Sublieme schoonheid kerken

Oktober 2021 | Uitgave naar aanleiding van de ontwerpprijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid

1

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

SUBLIEME SCHOONHEID SUBLIEME DUURZAAMHEID

Ideeën voor een duurzame toekomst van iconische kerkgebouwen

INHOUDSOPGAVE Voorwoord: Het verlangen Kerken door de eeuwen heen Inleiding: Poëzie en Techniek Even voorstellen: De jury

4 6 12 14

Thema’s // Opgaven kerken // Ontwerpen 18 Thema 1 // Binnenklimaat Pieterskerk Leiden Stevenskerk Nijmegen Academiehuis Grote Kerk Zwolle Team 01: Stof tot nadenken

20 22 26 28 30

Thema 2 // Energiekoppelingen Oude Kerk Amsterdam Der Aa-kerk Groningen Grote Kerk Naarden Team 02: de musica mondana

40 42 44 48 50

Thema 3 // Verbinding met de omgeving Koepelkathedraal Sint Bavo Haarlem Sint Jan Kathedraal Den Bosch Domkerk Utrecht Team 03: Van besloten iconen tot verbindende volkspaleizen

Zes visies De Kerk als Third Place Huis van de Stad Drieslag De Kerk als duurzaam knooppunt Groen Aureool Tot in den Eeuwigheid

82 84 86 88 90 92 94

Een andere benadering van verduurzaming // Vijf perspectieven Patty Wageman // Kerkbestuur Laetitia Ouillet //Energietransitie Bart Krol // Herbestemming Wessel de Jonge // Onderwijs Martijn Paulen // Ontwerp

96 97 98 99 100 101

Kerken in het nu

102

Dankwoord en colofon

110

60 62 66 68 72

Kerken vormen bakens in een wereld van verandering. In de prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid hebben iconische kerken en multidisciplinaire ontwerpteams zich verenigd om tot sublieme vormen van verduurzaming te komen. Een combinatie van poëzie en techniek om deze gebouwen aan te passen aan veranderende gebruikswensen.

4

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

SUSAN LAMMERS, ALGEMEEN DIRECTEUR RCE

FLORIS ALKEMADE, RIJKSBOUWMEESTER

VOORWOORD HET VERLANGEN

5

In Nederland is één procent van de gebouwen een monument. Wij als samenleving hebben uitgesproken dat we deze kleine groep gebouwen bijzonder vinden. Vanwege hun schoonheid, wetenschappelijke waarde of maatschappelijk belang. We spreken af dat we de gebouwen willen koesteren. Dat betekent overigens niet dat we al die gebouwen willen bevriezen in de tijd. Integendeel: ook monumenten worden voortdurend aangepast.

gaat het al snel over emissie, adaptatie, efficiëntie en compensatie. Bij monumenten spreekt men eerder over identiteit, schoonheid, ambacht en betekenis.

Alleen al van de negen in deze prijsvraag deelnemende kerken bestaat zo’n honderd meter archief aan bouwplannen, tekeningen en foto’s. Verandering is dus een constante. Maar met die verandering willen we wel zorgvuldig omgaan.

Wij hopen dat deze benadering leidt tot daadwerkelijke verduurzaming bij de negen deelnemende kerken. Maar meer nog tot een andere kijk op wat de combinatie monument en duurzaamheid vermag. Wij hopen dat er een verlangen is losgemaakt naar meer. Want zoals de Franse schrijver Antoine de Saint Exupéry al schreef: wie een schip wil bouwen, roep dan geen mannen en vrouwen bij elkaar om hen bevelen te geven, om ze elk detail uit te leggen, om ze te vertellen waar ze alles kunnen vinden. In plaats daarvan, leer ze te verlangen naar de enorme eindeloze zee.

Verduurzaming is zo’n ingrijpende verandering. Ook monumenten­­ eigenaren willen graag verduurzamen. Om een bijdrage te leveren aan de klimaatverandering én omdat het bijdraagt aan het gebruikscomfort en de exploitatie. Maar de wereld van de verduurzaming en de wereld van het monument vinden elkaar nu nog niet altijd. Bij verduurzaming

De prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid tracht een brug te slaan tussen beide werelden, door een andere manier van denken te introduceren. Door interdisciplinaire teams van ontwerpers en experts uit te dagen hun verbeelding aan het werk te zetten. Door de bijzondere schoonheid van de monumentale kerken als vertrekpunt te nemen, en tegelijkertijd naar verduurzamingsoplossingen te zoeken die eveneens subliem van aard zijn. Juist de poëzie van de gebouwen in combinatie met de schoonheid van de techniek creëert immers nieuwe kansen. Die oplossingen hoeven niet ingepast of weggemoffeld, maar mogen als ingrepen juist zichtbaar zijn en hun eigen kwaliteit toevoegen.

Floris Alkemade, Rijksbouwmeester Susan Lammers, Algemeen directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Door de eeuwen heen hebben kerken een centrale rol gespeeld in de gemeenschap. Ze wijzen ons de weg in wat goed leven is. Het zijn plekken van bezinning waar het geloof gevierd wordt, waar ontmoeting plaatsvindt, waar gesproken en geluisterd wordt. Kerken vormen bakens in een wereld van verandering.

Schilderij ‘Gezicht op Nijmegen’ (met daarop de toren van de Stevenskerk), Leickert, C.H, 1891.

Tekening van het interieur van de Pieterskerk Leiden, gezicht in het koor, naar tekening van Haverkamp.

8

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Schilderij ‘Interieur van de Oude Kerk te Amsterdam’, E. de Witte, 1659.

9

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

10

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

11

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Kopergravure ‘Den Dom of te St. Martens kerck en tooren binnen Utrecht ano. MDCLX’, C. Allard, 1660.

Tekening van het interieur van de Koepelkathedraal Sint Bavo in Haarlem: gezicht in het koor, Alexander Oltmans, 1834.

12

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

INLEIDING POËZIE EN TECHNIEK

13

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Negen iconische kerken hebben zich verenigd om

De iconische kerkgebouwen blijken een al

passen aan veranderende gebruikswensen.

tot sublieme vormen van verduurzaming te komen.

even bijzondere energierekening te hebben.

Een ontwikkeling van kennis en inzichten die

Deze kerkgebouwen vertegenwoordigen ieder een

Dit is niet alleen een zware financiële last

veelbetekenend kan zijn voor de hele maat-

uitzonderlijke en sublieme architectonische kwaliteit.

voor de exploitatie waar een oplossing voor

schappij die op dit moment een weg zoekt

Ze tonen wat er mogelijk is als een gemeenschap het

gevonden moet worden. Het is ook een

in de noodzaak om alle aspecten van onze

beste wat ze in zich heeft, verenigt en naar boven

uitdagende opgave om te onderzoeken of

manier van leven te verduurzamen.

haalt. De prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme

het mogelijk is om tot een uitzonderlijke

Hoe kunnen we onze levens zo inrichten dat

duurzaamheid heeft eenzelfde doel: het beste wat we

vorm van verduurzaming te komen. Het gaat

we geen spoor van verwoesting achterlaten?

als gemeenschap te bieden hebben naar boven halen.

daarbij om een combinatie van poëzie en

Maar nu in het licht van de verduurzamingsopgave.

techniek om deze kerkgebouwen aan te

Moed, empathie en handelen Het gedicht ‘The Hill We Climb’ van Amanda Gorman eindigt met de zinsnede ‘The new dawn blooms as we free it | For there is always light | If only we are brave enough to see it | If only we are brave enough to be it’. In dat licht gezien is ook de verduurzaming een opgave die vraagt om een combinatie van moed, empathie en handelen. De noodzaak om te verduurzamen wordt door de kerken zelf, als onderdeel van onze samen­ leving, gevoeld en begrepen. Het leidend inzicht is dat een kerkgebouw staat voor geestelijk leven in de breedste zin van het woord. Het besef ook, dat hier de liefde en kwaliteit waarmee die plek is vormgegeven een voorbeeld biedt. Vanuit dit gedachtegoed dient zich een richting voor de verduurzaming aan: het is niet het kerkgebouw dat verwarmd moet worden – die grote monumentale gebouwen in hun geheel verwarmen of isoleren is niet altijd nodig of zinnig – het zijn toch vooral de mensen zelf die verwarmd moeten worden. Kan vanuit dit inzicht – met gelijktijdig een technische én een religieus-culturele lading – op een heel andere manier naar andere en meer lokale manieren van verwarmen gekeken worden, ander ‘meubilair’ ontworpen worden, of een deel van het gebouw beschut worden?

Drie duurzaamheidsthema’s De verduurzamingsopgave in deze prijsvraag is gevat in drie thema’s: nadenken over het gebruik en comfort van de binnenruimte, onderzoek naar energiekoppelingen die met de omgeving mogelijk zijn, en de verbinding tot stand brengen met de omgeving als een sociale vorm van verduurzaming. Op zoek naar een vernieuwende manier van denken; uiteraard gericht op de specifieke kenmerken en mogelijkheden van de deelnemende kerken. Maar het is nadrukkelijk de bedoeling om tot inzichten te komen die ook voor honderden andere kerken en monumenten in Nederland en daarbuiten kunnen gelden. De ontwerpen kunnen dienen als motor voor breed toepasbare en innovatieve vormen van verduurzaming. In de prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid zijn ontwerpteams gevraagd deze combinatie van poëzie en techniek op te zoeken. Teams die door hun samenstelling laten zien dat zij beschikken over design-, kunst- of interieurontwerpvaardigheid, duurzaamheidsexpertise en kennis van de culturele aspecten van deze monumenten.

De aanpak De prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid is een samenwerking tussen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksbouwmeester, met ondersteuning door Architectuur Lokaal.

Thema Binnenklimaat Team: Bureau Belén, De Groene Grachten, COUP BV i.s.m. Hylkema Erfgoed en Bartenbach Deelnemende kerken: Pieterskerk Leiden, Stevenskerk Nijmegen, Grote Kerk Zwolle.

Ter voorbereiding is door adviesbureau De Groene Grachten van elk deelnemend kerkgebouw een ‘anamnese’ gemaakt van het huidige en toekomstige gebruik van de bestaande ruimtes met bijbehorend energieverbruik. Drie van de kerken zijn nog volop in religieus gebruik, de zes andere kerken worden vooral cultureel ingezet, alhoewel in sommige van die kerken nog wel een enkele keer per week gebedsdiensten gehouden worden. De oproep leidde tot 37 inzendingen, waaruit negen interdisciplinaire teams geselecteerd zijn die een visie opgesteld hebben op de drie thema’s.

Thema Energiekoppelingen Team: ABT, Obscura, i.s.m. Lesia Topolnyk Deelnemende kerken: Oude Kerk Amsterdam, Der Aa-kerk Groningen, Grote Kerk Naarden.

Uiteindelijk heeft de jury hieruit drie teams gevraagd hun visie om te zetten in concrete schetsontwerpen.

Thema Verbinding met de omgeving Team: Braaksma & Roos Architecten B.V, Inside Outside, Antea Group b.v Deelnemende kerken: Koepelkathedraal Sint Bavo Haarlem, Sint Jan Kathedraal Den Bosch, Domkerk Utrecht.

14

15

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Omdat het over negen iconische kerk­ gebouwen gaat, is de jury bovendien aangevuld met deskundigheid op het terrein van de kerk en het kerkgebouw.

CHRISTIEN MEINDERTSMA

PATTY WAGEMAN

Voor de samenstelling van de jury is het spiegelbeeld gezocht aan expertise dat de multidisciplinaire teams in huis hebben: kennis van ontwerp/design, duurzaamheid en erfgoed.

FLORIS ALKEMADE

SUSAN LAMMERS

LAETITIA OUILLET

WILLEM JAN DE HEK

De jury

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De jury heeft de selectie van de teams voor haar rekening genomen, en heeft ook de uiteindelijke drie teams in hun ontwerpproces begeleid.

16

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

JURYLEDEN OVER HUN DEELNAME AAN SUBLIEME SCHOONHEID | SUBLIEME DUURZAAMHEID

‘Ik was enorm benieuwd naar de ideeën die deze prijsvraag zou opleveren. Gelukkig bracht hij een grote diversiteit aan verrassende concepten en oplossingen voor de toekomst van de iconische kerk en haar stad. Het is mooi om te zien hoe de teams zich niet alleen hebben verdiept in de architectuur en het gebruik van het gebouw, maar ook in de ontstaansgeschiedenis en hoe deze zich verhoudt tot de plek waar ze zich bevindt in heden en verleden.’ Patty Wageman, directeur Stichting Oude Groninger Kerken en vertegen­woordiger van het Grote Kerkenoverleg

17

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

‘Energetisch gezien zijn kerk­ gebouwen een ramp. En toch is deze prijsvraag opgezet vanuit de verwachting dat, als het over duurzaamheid gaat, we veel van de sublieme en tijdloze kwaliteiten van deze kerkgebouwen kunnen leren. Alles wat bij deze gebouwen als een probleem naar voren komt, vormt tegelijkertijd de sleutel tot nieuwe inzichten en ontwikkelingen waar ook andere kerkgebouwen baat bij zullen hebben. En in het verlengde daarvan kunnen de inzichten die we hier verwerven een wezenlijk nieuw spoor toe­ voegen aan het streven naar duurzaamheid in de breedste zin van het woord.’ Floris Alkemade, Rijksbouwmeester

‘Onze opdracht als RCE is om de toekomst een verleden te geven en het verleden een toekomst. Deze prijsvraag gaat precies daar over: een duur­zame toekomst bieden voor de­ze iconische en historische gebouwen.’ Susan Lammers, directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

‘Rust, ruimte en bezieling… Als theoloog en architect weet ik uit ervaring hoe eeuwen­oude kerkgebouwen je even op kunnen tillen uit de alledaagse hectiek. Het zijn oases in de stad die juist voor komende generaties van grote betekenis kunnen zijn.’ Willem Jan de Hek, dominee Protestantse Wijkgemeente Jacobikerk Utrecht

‘Een kerk is een vreemd object in een stad: meestal middenin, imposant en veelal leeg. Tenminste, zo lijkt het. Maar een kerk herbergt ook eeuwen aan geschiedenis, graven, de hoop en het verdriet van vele individuen. Comfort terugbrengen, duurzaamheid borgen zonder de integriteit van de kerk te schenden, een fantastische opgave.’ Laetitia Ouillet, voorzitter van energiecoöperatie De Windvogel

18

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

THEMA’S // OPGAVEN KERKEN // ONTWERPEN

19

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Alle deelnemende kerken willen graag verduurzamen. En liefst op meerdere aspecten tegelijkertijd. Om de prijsvraag hanteerbaar te maken zijn de behoeften van de kerken gebundeld in drie thema waaraan telkens drie kerken zijn toegewezen. De thema’s zijn binnen­klimaat, energiekoppelingen en verbinding met de omgeving. In dit deel van het magazine worden bij elk thema thema de vraagstukken per kerk beschreven. Vervolgens tonen de ontwerpteams hoe zij het vraagstuk hebben opgepakt en die aanpak vertaald hebben naar de afzonderlijke kerken. Maar uiteraard zijn de kerken er niet aan gehouden om die ontwerpen ook uit te voeren. De kerken vormen slechts de testcase voor het ontwerp. De ontwerpen nodigen dan ook vooral uit om zelf te reflecteren op de gestelde vragen en de gekozen antwoorden.

20

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

THEMA 1 //  BINNENKLIMAAT: OVER WARMTE EN GEBORGENHEID

21

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De hamvraag voor veel kerken is hoe het gebouw intensiever te gebruiken, liefst in combinatie met het verlagen van de energiekosten en het verhogen van het comfort. Wat vraagt die combinatie tegen de achtergrond van de hoge culturele waarde van de kerken? Veel kerken moeten nu bijvoorbeeld dagenlang opwarmen voordat ze gebruikt kunnen worden. En sommige zijn (deels) zelfs helemaal gesloten in de wintermaanden. Ook hebben ze last van tocht en koudeval langs de ramen of zijn ze juist veel geld kwijt aan energiekosten om het binnenklimaat aangenaam te houden. De ontwerpvraag was dan ook of het mogelijk was ontwerpen te maken die het gebruik kunnen intensiveren en het comfort kunnen verbeteren.

Pieterskerk Leiden Bruto vloeroppervlakte 2.500 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 1,3 x kerk Electra 1,6 x kerk Comfort De kerk beschikt over vloerverwarming, radiatoren en convectoren. Het binnenklimaat is goed te noemen doordat er tochtwerende maatregelen zijn genomen. Het energieverbruik is hoger dan gemiddeld.

Stevenskerk Nijmegen Bruto vloeroppervlakte 2.500m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,9 x kerk Elektra 0,5 x kerk Comfort De kerk is 100 dagen per jaar dicht als gevolg van een gebrekkig binnenklimaat. Op koudere dagen moet de verwarming ruim van tevoren worden opgestookt waarbij er sprake is van koudeval bij de ramen. Er wordt momenteel al gewerkt aan het moderniseren van verwar­ mings­installaties en het isoleren van de zijkapellen zodat die als aparte ruimtes te gebruiken zijn.

Academiehuis Grote Kerk Zwolle Bruto vloeroppervlakte 2.500 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,9 x kerk Elektra 0,4 x kerk Comfort In de zomer heeft de kerk een prettig binnenklimaat. In de winter is het er oncom­ fortabel door kou en tocht. Het Hoogkoor wordt daardoor in de periode van oktober tot en met maart in principe niet verhuurd.

22

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

PIETERSKERK LEIDEN Bouwjaar 1390-1570 | Type kerk Gotische kruisbasiliek | Eigendom/beheer Stichting Pieterskerk Leiden | Doorsnee aantal bezoekers 200.000

De Pieterskerk heeft een Romaanse voorganger uit de 12de eeuw. Die kerk werd in 1121 ingewijd en daardoor bestaat de Pieterskerk in 2021 900 jaar. De stad Leiden dankt haar symbool van de sleutels aan de patroon­ heilige Petrus, die de Pieterskerk haar naam gaf. De Pieterskerk is de oudste parochiekerk van Leiden, nauw verbonden met de universiteit. Ze ligt midden in de stad omringd door andere oude panden. De kerk is bekend vanwege de Bachconcerten zoals de Matthäuspassion en het Weihnachts-oratorium. Ook heeft de

23

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

kerk sterke internationale banden door de connectie met de universiteit en de Pilgrim Fathers. Gebruik De kerk wordt het hele jaar door intensief gebruikt. Tegen betaling kunnen bezoekers de kerk bekijken en een vaste tentoonstelling over de Pilgrim Fathers bezoeken. Daarnaast is de kerk zo’n honderd dagen per jaar in gebruik als evenementenlocatie voor (culturele) activiteiten.

Ambities voor de toekomst De Pieterskerk wil toe naar een hybride situatie waardoor de kerk intensiever gebruikt kan worden. Enerzijds in haar museale functie, anderzijds als evenementenlocatie. Het energiegebruik zal hierop moeten worden afgestemd.

‘Ik zou de Pieters­ kerk graag een publieke plek in de stad willen geven. Nog meer dan nu al het geval is.’ Frieke Hurkmans, Pieterskerk Leiden

24

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

25

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

26

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

STEVENSKERK NIJMEGEN Bouwjaar Midden 13e eeuw | Type kerk Laatgotische kruisbasiliek | Eigendom/beheer Stichting Stevenskerk | Doorsnee aantal bezoekers 132.000

De kerk ligt in het oudste deel en op het hoogste punt van de stad. Ze is omringd door en ligt enigszins verscholen achter andere oude panden. Tijdens bombardementen in de Tweede Wereldoorlog is de kerk beschadigd geraakt. In de jaren na de oorlog is de kerk grondig gerestaureerd en heropend in 1969. Gebruik De kerk is van april tot november de hele week open voor bezoekers. Verder is de kerk ook in gebruik voor

27

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

verschillende evenementen. Op zondagochtend wordt er een kerkdienst gehouden. Ambities voor de toekomst De kerk heeft als ambitie om het verhaal van de kerk in samenhang met het verhaal van de stad te vertellen en beleefbaar te maken. Hiervoor wordt samenwerking gezocht met andere (culturele) instellingen in de stad. Het streven is daarbij om het jaar rond functioneel te kunnen zijn.

‘De kerk vertelt het verhaal van de stad. Maar net zoals de stad zelf, zou het goed zijn als de kerk het hele jaar open zou kunnen zijn.’ Heleen Wijgers, Stevenskerk Nijmegen

28

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

ACADEMIEHUIS GROTE KERK ZWOLLE Bouwjaar 1406-1466 | Type kerk Driebeukige hallenkerk | Eigendom/beheer Stichting Academiehuis de Grote Kerk |

De huidige kerk is gebouwd op de plek waar eerst een kleinere romaanse kerk stond die uit 1040 stamde. Op 17 december 1682 stortte de toentertijd hoogste toren van het land in. Op de plaats van de toren werd in 1686 de achtzijdige consistoriekamer gebouwd waardoor de kerk nu geen toren meer bezit. Het Academiehuis is het grootste rijksmonument van de stad en staat midden in het centrum. De kerk onderhoudt nauwe relaties met de direct omliggende ondernemers en bewoners en is te zien

29

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

als een overdekt plein dat de naastgelegen onoverdekte pleinen verbindt. Gebruik De kerk is vijf dagen in de week geopend voor verschillende activiteiten. Ook vervult de kerk een museale functie.

Ambities voor de toekomst De rol als third place voor de stad is sterk in ontwikkeling en geeft men onder andere vorm door een nieuwe inrichting. De ambitie is een verbindende plek te zijn, een baken in de stad, coöperatief en gericht op crossovers waar het woord, de muziek en de kunst centraal staan. Vandaar de naam Academiehuis: een plek die verbindt, verrijkt en verwondert.

Doorsnee aantal bezoekers 150.000

‘De Grote Kerk kan door haar ligging een belangrijk onderdeel worden van het stedelijk weefsel van de stad.’

foto: Gerard van der Sluijs

foto: Gerard van der Sluijs

Coby Zandbergen, Academiehuis Grote Kerk Zwolle

30

31

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

DEWI KUEN

JILL VERVOORT

PETER OUSSOREN

In 2021 ontstond er een interessante dynamiek, naar aanleiding van de lancering van de prijsvraag. Alle partijen hadden elk vanuit hun werkveld al vaker te maken gehad met het vraagstuk: hoe verhoog je het gebruik van een kerk op een duurzame manier? Door eerdere onderlinge samenwerkingen wisten we gelijk wat we aan elkaar hadden. Met veel enthousiasme en plezier doorliepen we de verschillende fases van de prijsvraag. Om zo te komen tot een oplossing op het niveau van ‘haute-couture met prêt-à-porter potentie’!

LENNEKE LANGENHUIJSEN

HELEEN AGTERHUIJS

BRECHT DUIJF

JASPER VIS

REINOUD PINCE VAN DER AA

Team 01 Stof tot nadenken

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De volgende punten maakten ons een team dat zowel op één lijn zit als complementair aan elkaar is gedurende het hele traject: – We delen dezelfde waarden en voelen het als een belangrijke missie en passie om een bijdrage te leveren aan het vinden van een duurzaam waardevol toekomstperspectief voor kerkgebouwen. – We hanteren alle drie een integrale, multidisciplinaire en cocreatieve werkwijze als uitgangspunt. – We gaan voor een innovatief en ambitieus resultaat.

– We kennen elkaar al langer en ervaren een goede klik in de samenwerking. – We vullen elkaar aan: diep inzicht in kansen en uitdagingen bij het kerkenvraagstuk aan de basis bij COUP en De Groene Grachten; bouwhistorische kennis vanuit Hylkema; en poëzie en verbeeldingskracht als handelsmerk van Belén. – We zijn ervaren op het gebied van ontwerpen voor en bij herbestemming van kerken.

32

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Stadskerken vormen van oudsher een spil. De kerk stond centraal en bijna iedereen was ermee verbonden. Zowel in de maatschappij als in het stedelijk weefsel vormde de kerk een veilige haven. Een bezielde plek, om samen te komen, voor elkaar te zorgen en te bezinnen. Herbestemde kerken zijn hun religieuze betekenis verloren, maar hun geschiedenis niet. We zien het, in een tijd waarin veranderingen elkaar snel opvolgen, als een kans om de ontstane leegte nieuwe invulling te geven. Om in de drukke, compacte stad van vandaag een historische ruimte van relatieve rust te creëren. Waar het comfortabel verblijven is en we kunnen nadenken, reflecteren en aarden.

33

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

STOF tot nadenken borduurt op drie inspiratielijnen voort. 1) We zijn passanten in de tijd. Generatie na generatie zal de kerkgebouwen op eigen wijze willen gebruiken. Als nomaden trekkend door de woestijn, op doorreis, zetten we onze tentjes op. We kruipen daarin bij elkaar om het snel warm te krijgen. We hebben kleinschalige oplossingen van textiel ontworpen. Flexibel inzetbaar, licht, eenvoudig, die de sublieme schoonheid van de gebouwen uit het verleden niet aantasten maar juist versterken. 2) De sublieme schoonheid van paramenten. Liturgische textiele voorwerpen (paramenten), vervaardigd uit wol, linnen, fluweel, goudlaken, vaak rijkelijk versierd met christelijke symbolen en afbeeldingen completeerden eeuwenlang de kerkinterieuren met ‘roerende schoonheidselementen’. Kledingstukken als mantels en tunieken waren zowel functioneel (warm), als een betoverend onderdeel van religieuze vieringen. Die, tezamen met de ruimtelijke ervaring, de orgel­ muziek en gezangen, de afgebeelde en vertelde verhalen, mensen in een andere staat brachten. Uit de alledaagsheid getild. Door een verbinding te maken met dit verleden, brengen we zowel een nieuwe schoonheids- als een nieuwe betekenislaag aan in de kerk, waar de kerkgebruiker van vandaag zich aan kan laven. 3) Selectief en doelgericht verwarmen. Soms willen we de hele kerk gebruiken en soms juist maar een stukje.

Door zo dicht mogelijk bij de kerkgebruikers te compartimenteren is het mogelijk om doelgericht en duurzaam te isoleren en te verwarmen. >>

De prijsvraagopzet vond ik sterk, naast de andere teammotieven. Tegelijkertijd vanuit verschillende perspectieven kijken heeft onze, en ik denk alle, prijsvraag­ uitkomsten werkelijk verrijkt. Stimulerend om de kerken met onze toevoegingen straks echt toegankelijker te maken! Heleen Agterhuis, COUP erfgoed transformatie adviseurs en erfgoedontwikkelaars

Erfgoed biedt basis voor de toekomst. Textiel is een eeuwen­ oude toepassing en toch innovatief. Samen werken aan nieuwe ideeën voor oude problemen is bijzonder inspiratievol! Reinoud Pince van der Aa, Hylkema Erfgoed, senior adviseur

34

35

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Het ontwerp: poëzie en techniek Ons ontwerp bestaat uit een serie moderne ‘paramenten’, waarmee we de mogelijkheid tot een flexibele kerk­ inrichting creëren: ten aanzien van functies, aantallen personen (1-100+) en compartimentering voor verwarming en verlichting. Textiel als medium tussen mens en architectuur, in de volgende vormen: – kazuifel (kledingstuk) – kleine raamtent – kleine kroonluchtertent – kapelgordijn – grote tent – deelgordijn We passen materialen en kleuren toe die zowel qua warmte als akoestiek waarde kunnen toevoegen aan het duurzame concept in hun ‘natuurlijke’ kleuruiting. Basistextielen die van oudsher veel voorkwamen in de kerk: wol (warm en dempend), velour (diep en vallend), linnen (sober en koel). En innovatieve textielen die iets kunnen bijdragen aan de functie en/of sfeer van de kerk: mycelium (zacht en aards), spiegelfolie (spectaculair en isolerend), grafiet textiel (stralingsvrij en anoniem), FeatherSilk (glanzend en bewegend). Waarbij milieu-impact, flexibiliteit en circulariteit een belangrijk afwegingskader vormt.

Textiel als medium tussen mens en architectuur, in verschillende vormen.

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Energie en warmte Door te compartimenteren ontstaat er een meer geïsoleerde ruimte, die doelgerichter te verwarmen is en comfortabeler aanvoelt. Immers, wij, als rond­ lopende kachels, verliezen meer warmte aan koude stenen dan aan textiele materialen. Zo kunnen we een lagere basistemperatuur in de grote ruimte hanteren (max. 15 ºC) of zelfs de rest van de kerkzaal onverwarmd houden. In dat laatste geval kan er tot wel 50% bespaard worden op de gasrekening (afhankelijk van gebruiksfrequentie, bouwkundige staat, installatie en klimaat). Uit berekeningen blijkt het besparings­ potentieel het grootst te zijn bij toepassing van de tentvormen (e.e.a. afhankelijk van textielsoort en aantal mensen in de tent). >>

De nieuwe paramenten spelen met de mogelijkheden die de bestaande architectuur biedt, vanuit het religieuze verleden, zonder deze aan te tasten. De verticaliteit van de constructies, die gericht is op het leggen van een verbinding tussen het aardse, profane en het religieuze, sacrale, blijft in volle glorie aanwezig. Wij laten ons inspireren door het in de religieuze bouwkunst ontwikkelde gespecialiseerde vakmanschap, waarbij de bezoeker fysiek en mentaal in een andere wereld wordt ondergedompeld. >>

Deelgenomen: de toekomst heeft een rijke historie nodig! Peter Oussoren, COUP erfgoed transformatie adviseurs en erfgoedontwikkelaars

De verticaliteit, gericht op het leggen van een verbinding tussen het aardse en het religieuze, blijft in volle glorie aanwezig.

Kerken zijn gebouwen met een ziel. Opgebouwd in vele jaren. We vinden dit heel waardevol en denken graag na hoe we deze middels materiaal en nieuwe invulling nog meer kunnen verrijken. Lenneke Langenhuijsen en Brecht Duijf, Belén, ontwerpers

36

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

37

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

38

39

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Let op, in de praktijk zal de netto besparing lager uit kunnen vallen. Dit komt omdat we de exploitatie van de kerk verhogen. Waardoor het energiegebruik naar verhouding toeneemt. Relatief gezien is het doel om de warmtevraag per gebruiker te laten dalen. Met andere woorden, we willen meer gebruikers aantrekken en het energiegebruik reduceren. Belevingswaarde De belevingswaarde van kerkgebouwen krijgt door de toevoeging van de moderne paramenten ook een extra dimensie. We creëren contrasten; tussen steen en textiel, hard en zacht, compromisloos en flexibel. Deze contrasten zullen bezoekers prikkelen en aan­ zetten tot vragen en overdenkingen over de prachtige kerken. Tegelijkertijd laten de textiele vormen het gebouw en de sublieme schoonheid daarvan zichtbaar onaangetast. Hierdoor zal er weinig gevoelsmatige weerstand worden opgeroepen bij stakeholders, in relatie tot de architectuur, die bedoeld is om generatie op generatie door te geven. Exploitatie Door op maat te compartimenteren wordt het mogelijk om doelgericht te verwarmen en comfortzones te creëren, passend bij de verschillende functies. Door de flexibiliteit van dit systeem zit een kerkeigenaar niet vast aan één of een beperkt aantal functies. Dit betekent voor de exploitatie een hogere bezettingsgraad, wat tot meer inkomsten kan leiden. >>

Veel kerken worstelen ermee: de energierekening stijgt terwijl de exploitatie daalt. De prijsvraag vormde de uitgelezen kans om dit vraagstuk af te stoffen. Samen winden we er (g)een doekjes om! Jill Vervoort, Jasper Vis, De Groene Grachten, adviseurs duurzaamheid

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Sublieme toepassingen Academiehuis Grote Kerk Zwolle wil met kazuifels, kleine kroonluchtertenten en deelgordijnen meerdere kleine en middelgrote activiteiten naast elkaar kunnen organiseren en zo gedurende de hele week een bruisende ontmoetingsruimte zijn. Conservatorium­ studenten kunnen repeteren met publiek, door een deelgordijn afgeschermd, terwijl er een yogaklas plaats vindt in de kroonluchtertent. De dag erna is er een congres en fungeren de kroonluchtertenten als breakoutrooms. De Pieterskerk Leiden richt(te) zich vooral op grote evenementen en wil wellicht meer diversificeren na de coronaperiode. Het team ziet kansen en experimenteert graag met een grote tent boven het koor als pop-up café of studeerplek. Serene meditatieruimten en een feestelijk middelpunt voor het 750-jarig bestaan van de Stevenskerk in Nijmegen maken we mogelijk met kleine raamtenten en een fonkelende kroonluchtertent van spiegelfolie. In de Stevenskerk is iedereen welkom om binnen te lopen of een activiteit te ontplooien, de tenten zijn naar wens inzetbaar. Zijn ze niet nodig, of staan ze in de weg? Dan klap je ze op of schuif je ze aan de kant, waar ze, ook niet in gebruik, een mooi geheel vormen met de sublieme architectuur van de kerk. ||

De textiele vormen laten het gebouw en de sublieme schoonheid daarvan zichtbaar onaangetast.

Door de flexibiliteit van het systeem zit een kerkeigenaar niet vast aan één of een beperkt aantal functies.

Idealiter zie ik kerkgebouwen in de toekomst als inclusieve en veelzijdige plekken van samenkomst. Ik hoop dat STOF TOT NADENKEN hieraan bijdraagt. Dewi Kuen, COUP erfgoed transformatie adviseurs en erfgoedontwikkelaars

40

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

THEMA 2 //  ENERGIE­ KOPPELINGEN: OVER DE KUNST VAN HET VERBINDEN

41

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Kunnen kerken zelf een energiebron worden of participeren in een groter stedelijk netwerk van verduurzaming? Daarnaast hebben kerken grote daken waar veel hemelwater van afkomt. Zou dat water kunnen worden hergebruikt? Een aantal kerken staat dicht bij een gracht: liggen hier interessante koppelings­mogelijkheden? De specifieke ontwerpvraag was hier dan ook: kom tot ontwerpvoorstellen die ingaan op het lokaal opwekken van energie en/of het uitwisselen van energie c.q. het opvangen van water ten behoeve van de directe omgeving.

Der Aa-kerk Groningen Bruto vloeroppervlakte 1.750 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,8 x kerk Electra 0,5 x kerk Comfort Zowel ’s winters als zomers kan het koud zijn in de kerk waardoor het gebouw in de winter minder gebruikt wordt. De tochtportalen hebben een deel van de comfortklachten weggenomen.

Grote Kerk Naarden Bruto vloeroppervlakte 2.000 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 1,3 x kerk Electra 1,0 x kerk Comfort Door de combinatie van recent gemoderniseerde luchtverwarming en vloer­ verwarming is de kerk goed warm te krijgen. Doordat ook verse lucht wordt toegevoerd is het binnenklimaat goed te noemen.

Oude Kerk Amsterdam Bruto vloeroppervlakte 2.850 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,3 x kerk Electra 1,5 x kerk Comfort De kerkzaal is onverwarmd; de overige ruimtes zijn wel verwarmd. Er is sprake van warmtelekken tussen de grote kerkruimte en de zijruimtes en bijgebouwen. Het lichtplan is in 2019 vervangen door een nieuwe ledinstallatie.

42

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

OUDE KERK AMSTERDAM Bouwjaar 1306, uitgegroeid tussen 14e-16e eeuw | Type kerk Zaalkerk die uitgebreid is tot hallenkerk met meerdere beuken | Eigendom/beheer Stichting Oude Kerk | Doorsnee aantal bezoekers 135.000

De Oude Kerk van Amsterdam staat voor verbinding en controverse, traditie en vernieuwing. De kerk heeft faam als kunstlocatie waar kunstenaars vragen van deze tijd onderzoeken en toont een deel van de oudste geschiedenis van de stad. Door het samenbrengen van erfgoed en hedendaagse kunst voegt de Oude Kerk nieuwe pagina’s toe aan de (kunst)geschiedenis en betrekt zij mensen met uiteenlopende achtergronden en interesses. De kerk ligt midden in de rosse buurt die toeristisch overlopen wordt, en bevindt zich ook in een beschermd stadsgezicht met een Unesco-label.

‘Misschien weerspiegelt het amalgaam van gebouwen aan en rondom de kerk wel onze complexe relatie met de stad. Het toont echter ook onze verbinding met de stad.’ Emma van Oudheusden, Oude Kerk Amsterdam

43

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Gebruik De kerk heeft een culturele functie als podium voor hedendaagse kunst en muziek voor lokale en (inter)nationale bezoekers. Daarnaast is de kerk een museum dat alle dagen te bezoeken is. Elke zondag is er bovendien een eredienst door de Oude Kerk Gemeente. Ambities voor de toekomst De stichting heeft twee belangrijke pijlers: het monument onderhouden en voor het publiek ontsluiten door

middel van kunst en erfgoed. De kerk doet daarnaast nog dienst als kerk voor de eredienst. Er staat een aantal onderhoudsacties op de agenda die zich mogelijk lenen voor een verduurzamingsslag. Ook is er een lokaal initiatief genaamd Green Light District waarmee de buurt geactiveerd en geïnspireerd wordt om te verduurzamen, waardoor er wellicht kansen liggen voor verbindingen op buurtniveau. Er ligt ook een ambitie bij de kerk om aan eigen energieopwekking te werken.

44

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

DER AA-KERK GRONINGEN Bouwjaar 1425-1492 | Type kerk Hallenkerk | Eigendom/beheer Stichting Oude Groninger Kerken

De kerk ligt in het midden van de stad en is daardoor een perfecte plek voor ontmoeting. De sacristie is gebouwd rond 1500. De verdieping en aanbouw zijn in de 17e eeuw geplaatst. De consistorie aan de noord­ zijde is in 1950 gebouwd, als vervanging van een houten consistorie uit 1906. De kerk is begin 21ste eeuw gerestaureerd. Hierbij is de entree vernieuwd en zijn er verbouwingen geweest voor toiletten en een ruimte voor de horeca.

45

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Gebruik De kerk wordt momenteel het hele jaar door verhuurd voor concerten, evenementen en exposities en profileert zich vanuit haar unieke geschiedenis als plek voor ontmoeting en brenger van kunsten. Ambities voor de toekomst De Der Aa-kerk heeft de wens de exploitatie sterk te verbeteren. Momenteel wordt de ruimte vooral verhuurd voor evenementen zoals concerten en

kortdurende exposities zonder dat er echt samenhang is met het karakter en verhaal van de kerk. De wens is om over te gaan naar eigen programmering met vaste exposities en passend continue gebruik van het gebouw. Hiervoor is het idee om permanente horeca in de kerk te vestigen en waar mogelijk de nu nog verhuurde aanbouwen in de toekomstplannen een plek te geven. Een van de duurzaamheidsvragen is of er koppelingsmogelijkheden zijn met de omgeving, bijvoorbeeld ten aanzien van de opvang van het hemelwater.

‘We gaan de kerk voortaan meer zelf programmeren. Verbinding met de stad staat daarbij centraal.’ Patty Wageman, Der Aa-kerk Groningen

46

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

47

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

48

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

GROTE KERK NAARDEN Bouwjaar 1455-1518, kerktoren is ouder | Type kerk Laatgotische basiliek | Eigendom/beheer Stichting Grote Kerk Naarden | Doorsnee aantal bezoekers 50-60.000

De Grote Kerk Naarden ligt midden in de vesting Naarden met haar karakteristieke stervormige wallen en grachtenpatroon. De kerk is gebouwd op de overblijfselen van haar voorganger waarvan enkel de toren is overgebleven. Naast de kerk liggen twee grasvelden met eromheen veel monumentale panden die deels in bezit zijn van partijen die zich inzetten voor een duurzaam monumentenbeheer. Het houten tongewelf van de kerk heeft uitzonderlijk intacte 16de-eeuwse beschilderingen die in 2021 van dichtbij te bekijken waren en veel geïnteresseerde bezoekers trokken. De kerk is ook bekend vanwege de opvoering van de Matthäuspassion waar een deel van het Kabinet acte de présence geeft. Deze traditie is op 15 september 2021 bijgeschreven in de Nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed. Het gebouw staat bekend om haar uitstraling en sfeer. Er wordt gezegd dat de kerk de mensen ‘omarmt’, ongeacht de grootte van de groep bezoekers.

49

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Gebruik De kerk is in de zomermaanden opengesteld voor bezoekers. Sinds 2020 is er ook een eigen programmering op gebied van erfgoed en muziek. Daarnaast wordt de kerk verhuurd voor zakelijke evenementen en particulier voor huwelijken en uitvaarten. Op zondag zijn er ere­ diensten door de Protestantse Gemeente Naarden. Ambities voor de toekomst De Grote Kerk Naarden wil graag de exploitatie vergroten waarbij de kerk d.m.v. een semipermanente erfgoed­ beleving een eigen verhaal vertelt, afgestemd op andere erfgoedinstellingen in de regio. Muziek blijft naast erfgoed een centrale programmalijn, met een eigen programmering. Er wordt gefocust op zakelijke verhuur die past bij het gebouw. Daarbij wordt samengewerkt met andere zakelijke eventlocaties in het Gooi. Een vraag is of en hoe warmteopwekking verduurzaamd kan

worden in relatie tot de groeiende exploitatiewensen. Liggen er bijvoorbeeld kansen in wisselwerking met de monumentale omgeving of biedt het water uit de omliggende vestinggracht mogelijkheden?

‘De Grote Kerk wordt het baken van Holland genoemd. Eeuwenlang een herkenningspunt en ankerplaats voor velen. Die betekenislagen willen we zichtbaar en toegankelijk maken’ Ellen Snoep, Grote Kerk Naarden

51

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Voor deze opgave stelde ABT voor om samen te werken met Obscura, Katarzyna Nowak (kunstenaar) en haar partner Jens Jorritsma (onderzoeker). Zij hebben de aandacht van ABT getrokken met hun werk waarin de kenmerken van de binnenruimtelijke context centraal wordt gesteld. ABT heeft ook Lesia Topolnyk (onderzoeker) benaderd. Wat ABT in haar werk aanspreekt, is de politieke en democratische betekenis van architectuur, haar multidisciplinaire aanpak en het vermogen om complexe onderwerpen te vatten.

DI FANG

ABT is een gerenommeerd bouwkundig ingenieurs­ bureau en is trots op haar inventieve oplossingen voor de bouwsector. Binnen haar opgaven als constructief, bouwfysisch of installatietechnisch adviseur probeert zij de bakens te verzetten. ABT en de Oosterhoff Groep willen hun kennis en ervaring graag inzetten als springplank voor jonge creatieve talenten. Talenten zowel binnen en buiten haar organisatie.

JENS JORRITSMA

KATARZYNA NOWAK

LESIA TOPOLNYK

ANGELIQUE KAMSTEEG

PETER MENSINGA

Team 02 de musica mundana

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

MARIA SARA DI MAGGIO

50

Binnen ABT is Angelique Kamsteeg benaderd voor haar ervaring met cultureel erfgoed, Maria Sara di Maggio voor haar kennis op het gebied van bouwfysica en installaties en Di Fang voor haar kennis in steden­ bouwkunde. Peter Mensinga adviseert de groep over duurzaamheid en klimaatstrategie. Zo is er een samenwerking ontstaan tussen ontwerpers, onderzoekers, kunstenaars en specialisten op het gebied van cultureel erfgoed, stedenbouwkunde, duurzaamheid en bouwfysica en installaties.

52

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De verduurzaming van de iconische kerken van Nederland vraagt om oplossingen die voorbij de functionele eisen gaan om energiezuiniger te worden. Het vraagt om een dynamisch ontwerp dat inspeelt op de wensen en ambities van de kerk­ eigenaren, het gebruik, de monumentale waarden gekoppeld aan huidige sociaal-maatschappelijke vraagstukken. In onze visie voor de prijsvraag Sublieme schoonheid, Sublieme duurzaamheid verbeelden we de kerk als een metabolische bron. De kerk wordt een bron van continue uitwisseling van stromen die vanuit haar interieur tot op stedelijk niveau reiken, van buiten naar binnen en vice versa. De kerk als bron voor energie, water, temperatuurwisseling, schone lucht, voedsel, activiteiten, recreatie, en inspiratie. Maar ook een bron van maatschappelijke en lokale regeneratie, een plaats voor ontmoeting en ontdekking. We zoeken de grenzen van onze verbeelding op met deze transformatie. We stellen ons de vraag: “Wat kunnen we toevoegen aan deze monumentale stadskerken zodat ze een verrijking zijn van sublieme schoonheid en sublieme duurzaamheid waardoor de kerken een meer centrale plek krijgen in onze samenleving?”

53

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Met dit ideaalbeeld bezochten we De Grote Kerk in Naarden, de Der Aa-kerk in Groningen en de Oude Kerk in Amsterdam. Tijdens deze bezichtigingen is ons verteld over de geschiedenis van de kerken, de symbolische betekenissen, de restauraties, de modernisering van het klimaatsysteem, de wensen en ambities van de kerken. We werden uitgenodigd om de onzichtbare delen van de kerken te bezoeken. In Naarden hebben we de geschilderde tongewelven van dichtbij gezien, in Groningen zijn we over de massieve tongewelven heen gelopen en in Amsterdam hebben we daken van de Oude Kerk beklommen. Om onze ambities te realiseren op een manier die het bestaande erfgoed respecteert en waardeert zien we de noodzaak om de kerken uit te breiden met een nieuw volume. Het concept van een serre aan de zuidzijde van de kerk geeft ons de mogelijkheid om dit waar te maken. Een transparante ruimte met een kenmerkend eigen klimaat, die een bijdrage levert aan het binnenklimaat van de kerk, die een bron is van voedsel en energie en onderdeel is van het water­ managementsysteem. Een preliminaire thermische berekening na het eerste bezoek aan de kerken leverde een volume op met een gevel van ongeveer 10 x 20 meter. Ruimtelijk, zowel stedelijk als architectonisch, blijkt dit intuïtief goed te passen. Daarmee zijn de contouren van het sublieme paviljoen vastgelegd.

De opdracht spreekt me veel aan omdat het een uitdaging is om een ‘sublieme oplossing’ te vinden in het verduurzamen van monumentale kerken. Het is altijd een moeilijke opgave omdat er geen standaardoplossing is, maar er moet gezorgd worden voor een balans tussen oud en nieuw/technologie en esthestisch. Het is essentieel dat de kerken voldoen aan de hedendaagse standaard, zodat ze een nieuw leven kunnen leiden in de hedendaagse samenleving. Ik ben blij dat ik mijn steentje hieraan kan bijdragen. Di Fang, ontwerp coördinator ABT

De architectuur en ruimtelijke taal van het paviljoen is per kerk onderzocht in de relatie tussen vorm, schaal, beleving en ligging ten opzichte van de kerk(en). De genius loci, bepaalt door de geschiedenis, architectuur, directe omgeving en de cultuurhistorische waarden, vraagt voor een unieke uitwerking. Zo komen we uit op drie kerken met drie unieke uitwerkingen. >>

inspiratie in iconische vormentaal

een transparant kerkpaviljoen

een comfortabel binnenklimaat

een functionele schil

54

55

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De massa’s en de leegtes, de zichtbare en onzichtbare delen van de kerk vormen onderdeel van het ruimtelijk concept. Karakteristieke architectonische elementen – zoals de kapellen, de kerktoren, of de zijbeuken – vormen de iconische vormentaal van het paviljoen. Dit wordt op een hedendaagse wijze geïnterpreteerd door de toepassing van moderne, doorzichtige materialen. De verhoudingen respecteren het bestaande waardoor er een totaal harmonisch ensemble ontstaat tussen deze elementen. >>

A unique opportunity to interpret architecture from a distant era to demanding future climate needs for the contemporary audience. With personal fascination of mass and void forms, the language of the interventions was defined. Architectural sublime of the monument was recognized and expressed in a modern skin.

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Het paviljoen is in lagen opgebouwd met verschillende verdiepingen. Het bestaat uit een transparante binnenkern (sociale ruimte) met daaromheen een transparante huls. De huls beschermt de kern tegen extreme weersomstandigheden. In de zomer wordt uit deze tussenruimte warmte geoogst voor koude dagen. In deze klimaatruimte groeien planten voor voedsel en wordt lucht gezuiverd. >>

Kick-off voor samenwerking, tussen talenten van ABT/ Oosterhoff en jonge talentvolle architecten, die de naam Springplank heeft meegekregen. En opnieuw een mooie inhoudelijke uitdaging om duurzaamheid en schoonheid te verbinden. Peter Mensinga, klimaatontwerper/ duurzaamheid-strateeg ABT/Oosterhof

Katarzyna Nowak, architecte, kunstenares OBSCURA

afwatering

afwatering

hemel(s) waterbuffer

hydroponics

hydroponics

kruidengallerij

bassin

aquaduct

aquarium

Acqua mineral

horeca kunstkapel performance

Oude kerk, Amsterdam twee paviljoens, twee nieuwe kapellen

Het watergordijn

De massa’s en de leegtes, de zichtbare en onzicht­ bare delen van de kerk, vormen onderdeel van het ruimtelijk concept.

watergordijn

56

57

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De twee transparante lagen worden voorzien van innovatieve materialen en technieken die meedoen in het regelen van het comfort en energieproductie. Hemelwater wordt opgevangen en opgeslagen in of onder het paviljoen. Warmtepompen en lucht­ behandelingsinstallaties krijgen ook een plek in het paviljoen. Bouwmaterialen met een lage ecologische voetafdruk (minimalisatie materialen en circulair hergebruik) worden gebruikt. De daken van de kerken worden voorzien van een leisteen pv, niet te onderscheiden van traditionele leisteen, die de uitbreiding energieneutraal maakt. De essentie van het sublieme paviljoen is vastgelegd in deze werking – en komt terug in alle paviljoens in alle kerken. >>

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Een persoonlijke fascinatie voor het vertalen van natuurlijke processen naar spectaculaire ruimtelijke ervaringen. En de kans om in het licht van actuele vraagstukken te mogen fantaseren over een klimaat­ bewuste stad, waarbij de rol van een nieuw type sociale ruimte centraal staat.

uitkijkpunt

expo

gewelfschilderijen

Jens Jorritsma, ontwerper, stedenbouwkundige OBSCURA

orgel

‘aureool’

kandelaar

podium

lounge

It was such a brilliant challenge to undertake! The opportunity to explore the future identity of the churches, by bringing together the historical and social value of these monuments with the needs and responsibilities for a sustainable and climate-­ sensible design. Working in such a varied and multiskilled team brought us to consider the many aspects and impacts of each design strategy implemented.

horeca

Maria Sara Di Maggio, building physics engineer ABT

Grote kerk, Naarden Het vrijstaande paviljoen.

Het aureool als uitzichtplatform.

Binnen in de kerken worden stromen en processen zichtbaar en tastbaar gemaakt door middel van een (kunst)installatie.

58

59

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Binnen in de kerken worden deze stromen en processen zichtbaar en tastbaar gemaakt door middel van een (kunst)installatie, een kroonluchter of nieuwe uitzichtplatforms die gevoed worden door het paviljoen. Hierbinnen uit het ontwerp zich in een nieuwe beleving van de kerk waar techniek en poëzie bijeenkomen. Het is een poëtische manifestatie van de relatie tussen het paviljoen met de kerk, tussen techniek en erfgoed, vernieuwing en traditie. Het is een manifestatie van de sublieme schoonheid in sublieme duurzaamheid. >>

Der Aa-kerk, Groningen, paviljoens als zijbeuken.

Als erfgoed bouwkundige ben ik geïnteresseerd in hoe we onze gebouwde omgeving waarderen en betekenis aan geven. Met deze prijsvraag wordt ons gevraagd om het sublieme te vertalen zodat de kerk een nieuwe betekenis krijgt en hopelijk weer een centrale rol in onze samenleving kan hebben. Het vraagt om een balans tussen het bestaande en het nieuwe, traditie en vernieuwing, techniek en poëzie, het zicht­ bare en het onzichtbare. Angelique C. Kamsteeg, erfgoed bouwkundige ABT

vleermuistoren

verticale tuin

Acqua mineral

Met het ontwerp van het sublieme paviljoen worden de Oude Kerk in Amsterdam, de Grote Kerk in Naarden en de Der Aa Kerk in Groningen getransformeerd in een metabolische bron. Een bron waarmee stromen van energie, water, voedsel, verse lucht, liefde, gezondheid, vermaak, vriendschap, familie, gemeenschappen, respect en erkenning doorheen zullen vloeien. Met dit ontwerp willen we bijdragen aan het creëren van veerkrachtige en sociale steden waar de kerk een vernieuwde verbindende rol heeft. ||

I find the Sublime beauty, Sublime sustainability assignment fascinating as it addresses urgent issues which make us rethinking symbiosis between sustainability and design processes, allowing for the non-­ human-centered architecture. It aims to transform former churches into a seed that responds to climate change and bring together different believes, including human- and bio-politics, naturally embedding them within the tissue of the city. Lesia Topolnyk, architect | researcher StudioSpaceStation

Verbinding en beleving.

restaurant

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

kantoor

wintertuin

60

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

THEMA 3 //  VERBINDING MET DE OMGEVING: OVER VLOEIENDE OVERGANGEN

61

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

De meeste kerken bevinden zich in hartje stad en maken al eeuwenlang een centraal onderdeel uit van die stad. Tegelijkertijd lijkt de laatste decennia de vanzelfsprekende betekenis van de kerken voor de stad af te nemen. Zou dat anders kunnen? Liggen er oplossingen in het meer zichtbaar, toegankelijk en beleefbaar maken van het gebouw? De specifieke ontwerpvraag was: kom tot ontwerpvoorstellen voor het verbeteren van de manifestatie van de kerk als vanzelfsprekend, toegankelijk en laagdrempelig onderdeel van het stedelijk weefsel.

Koepelkathedraal Sint Bavo Haarlem Bruto Vloer Oppervlakte 3.300 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,3 x kerk Electra 0,8 x kerk Comfort De kerkzaal wordt normaal enkel verwarmd voor de zondagdienst. Om dit te bereiken wordt de luchtverwarming al op vrijdagochtend ingeschakeld. Ook is er vloerverwarming onder de banken. Er is nauwelijks sprake van tocht doordat de zijdeuren praktisch niet gebruikt worden en de hoofdentree voorzien is van een tochtportaal en een draaideur.

Sint Janskathedraal Den Bosch Bruto Vloer Oppervlakte 4.700 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,1 x kerk Elektra 0,5 x kerk Comfort Momenteel is de kathedraal grotendeels onverwarmd en is er sprake van tocht. Medewerkers en bezoekers zijn hierop ingesteld. Er is geen directe wens om in de nabije toekomst meer te gaan verwarmen. Wel wordt nagedacht om de sacristie, die in de zomer zeer warm kan worden, te gaan koelen zodat deze ruimte meer inzetbaar is.

Domkerk Utrecht Bruto Vloer Oppervlakte 2.700 m2 Energieverbruik t.o.v. gemiddelde kerk Gas 0,9 x kerk Electra 0,4 x kerk Comfort De kerk wordt op temperatuur gehouden door middel van luchtverwarming, vloerverwarming en radiatoren. Het is desondanks moeilijk om de kerkzaal op een comfortabele temperatuur te krijgen en te houden tijdens evenementen of de zondagsdienst.

62

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

KOEPELKATHE­ DRAAL SINT BAVO HAARLEM Bouwjaar 1895-1930 | Type kerk Vijfbeukige kruisbasiliek | Eigendom/beheer Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo | Doorsnee aantal bezoekers 40-50.000

De Koepelkathedraal, ontworpen door J.TH.J. Cuypers, behoort wereldwijd tot de top vijf van iconische kerken die gebouwd werden tussen 1850 en 1950. De andere kerken zijn de Sagrada Familia in Barcelona, de Sacré-Coeur in Parijs, Westminster Cathedral in Londen en de Basiliek van Koekelberg in Brussel. De architect heeft in z’n ontwerp bewust ruimte gelaten om kunstenaars door de tijd heen het gebouw verder te laten verfraaien en voltooien. Dit proces is nog steeds gaande. Inmiddels hebben meer dan vijftig gerenommeerde Nederlandse kunstenaars aan het

63

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

kerkgebouw meegewerkt. Tussen 2005 en 2016 is de kathedraal grootschalig gerestaureerd. Aan de noordzijde is een bijgebouw gerealiseerd met een sanitaire voorziening. Gebruik Elke dag zijn er een of meerdere vieringen. Daarnaast is de kathedraal als museum permanent opengesteld voor publiek. Ook worden er een paar keer per jaar grote evenementen georganiseerd.

Ambities voor de toekomst De stichting is met name gericht op het in stand houden van het kerkcomplex. Daarnaast is het doel om het bezoekersaantal te vergroten door de museumfunctie uit te breiden. De kerk ligt aan de rand van het centrum met de Leidsevaart als barrière tussen beide in. De vindbaarheid/toegankelijkheid vanuit het centrum van de stad is dan ook een issue. Tegelijkertijd is er de wens om de energiekosten omlaag te brengen en het onderhoud aan de hand van een meerjarig onderhoudsplan uit te kunnen gaan voeren.

‘Een intuïtieve loop vanuit het stadscentrum laat de Koepelkathedraal ontdekt worden.’ Anton Demmers, Koepel­ kathedraal Sint Bavo Haarlem

64

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

65

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

66

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

SINT JAN KATHEDRAAL DEN BOSCH Bouwjaar 380-1517, de kerktoren is uit de 13e eeuw | Type kerk Gotische kathedraal | Eigendom/beheer Parochie Heilige Johannes evangelist | Doorsnee aantal bezoekers 600.00-700.000

De kerk ligt midden in het stadscentrum van Den Bosch, met aan één kant De Parade, een plein in het hart van de stad dat vaak gebruikt wordt voor evenementen. Tussen 1584 en 1622 is een deel van de kerk herbouwd na een grote brand. Het gebouw is in fases tot stand gekomen en vanaf de 20e eeuw wordt er met name restauratief met het gebouw omgesprongen. Napoleon Bonaparte gaf in 1810 de kerk terug aan de katholieken nadat deze 180 jaar in handen van de protestanten was geweest. Het is niet alleen de kathedraal van de bisschop, maar wordt door Bosschenaren gezien als hét icoon van hun stad. Het Mariabeeldje De Soete Lieve Moeder maakt de kathedraal tot een bedevaartsoord. Gebruik In de kathedraal zijn dagelijks twee diensten. De kerk is daarnaast permanent opengesteld voor bezichtiging door parochianen, bezoekers en pelgrimsgangers.

67

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Ambities voor de toekomst Het kerkbestuur heeft in haar visie 2030 vastgelegd dat de Sint Jan (kerk en parochie) een warme, verwelkomende, open en gastvrije geloofsgemeenschap wil zijn. Een geloofsgemeenschap die deel wil uitmaken van de haar omringende – kleinere en grotere – gemeenschap. Het kerkbestuur versterkt graag de banden met de omgeving en ziet voor de kathedraal een verbindende rol waarin openheid en toegankelijkheid centraal bevorderd worden. Het bouwteam van de kerk wil daarbij de mogelijkheden onderzoeken van (experimentele) verduurzaming van de monumentale kathedraal, door o.a. aangepast lichtgebruik en voor­zetramen met fotovoltaïsche cellen. Ook liggen er plannen voor de verbetering van de directe toe­gankelijkheid van de kathedraal.

‘Als geloofsgemeenschap willen we deel uitmaken van de ons omringende gemeenschap. Geestelijk, maar ook fysiek.’ Rutger Jans, Sint Jan Kathedraal Den Bosch

68

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

DOMKERK UTRECHT Bouwjaar 1254 | Type kerk Kruisbasiliek | Eigendom/beheer Protestantse Gemeente Utrecht | Doorsnee aantal bezoekers 400.000-500.000

De Domkerk ligt midden in het dichtbebouwde stadscentrum van Utrecht, eeuwenlang de religieuze hoofdstad van Nederland. De kerk is gelegen aan het Domplein, een plein dat zijn huidige vorm dankt aan de instorting van een groot gedeelte van de Domkerk en de sloop van de Heilig Kruiskapel en Sint-Salvatorkerk. De Domtoren, die als gevolg van de instorting van het middenschip los staat van de kerk, is het iconische beeldmerk van de stad Utrecht. De Domkerk is daarnaast bijzonder doordat de reformatie hier duidelijke nog zichtbare sporen heeft achtergelaten. De bewogen geschiedenis is op allerlei wijzen tastbaar aanwezig.

69

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

Gebruik De kerk is het hele jaar open voor gelovigen en bezoekers. Daarnaast wordt de kerk zo’n tien tot vijftien keer per jaar verhuurd en zijn er tentoonstellingen in de kerkzaal. Bij de openstelling zijn ongeveer tweehonderd vrijwilligers betrokken Ambities voor de toekomst De Domkerk heeft een nadrukkelijke wens om de kerk meer te verbinden met de omgeving. De eigen buitenruimte is echter beperkt. De meeste omliggende grond is in bezit van de gemeente en de binnentuin het Pandhof is

eigendom van de universiteit. Bezoekers van het Domplein ervaren door haar beslotenheid de kerk ook lang niet altijd als bijzonder gebouw waar ze welkom zijn. In de kerk is het door het beperkt aantal aparte ruimtes nu niet goed mogelijk om tegelijkertijd meerdere groepen te ontvangen. De winkel en het café van de Domkerk heeft geen prominente plek en wordt daardoor niet altijd gevonden. Ook is functionele magazijnruimte gewenst. Dit alles met als uitdaging om het sacrale en monumentale van de kathedraal te behouden. De wens is dat zichtbaar blijft wat de kerk kenmerkt: de architectuur, de geschiedenis (het ingestorte middenschip) en de sporen van de Beeldenstorm.

‘Onze kerk staat fier op het Domplein. Wij zoeken echter juist ook vloeiende overgangen richting de stad.’ Frans Ritmeester, Domkerk Utrecht

70

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

71

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

72

Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid // 2021

73

JIP VORSTERMANS KRISTOF HOUBEN

AURA LUZ MELIS

JOHANNA VAN DOORN

De samenwerking van Inside Outside, Antea group en Braaksma & Roos Architectenbureau was evident voor de uitvraag naar een team van poëzie, techniek en schoonheid. Het team is versterkt met Johanna van Doorn voor haar cultuurhistorische kennis en onderzoekende houding. De opgave sprak ons aan omdat de urgentie en maatschappelijke relevantie zeer groot is. Wat kunnen we met deze prachtige beladen bouwwerken die als iconen in het Nederlandse landschap decennia zijn gekoesterd maar de laatste jaren zijn losgeraakt van hun context en hun verbindende kracht zijn verloren? De potentie zagen wij in de verbetering van de aanhechting van kerk en stad, in de vorm van publieke tuinen die rondom de kerken resoneren. Deze toevoeging resulteert in een inclusief, duurzaam en biodivers gebied, waar zowel kerk als stad in de toekomst veel profijt van zullen hebben. De rol van de kerk als open huis krijgt hierdoor een nieuwe betekenis, passend bij de hedendaagse maatschappij.