Rapport BMC ontwikkelingsperspectief museum De Bastei april 2022

Ontwikkelperspectief De Bastei van knelpunten naar kansen

Rapport | 4 april 2022

Partners in verbetering

Ontwikkelperspectief De Bastei van knelpunten naar kansen Rapport De Bastei

| 2 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Inhoudsopgave H1 | Inleiding 1.1 Aanleiding

4 4

1.2 Opdracht en aanpak

5

1.3 Leeswijzer

6

H2 | De Bastei en zijn omgeving 2.1 De Bastei in relatie tot museale en natuureducatieve ontwikkelingen

8 8

2.2 Concurrentiepositie

10

2.3 Gemeentelijke exploitatiesubsidies culturele instellingen Nijmegen

11

2.4 Benchmark

11

2.5 Opgaven voor kleinere en middelgrote musea

12

H3 | Analyse functioneren De Bastei 3.1 Publiekskracht

14 14

3.2 Collectie- en onderzoekskracht

15

3.3 Bestuurskracht

16

3.4 Vastgoed en depotruimte

16

3.5 Bedrijfsvoeringskracht

17

H4 | Samenwerking met Museum Het Valkhof 4.1 Publiek en presentatie, collectiebeheer

20 20

4.2 Paracommerciële activiteiten en interne bedrijfsvoering

20

4.3 Uitwisselen van kennis en ideeën

21

4.4 Vormgeving van de samenwerking

21

H5 | Toekomstperspectieven 5.1 Aanscherpen profiel van De Bastei

23 23

5.2 Scenario small: Belangrijkste knelpunten verhelpen

27

5.3 Scenario medium: De basis op orde

31

5.4 Scenario large: Groei in publieksbereik

33

5.5. Tot besluit

35

Colofon

38

Bijlage 1 Analysedocument functioneren De Bastei

39

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

| 3 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

H1 | Inleiding 1.1 Aanleiding De Bastei, museum voor natuur en cultuurhistorie, is een splinternieuwe publieksvoorziening in de oudste stad van ons land. De Bastei vertelt het verhaal over het leven in, om en aan de rivier en over haar verbondenheid met Nijmegen. Het gebouw is een spannende combinatie van nieuwbouw en historische oudbouw. De Bastei was in vroeger tijden een belangrijk onderdeel van de verdedigingswerken van Nijmegen, gelegen aan de strategische Valkhofheuvel. De Bastei is ‘meer dan een museum’ en presenteert niet alleen de bijzondere geschiedenis van deze plek, maar voert het publiek ook mee naar de landschappelijke kwaliteiten en de gevarieerde flora en fauna van het rivierengebied van de Waal. Het museum doet dat met binnenpresentaties en buitenactiviteiten: ‘wie binnen kijkt, ziet buiten meer’ is het motto van De Bastei. De Bastei beheert de grootste natuurhistorische collectie van Gelderland en is tegelijkertijd een actueel centrum voor natuur en milieu, met aandacht voor de lokale en regionale biodiversiteit en voor de effecten die klimaatverandering heeft op de natuur en op de leefomgeving en de veiligheid van Nijmegen en haar inwoners. De Bastei is in mei 2018 geopend en heeft vanaf het begin veel publiek getrokken. In 2019 heeft het museum 52.000 bezoekers mogen verwelkomen.

De educatieprogramma’s binnen en buiten (onder andere veldlessen) en bewustwordingsprogramma’s zoals Steenbreek (meer groen, minder verharding in de tuin) vormen een wezenlijk onderdeel van De Bastei. In 2020, 2021 en begin 2022 is De Bastei slechts beperkt open geweest vanwege de coronapandemie. Afgezien van de pandemie, is de eerste exploitatieperiode van De Bastei een succes gebleken. Niettemin zijn er ook een aantal knelpunten en kinderziektes aan het licht gekomen waar het museum last van heeft en die om een oplossing vragen. Die knelpunten en kinderziektes hebben vooral betrekking op de organisatie en bedrijfsvoering en de middelen die De Bastei daarvoor beschikbaar heeft: ● De gemeentelijke exploitatiesubsidie voor De Bastei is destijds (2016) vastgesteld op basis van wat het voormalige Natuurmuseum (een voorloper van De Bastei) aan subsidie kreeg. Tijdens de bouw zijn archeologische vondsten gedaan die hebben geleid tot een aanpassing en uitbreiding van het gebouw en de publiekspresentatie, zonder dat de exploitatiesubsidie daarop is aangepast. ● De Bastei ontvangt vanuit verschillende gemeentelijke beleidsprogramma’s subsidie (cultuur en cultureel erfgoed, openbare ruimte). Deels zijn deze subsidies structureel, deels op projectbasis, ook al gaat het om structurele activiteiten. Dat maakt de exploitatie kwetsbaar.

● De Bastei kent een professionele kernorganisatie die geholpen wordt door circa tachtig vrijwilligers en door enkele organisaties waarmee De Bastei een dienstverleningsovereenkomst heeft gesloten voor bepaalde tijd, waaronder Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat.

| 4 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

●

●

Een deel van het personeel heeft een dienstverband op basis van de Participatiewet. Voor een aanmerkelijk deel van de betaalde krachten die werkzaam zijn voor De Bastei bestaat dus geen structurele bekostiging. Om de hoge bezoekersaantallen vast te houden en mogelijk zelfs uit te breiden, moet De Bastei investeren in doorlopende marketingcommunicatie. De middelen daarvoor zijn ontoereikend. De Bastei wil graag meer effort steken in fondswerving en ziet daar goede mogelijkheden toe, maar het ontbreekt aan (middelen voor) een fondswerver.

Ook zijn er bouwkundige knelpunten aan het licht gekomen, waaronder een gebrek aan werken kantoorruimte en aan een externe afvalruimte. Wie verantwoordelijk is voor het onderhoud aan de verschillende bouwkundige delen van het gebouw is tot op de dag van vandaag nog onduidelijk. Verder ligt er het vraagstuk hoe de entree van De Bastei beter zichtbaar gemaakt kan worden. Daarnaast is de depotruimte aan de Derde Walstraat te klein, onveilig voor mens en collectie, en de depotruimte voldoet niet aan de normen voor museaal collectiebeheer. Last but not least is er behoefte aan aanscherping van het museaal profiel en de koers die het museum moet varen. De Bastei is vertrokken als een bundeling van voorheen het Natuurmuseum (natuurhistorie), de publiekstoegankelijke Stratemakerstoren (cultuurhistorie) en een centrum voor natuur en milieu, in combinatie met de functie van een bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer. De gemeentelijke adviescommissie Groei heeft aangegeven dat meer focus wenselijk is. Ook is duidelijk dat er op het punt van de cultuurhistorie van Nijmegen een gedeeltelijke overlap is met het naastgelegen Museum Het Valkhof. Op basis van het meerjarenbeleidsplan 2021-2024 en een eerste verkenning van mogelijke toekomstscenario’s heeft de gemeente besloten de subsidie in 2022 eenmalig met € 200.000,- te verhogen. Voor 2023 en verder moet een nieuwe aanvraag worden ingediend.

Met de gemeente is afgesproken dat De Bastei een onafhankelijk adviseur in de arm neemt om te komen tot een objectivering van die aanvraag, waarbij een ontwikkelperspectief voor De Bastei wordt aangereikt in de vorm een aantal toekomstscenario’s.

1.2 Opdracht en aanpak Ons bureau BMC heeft de opdracht gekregen om het functioneren van De Bastei te analyseren en toekomstscenario’s op te stellen. Parallel hieraan is de opdracht verleend om de samenwerkingsmogelijkheden tussen De Bastei en Museum Het Valkhof te verkennen. Deze rapportage heeft betrekking op de eerste opdracht; over de verkenning van de samenwerkingsmogelijkheden tussen De Bastei en Museum Het Valkhof wordt afzonderlijk gerapporteerd. Wel zijn de belangrijkste inzichten uit het onderzoek naar samenwerkingsmogelijkheden in deze rapportage over De Bastei verwerkt. De opdracht om het huidige functioneren van De Bastei te analyseren en toekomstscenario’s op te stellen hebben wij uitgevoerd in de periode januari - maart 2022. Opdrachtgever van dit onderzoek is de directeur-bestuurder van De Bastei. De uitvoering van de opdracht is financieel mogelijk gemaakt door de gemeente.

| 5 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

De opdracht is uitgevoerd door een onderzoeksteam bestaande uit Karin Kievit (BMC), Marco van Vulpen (BMC) en Toine van Helden (De ratio van cultuur). Voor dit onderzoek hebben we een groot aantal financiële en beleidsmatige documenten bestudeerd en hebben we gesprekken gevoerd met sleutelpersonen uit de organisatie van De Bastei. Ook hebben we gesprekken gevoerd met de Raad van Toezicht (RvT) van De Bastei en met ambtelijk vertegenwoordigers van de gemeente. Bij de analyse van het huidige functioneren van De Bastei hebben we gebruikgemaakt van de door ons ontwikkelde Culturele Waardenkaart. De Culturele Waardenkaart is een model dat het mogelijk maakt om: ● de kracht van een culturele organisatie in beeld te brengen door de functie en het profiel van de organisatie vast te stellen; ● het culturele en het zakelijk functioneren door te lichten; ● het gesprek te voeren over het actuele prestatieniveau, de sterke en minder sterke punten van het functioneren, de kansen en risico’s, de wenselijke ontwikkeling en de prioriteitstelling binnen de strategische koers; ● eventuele verbeterplannen op te stellen en daar afspraken over te maken, al dan niet in de vorm van een dashboard. De Culturele Waardenkaart bestaat uit onderling samenhangende waarden die elk een aantal succesfactoren kennen.

Elke succesfactor is voorzien van een reeks aandachtspunten met op verschillende onderdelen mogelijkheden tot benchmarken binnen de eigen branche.

1.3 Leeswijzer We beginnen deze rapportage met een globale omgevingsanalyse, waarin we De Bastei plaatsen in het museale landschap van de regio en in het kader van landelijke ontwikkelingen in de museumsector (hoofdstuk 2). Ook gaan we in dat hoofdstuk in op de benchmark die we hebben uitgevoerd naar een aantal min of meer vergelijkbare musea en geven we een overzicht van de exploitatiesubsidies die de gemeente Nijmegen op het gebied van cultuur en erfgoed verstrekt. In hoofdstuk 3 presenteren we de uitkomsten van onze analyse van het huidige functioneren van De Bastei, in de vorm van conclusies en aanbevelingen. Dat doen we onder verwijzing naar de bijlage Analysedocument functioneren De Bastei, een omvangrijk document waarin we aan de hand van de Culturele Waardenkaart op alle onderdelen van het museumbedrijf de feiten op een rij hebben gezet en hebben aangegeven wat er wel of niet goed gaat en welke kansen en bedreigingen we zien. In hoofdstuk 4 gaan we in op de mogelijkheden die we zien voor meer samenwerking tussen De Bastei en Museum Het Valkhof. Dit doen we onder verwijzing naar de afzonderlijke rapportage die hierover zal verschijnen. In hoofdstuk 5 komen we alles overziend met een voorstel voor aanscherping van het museale profiel van De Bastei en schetsen we drie toekomstscenario’s. Deze toekomstscenario’s verschillen in ambitieniveau.

Bij elk scenario geven wij aan welke maatregelen daarbij horen en wat daarvan globaal de financiële consequenties zijn.

| 6 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

| 7 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

H2 | De Bastei en zijn omgeving In dit hoofdstuk beschrijven we De Bastei in de context van museale en natuureducatieve ontwikkelingen (2.1) en van concurrerende aanbieders van musea en erfgoedorganisaties in de regio (2.2). Ook geven we een beeld van de exploitatiesubsidie van De Bastei in verhouding tot die van culturele instellingen in Nijmegen (2.3) en gaan we in op de benchmark die we hebben uitgevoerd naar min of meer vergelijkbare musea (2.4). Afrondend geven we een overzicht van ontwikkelopgaven zoals de Raad voor Cultuur en landelijke Museumvereniging die zien voor kleinere en middelgrote musea (2.5).

2.1 De Bastei in relatie tot museale en natuureducatieve ontwikkelingen De Bastei is in 2018 geopend. Het is een fusie van twee kleine musea: het Natuurmuseum Nijmegen en de Stratemakerstoren, en vertelt het verhaal van het leven in, om en aan de rivier de Waal en haar verbondenheid met de stad Nijmegen. Museum De Bastei is met de grote natuurhistorische collectie en de natuureducatieve taken sterk gericht op het informeren, leren, inspireren en activeren van bezoekers over de landschappelijke kwaliteiten en de biodiversiteit van het gebied waarin De Bastei ligt. Collegamusea en inspiratiebronnen voor De Bastei zijn voor de natuurhistorische kant met name het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, Natuurmuseum Brabant en Naturalis, en in mindere mate ook Natuurmuseum Fryslan en Natuurmuseum Holterberg. Met de historische setting, de vondsten en de archeologische elementen die met het bouwen van het pand zichtbaar zijn geworden, is De Bastei ook een cultuurhistorisch museum, waarbij niet zozeer de collectie, als wel de locatie uitgangspunt is voor presentaties aan het publiek.

Andere 'combi'-musea die voor De Bastei gelden als inspiratiebron zijn bijvoorbeeld Boerhaave (natuurwetenschappen en geneeskunde), Teylers (natuurwetenschappen en kunst), de Museumfabriek in Enschede (natuurhistorie met techniek en historie), Dolhuys (museum van de geest en historisch pand) en Museon (heel grote variëteit). Medewerkers van De Bastei werken graag samen met de twaalf musea met een natuurhistorische collectie, verenigd in de Stichting Nederlandse Natuurhistorische Collecties (SNNC), op het gebied van collectiebeheer en publiekszaken en (voor De Bastei in mindere mate) onderzoek en wetenschap. Naast kennisuitwisseling zijn er gezamenlijke projecten zoals publicaties en exposities. Vooral op educatiegebied wordt veel samengewerkt tussen de musea, maar ook op het gebied van vrijwilligersbeleid. Met het Natuurhistorisch Museum Rotterdam wordt de grootste verbondenheid gevoeld. Beide musea vinden aandacht voor biodiversiteit heel belangrijk, met een aantal verschillen: waar De Bastei zijn grote collectie inzet om vanuit Nijmegen de regio en het rivierenlandschap toe te lichten, focust Rotterdam op stadsnatuur, met hierbij een speciale rol voor Bureau Stadsnatuur Rotterdam, die als kennismakelaar fungeert voor stadsbewoners, bestuurders en bedrijven.

| 8 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

In het Natuurhistorisch Museum Rotterdam krijgt de verbinding met onderzoek, wetenschap en wetenschapscommunicatie grote nadruk en wordt Natuur- en Milieueducatie door een andere organisatie in Rotterdam verzorgd. Natuurmuseum Brabant wordt een interessant collegamuseum genoemd. Dit museum richt zich op families en het lerende kind, waarbij de beleving zowel offline als online centraal staat. Natuur- en Milieueducatie voor Tilburg is volledig geïntegreerd in het museum. Vanaf 2004 is het concept van het museum verbreed: van een museum over de natuur is het nu een museum over het leven, waarbij de mens centraal staat. Dit leidt tot een bredere insteek voor tentoonstellingsonderwerpen, bijvoorbeeld een tentoonstelling over verhalen over het Brabants landschap, seks bij mens en dier en de succesvolle OO-Zone, het Ontdek- en Onderzoeksdomein voor Natuur, waarbij bezoekers zelf met een scanpas vanaf hun onderzoekstafel echte materialen uit vitrines halen. De Bastei wil niet alleen de bezoekers zich laten verwonderen en informeren over de natuur, maar wil hen ook aanzetten tot acties rond thema’s als biodiversiteit en duurzaamheid. Daarbij spelen activerende tentoonstellingen, onderwijsprojecten en activiteiten een belangrijke rol.

Met de grote, vaak kwetsbare natuurcollecties als basis kan het een uitdaging zijn om activerende tentoonstellingsontwerpen te maken, in combinatie met soms (dure) multimediale middelen. Daarnaast worden onderzoeksopdrachten of excursies ingezet om de bezoekers te activeren. Meer dan gemiddeld zetten natuurmusea in op educatie voor jong en oud. Het begrip educatie binnen musea wordt in natuurmusea ook gebruikt binnen de term NME: Natuur- en Milieueducatie voor het onderwijs aan jong en oud. Het is geen apart ‘vak’, maar een educatieprogramma binnen het schoolcurriculum, met lesaanbod dat ingezet kan worden bij een grote diversiteit aan vakken, bijvoorbeeld bij biologie, aardrijkskunde en techniek. Per gemeente wordt NME anders georganiseerd, soms door een koppeling met een natuurmuseum. In Nijmegen is deze NME-taak dus belegd bij De Bastei. De Bastei is van oudsher een verdedigingswerk, om Nijmegen en haar inwoners te beschermen. De Bastei vertelt het cultuurhistorische verhaal, waarbij de bezoeker wordt uitgedaagd om een verbinding te leggen tussen gebouw, bodemvondsten en sporen, en de historische context door de eeuwen heen; geen gemakkelijke opgave. In historische musea en erfgoedprojecten wordt daarbij vaak de drieslag gemaakt: heden-verleden-toekomst: ‘wat zie je nu’, ‘waar komt het vandaan/hoe is dit ontstaan’, ‘wat in de toekomst’.

Multiperspectief en meerstemmigheid zijn hierbij een steeds belangrijker aanpak om een breed publiek te betrekken. Met het motto van De Bastei, ‘door goed te kijken zie je meer’, is een goede manier gevonden om zowel de natuurhistorische als de cultuurhistorische elementen met elkaar te verbinden: door in het museum met een onderzoekende blik natuur of erfgoed te bekijken, zie je buiten meer en zie je het in context. De Bastei is een museum van de plek. Die plek wordt niet alleen bepaald door het cultuurhistorische verhaal en de landschappelijke kwaliteiten met bijzondere flora en de fauna, maar vooral ook door de rivier. De Waal heeft immers de plek gevormd tot wat hij nu is, zowel landschappelijk als cultuurhistorisch; een plek om te verdedigen.

| 9 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

De bijzondere combinatie die De Bastei te bieden heeft met het cultuurhistorische verhaal, het verhaal van het rivierenlandschap en de biodiversiteit, maakt dat we als referentiemuseum ook graag het Biesbosch Museumeiland in Werkendam noemen.

2.2 Concurrentiepositie De Bastei heeft een unieke collectie en locatie en heeft geen concurrerende natuurhistorische musea in de regio. Wel is er een zeer rijk aanbod in de directe omgeving van musea, kastelen, landgoederen en natuuractiviteiten waar bezoekers uit kunnen kiezen. Een vastere band met bezoekers uit Nijmegen en directe omgeving is zeker in de eerste twee jaar voorzichtig opgebouwd, maar met het beperkte budget voor promotie en marketing is het lastig om zichtbaar te zijn voor bezoekers die een dagje op stap zijn of iets willen plannen. In de directe omgeving van De Bastei zijn er voor inwoners van Nijmegen en voor de toeristen veel culturele activiteiten mogelijk en er zijn meerdere locaties met een unieke cultuurhistorische waarde, zoals kastelen, waar een cultuurhistorische locatie gekoppeld wordt aan binnen- en buitenactiviteiten.

Een overzicht van musea en erfgoedorganisaties in Nijmegen: ● Museum Het Valkhof - breed aanbod aan tentoonstellingen over kunst, Romeinen en archeologie; ● Huis van de Nijmeegse Geschiedenis - tentoonstellingen en activiteiten over geschiedenis Nijmegen in de historische Mariënburgkapel; ● Muzieum - waar bezoekers kunnen ervaren hoe het leven is met een visuele handicap; ● Infocentrum WO2 Nijmegen - historisch, toeristisch en educatief informatiepunt met regionale informatie over de Tweede Wereldoorlog; ● Stevenskerk - een multifunctioneel gebouw, met veel culturele en maatschappelijke activiteiten; ● Van ‘t Lindenhoutmuseum - de geschiedenis van wezendorp, later kinderdorp Neerbosch; ● Nationaal Fietsmuseum Velorama; ● Brouwerij De Hemel met een Brouwerijmuseum.

In de directe omgeving: ● het Afrikamuseum in Berg en Dal - onderdeel van het Nationaal Museum voor Wereldculturen, samen met het Tropenmuseum Amsterdam, Museum voor Volkenkunde in Leiden en het Wereldmuseum in Rotterdam - veel aandacht voor Afrikaanse kunst maar ook algemenere thematentoonstellingen die langs de vier locaties reizen; ● Kasteel Hernen - met een middeleeuwse burcht met unieke overdekte weergangen in gevarieerd landschap; ● Museum Kasteel Wijchen - een recent gerenoveerd museum, met archeologische collectie door de tijd heen, veel interactieve elementen en een museumtuin; ● Kasteel Doornenburg - gericht op familieactiviteiten in en rond het kasteel; ● Museum Katharinenhof in Kranenburg - met kunsttentoonstellingen; ● Kasteel Doorwerth - gericht op familieactiviteiten in en rond het kasteel;

| 10 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

● ● ● ● ● ● ●

Vrijheidsmuseum in Groesbeek; Betuws Oorlogsmuseum ‘The Island’ 1944-1945 in Heteren; Agrarisch Museum De Lage Hof - over het boerenleven in de omgeving van Overasselt; Landschapsmuseum in Beek-Ubbergen - elf miniatuurlandschappen, met informatie over Nederlandse cultuurlandschappen en ontdekroutes in de omgeving; Museumpark Orientalis in het dorp Heilig Landstichting - openluchtmuseum met informatie over verschillende culturen en religies; Tempel en Kerk Museum in Elst - met fundamenten van Romeinse tempels; Ateliermuseum Jac Maris in Heumen - voormalig woon- en werkhuis van schilder Jac Maris.

2.3 Gemeentelijke exploitatiesubsidies culturele instellingen Nijmegen Onderstaande tabel laat zien hoe de structurele exploitatiesubsidie van De Bastei zich in het jaar 2019 verhoudt tot die van andere culturele instellingen in Nijmegen. Instelling

Subsidie gemeente Nijmegen 2019

Bezoekersaantal

Museum Het Valkhof

€ 2.225.496,-

70.874

Openbare Bibliotheek Gelderland-Zuid

€ 5.578.150,-

623.624

Doornroosje

€ 1.423.590,-

156.256

Lux

€ 1.141.990,-

270.473

Schouwburg en Vereeniging

€ 2.626.773,-

180.448

De Lindenberg

€ 3.355.958,-

37.573

De Bastei (voor museale activiteiten en de makelaarsfunctie NME)

€ 600.599,-

51.851

2.4 Benchmark Bij onze analyse van het functioneren van De Bastei hebben we het museum op personele en financiële aspecten vergeleken met enkele andere musea, met behulp van de databank Museana van de Museumvereniging. In het bijzonder hebben we gekeken naar de verhouding tussen De Bastei en vergelijkbare musea op soorten bezoekers, entreeprijzen, marge horeca en winkel, ontvangen subsidies en personeelsomvang. Als jaar van vergelijking hebben we 2019 gekozen; het laatste volledige exploitatiejaar voor het begin van de coronapandemie.

| 11 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Museum De Bastei is redelijk uniek in Nederland met zijn aandacht voor het leven in Nijmegen aan de rivier, voor de gebouwde omgeving, cultuurhistorie en erfgoed, voor flora en fauna, voor landschap, milieu, geologie en voor klimaatverandering en duurzaamheid. Als meest vergelijkbaar hebben we de volgende musea gekozen (waarvan de gegevens zijn opgenomen in Museana): ● Biesbosch Museumeiland, Werkendam; ● Cube Design Museum, Kerkrade (destijds onderdeel van Museumplein Limburg, nu Discovery Museum); ● Ecomare, De Koog; ● Geologisch Museum Hofland, Laren; ● Kasteel Hoensbroek (onderdeel van Historisch Goud, Heerlen); ● Museum TwentseWelle, Enschede (inmiddels onder de naam De Museumfabriek); ● Naturalis Biodiversity Center, Leiden; ● Natuurhistorisch Museum Maastricht; ● Natuurhistorisch Museum Rotterdam; ● Natuurmuseum Brabant, Tilburg; ● Natuurmuseum Fryslân, Leeuwarden; ● Museon, Den Haag. Voor het eerst- en het laatstgenoemde museum zijn we uitgegaan van de cijfers over 2018, omdat voor deze musea de gegevens voor 2019 niet beschikbaar zijn in Museana. Deze musea zijn van verschillende grootte. De bezoekersaantallen in 2019 lopen uiteen van bijna 8.500 tot ruim 280.000. Om deze reden hebben we voornamelijk gekeken naar personele en financiële gegevens, die we hebben uitgedrukt in aantallen per 10.000 museumbezoeken.

De uitkomsten van de benchmark presenteren we niet in een afzonderlijk overzicht, maar hebben we betrokken bij de analyse van het functioneren van De Bastei aan de hand van de Culturele Waardenkaart. De inzichten van de benchmark, voorzover relevant, benoemen we in de bijlage Analysedocument functioneren De Bastei en in hoofdstuk 3, waarin we op basis van de analyse onze conclusies en adviezen presenteren.

2.5 Opgaven voor kleinere en middelgrote musea Over de positie van de kleinere en middelgrote musea in de regio zijn de laatste jaren verschillende publicaties en rapporten verschenen, onder andere van de Museumvereniging en de Raad voor Cultuur. Deze studies zijn vrij eensluidend over wat er nodig is om (ook) van kleine en middelgrote musea aantrekkelijke en duurzame voorzieningen te maken, met een breed draagvlak in de (lokale) samenleving. De opgave voor kleine en middelgrote musea in de regio luidt kort samengevat als volgt:

| 12 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Maak een onderscheidend profiel

Treed naar buiten en verbind

Vergroot de slagkracht van je organisatie

Breng focus aan in het verhaal van jouw museum.

Marketingcommunicatie moet minimaal 10% van de begroting zijn.

Zoek de samenwerking met verwante musea in de regio.

Speel met je presentatie in op de wensen van het publiek.

Bied een platform voor inwoners.

Werk samen met commerciële aanbieders met dezelfde doelgroep.

Denk ook buiten de muren van het museum.

Wat kun jij betekenen voor andere maatschappelijke organisaties?

Organiseer professionele ondersteuning.

Verbind het verleden met het heden en de toekomst.

Analyseer wie je stakeholders zijn en ga daarmee een relatie aan.

Zorg voor veel vrijwilligers; dat zijn handen aan het werk en ook ambassadeurs.

Het is goed dit format van de museale opgave voor kleinere en middelgrote musea ook te projecteren op de opgave van De Bastei.

| 13 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

H3 | Analyse functioneren De Bastei In dit hoofdstuk trekken we conclusies en doen we aanbevelingen op basis van onze analyse van het functioneren van De Bastei in zijn huidige context. Onze analyse hebben we opgenomen in de bijlage.

3.1 Publiekskracht Conclusies ● De Bastei biedt een afwisselend programma, met verschillende thema’s, een activerende, afwisselende tentoonstellingsinrichting en een combinatie van binnen- en buitenactiviteiten voor jong en oud; het gebouw is medebepalend voor de beleving. ● Het aantal bezoekers bereikte in de eerste anderhalf jaar tot aan de coronapandemie een bemoedigend hoog niveau, met een goede mix van individuele bezoekers, groepsbezoek en herhalingsbezoek. ● Het gebouw van De Bastei is een beleving, maar de ingang ligt verstopt. ● De vaste presentaties en de ruimte voor wisseltentoonstellingen vormen een aantrekkelijk geheel, met de kanttekening dat de ruimte van de Bastei Academie over de rivier en klimaatadaptatie onvoldoende goed uit de verf komt. Niet duidelijk is of dit een vaste presentatie is of een educatieruimte met interactives. ● Meer focus en samenhang/eenheid is nodig in het verhaal van het museum, de verbinding met de collectie en de buitenactiviteiten. ● Cruciaal daarbij is het creëren van complementariteit in het verhaal, de activiteiten en het gebruik van de buitenruimte tussen De Bastei en Museum Het Valkhof. ● Keuzes voor tentoonstellingen/programma’s/activiteiten/educatie zouden daaruit moeten volgen.

● Afstemming met Museum Het Valkhof zal ook moeten leiden tot een betere vindbaarheid van De Bastei voor potentiële bezoekers en een betere routing binnen en buiten, en meer aandacht in de vaste presentatie voor de historische setting. ● De Bastei moet op tijd (kunnen) investeren in het fris houden van de vaste exposities, naast het vernieuwen van tijdelijke presentaties en activiteiten. ● Met name de horeca en de winkel bieden in potentie belangrijke toegevoegde waarde voor bezoekers. ● Gestructureerd onderzoek is nodig naar bezoekerservaringen over de beleving van de verschillende vormen van programmering en paracommerciële dienstverlening. Adviezen ● Verbeter de presentatie van de Bastei Academie. ● Scherp het eigen museumprofiel van De Bastei aan, waarbij de grondthema’s van de plek (cultuurhistorie, rivier de Waal en natuur en milieu) leidend zijn. Definieer ook de plek eenduidiger. ● Investeer vanuit een aangescherpt museumprofiel in samenwerking en afstemming met Museum Het Valkhof. Beide musea zijn dan complementair in verhaal, programmering en gebruik van de buitenruimte en dan met name in de gezamenlijke buitenruimte op en rond het Valkhof.

| 14 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

●

●

●

● ● ●

Investeer ook samen met Museum Het Valkhof in het leggen van verbindingen met onderwijsinstellingen, keuzes voor thema’s, verbinding met (vaste en tijdelijke) exposities, lesmethodes en lesmiddelen van museumlessen. Blijf inzetten op de band met het primair onderwijs, maar investeer ook in een meer structurele band met het voortgezet onderwijs in Nijmegen. Investeer (indien de gemeente meer financiële ruimte biedt) samen met Museum Het Valkhof in promotie en marketing, op basis van de resultaten van de afstemming over het verhaal, de programmering en het gebruik van de buitenruimte. Richt de samenwerking zoals hier bedoeld op de korte termijn op Museum Het Valkhof als meest voor de hand liggende organisatie, om de samenwerking in praktische zin uitvoerbaar en beheersbaar te houden. Op middellange en lange termijn is het mogelijk en wenselijk de samenwerking te verbreden met andere culturele en erfgoedinstellingen in Nijmegen en elders. Stem zodra beide musea daaraan toe zijn ook het aanbod en mogelijk (onderdelen van) de bedrijfsvoering van horeca en winkel onderling af. Zorg voor inzicht in de ontwikkeling van de mate van winstgevendheid van de horeca en de winkel. Beoordeel het aanbod van niet-museale activiteiten op hun inhoudelijk-toegevoegde waarde ten opzichte van het vernieuwde geheel van verhaal, programmering en het gebruik van de buitenruimte.

Maak heldere keuzes over welke niet-museale activiteiten moeten worden behouden, afgestoten of uitgebreid/verbreed.

3.2 Collectie- en onderzoekskracht Conclusies ● De Bastei bezit een belangwekkende natuurcollectie van regionaal en nationaal belang en daarnaast unieke archeologische resten die onderdeel uitmaken van het vastgoed van het museumgebouw. ● Er is geen reden de archeologische collectie onder de straat uit te breiden met losse archeo-collectiestukken. Wel is er alle reden om in presentaties ook losse archeologische collectie-items te tonen die in bruikleen worden genomen van Museum Het Valkhof en andere musea, en om duo-tentoonstellingen te organiseren met Museum Het Valkhof en andere in aanmerking komende musea. ● Het deel van de natuurcollectie dat wordt bewaard in het depot wordt bedreigd door de ongeschiktheid van het depotgebouw. Deze bedreiging is ook een bedreiging voor de gehele museale functie. De depotproblematiek is urgent en moet zo spoedig mogelijk worden opgelost. ● Een minimale vorm van museaal collectiebeheer en onderzoek (ook een vereiste voor de museale erkenning) vereist meer inzet van betaald personeel dan De Bastei zich nu kan veroorloven.

| 15 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Adviezen ● Zorg dat de gemeente zich in de eerste plaats inzet voor het realiseren van een ander depot, in een straal van maximaal enkele kilometers van het museumgebouw. Dat kan een nieuw te bouwen depot annex atelier en opslagplaats voor materialen zijn, of het huren van een bestaand pand of deel van een pand dat wordt ingericht en voorzien van de juiste klimatologische installaties. Ook huur bij een commerciële depotaanbieder is denkbaar. ● Vraag de gemeente een structurele verhoging van de exploitatiesubsidie voor meer personele inzet voor collectiebeheer.

3.3 Bestuurskracht Conclusies ● De Bastei heeft zijn governance goed geregeld en er is voldoende aandacht voor verdere aanscherpingen. ● Het overleg tussen De Bastei en de gemeente in haar verschillende rollen verloopt goed, maar het risico voor De Bastei is dat de onderdelen Cultuur, Erfgoed, Natuur en Vastgoed bij de gemeente onvoldoende op elkaar zijn afgestemd, waar het gaat om het bereiken van de maatschappelijke doelstellingen waarvoor De Bastei de uitvoerder is of kan zijn. ● De Bastei werkt eraan om interne besturing in de basis verder op orde te krijgen. De samenvoeging van twee kleine musea tot een grotere met groeipotentie vergt namelijk een forse professionaliseringsslag wat betreft informatieverzameling en -verwerking (business intelligence), personeel en werkprocessen. Pas nadat deze professionalisering is afgerond, kan De Bastei gaan denken en werken aan ondernemen en innoveren. Adviezen ● Vraag de gemeente om één aanspreekpunt op bestuurlijk en op ambtelijk niveau aan te wijzen, die binnen de gemeentelijke organisatie coördineert tussen de verschillende rollen jegens De Bastei.

● Vraag de gemeente een structurele verhoging van de exploitatiesubsidie om de basis voor de interne besturing op orde te kunnen krijgen en houden (door opvulling mogelijk te maken van de vacature van hoofd Bedrijfsvoering en meer/vaker expertise te kunnen inhuren voor het versterken van de bestuurskracht).

3.4 Vastgoed en depotruimte Conclusies ● Het museumgebouw biedt een krachtige basis voor de museale exploitatie, nu en de komende tientallen jaren. ● De Bastei is voor toekomstige vervanging van losse installaties en inventaris in het museumgebouw afhankelijk van incidentele gemeentelijke subsidies. ● De Bastei ontvangt jaarlijks van de gemeente een vergoeding voor het eigenaarsonderhoud van het museumgebouw. Voor het gebruikersonderhoud beschikt De Bastei niet over de benodigde middelen.

| 16 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

●

● ● ● ● ●

De demarcatie tussen de verantwoordelijkheden van de gemeente en De Bastei waar het gaat om de archeologische resten en de Basteitoren zijn nog steeds niet vastgelegd en vertaald naar financiële consequenties. Het uitvoeren van gebouwonderhoud is voor De Bastei een activiteit die niet behoort tot zijn corebusiness. Voor het depot: zie hierboven in paragraaf 3.2. De bewegwijzering naar het museum is onder de maat. De beveiliging van het museumgebouw is eveneens onder de maat. De toegankelijkheid van het museumgebouw en de interne routing zijn voor verbetering vatbaar.

Adviezen ● Vraag de gemeente om het gehele onderhoud van het vastgoed over te nemen van De Bastei. Dan kan De Bastei zich concentreren op zijn corebusiness en zijn diverse problemen vanzelf opgelost (demarcatie, voldoende middelen voor toekomstig onderhoud). ● Vraag de gemeente om een structurele verhoging van de exploitatiesubsidie om de beveiliging op orde te kunnen brengen en houden. Dit betreft materiële voorzieningen zoals camera's en personele inzet. ● Overleg met de gemeente over het realiseren van een betere bewegwijzering. ● Realiseer een verbetering van de routing, nadat meer zicht bestaat op vernieuwing van verhaal en programmering binnen en buiten. ● Wat betreft buiten: overleg met de gemeente en in dialoog met Museum Het Valkhof of de herinrichting van Het Valkhof als park-met-een-historisch-verhaal verder kan worden ontwikkeld, ook aan de noordflank tot beneden aan toe, zodat De Bastei integraal deel uit gaat maken van het park Het Valkhof.

3.5 Bedrijfsvoeringskracht Conclusies ● Het eigen vermogen van De Bastei groeit licht (in de periode tot de coronapandemie), maar is nog te klein om een voldoende financiële buffer te kunnen vormen voor het opvangen van (niet al te forse) tegenvallers en veel te klein om te kunnen dienen als buffer om risico’s op te vangen van ondernemen en innoveren. ● Op basis van de omzet in 2019 zou het eigen vermogen, exclusief bestemmingsreserve De Bastei 3.0, op lange termijn moeten groeien tot 25% van de omzet. Dat is ruim € 250.000,- meer dan nu. Deze groei kan alleen maar plaatsvinden op basis van een jaarlijks positief exploitatieresultaat (na toevoegingen aan de voorziening MJOP en de bestemmingsreserve De Bastei 3.0). Bij een opbouw in tien jaar gaat het om € 25.000,per jaar. ● Toekomstige herinvestering in inventaris en apparatuur is nu voor ongeveer 50% afhankelijk van de toekomstige medebekostiging door onzekere fondsen en sponsoren. Een degelijke financiering vereist dat De Bastei hiervoor 100% aan eigen middelen apart zet in een bestemmingsreserve dan wel voorziening. Dit vereist een aanvullende toevoeging aan de bestemmingsreserve De Bastei 3.0 van € 50.000,- per jaar.

| 17 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

●

●

●

●

●

De verhouding tussen de eigen inkomsten die De Bastei verwerft en de subsidies die De Bastei ontvangt is gezond in vergelijking met andere musea en andere culturele instellingen in Nederland. De wijze waarop De Bastei zijn financiële exploitatie nu noodgedwongen (als sluitpost) bekostigt met subsidies is niet toekomstbestendig. Daarvoor onderscheiden we - naast de bovengenoemde conclusies over het eigen vermogen - drie redenen: ○ Het zwaartepunt van de verhouding tussen de subsidies voor de museale activiteiten en de subsidies voor de niet-museale activiteiten ligt in gevaarlijke mate op de niet-museale functies. ○ De verhouding tussen structurele subsidies en eenmalige of incidentele subsidies ligt in gevaarlijke mate op de eenmalige of incidentele subsidies. ○ Het totaal aan subsidies staat De Bastei niet toe om te ontstijgen aan de formule van de voormalige twee musea en de maatschappelijke meerwaarde te bieden die mogelijk is op basis van de kwaliteit en plaats van het museumgebouw en de collectie. De Bastei werkt met een totaal aan subsidies van overheden en overheidsfondsen per museumbezoeker die 38 á 50% bedraagt van wat vergelijkbare musea ontvangen. De Bastei weet daarmee en met grote inzet van zijn personeel net te overleven als ‘houtje-touwtje-museum’.

De gevolgen daarvan zijn te zien in de vorm van een uitermate krap en kwetsbaar personeelsbestand en uitermate krappe materiële budgetten. Dit is geen houdbaar exploitatiemodel. Als de gemeente Nijmegen haar exploitatiesubsidie aan De Bastei zodanig zou verhogen dat De Bastei met zijn totaal aan jaarlijkse overheidssubsidies op het niveau zou komen van vergelijkbare musea (zonder er overigens rekening mee te houden dat vier van de twaalf vergelijkbare musea geen huur betalen) zou dat een inkomstenverhoging van De Bastei betekenen van afgerond € 650.000,- á € 1.000.000,- per jaar. De Bastei bevindt zich na de fusie nog in een situatie waarin wordt geprobeerd de interne sturing te versterken, maar deze is nog niet genoeg op orde. Dit is overigens heel begrijpelijk, gezien de energie die nodig is om gelijktijdig te werken aan de toekomstige ontwikkeling en het gaande houden van de dagelijkse exploitatie, waarbij overleven urgenter is dan bouwen aan de toekomst.

Adviezen ● Zorg voor een betere structurele basis van de subsidie-inkomsten. Vraag de gemeente daarom de eenmalige en incidentele subsidies om te zetten in een structurele subsidie, op zo’n manier dat: ○ De Bastei voor minimaal twee derde van het bedrag van de gemeentelijke subsidies autonoom kan bepalen hoe dit te besteden; ○ voor maximaal een derde, in periodiek onderling overleg, kan worden afgestemd hoe de besteding optimaal kan bijdragen aan vervulling van incidentele gemeentelijke vraagstukken. ● Vraag de gemeente een structurele verhoging van de exploitatiesubsidie, om: ○ de bestemmingsreserve van De Bastei 3.0 zodanig te kunnen verhogen dat de toekomstige financiering van de inventaris en apparatuur veilig wordt gesteld; ○ het eigen vermogen in tien jaar tijd op een gezond niveau te brengen;

| 18 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

○ ○ ○

extra personeel in te kunnen zetten, te beginnen met personeel voor het collectiebeheer; de interne besturing op orde te krijgen en te houden; de beveiliging op orde te brengen en daarna ook de publieksfuncties te verstevigen.

| 19 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

H4 | Samenwerking met Museum Het Valkhof De mogelijkheden voor meer samenwerking tussen De Bastei en Museum Het Valkhof hebben we in de afgelopen periode met beide musea nader verkend. De uitkomst van deze verkenning is hoopgevend. Hierover verschijnt nog een afzonderlijke rapportage. Onderstaand vatten we alvast de belangrijkste aanknopingspunten voor verdergaande samenwerking samen.

4.1 Publiek en presentatie, collectiebeheer ●

●

● ● ● ●

●

●

De inhoudelijke concepten zijn voldoende onderscheidend en kunnen elkaar aanvullen. Er is afgesproken om inhoudelijke (historische) afstemming te zoeken in de verhalen in beide musea. Met wisseltentoonstellingen, randprogrammering en buitenactiviteiten zien beide musea mogelijkheden om meer te gaan samenwerken, wanneer dit inhoudelijk en programmatisch past voor beide musea. Er kan een combiticket worden ontwikkeld, waarmee bezoekers beide musea kunnen bezoeken. Tijdens de sluiting van Museum Het Valkhof kan er een gezamenlijke programmering worden ontwikkeld voor het buitengebied. PR- en marketingactiviteiten kunnen worden afgestemd of gezamenlijk worden aangeboden. Op collectieniveau zullen nadere afspraken worden gemaakt om informatie uit te wisselen en te onderzoeken welke bruiklenen mogelijk zijn. Met name om de cultuurhistorische verhaallijn in De Bastei te versterken, wil De Bastei graag een bruikleencollectie vanuit Museum Het Valkhof inzetten. Hierover worden nadere afspraken gemaakt. Bij sommige onderwijsprogramma’s is afstemming of samenwerking mogelijk (onderwerpen als archeologie, Romeinen, landschap), bijvoorbeeld door een programma te ontwikkelen waarbij schoolklassen op een dagdeel zowel De Bastei als Museum Het Valkhof bezoeken. Er kan een gezamenlijke museumdocentenpool komen voor beide musea.

4.2 Paracommerciële activiteiten en interne bedrijfsvoering Paracommerciële activiteiten ● Het ligt zeer voor de hand om uiterlijk vanaf 1 oktober 2022 samen te gaan werken in het opzetten van een gezamenlijke winkelformule (met twee winkels die onderscheidend en complementair zijn ten opzichte van elkaar), een gezamenlijke inkoop en aansturing van vrijwilligers, en een kassasysteem dat zoveel mogelijk gelijk is aan dat van het andere museum. Daarbij valt ook te overwegen om de winkelvoering samen uit te besteden. ● Voor de horeca en de verhuur zien we voor De Bastei de eerstkomende jaren geen directe voordelen voor samenwerking met Museum Het Valkhof.

| 20 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Interne bedrijfsvoering ● Concrete mogelijkheden voor samenwerking liggen met name op het gebied van financiën en control, bedrijfshulpverlening en collectiehulpverlening, en facilitaire zaken. ● Daarnaast ligt het voor de hand dat De Bastei tijdelijk inzet inhuurt bij Museum Het Valkhof voor personeelszaken en De Bastei hetzelfde beveiligingsbureau inschakelt als Het Valkhof nu al doet. ● Tot slot ligt het voor de hand dat beide musea de mogelijkheden voor samenwerking nader verkennen op het gebied van ICT in relatie tot programmering, kantoorautomatisering en inkoop van energie.

4.3 Uitwisselen van kennis en ideeën Los van de vraag of samenwerking bij de uitvoering van taakgebieden of activiteiten opportuun is, zien we de wenselijkheid om onderstaande af te spreken over het samen kennis delen. Deze afspraken kunnen per direct ingaan. Het is wenselijk om op het niveau van het bestuur (de directie) de afspraak te maken om elkaar vooraf op de hoogte te brengen van nieuwe inzichten en ontwikkelingen die mogelijk kunnen leiden tot veranderingen in de onderlinge samenwerking (meer, minder of anders samenwerken). Het is wenselijk om per groep van onderling samenhangende taken periodiek overleg te arrangeren tussen de betrokken personeelsleden van beide musea. Te denken valt aan twee overleggen per jaar, per taakgebied. Deze overleggen zijn gericht op het delen van kennis en ervaringen, en het elkaar stimuleren tot het verhogen kwaliteit. We geven in overweging om op de volgende taakgebieden te komen tot periodieke overleggen: ● presentatie en programmering; ● collectiebeheer; ● educatie; ● promotie en marketing; ● facilitaire zaken en gebouwbeheer; ● bedrijfsvoering; ● winkel/horeca/verhuur.

4.4 Vormgeving van de samenwerking Voor elke samenwerking op uitvoeringsniveau adviseren we te kiezen voor de lichtst denkbare vorm: samenwerken op basis van onderlinge afspraken, bij voorkeur schriftelijk vast te leggen, maar zonder specifieke vormen van contract, zonder introductie van aparte rechts-en/of bestuursvormen en ook zonder de noodzaak van specifieke fiscale afspraken. De gedachte hierachter is om de drempel tot samenwerken in eerste instantie zo laag mogelijk te houden en bureaucratisme te vermijden. De beide besturen evalueren eenmaal per jaar de ervaringen met samenwerken en kunnen daarbij ook elke keer bezien in hoeverre er aanleiding is om over te gaan op minder lichte vormen van samenwerking.

| 21 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

| 22 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

H5 | Toekomstperspectieven In dit hoofdstuk schetsen we als ontwikkelperspectief voor De Bastei drie toekomstscenario’s. Deze toekomstscenario’s vertrekken allemaal vanuit eenzelfde, goed doordacht profiel van De Bastei: wat is het verhaal dat De Bastei wil vertellen, aan wie wil je dat vertellen en hoe vertel je het? De scenario’s die we onderscheiden variëren qua ambitieniveau: 1. Scenario small: Belangrijkste knelpunten verhelpen; 2. Scenario medium: De basis op orde; 3. Scenario large: Groei. De maatregelen die we bij elk van de scenario’s benoemen, baseren we op onze analyse van het huidige functioneren van De Bastei en de kansen die we zien, onder andere in de samenwerking met Museum Het Valkhof. Voordat we de toekomstscenario’s presenteren, gaan we in dit hoofdstuk eerst in op het profiel van De Bastei, waarbij we aangeven op welke punten dit kan worden aangescherpt.

5.1 Aanscherpen profiel van De Bastei Profiel De Bastei Op basis van het meerjarenbeleidsplan 2021-2024 vatten we het profiel van De Bastei onderstaand beknopt samen. De Bastei vertelt het verhaal over het leven in, om en aan de rivier en haar verbondenheid met de stad Nijmegen. De eeuwenoude positie van het gebouw, tussen stad en het rivierenlandschap ‘buiten’, komt tot leven in het museum. In dit sfeervolle gebouw voel en ruik je het verleden van de oudste stad van Nederland en ontdek je de bijzondere flora en fauna van het Gelderse rivierengebied. Uitgangspunt vormt aan de ene kant de natuurhistorische collectie, de grootste en meest gevarieerde van Gelderland en de schatkamer van de Gelderse biodiversiteit. De andere kant bestaat uit de historische overblijfselen van de verschillende periodes van de stad Nijmegen, van de Romeinse tijd, via de Stratemakerstoren naar het heden. Bezoekers vinden in De Bastei zowel het heden, verleden als de toekomst van het leven in, om en aan de Waal. De vaste expositie vertelt het verhaal van de ontwikkeling van het rivierenlandschap tot een toekomstgerichte visie over Nijmegen aan de rivier. De Oergrond licht het ontstaan van de stuwwal en de geschiedenis van het regionale landschap toe. Het verleden wordt letterlijk tastbaar in de Kanonsgang en bij de archeologische vondsten.

In de Schatkamer van de rivier komen bezoekers in aanraking met de flora en fauna van de Gelderse Poort en de belangrijkste bedreigingen van de biodiversiteit. In de Bastei Academie staat de rivier centraal, maar worden bezoekers ook geconfronteerd met de vraag hoe de stad en de regio toekomstbestendig te ontwikkelen. De Bastei is meer dan een museum; ‘wie binnen kijkt ziet buiten meer’. De Bastei is tevens uitvalsbasis voor jong en oud om wat binnen te zien is, buiten te ervaren en te beleven.

| 23 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

De Bastei is daarmee de ideale plek voor oriëntatie en inspiratie over de ontwikkeling van de stad en het rivierenlandschap in de regio. De Bastei is zowel museum als bezoekerscentrum. De Bastei wil maatschappelijk relevant zijn en initieert maatschappelijke-, culturele of natuurgerelateerde bewustwordingsprojecten, of neemt er als uitvoerend partner aan deel. Daarnaast kent De Bastei een uitgebreid aanbod aan cultuur-, natuur- en milieu-educatie. De Bastei hecht belang aan duurzame samenwerking met kernpartners en wil ook een verbindende rol spelen voor organisaties en vrijwilligers die actief (willen) zijn op de gebieden waarop De Bastei zich manifesteert. De Bastei vertelt zijn verhalen aan: Nijmegenaren, Gelderlanders, toeristen, scholieren en studenten. Daarnaast probeert De Bastei ook doelgroepen te bereiken die minder gemakkelijk in aanraking komen met cultuurhistorie, natuur en milieu. Kernwaarden van De Bastei zijn: maatschappelijk betrokken, bewustwording, inclusief, verbindend, creatief, toegankelijk en gastvrij. Aanscherping museaal profiel Het profiel zoals dat in het meerjarenbeleidsplan beschreven is vinden wij goed doordacht en aantrekkelijk. Tegelijkertijd hebben we in onze analyse geconcludeerd dat er in het concept, in het verhaal dat De Bastei vertelt meer samenhang en focus zou moeten komen.

Wij denken dat dat goed mogelijk is en reiken daar onderstaande verbeterpunten voor aan. Dat doen we met de kanttekening dat deze verbeterpunten niet eenzijdig uit ons BMC-brein zijn ontsproten, maar mede het resultaat zijn van discussies en ideevorming die binnen De Bastei al in gang zijn gezet. Het is goed te constateren dat de RvT, directie en medewerkers van De Bastei zich ervan bewust zijn dat meer samenhang en focus wenselijk is en dat ze actief met dit vraagstuk bezig zijn. Meer focus in het verhaal Het verhaal van De Bastei kan worden versterkt door zowel in de binnenpresentaties als de buitenactiviteiten systematisch drie verhaallijnen te hanteren; drie verhaallijnen, waarmee vanuit verschillende invalshoeken de bijzondere kwaliteiten van de plek worden belicht. De Bastei denkt aan drie routes aan de hand waarvan het publiek het verhaal van De Bastei kan ervaren: ● rode route: daarmee kan het publiek door het (bouw)cultuurhistorische verhaal van Nijmegen worden geloodst; ● blauwe route: over het verhaal van de rivier de Waal; ● groene route: het verhaal van het rivierenlandschap en de biodiversiteit. Voor elk van deze routes geldt: de verhalen/presentaties gaan niet alleen over het heden, maar ook over het verleden en over de toekomst. Ook het sturen op deze drie dimensies is van groot belang.

| 24 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Wij denken dat de drieslag met de routes en de drie dimensies van verleden, heden en toekomst een kansrijke en verstandige aanpak is, die gaat helpen om meer focus in het verhaal te krijgen. Die aanpak moet niet alleen betrekking hebben op de binnenpresentaties, maar ook op de buitenpresentaties. Het aanbrengen van de drie verhaallijnen/routes met de verschillende tijdsdimensies kan in een beperkte vorm zonder ingrijpende aanpassing van de bestaande vaste presentaties. Denkbaar is ook dat - al dan niet gefaseerd - vaste presentaties worden aangepast. Prioritair is de presentatie van de Bastei Academie. Die functioneert nu niet goed. Meer focus in het verhaal zal ook moeten komen van een scherpere definitie van ‘de plek’. In feite is sprake van een ringenmodel, waarbij het gebouw de binnenring vormt, met daaromheen de ring van het omliggende buitengebied: het Valkhofkwartier, de stuwwal en de rivier met haar uiterwaarden. Een derde, nog grotere ring betreft de stad en het gebied van de Gelderse Poort. In de presentaties wordt de plek soms nog breder getrokken, waarbij het zelfs om het hele gebied van het Gelders rivierenlandschap gaat. Het zou in onze ogen goed zijn in de presentaties en de verhalen meer te focussen op de binnenring en de omliggende buitenring van het Valkhofkwartier - de stuwwal - de rivier.

De plek is dan het gebied waarin je je bezoekers ontvangt en rondleidt, met het museumbezoek binnen en de excursies en stadswandelingen buiten. Plek en verhaal moeten samenvallen. Het is denkbaar om De Bastei te positioneren als de plek waar het verhaal van de Gelderse Poort wordt verteld, maar dan moet ook het aanbod van routes, excursies en presentaties worden uitgebreid, zodat De Bastei de Gelderse Poort als geheel voor het publiek ontsluit. Betere balans tussen binnen- en buitenpresentaties In onze beleving valt er nog het nodige te winnen in het bieden van meer buitenbeleving. Vanuit de focus op de drie verhaallijnen zou in de komende jaren verder gewerkt kunnen worden aan verbetering van de buitenpresentatie. De Bastei zou zich niet alleen als museum moeten profileren, maar ook als bezoekerscentrum van waaruit je de omgeving kunt verkennen: ● het Valkhofkwartier (rood); ● de rivier (blauw); ● de flora en de fauna van de stuwwal en de uiterwaarden (groen). We hebben de indruk dat de groene buitenroute op dit moment het best ontwikkeld is. De uitdaging is er dan in gelegen om het verhaal en de beleving van de blauwe buitenroute en van de rode buitenroute verder te ontwikkelen. Wat betreft de blauwe buitenroute zou dat kunnen in samenwerking met Rijkswaterstaat, waarbij gedacht kan worden aan rondvaarten over de Waal, vanuit het mooie haventje aan de voet van De Bastei.

Wat betreft de rode route ligt een samenwerking met Museum Het Valkhof voor de hand, waarbij beide musea zorgen voor een aantrekkelijke ontsluiting van het park en het Valkhofkwartier, niet alleen met routes, maar ook met programma.

| 25 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Stroomlijnen educatie en participatie De Bastei vertelt het verhaal van de plek niet alleen omdat de plek zo bijzonder is. De Bastei vertelt het verhaal van de plek ook met een maatschappelijke missie. De Bastei wil het publiek betrekken bij actuele vraagstukken en bewustwording op gang brengen. De educatie- en participatieprogramma’s zijn daarbij van groot belang. Uit de analyse blijkt dat het educatieen participatieaanbod zeer divers is, zowel in omvang als in kwaliteit. Een focus op de drie verhaallijnen rood, groen en blauw in combinatie met een focus op de plek, biedt in onze ogen een goed aanknopingspunt om het educatie- en participatieaanbod meer te stroomlijnen. Behalve de focus op de drie verhaallijnen zal ook een scherpere definiëring van de plek helpen in het aanbrengen van meer samenhang in het educatie- en participatieaanbod. Uitgangspunt zou moeten zijn dat in beginsel alle educatie- en participatieprojecten gerelateerd kunnen worden aan de plek. Projecten en programma’s in het kader van NME-makelaarschap moet De Bastei in onze ogen alleen doen wanneer deze te relateren zijn aan de plek. Samenhang in publieksbereik; doelgroepen en outreach De Bastei trekt enerzijds een algemeen publiek (Nijmegenaren, toeristen) en richt zich daarnaast op specifieke doelgroepen: scholieren, studenten en groepen in stad en regio die niet vanzelfsprekend naar een museum komen.

Ook voor het doelgroepenbeleid en de outreach-programma's geldt dat de rood-blauw-groene-drieslag in het verhaal behulpzaam kan zijn om meer samenhang in het publieksbereik te creëren, met als inzet om op elk van de drie verhaallijnen de respectievelijke doelgroepen te bereiken en daar ook meer samenhang in te krijgen over de verhaallijnen heen. Structureren samenwerkingsverbanden en spilfunctie Onderdeel van het profiel van De Bastei is dat De Bastei een netwerkorganisatie is en functioneert (mede) op basis van duurzame en intensieve samenwerkingsverbanden. Bezien vanuit de drieslag van de rode, groene en blauwe verhaallijnen kan de samenwerking met kernpartners worden aangehaald en verder uitgebouwd: ● In de blauwe route is het wenselijk de banden met Rijkswaterstaat aan te halen en te bezien hoe zowel de binnenroute als de buitenroute van nieuwe impulsen kunnen worden voorzien. In de buitenroute kan samen met Rijkswaterstaat een plan ontwikkeld worden om te komen tot varende excursies/rondvaarten over de Waal. ● In de groene route zijn Staatsbosbeheer, IVN en het Waterschap de belangrijke kernpartners. Staatsbosbeheer is ook in De Bastei aanwezig met een bezoekersinformatiepunt, participeert in de museumwinkel en draagt bij aan de exploitatie van De Bastei.

In de analyse hebben we geconstateerd dat de relatie met Staatsbosbeheer kwetsbaar is en een nieuwe impuls kan gebruiken. Die impuls zou gevonden kunnen worden in het aanscherpen van het groene verhaal, zowel binnen als buiten. ● In de rode route valt veel winst te behalen in de samenwerking met Museum Het Valkhof. Museum Het Valkhof kan de kernpartner in het rode verhaal worden. De samenwerking tussen beide musea kan zich onder andere richten op: ○ gezamenlijke programmering van de buitenruimte van het Valkhofkwartier; ○ gezamenlijke promotie en branding van het Valkhofkwartier; ○ afstemmen van educatieaanbod en museumdocenten delen;

| 26 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

○ ○ ○

een combiticket bieden; gezamenlijke inkoop, bijvoorbeeld op het punt van beveiliging; kennisdelen en samenwerking in de backoffice.

Naast het aanhalen van de banden met deze kernpartners wil De Bastei ook een spilfunctie vervullen voor alle initiatieven en organisaties die betrokken (kunnen) zijn bij het cultuurhistorische verhaal van Nijmegen, het verhaal van de rivier en het verhaal van de biodiversiteit (groen). Het is wenselijk de spilfunctie en de netwerken voor elk van deze drie verhaallijnen te intensiveren en ook te zoeken naar verbinding tussen deze netwerken waar mogelijk en zinvol. Matrix aanscherping profiel De Bastei Samenvattend denken wij dat onderstaande matrix als sturingsinstrument behulpzaam kan zijn bij de verdere ontwikkeling en positionering van De Bastei.

5.2 Scenario small: Belangrijkste knelpunten verhelpen Dit scenario voorziet in het wegwerken van de belangrijkste knelpunten en in verbeteringen die naar onze mening minimaal noodzakelijk zijn om de exploitatie van De Bastei basaal te kunnen continueren.

| 27 | Ontwikkelperspectief De Bastei; van knelpunten naar kansen

Nieuw depot Het huidige depot kent ernstige tekortkomingen. Naar onze mening is het niet verstandig te investeren in het bestaande depot aan de 3e Walstraat. Deze ruimte is niet alleen slecht geklimatiseerd, maar is ook te klein en feitelijk niet geschikt als depotvoorziening. Bovendien is het geen eigendom van De Bastei of van de gemeente. Investeren in deze ruimte is daarom onverstandig. Van belang is om op te merken dat het huidige depot van De Bastei een gevaar vormt voor het behoud van de natuurhistorische collectie en niet voldoet aan de normen die het landelijke Museumregister aan collectiebeheer stelt. Daarmee loopt De Bastei het risico dat de conditie van de collectie zienderogen achteruitgaat en dat De Bastei bovendien uit het Museumregister gezet wordt. Dat heeft tot gevolg dat De Bastei niet langer de Museumkaart kan voeren, wat een ernstige aderlating in publieksbereik en eigen inkomsten zal betekenen. De Museumkaart is een belangrijk promotie- en marketinginstrument en van cruciaal belang om museumpubliek te trekken. Het oplossen van de depotproblematiek is noodzakelijk en urgent! Wij concluderen dat De Bastei zonder meer en op korte termijn een nieuw depot nodig heeft. Dat betekent dat een depotplan moet worden opgesteld, voorzien van een programma van eisen.

Ook moet worden bepaald of het een depot in eigen beheer van De Bastei of van de gemeente moet worden, dan wel dat er een depotruimte elders wordt gehuurd in de nabijheid van het museumgebouw, bijvoorbeeld bij een commerciële depotaanbieder. Vooruitlopend op een verder uitgewerkt plan, gaan we in deze rapportage uit van de volgende depotbehoefte: ● 400 mᒾ depotruimte van voldoende hoogte (3,5 a 4 meter); ● dit is inclusief werkruimtes voor de onderzoeksfunctie van De Bastei en het werken aan de collectie; ● stabiel klimaat: temperatuur rond 18 ℃ en een relatieve luchtvochtigheid van 40-55%; ● bij voorkeur aan de rand van de binnenstad. In onze adviespraktijk in de museumsector buigen we ons regelmatig over depotvraagstukken. Op basis van onze kennis en ervaring kunnen we indicatief aangeven welke kosten gemoeid zijn met een nieuw depot. In geval van nieuwbouw kan indicatief gerekend worden met de volgende investeringslast: ● stichtingskosten: 400 mᒾ x € 3.500,€ 1.400.000,● inrichting: 400 mᒾ x € 300,€ 120.000,● stelpost verwerving grond € 100.000,● overige kosten (o.a. bestrating) € 50.000,€ 1.670.000,De stelpost is berekend op basis van een kavel op een industrieterrein en is daarom een onderschatting voor het bedrag dat nodig is voor een locatie in de nabijheid van het museumgebouw.