zonsopgang tot zonsondergang, gedurende de dag en de nacht.
Binnen Met ergens in het indrukwekkende interieur, in het transept of middenschip, een ‘doos-in-doos’constructie – als betrof het een van buitenaf de kerk ingeschoven volume. Een ruimbemeten zaal, de gevelwanden en het plafond geheel van glas. Een stralend juweel dat de indruk wekt te zweven. Hierin spelen zich de binnenactiviteiten af: deel twee van de exploitatie. Onafhankelijk functionerend en met een eigen entree, is het gebouw-in-een-gebouw alleen van buiten de kerk bereikbaar. Hier geen haastig geïmproviseerde entourage met goedkoop, uit de partywereld afkomstig meubilair. Wel stijlvolle, comfortabele stoelen en banken, opklapbare, verrijdbare tafels. Ingericht met pronkstukken uit de kerkelijke collectie of uit een naburig museum. Op de glazen binnenwanden historische schilderijen, de achterzijden daarvan waarneembaar voor wie van ‘buiten’ (lees: het kerkinterieur) naar
Buiten Draai nu de verwarming uit en zet de deuren open. Laat het stadsleven binnenstromen. Maak ‘s zomers en ‘s winters van de kerkvloer en het kerkplein één ongedeeld en programmeerbaar oppervlak. Bedenk dat alles wat op het kerkplein kan, ook in de kerk kan. En meer. Als het grootste overdekte plein van de stad is de kerkvloer bij uitstek geschikt voor buitenactiviteiten die gevrijwaard willen blijven van wind en regen. Deel één van de exploitatie. Pieter Saenredam, Interieur van de St-Bavokerk in Haarlem (1648) > meerdere opties voor een glazen volume: optie 1 gezien van buitenaf, optie 2 gezien van binnenuit
BUITEN
Markt en verglaasd volume, open en gesloten, buiten en binnen.
BUITEN
BINNEN p 0,9 m horizon peilmaat kerkvloer
p0m
88
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
DRIESLAG Indieners: KBnG; Bouwdynamica; IF Technology Thema 2 // Energiekoppelingen
Klimaattechniek voor kerken biedt zelden een makkelijk oplossing. Over elke inzet van techniek moet zorgvuldig worden nagedacht. Met het klimatiseren van kerkruimte wordt een laag toegevoegd aan de kerk geschiedenis. Die laag mag zichtbaar zijn, als het bijdraagt aan het hoogste doel: het sublieme karakter van de kerken behouden en liefst versterken. Alle besluitvorming staat hieraan ten dienste. In onze visie is het telkens de vraag of de ingreep op zijn plaats is. Deze morele vraag kan niet alleen door vakmensen beantwoord worden. Ook de gemeenschap draagt bij aan het antwoord. Het behoud en versterken van betekenis van de kerk voor stad en gemeenschap is cruciaal.
Het sublieme karakter van de kerken behouden en liefst versterken. Alle besluitvorming staat hieraan ten dienste.
Stralingswarmte Om dit doel te bereiken moet er veel gebeuren. Wij bieden technieken voor afgifte, opname, opslag en distributie van warmte. Alle zijn gebaseerd op stralingswarmte en de typische traagheid van de kerkmassa. Hiermee scheppen wij allereerst een comfortabel binnenklimaat. We vatten de kerk op als een stedelijk, overdekt plein, waar mensen zich voor langere tijd ophouden. Juist op die plekken, dus niet in de hele kerk, wordt de kilte verdreven. Hiervoor is er een continue toevoer van warmte op zeer lage temperatuur, die de massa warm houdt. De traagheid van de thermische massa van de kerk dempt alle pieken in opwarming en afkoeling, ventilatie- en vochtbalans. Dit is de eerste slag.
89
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Warmte met een zeer lage temperatuur (18 tot 22 graden Celsius) kan direct uit de ondiepe geothermie worden gehaald. In een nieuwe stuclaag wordt een warmtenet op temperatuur gebracht, dat eeuwig aanstaat. Het zogenaamde WarmBouwen. Alleen een circulatiepomp is nodig. Koppelen De tweede slag draait om energiekoppelingen: het gebruiken en delen van lokaal opgewekte energie. Kerken kunnen ook zelf een energiebron zijn. Zij steken fors boven de omgeving uit en hebben geen hinder van schaduw. Met een dun leidingnetwerk onder de pannen of de leien kan gemakkelijk warmte worden geoogst en vervolgens gebufferd in een seizoensopslag. Naast zonne-energie zijn in de stedelijke omgeving warmte uit bodem, riool- of oppervlaktewater vormen van hernieuwbare energie. De grote Kerk in Naarden kan eenvoudig uit oppervlaktewater verwarmd worden. Lokale bronnen leveren vooral laagtemperatuurwarmte. Zeer geschikt voor waterpompen, maar deze vergen grote investeringen. Het uitwisselen van energie met de buren loont dus al snel. Daarbij is wel de vraag of voor zowel de kerk als de omgeving altijd voorzien moet worden in de piekvraag, Of is het acceptabel dat in bijzondere situaties de één zijn piekvraag ten dienste stelt aan de ander? Zo’n circulaire omgang vergt ook aanpassing van de regels, die nu maximale zekerheid bij piekvraag eisen.
Betekenisvolle relatie De derde slag ligt in het verbinden van het energetische met het ruimtelijke en maatschappelijke. Gezamenlijk dienen zij uiteindelijk het beoogde doel: het mogelijk maken van een betekenisvolle relatie van de iconische kerk met de gemeenschap. Als een foyer van de stad, een plek die maatschappelijke energie levert in plaats van louter vergt.
De derde slag ligt in het verbinden van het energetische met het ruimtelijke en maatschappelijke.
Warme wolk
WarmBouwen en vloerverwarming
90
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
DE KERK ALS DUURZAAM KNOOPPUNT Indieners: Achterbosch Architecten; BOEi; INNAX Thema 2 // Energiekoppelingen
In de winter kan de bron de kerk én andere gebouwen in de stad verwarmen.
Wij geven de kerk opnieuw een centrale rol in stad of dorp. De schoonheid en monumentale kwaliteit van het kerkgebouw staan centraal bij onze keuzes. De kerk heeft veel kwaliteiten om uit te delen: ruimte en schoonheid, maar ook hemelwater en biodiversiteit. Tegelijk gebruikt de kerk input uit de omgeving zoals warmte, afval en inspiratie. Deze wisselwerking draagt bij aan het levensvatbaar houden van kerken. Wij zien de verduurzaming nadrukkelijk als een stappen plan; Paris-Proof is onze stip op de horizon. In de ontwerpfase brengen wij per kerk de kenmerken in kaart. Verdeeld over drie niveaus stippelen wij een verduurzamingspad uit. Als toetsingskader hanteren we het Raamwerk voor Strategische Duurzame Ontwikkeling (RSDO). Bij elke maatregel stellen we drie vragen: Is het een stap in de goede richting? Is het een flexibele stap? Is het een goede investering? Met dit zorgvuldig afgewogen plan in de hand, kunnen kerkeigenaren van iedere (monumentale) kerk zelf keuzes maken die passen bij de beschikbare middelen of gelegenheden.
91
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Niveau 1: De kerk op korte termijn Elke kerk is uniek in haar schoonheid, daarom onderzoeken we per kerk de kernkwaliteiten. Die moeten blijven ‘stralen’. Wij zoeken low-tech-oplossingen waarbij de sublieme schoonheid van de kerk intact blijft. De hele kerk verwarmen is geen optie. Ons doel is de mens te verwarmen. Via een heatmap krijgen we inzicht in de verschillende warmtebehoeftes. Flexibele oplossingen zijn het uitgangspunt. Denk hierbij aan energiezones, plaatselijke verwarming met stralingspanelen, of compartimentering.
Niveau: De verdere omgeving op langere termijn Met lokale energiecoöperaties starten wij de (energie) verbinding met de omgeving. We koppelen de kerk aan een duurzaam warmtekoudenet met opslag in de wijk. In de zomer levert de kerk koude aan het net. Het systeem kan gebruikt worden voor koeling van de binnenstad, het opslaan van restwarmte of opslag van warmte uit grachten. Hierdoor zijn er minder airco-units nodig op de historische gevels van de binnenstad. In de winter kan de bron de kerk én andere gebouwen in de stad verwarmen.
Niveau 2: De directe omgeving op middellange termijn Wij brengen ongelovigen weer ‘terug’ naar de kerk. Via nieuw groen – een gezamenlijke kruidentuin, de zorg voor nieuwe beplanting – en nieuwe maatschappelijke functies komen buurtbewoners weer in contact met de schoonheid van de kerk. Ook interessant is het plaatsen van een (ondergrondse) biovergister bij een kerk met veel horeca in de buurt. Hier wordt het bioafval van horeca en buurt bewoners direct lokaal omgezet in gas, dat gebruikt kan worden in de bestaande installaties in de kerk. Hemelwater weg laten vloeien is zonde. Water op vangen vanaf het dak, hergebruiken en infiltreren in de bodem is goed voor de beplanting en gaat hittestress tegen in een stad.
De schoonheid en de sacrale ruimte voor rust en bezinning zijn unieke kenmerken in onze drukke maatschappij. De kerk wijst ons op iets groters en universelers. Laat meer mensen genieten van dit gebouw.
92
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
GROEN AUREOOL DE ICONISCHE STADSKERK WORDT INCLUSIEF
Indieners: Clubhaus Architecten, Marjan van Herpen en Claudia Temperilli; architectuurhistoricus Joosje van Geest; PlantLab, Tessa Naus; DS Landschapsarchitecten, Maike van Stiphout en Zuzana Jancovicova. Thema 3 // Verbinding met de omgeving
We zetten de kerk letterlijk open; voor mensen, planten en dieren.
Het besef van de dramatische achteruitgang van de natuur groeit binnen de christelijke religies. Wij willen deze christelijke oproep tot verduurzaming verankeren in de gebouwen door ieder kerkgebouw een groen aureool aan te meten. Eeuwenlang heeft de kerk een hoofdrol gespeeld in ons spirituele leven. Met symbolen, verhalen en rituelen, en met indrukwekkende gebouwen en prachtige kunstwerken voorzag de kerk in ruimte voor bezinning, bezieling en voor de beleving van het sublieme. Ook in de 21ste eeuw kan de kerk weer van groot belang worden. Wij achten het zelfs zeer urgent dat de kerk haar invloed op de wereld herpakt en zich maximaal inzet om de noodlijdende schepping te hulp te schieten en de hartsverbinding van de mensen met al wat leeft te herstellen. Broeinest van biodiversiteit We zetten de kerk letterlijk open; voor mensen, planten en dieren. De heilige ruimtes in het hart van de kerk laten we onaangetast, maar de overige binnenruimten, de mantel direct om de kerk, en de commons in de nabije omgeving willen we opnieuw organiseren, opdat de geest van de verduurzaming zich als een groen aureool over stad en land verspreidt, met de kerk als stralend middelpunt.
93
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Het openen van de kerk creëert een permeabele zone direct rondom het gebouw. In deze mantel kunnen kleine aanbouwsels of begroeide arcades worden aangelegd. Hier is ruimte voor (gevel- en dak)tuinen, voor lei-fruitbomen en andere (bijbelse) bomen en planten. Een buiten gebruik geraakte kapel of een ingestort of verzakt kerkdeel laten we ruïneren. Zo’n bouwval geeft allerlei insecten, dieren en planten een geweldige kans. Samen met de buitengevels en torens, wordt de mantel van de kerk een broeinest van biodiversiteit en fungeert als isolatielaag. Voedselproductie Eeuwenlang heeft de kerk een innige relatie met voedsel gekend, denk aan de fraaie klooster- en moestuinen. Wij willen de oude wijsheden en kennis aanvullen met de innovatieve voedselproductie van indoor-groenteteelt in een crypte, een schatkamer, een vliering of een toren. In een grotere cirkel om het kerkgebouw betrekken we omwonenden in de groene aureool van de kerk. Voedsel verbindt door het samen te telen, te bereiden en te eten.
Het indoor-farming systeem filtert ook een deel van het regenwater dat we willen opvangen om te gebruiken bij de voedselproductie. We willen het regenwater daarnaast weer door de waterspuwers leiden, zodat de kerk die nu in feite fungeert als stenige, kale rots bij extreme regenbuien verandert in een sublieme waterfontein. Dakgroen en geveltuinen nemen regenwater op, overtollig water loopt naar de cisternen en wordt tijdens hittegolven weer opgepompt. Vanaf het spannende daklandschap van de kerk kunnen bezoekers ervaren hoe stad, land en kosmos met elkaar verbonden zijn.
Voedsel verbindt door het samen te telen, te bereiden en te eten.
94
95
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
TOT IN DEN EEUWIGHEID Indieners: Office Winhov; Studio L A & Bob Geldermans (TU Delft) Thema 3 // Verbinding met de omgeving
De lagen beïnvloeden elkaar, doordat ideeën langzaam neerslaan in diepere lagen.
Kerken zien al eeuwenlang generaties voorbijtrekken. De kerk is baken in de tijd en getuige van vele veranderingen. Het is een bouwwerk dat ons allemaal overleeft. Maar ín de kerk kunnen wij breder in de tijd kijken en onze blik verdiepen. Deze unieke kwaliteiten van de kerk zetten wij in om van de kerk een platform te maken voor dialoog over de lange termijn. Om duurzame of hernieuwbare ideeën en ontwerpen te ontwikkelen, moeten wij de lange termijn includeren, zowel de verre geschiedenis als de verre toekomst. Inclusief zijn in termen van ruimte, mensen én tijd. Daarom baseren wij onze methode voor de openstelling van de kerk op de theorie van The Long Now; de erkenning dat het exacte tijdstip waarop je je bevindt voortkomt uit het verleden en een zaadje is voor de toekomst. Op dit moment staan we voor een klimaatverandering die niemand zal ontzien, arm noch rijk. Laten we die complexiteit van de toekomst omarmen. Juist de kerk, een van de weinige architectonische bouwwerken die zichzelf meet en uitlegt in termen van eeuwen, kan een plek zijn waar complexe vragen op een langere tijdbalk worden gelegd.
In tijdelijke installaties in de kerk vragen we deelnemers het gesprek vanuit verschillende tijdsperspectieven te voeren, vanuit de generaties voor hen of na hen.
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Dialogen Wij stellen voor dat de kerk een platform wordt voor dialogen met stadsbewoners, experts, scholieren en de kerkgemeenschap. Onze interactieve methode is geïnspireerd op het Pace Layering systeem van Stewart Brand. In een veerkrachtige samenleving onderscheidt Brand tempo’s van verandering in zes lagen. De buitenste laag beweegt het snelst – denk aan mode. De binnenste lagen – cultuur en natuur – het langzaamst. De lagen beïnvloeden elkaar, doordat ideeën langzaam neerslaan in diepere lagen. We moeten ons dus bewust zijn van de impact op de lange termijn van beslissingen die nu genomen worden. Het gesprek gaat in eerste instantie over de relatie tussen kerk en stad, maar handelt ook over bredere maatschappelijke vragen. Neem de Dom in Utrecht. Het stenige Domplein verandert op zonnige dagen in een overvol terras. De kerk kan de inclusiviteit verhogen door te zorgen dat er ook ruimte blijft voor het ontmoeten zonder consumeren. Juist in een stad zoals Utrecht waar grote verschillen zijn tussen mensen met een kleine en een grote portemonnee. Daarnaast biedt het stenige karakter van het plein kansen voor het plein om een rol te vervullen in de ecologische hoofdstructuur van de stad en de regio Utrecht. Door het toevoegen van groen wordt de ruimte voor vogels én voor de ontmoeting/verblijf voor mensen vergroot en worden ecologische en sociale structuren verbonden.
Bij de St Janskathedraal in ’s-Hertogenbosch kan het gesprek gaan over duurzaamheid: het grote dakoppervlakte van de kerk brengt bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid met zich mee om het water niet te verspillen. Kan de kerk een waterbron worden door gebruik te maken van de aanwezige oude blusput? Ruimtelijke context Per kerk zal de dialoog telkens anders verlopen, omdat elke kerk zijn eigen specifieke ruimtelijke context heeft. Deze ruimte beïnvloedt het gesprek. De ruimte is een tijdelijke installatie, die wij per kerk ontwerpen. Om in de dialogen de lange termijn niet uit het oog te verliezen vragen we de deelnemers om het gesprek vanuit verschillende tijdsperspectieven te voeren, vanuit de generaties voor hen of na hen. De uitkomsten van de dialogen worden gedocumenteerd en gedeeld, en leiden tot vele ideeën en verbeeldingen voor de verduurzaming van de kerk en de stad. Hiermee wordt de kerk een bron van kennis, van innovatieve ideeën die rekening houden met de lange termijn.
We moeten inclusief zijn in termen van ruimte, mensen én tijd.
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
97
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
PATTY WAGEMAN DIRECTEUR OUDE GRONINGER KERKEN
EEN ANDERE BENADERING VAN VERDUURZAMING VIJF PERSPECTIEVEN
Kerken en duurzaamheid. Het lijken soms gescheiden werelden. Bij verduurzaming is het bijna een automatisme om te denken in technische oplossingen. Maar vanuit kerkelijk perspectief gaat het om de belevenis in en betekenis van het gebouw. Is het mogelijk om het verhaal van een kerk als uitgangspunt te nemen bij de verduur zamingsopgave? En als de sublieme schoonheid van het gebouw voorop staat: wat betekent dat dan voor verschillende werkterreinen? Vijf betrokken professionals vertellen hoe zij vanuit hun expertise en perspectief aankijken tegen deze benadering: sublieme schoonheid als uitgangspunt voor sublieme duurzaamheid.
Patty Wageman is directeur van de Stichting Oude Groninger kerken en jurylid van de prijsvraag. ‘Een team van 21e-eeuwse ontwerpers gaat een positieve toevoeging doen aan oude kerken die van zichzelf al prachtig zijn.’ In de kerkenprijsvraag staat de vraag centraal hoe we kerken met ontwerpkracht kunnen verduurzamen en zo ook de energiekosten kunnen terugbrengen. ‘De gebouwen zijn enorme slokops in energiegebruik’, zegt Wageman. ‘Sommige oude kerken moet je een paar dagen van tevoren opwarmen om het aangenaam te maken voor mensen die er een tijd stil moeten zitten. Oude kerken zijn bovendien vaak nog tochtig waardoor je sneller een gevoel van kou krijgt.’
Der Aa-kerk De Stichting Oude Groninger kerken heeft bijna honderd kerken in beheer. Een paar daarvan zijn verduurzaamd, voor een aantal andere is geïnventariseerd wat de mogelijkheden kunnen zijn. Zoals voor de grote gezichts bepalende Der Aa-kerk in het centrum van de stad Groningen.
‘De schoonheid gebruiken’
‘Bij de Der Aa-kerk zou je kunnen denken aan isolatie van de gewelven of aan voorzetramen. Kostbare oplossingen. Maar vooral: is het esthetisch? Ook is er al een keer gekeken naar het inregelen van een soort luchtstroom, Baopt heet dit, waarmee je ventileert en energie bespaart. Maar dat vereist weer een goed afsluitbaar gebouw.’
Nieuwe inzichten Een geslaagd ontwerp is voor jurylid Wageman als het meer oplevert dan een duurzaam gebouw. ‘Het mooiste is toch een combinatie van techniek en schoonheid die weer leidt tot nieuwe inzichten. Een team van 21e-eeuwse ontwerpers gaat een positieve toevoeging doen aan oude kerken die van zichzelf al prachtig zijn. Ze gaan die schoonheid juist gebruiken. Daarom vind ik het spannend wat er gebeurt als mensen met verschillende achtergronden met plannen komen. Voor de Der Aa-kerk komt de prijsvraag op een mooi moment, omdat de stichting bezig is met een nieuwe ambitie voor deze kerk. Het ontwerpteam legt bij deze kerk de nadruk op het thema energietransitie. Een vraag is bijvoorbeeld hoe je de enorme
hoeveelheid water zou kunnen gebruiken die bij zware regenval van de gigantische daken stroomt van deze stadskerken.’
Toepasbaar De prijsvraag rond de iconische stadskerken is ook bedoeld om te inspireren. ‘Natuurlijk hoop ik dat de ideeën die we krijgen voor de Der Aa-kerk breder toepasbaar zijn’, zegt Wageman. ‘Elke kerk vraagt om eigen oplossingen bij verduurzaming. Hoe een kerk op dit moment gebruikt wordt speelt mee bij de keuzes. Evenals in het verleden blijft een kerk ook nu nog altijd een plek van ontmoeting en van dialoog. Als ze eenmaal duurzamer zijn gemaakt kan het nog prettiger worden om ontmoetingen te organiseren.’
perspectief // kerkbestuur
96
Laetitia Ouillet, voorzitter van energiecoöperatie De Windvogel én jurylid van de prijsvraag, heeft zich positief laten verrassen door de ontwerpen van de prijsvraag. Maar ze hamert ook op uitvoerbaarheid. ‘De energietransitie moet echt nú gebeuren.’ ‘Vooraf had ik géén idee van de voorstellen die er ingediend zouden worden.’ Ouillet leeft en ademt techniek en innovatie. Als jurylid van de kerkenprijsvraag bevond ze zich ineens in de wereld van monumenten en kunst. ‘Binnen de jury heb je mensen die verstand hebben van kerkelijk vastgoed, je hebt kunstenaars en architecten en dan heb je mij. Ik kijk vooral of de verduurzaming werkt of niet.’
Heel simpel De verrassing bij de eeuwenoude kerken blijkt niet in de techniek te zitten. ‘Wat me opvalt is de andere benadering’, vertelt Ouillet. ‘De teams kijken naar wat je nu doet met een kerkgebouw. Er kwamen bijvoorbeeld ideeën om met stof en wol voor verwarming te zorgen. Door ruimtes te verpakken. Heel simpel, maar het
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
‘Rechttoe rechtaan oplossingen bestaan niet’
werkt wel. Je hoeft niet overal een technische oplossing voor te zoeken.’
Aanvullend op technische aanpak Creatieve manieren van verduurzamen kunnen de technische aanpak aanvullen. Dat realiseerde Ouillet zich toen er internationaal een noodkreet klonk over de energietransitie. ‘Die zou een materialencrisis betekenen, met tekorten aan batterijen en staal en nog meer. En op dat moment hoorde ik van een team dat zich buigt over het idee om textiel te maken van een stof opgebouwd uit levende schimmelcultuur. Dat is toch fantastisch!’
Bijzondere ideeën Rechttoe rechtaan oplossingen voor alle kerken in Nederland zijn er volgens de specialist energietransitie niet. Ook daarom zijn bijzondere ideeën altijd welkom. ‘Er is een idee voorbij gekomen om niet de mens maar de natuur centraal te stellen. Er blijken veel beesten in en rond kerken te leven. Dat uitganspunt leidde tot een voorstel voor landbouw in de kerk, bijvoorbeeld champignons kweken in de kelders.’
Uitvoerbaarheid Ouillet hamert graag op de uitvoerbaarheid van ideeën. ‘Een concept uit zo’n prijsvraag moet wel tot iets leiden. De energietransitie moet echt nú gebeuren. En er zijn tot 2030 niet zoveel smaken in de technieken om te isoleren en te verwarmen.’ Het uitstapje naar de wereld van erfgoed en eeuwenoude monumenten maakte bij Ouillet wel wat los. ‘We zaten dan met z’n allen in een kerk met een predikant erbij, we hoorden het orgel op de achtergrond. En ja, als ik dan over die oude vloer met grafstenen liep kon ik me ineens niet voorstellen dat je daarin leidingen zou gaan frezen.’
BART KROL VOORZITTER NRP
LAETITIA OUILLET VOORZITTER DE WINDVOGEL
perspectief // energietransitie
99
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Volgens Bart Krol, voorzitter van het NRP, de netwerkorganisatie voor renovatie en trans formatie, is het helemaal niet erg om wat te veranderen aan een kerkgebouw. Hij pleit met zijn organisatie juist voor nieuwe functies voor oude gebouwen. De partners van het NRP zijn bedrijven, woningcorporaties, financiële instellingen en overheden. Krol hoopt dat de ontwerpen nieuwe kennis opleveren. ‘Die kennis kunnen we dan delen. Dat is de essentie van lerende netwerken. Ook als een partner van ons gaat meedoen met het verduurzamen van zo’n iconische stadskerk dan kan die bij andere partners kennis ophalen.’
Praktische bril Krol bekijkt de vele kerkgebouwen in Nederland met een praktische bril. ‘Het is een gegeven dat kerken steeds minder voor religieus gebruik dienstdoen. We moeten de gebouwen een nieuwe functie geven. Daarmee blaas je nieuw leven in zo’n gebouw. Wat mij betreft is alles goed voor een kerk: woningen, een bibliotheek, een restaurant. Mensen houden
‘Alles beter dan slopen’
van de oudere kerkgebouwen. In de jaren zestig en zeventig zijn veel kerken gesloopt en dat riep heftige emoties op.’
Investeringen Als het om de zakelijke kant en investeringen gaat, biedt het netwerk van NRP ook deskundigheid volgens Krol. ‘Het is natuurlijk typisch Nederlands dat het “uit moet kunnen”. Bij grote kerken als de Domkerk in Utrecht komt er wel geld voor verduurzamen, van bijvoorbeeld het rijk of van de provincie. Bij de kleinere kerken zal er eerst een nieuwe functie moeten komen. Kies je voor woningen, dan moet je aan het bouwbesluit voldoen, maar zal het wel lukken met investeringen. Bij een bestemming in de culturele hoek wordt het ingewikkelder. Dan zullen we moeten hengelen naar subsidie.’
Vertimmerd Is hij niet bang dat de kerk gebouwen hun uitstraling verliezen bij drastische ingrepen? Krol: ‘Je moet natuurlijk een beetje oppassen, maar er is niks mis mee om er architectonisch iets bij te doen. We hebben altijd aan onze kerken geprutst. Er is veel aan vertimmerd in de loop van de eeuwen. Dan viel er eens
een toren om of dan was er brand. Bij het opbouwen is het net weer een pietsje anders gedaan dan dat het oorspronkelijk was. Ik vind het niet erg om met de kennis en liefde van vandaag wat te veranderen aan een kerkgebouw. Je mag er best wat eigentijds aan toevoegen. Alles beter dan slopen.’
perspectief // herbestemming
98
Wessel de Jonge is hoogleraar Erfgoed en Herontwerp, verbonden aan de TU Delft. Bij een herontwerp voor een kerk kijkt hij niet naar de stenen, maar naar het verhaal van het gebouw. Dat geeft hij ook zijn studenten mee. ‘Je moet zorgen dat je de essentie vasthoudt.’ Geen blanco vel en niet zomaar het potlood pakken. Wessel de Jonge leert zijn studenten bouwkunde aan de TU Delft eerst onderzoek doen. ‘Het gebouw staat er al. Wat tref je aan? Voor welke doelgroep is het gebouwd? Wat zegt het ons vandaag nog? Niet de stenen maken het monument, maar het verhaal van het gebouw.’ Als je begrijpt wat er aanwezig is, kun je ook kijken naar wat er misschien wél weg kan. Die keuze is wat De Jonge studenten wil bijbrengen, juist bij verduurzaming. ‘Niet alles is essentieel voor de betekenis van een gebouw’, meent hij. De wens om kerkgebouwen te verduurzamen is wel goed te verklaren, vindt hij. Kerken zijn doorgaans met zorg ontworpen. Voor een architect was het ooit een bijzondere opdracht. De blijvende waardering voor
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
‘Niet de stenen, maar het verhaal’
deze kerkgebouwen zorgt ervoor dat je ze langer wilt blijven gebruiken en dus wilt verduur zamen. Ook in deze tijd van ontkerkelijking.’
Warme kussens De Jonge durft wel vraagtekens te zetten bij de manieren om oude kerken duurzaam te maken. ‘Je zou je kunnen afvragen hoe zinvol het is om overal met dubbelglas en piepschuim te gaan isoleren. Een oude kerk is als een goede zeilboot. Waarom zou je daar met allerlei ingrepen een motorboot van willen maken? Het gaat om de functie van een gebouw. Je zou ook tijdelijk en heel lokaal kunnen verwarmen in plaats van alles in te pakken. Dat je voetkussens met warme gel uitdeelt aan wie een concert bezoekt of werkt met infraroodstraling. Waar wij bij duurzaamheid ook naar kijken is hoe gebouwen onderling in een netwerk verknoopt kunnen worden. Daar zou je kerkgebouwen bij kunnen opnemen. Dan heb je bijvoorbeeld een gezamenlijke verwarmingsketel in een schoolgebouw staan waarmee je in het weekend de kerk kunt verwarmen.’
Weidse gevoel Uit de onderzoeksopdrachten van zijn studenten blijkt dat de grootte van kerken het lastig maakt om één nieuwe functie te vinden. De Jonge: ‘Studenten willen vanuit circulariteit vasthouden aan de kerkgebouwen en onderzoeken ook combinaties van functies. Dan delen ze een kerk in zones in, soms ook gedeeltelijk met woningen. Maar als je allemaal hokjes timmert raak je het weidse gevoel van het gebouw kwijt. Je moet juist zorgen dat je de essentie van een kerk vasthoudt. De hoogte en de speciale lichtinval maakt een kerk vaak bijzonder.’ Zijn studenten zijn erg bezig met circulariteit en nemen docenten onder vuur als ze niet ver genoeg gaan met verduurzamen. ‘Van alle architectuurstudenten in Delft bekwaamt momenteel ruim twintig procent zich in herbestemmen. Dat was wel eens anders.’
MARTIJN PAULEN DUTCH DESIGN FOUNDATION
WESSEL DE JONGE TU DELFT
perspectief // onderwijs
101
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
Martijn Paulen, directeur van de Dutch Design Foundation, breekt een lans voor de speciale aanpak van ontwerpers. ‘Ze stellen de andere vragen en rekken de context van een vraagstuk op.’ De ontwerpers en kunstenaars die nu afstuderen hoef je helemaal niet te vragen om duurzaam te werken. Martijn Paulen ziet dat ze dat als vanzelfsprekend doen. ‘Tien, vijftien jaar geleden ging het om de identiteit van de ontwerpers. Nu zijn ze veel meer bezig met de vraag “Wat kan ik bijdragen?” En dan kan het gaan om sociale vraagstukken, maar ook om circulair werken.’
Geen oplossingen, maar vragen In elk ontwerpteam bij de kerken prijsvraag zit heel bewust ook een ontwerper of kunstenaar met een eigen inbreng. ‘Ontwerpers bedenken niet direct oplossingen, ze beginnen met vragen stellen’, legt Paulen uit. ‘En ze stellen de ándere vragen. Ze rekken de context op van een vraagstuk en ze reframen het vraagstuk zelfs.’
‘Ontwerpers stellen de ándere vragen’
Lenigheid van denken
Vaste patronen loslaten
De kwaliteiten van de ontwerpers en een bepaalde lenigheid van denken is volgens de design deskundige bijna onmisbaar bij het verduurzamen van iconische stadskerken. ‘Die ontwerpen van eeuwen geleden vormen een vruchtbare grond waarop ontwerpers nieuwe ideeën kunnen zaaien. Ze verbeelden verhalen die er nog niet zijn, ze kijken naar mogelijke toekomsten. Werken met die bestaande kerkgebouwen, ontworpen door iemand anders, is misschien nog wel interessanter dan beginnen op een blanco vel papier.’
Die combinatie van vakwerk met innovatieve materialen zou ook een van de oplossingen kunnen zijn voor duurzamere kerk gebouwen. ‘De oude kerken zijn zo charmant en beeldbepalend, je hart breekt als er één wordt afgebroken.’ Paulen is hoopvol dankzij alle nieuwe mogelijk heden, maar tegelijkertijd ook realistisch. ‘We zien nog een flink gat tussen wat al kan, wat de visionairs laten zien, en wat we massaal toepassen. De bouw wereld is traditioneel. Beton en staal kennen ze, dat is veilig. Het is moeilijk om vaste patronen los te laten. Om vanuit ontwerp te vernieuwen moet je een ingang hebben en lef.’
Nieuwe materialen Paulen ziet dat er vanuit de ontwerpwereld volop initiatieven zijn rond nieuwe duurzamere materialen. ‘Neem houtbouw. Dat is tegenwoordig een serieus alternatief in de bouw en veel duurzamer dan beton en staal.’ Voor het verduurzamen van gebouwen die er al staan kan dat winst opleveren. ‘Dat laat bijvoorbeeld het project Slotlab zien.’ Bij Slotlab wordt het oude Slot Schaesberg in Landgraaf volledig opnieuw opgebouwd onder leiding van Simone de Waart van Material Sense LAB en Machiel Spaan van M3H Architecten.
perspectief // ontwerp
100
Ook in de 21e eeuw zijn en blijven kerken plaatsen van ontmoeting. Om religie te beleven en tradities te vieren, zoals huwelijk en doop. Maar ook steeds meer om andere vormen van cultuur te ervaren: kunst, muziek, debat. In en rond de prachtige kerkgebouwen krijgen deze activiteiten extra glans, en sluiten ze aan in het eeuwenoude verhaal dat rond die kerk is ontstaan.
Kerkdienst in de Sint Bavo Kathedraal in Haarlem, 2016. Foto: Patrick van Katwijk/Hollandse Hoogte.
Amsterdam Art 2021, ‘Here is where we meet’, Oude Kerk Amsterdam. Foto: Almicheal Fraay.
Hammond-orgel project ‘Orgel Vreten’ tijdens het Schnitgerfestival in de Der Aa-kerk Groningen, 2017.
Haring & Corenwyn Gala in de Pieterskerk Leiden, Foto: Mike van Bemmelen.
Naarden The Art Fair in Grote Kerk Naarden, 2018
Componist/muzikant Martijn Comes voert zijn compositie ‘Time’ uit in de Stevenskerk Nijmegen tijdens het RE:VIVE and Rewire Festival voor het project Kerk en Kunst, 2019. Foto: Monique van der Steen
110
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021
De ontwerpprijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid is een initiatief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (programma Toekomst Religieus Erfgoed en programma Erfgoed en Duurzaamheid) en het Atelier Rijksbouwmeester. De prijsvraag is vormgegeven en georganiseerd door deze organisaties samen met Architectuur Lokaal. De anamneses, met quickscans van verbruik en gebruik van de deelnemende kerken, werden opgesteld door het adviesbureau De Groene Grachten.
Dankwoord De prijsvraag was niet mogelijk geweest zonder de constructieve deelname van de negen kerken en een betrokken jury. Tenslotte moeten ook alle 37 initiële inzenders bedankt worden voor hun inzendingen. Alhoewel uiteindelijk slechts drie teams geselecteerd zijn om hun visie uit te werken, bleek uit alle inzen dingen creativiteit, innovatief denken en een grote betrokkenheid met zowel het onderwerp duurzaamheid als met de monumentale kerkgebouwen. Dank allen. Colofon Het magazine Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid is vormgegeven door grafisch ontwerpbureau En Publique. De fotografie is verzorgd door Arjan Bronkhorst, tenzij anders aangegeven. De afbeeldingen van de zes visies en drie ontwerpen zijn afkomstig van de deelnemende teams. Productie was in handen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Overige informatie Foto’s pagina 6 t/m 11: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort/NK1869/VE-2563/NK2503/AO-070/AA5672
.
112
Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021