Rapport ‘Binder: zelfstandig wonen met een vangnet. Evaluatie van een gemengd wonen-project in Nijmegen’ van Platform31

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet Evaluatie van een gemengd wonen-project in Nijmegen

Annemiek van Tol en Frank Wassenberg

2

Uitgave Platform31 Den Haag, oktober 2021

Auteurs: Annemiek van Tol en Frank Wassenberg (Platform31) Redactie: Platform31 Platform31 Kennis- en netwerkorganisatie Platform31 ziet de trends in stad en regio. We verbinden beleid, praktijk en wetenschap rondom actuele vraagstukken en komen tot een aanpak waarmee bestuurders, beleidsmakers en uitvoerders direct aan de slag kunnen. De oplossingen houden we niet voor onszelf: iedereen profiteert mee van de resultaten. Postbus 30833, 2500 GV Den Haag www.platform31.nl Hoewel grote zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport, aanvaarden Platform31 en de betrokkenen geen enkele aansprakelijkheid uit welke hoofde dan ook voor het gebruik van de in deze publicatie vermelde gegevens. Alles uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt mits de bron wordt vermeld.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Inhoudsopgave Samenvatting

4

1 Inleiding

6

2 Ontwikkeling van Binder

8

2.1

Tijdlijn Binder

2.2

Beschrijving van Binder

9

2.3

De doelstelling van Binder bij aanvang

10

2.4

De doelstellingen in de praktijk

10

2.5

Het proces

12

2.6

Ontwikkelingen in Binder

13

2.7

Wat valt ons op?

17

3 Kosten en Baten analyse

8

18

3.1

Financiële kosten en baten

18

3.2

Totale kosten Binder

19

3.3

Analyse maatschappelijk kosten en baten

23

3.4

Maatschappelijke effecten Binder

25

3.5

Magic Mix-wonen

29

3.6

Verbinding met de City Deal Kennisdeling

31

3.7

Wat valt ons op?

32

4 Referentieprojecten

34

4.1

De Driftkikker, Leiden

35

4.2

Genderhof, Eindhoven

36

4.3

De Jozef, Alphen aan den Rijn

37

4.4

De Short Stay Facility (SSF), Dordrecht

38

4.5

Majella Wonen, Utrecht

39

4.6

Tot slot: en wat als het onderling vertrouwen verdwijnt?

40

5 Conclusies en aanbevelingen

41

Bijlage 1: het Proces

45

3

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Samenvatting Binder is een gemengd wonen project (Magic Mix) in Nijmegen. Een deel van de bewoners (vragende bewoners) heeft extra hulp nodig. Alle bewoners kunnen op de reguliere woningmarkt moeilijk aan een woning komen. In Binder werken de gemeente Nijmegen, woningcorporatie Talis en Sterker sociaal werk intensief samen. De eerste bewoners arriveerden in mei 2019. Het eerste jaar verliep stroef, maar inmiddels is het tij gekeerd en gaat het een stuk beter. De gemeente Nijmegen heeft namens de betrokkenen aan Platform31 gevraagd om Binder te evalueren. In het onderzoek dat Platform31 uitvoerde, is gekeken naar opvallende kenmerken van Binder, de inhoud van en de verantwoordelijkheid voor de financiële en maatschappelijke kosten en baten, min of meer vergelijkbare projecten in het land en verbetermogelijkheden binnen Binder. Onze conclusies en aanbevelingen hebben we gegroepeerd langs vier lijnen: 1)

Binder als woonplek

2)

Binder als ontmoetingsplek: het gemengd samenwonen en leven

3)

Binder als vangnet

4)

Organisatie en proces

Binder als woonplek Binder biedt woonruimte aan ruim honderd mensen die anders een slechte, een problematische of helemaal geen woonplek zouden hebben. Binder biedt een Housing First-oplossing die de basis legt voor bewoners om (de vaak aanwezige andere) problemen aan te pakken. Dit heeft allerlei positieve 4

neveneffecten tot gevolg doordat er bijvoorbeeld minder dak- en thuislozen zijn, maar ook doordat (de kans op) sociale problematiek zichtbaar wordt verminderd. De uitstraling van het gebouw van Binder kan echter wel beter.

Verbeter de entree en

Stimuleer

Maak bewoners trots

de uitstraling

zelfwerkzaamheid van

om in Binder te wonen

de bewoners Zorg voor meer

Overweeg

continuïteit in de

differentiatie tussen

groep bewoners

de verdiepingen

Binder als ontmoetingsplek voor gemengd wonen Voor veel (vragende) bewoners is het samenwonen en rekening houden met elkaar een nieuwe ervaring. ‘Oefenen voor de echte wereld’ werd het treffend genoemd. Gemengd wonen-projecten kunnen aanspraak geven, gezelligheid bieden en eenzaamheid tegengaan. Lang niet alle bewoners zijn daarop gesteld, maar veel andere wel. Het Magic Mix-wonen draagt bij aan de ontwikkeling van kwetsbare bewoners. Binder kan zich hierin echter ontwikkelen. De gezamenlijke ruimten zijn op dit moment ingericht als plekken om te gebruiken, maar niet als plekken om in te leven en elkaar te ontmoeten. Tegelijkertijd zien we veel mogelijkheden om het samenleven te stimuleren.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Creëer in het

Laat bewoners op de

Stel een communitybuilder aan

laagbouw gedeelte

verdieping een ruimte

voorzieningen voor

inrichten als

zowel bewoners als

gezamenlijke

niet-bewoners

huiskamer

Gebruik de

Maak in de keuken

bestaande

voldoende ruimte om

gezamenlijke

receptiebalie als

samen te eten

activiteiten voor de

Organiseer concrete

aanspreekpunt

bewoners

Binder als vangnet De kracht van Binder is dat je zelfstandig kunt wonen, maar wel met een achtervang. Er is een vangnet. Je wordt in de gaten gehouden en er is zicht op je. Daarnaast vermindert Binder de bureaucratische molen waar veel kwetsbare mensen in terecht komen, doordat ze direct laagdrempelig geholpen kunnen worden. Dit geldt voor vragende, maar ook voor veel dragende bewoners. Dat is een echt meerwaarde voor de samenleving, maar bespaart ook kostbare zorgkosten. Het risico is dat sommige bewoners in lichte zorg blijven ‘hangen’, terwijl ze eigenlijk specialistische zorg nodig hebben.

Zorg voor

Voorkom dat de

Zet de

Zorg dat de bekende

groeimogelijkheden

snelle doorstroming

ervaringsdeskundigh

professionele

voor bewoners

een belemmering

eid van bewoners in

‘gezichten’ ook (af en

binnen Binder

wordt voor het

toe) aanwezig zijn bij

opbouwen van een

sociale gezamenlijke

prettig

activiteiten

5

gemeenschapsleven

Proces en organisatie Binder kost de gemeente en Talis geld, maar levert ook maatschappelijke meerwaarde voor hen (met name de gemeente), en (vooral) voor veel andere partijen, de bewoners voorop. Binder levert enerzijds extra werk. We zien dat één (of twee) personen als aanspreekpunt voor de professionals een grote meerwaarde heeft. Tegelijkertijd zien we dat de druk op de zorg vermindert en dat het logistiek efficiënt is dat meerdere cliënten bij elkaar wonen.

Zet op tijd strak

Overweeg een

Werk door in

Werk blijvend aan

onderling vertrouwen

community building

beheer in bij

‘Binder-II’ voor

ondermijning van

bewoners die

leefbaarheid en

zwaardere zorg nodig

veiligheid

hebben Geef een

Laat bewoners zelf

Blijf ook selecteren

verantwoordelijke rol

nieuwe bewoners

op motivatie

aan betrokken

voordragen

bewoners

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

1

Inleiding

Binder is een gemengd wonen project (Magic Mix) in Nijmegen voor dragende en vragende bewoners. In een voormalig belastingkantoor wonen sinds mei 2019 ongeveer honderd mensen. Het perspectief van woonproject Binder is tijdelijke bewoning voor circa 10 jaar. Individuele bewoners krijgen een huurcontract tussen de 6 maanden en 5 jaar. Een deel van de bewoners heeft extra begeleiding nodig (vragende bewoners). Alle bewoners konden op de reguliere woningmarkt moeilijk aan een woning komen. In Binder werken verschillende partijen samen. Het Rijksvastgoedbedrijf is eigenaar, de gemeente Nijmegen huurt het en woningcorporatie Talis beheert het pand. Sterker sociaal werk coördineert de begeleiding van bewoners die dat nodig hebben. Het eerste jaar is stroef verlopen. De verhouding ‘dragende bewoners’ en ‘vragende bewoners’ was na het eerste jaar uit balans en er waren verschillende incidenten. Ook zorgden de coronamaatregelen ervoor dat Binder niet zo snel als wenselijk volledig geëxploiteerd kon worden, en dat contacten tussen bewoners beperkt moesten zijn. Bovendien is er het gegeven dat Binder vanwege omvang, ouderdom en indeling van het gebouw suboptimaal is; bewoners delen per drie kamers een wc en douche. Dertien

6

bewoners op een gang delen een keuken. Ook is de uitstraling van het gebouw enigszins troosteloos. Alle betrokken partijen werken eensgezind en met goede intenties aan een mooi resultaat, maar door de stroeve start (en corona in het tweede jaar) werd extra inzet van alle partijen gevraagd en geleverd. Dit leidde er onder meer toe dat extra sociaal beheer is ingezet. Sinds het eind van het 1e kwartaal van 2021 is Binder bijna volledig bezet (maximaal 117 bewoners). Door de regelmatige in- en uitstroom ligt het aantal op ongeveer 95 bewoners. De gemeente Nijmegen heeft, namens de betrokkenen, aan Platform31 gevraagd om Binder te evalueren. De wens is om naast een algemene evaluatie specifiek te kijken naar de financiële en maatschappelijke kosten en baten van Binder. Daarnaast vergelijken we in deze evaluatie Binder met gezamenlijk wonen (Magic Mix-) projecten elders en geven we een advies voor de toekomst. Werkwijze Om Binder te evalueren en een kosten- en batenanalyse op te kunnen stellen, maakten we gebruik van verschillende bronnen die door de diverse partijen zijn toegestuurd. Daarnaast voerden we interviews met verschillende betrokkenen. Deze waren, in verband met de coronamaatregelen, veelal digitaal. Daarnaast brachten we een bezoek op locatie.

Ten slotte hebben we gekeken welke projecten elders we kennen die – enigszins - vergelijkbaar zijn met Binder, en wat we daaruit zouden kunnen leren.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Hieronder staat een overzicht van de mensen die wij spraken over Binder. In de voetnoten staan de bronnen die we gebruikt hebben. Tabel 1: Participanten

Participant Beleidsmedewerker MO/BW Wijkadviseur (Talis) Sociaal Beheerder Binder (Talis) Sociaal Beheerder Binder (Talis) Projectcoördinator Binder Nijmegen Sterker sociaal werk Sociaal werker Sterker Ambulant hulpverlener R75 (Sterker sociaal werk) Schuldhulpverlener Jongeren (Bindkracht10) Ambulant begeleider (Socra Zorggroep) HAN-student HAN-student Begeleider HAN-studenten Enkele bewoners Binder Opbouw evaluatie In deze evaluatie gaan we eerst in op de ontwikkeling van Binder. Vervolgens maken we zowel de maatschappelijke, als de financiële kosten en baten, inzichtelijk. Daarna brengen we een aantal referentieprojecten in beeld. Tot slot doen we enkele concluderende bevindingen en aanbevelingen. De tekst is af en toe wat uitgebreid, zodat deze ook duidelijk is voor lezers die wat meer op afstand

7

staan van Binder, en die er niet dagelijks bij betrokken zijn.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

2

Ontwikkeling van Binder

2.1 Tijdlijn Binder Om een goed beeld te krijgen van de ontwikkelingen in Binder stelden we een tijdlijn op. Hierin worden verschillende perioden kort beschreven. Verderop in dit hoofdstuk geven we een uitgebreide beschrijving van de ontwikkelingen. Figuur: Tijdlijn Binder

2016 – 09/2018

<2016

Het belastingkantoor staat leeg. De gemeente Nijmegen maakt plannen om in het gebouw 2 jaar asielzoekers op te vangen en in een later stadium andere doelgroepen.

05/2019

09/2018

Opvang asielzoekers en andere sociale huurders gaat van start.

08/2019 – 03/2020

De plannen voor Binder krijgen meer vorm. De werving voor vragende en dragende bewoners gaat van start.

04/2020

8 Start verhuur Binder.

04/2020 – 12/2020

Er worden verschillende maatregelen genomen om de leefbaarheid in Binder te verbeteren. Ook worden de rollen van de verschillende partijen duidelijker gemaakt. Daarnaast wordt de intake zorgvuldiger uitgevoerd. Ook wordt het uiterlijk en de tuin van Binder aangepakt.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Binder wordt langzaam gevuld. Er blijken veel vragende bewoners te zijn en niet iedereen blijkt bij Binder te passen. Er zijn verschillende incidenten. Sociaal beheer moet worden opgeschroefd. De plaatsing van dragende bewoners blijkt lastiger dan gedacht. Daarnaast start de City Deal kennisdeling.

01/2021 - heden

Er heerst rust in Binder. De leefbaarheid is verbeterd en bijna alle kamers zijn gevuld. Bewoners ervaren hun woning als een goede oplossing voor hun situatie, maar wel als tijdelijk. Het communitygevoel is, mede door de coronamaatregelen, in mindere mate aanwezig.

De plotselinge coronamaatregelen zorgen voor onrust. Sociaal beheer moet worden teruggeschroefd, ambulante hulpverlening gaat telefonische en bewoners ervaren financiële onrust. Ook worden er tijdelijk geen bewoners meer geplaatst.

2.2

Beschrijving van Binder

Binder is een voormalig belastingkantoor aan de Stieltjesstraat in Nijmegen. Het pand bestaat uit negen verdiepingen met daarin 117 kamers die geschikt zijn voor bewoning. De kamers hebben een oppervlakte van 12, 19 (dat zijn de meeste) of 25 m2. Per verdieping wonen kunnen ongeveer 13 personen wonen. Deze delen samen een keuken, douches en toiletten. Er zijn geen andere gezamenlijke ruimten. Wel is er een gemeenschappelijke tuin rondom het gebouw aangelegd. Een rondwandeling door Binder Vanaf het stationsplein in Nijmegen zien we Binder direct. We zien een groot gebouw, met een hoog en een laag deel, op de hoek van de straat. Het valt niet direct op dat het gebouw op een bijzondere manier bewoond wordt. Om het gebouw binnen te gaan, lopen we om het gebouw heen. We komen op een plein waar je onder een deel van het gebouw kunt parkeren. Hier ligt ook direct de ingang verscholen. Doordat de ingang verscholen ligt, geeft het ons een wat ongezellige en onveilige indruk. De houten bankjes rondom de ingang verbeteren het uiterlijk. Je kunt naar binnen met een sleutel. We krijgen een rondleiding van de sociaal beheerder. Bij binnenkomst zien we een hal waar een prikbord met mededelingen hangt. De muren zijn geschilderd in verschillende kleuren. Links kun je, door een nieuwe deur, die je met een sleutel opent, naar de liften.

Rechtdoor kun je naar het fietsenhok of met de trappen naar boven. Naast de deur naar de liften is nog een deur. Als je door deze deur loopt, kom je in een hal, waar we bij de kantoren van Sterker sociaal werk, de Han-Studenten en Sociaal beheer uitkomen. Hier zijn overdag bijna altijd mensen aan het werk. Bewoners zijn altijd welkom voor een vraag of om even op de bank neer te ploffen. De sociaal beheerder neemt ons mee richting de ingang naar de fietsenstalling. Voor we hier

9

aankomen, openen we een deur naar links waar we in Bindertuin terecht komen. De tuin is net aangelegd. We zien bankjes die gemaakt zijn door een bewoner. Er staan moestuinbakken met plantjes die de bewoners zelf geplant hebben. Er zijn een aantal wilgentenen bijgeplaatst. De bewoner die de bankjes heeft gemaakt, heeft onder in het gebouw een werkplaats. We zien dat de tuin aan een drukke weg ligt, waar veel bussen stoppen. Samen lopen we door naar de fietsenstalling. Achterin het fietsenhok heeft een bewoner zijn eigen fietsreparatieshop. Hij repareert fietsen van bewoners tegen een kleine vergoeding. We nemen de trap naar boven. Hier zien we links de receptie van de originele ingang. Deze ruimte mag op dit moment niet gebruikt worden. Achter de receptie is een ruimte die, volgens de beheerder, geschikt is voor een grote gemeenschappelijke ruimte. We nemen de lift naar boven en bezoeken de vijfde verdieping. Als we uit de lift stappen, komen we in een ruimtelijke lege hal. De beheerder ontgrendelt opnieuw een deur naar de gang met de kamers. Links is een ruimte met een wasmachine en een droger. Rechts zijn wc’s en douches. Per wc en douche hangen twee namen die aangeven wie van de wc/douche gebruik mag maken. Alles oogt naar onze indruk schoon, maar wel oud, sober en koud. Verderop is er een ruimte met de kookvoorziening. Er is een groot blok met keukens.

Per keukenblok is weer een koppel bewoners toegewezen. Op planken staan producten van verschillende bewoners door elkaar. Er is een koelkast en een kleine 4 persoonstafel. De beheerder vertelt dat de meeste mensen hun eigen spullen op hun kamer bewaren, maar sommige producten worden gedeeld door bewoners. Soms eten bewoners samen aan de tafel. De beheerder vertelt dat het gezamenlijk gebruik van voorzieningen over het algemeen goed gaat, maar dat er soms wel eens discussie over is.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

We lopen verder de gang op, hier zijn de kamers. Op de muren zijn wat kleine schilderingen gemaakt door een bewoner van bekende artiesten. Tot slot laat de beheerder nog een lege kamer zien die net vrij is gekomen. De ruimte heeft een oranje vloer en witte muren. Hij is, naar onze indruk, vrij ruim. Er is meer dan genoeg ruimte voor een bed, een paar stoelen een tafel, koelkast, een kast en andere spullen. Er zijn, naast stroom, geen andere voorzieningen. 2.3

De doelstelling van Binder bij aanvang

In 2018 constateerde het College van B&W dat Nijmegen een structureel tekort aan betaalbare woningen in verschillende prijsklassen kent. Met name de (zeer) goedkope en middeldure huur- en goedkope koopwoningen worden gemist op de woningmarkt.1 Voor mensen met een heel laag inkomen met de bijbehorende huurprijs van maximaal 300 euro werd een structureel tekort aan woningen geconstateerd.2 De doelstelling voor Binder werd daarom het tijdelijk huisvesten van mensen die snel een heel goedkope woning nodig hebben. De projectcoördinator Sterker, vertelt dat destijds een groeiend aantal dak- en thuislozen zich concentreerde in de binnenstad. Het College wilde onder andere voor een deel van deze groep en voor spoedzoekers een oplossing vinden. De primaire doelstelling was dan ook: “Deze doelgroep op een goede manier opvangen” (projectcoördinator Sterker). De projectcoördinator Sterker vertelt dat Binder vanaf het begin een tijdelijke woonoplossing voor bewoners moest zijn. De bedoeling is dat bewoners doorgroeien naar de reguliere woningmarkt. Doelgroep: vragende en dragende bewoners De doelgroep voor Binder werd geformuleerd als een ‘magic mix’ van dragende bewoners en vragende bewoners.3 De projectcoördinator Sterker vertelt dat er gekozen werd voor een Magic Mix, omdat dit in potentie een win-win situatie kon opleveren. Bewoners zouden van elkaar kunnen leren. Ze zouden 10

wellicht een “steentje kunnen bijdragen aan de ondersteuning van andere bewoners”. Dit was echter niet de hoofddoelstelling. Dragende bewoners werden gedefinieerd als starters, mensen die gescheiden zijn, arbeidsmigranten en mensen die voor werk/studie/stage korte tijd in Nijmegen willen wonen.4 Vragende bewoners zijn mensen die extramuraliseren, re-integreren, dak- en thuisloos of vergunninghouder zijn. Deze mensen hebben ambulante zorg- en/of woonbegeleiding vanuit de gemeente nodig. 2.4

De doelstellingen in de praktijk

De plaatsing van bewoners bleek in de praktijk best ingewikkeld. Er was een groot aanbod van vragende bewoners. Niet alle vragende bewoners die zich aanboden – of werden aangeboden door verschillende instanties - bleken echter te passen in een woonconcept zoals Binder. De wijkadviseur Talis legt uit dat Binder een goede plek is voor mensen, die qua zwaarte problematiek, 1-2 uur ambulante begeleiding per week nodig hebben. Voor bewoners die veel meer begeleiding nodig hebben, en dus zwaardere problematiek ondervinden, is Binder geen geschikte plek. Zij vragen te veel zorg en leveren in de praktijk soms een onveilige woonsituatie voor de andere bewoners. Aan het begin bleek het bij de intake echter soms niet duidelijk hoeveel hulp iemand echt nodig had. Ook veranderde de persoonliljke situatie soms nadat bewoners bij Binder kwamen wonen. Binder geeft rust en ruimte waardoor onderliggende problematiek zichtbaarder wordt. Er zijn daardoor een aantal bewoners bij Binder geplaatst die niet op hun plek zaten. Nu de mensen er al een tijdje wonen, de selectie strenger is en een aantal bewoners uitgezet zijn, zie je dat de doelstelling (de doelgroep op een goede manier opvangen en mixen) beter gerealiseerd kan worden. De wijkadviseur Talis legt uit dat de vragende

_________ 1

Collegevoorstel 26 juni 2018.

2

Collegevoorstel 26 juni 2018.

3

Collegevoorstel 26 juni 2018.

4

Collegevoorstel 26 juni 2018.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

groep bewoners die nu in Binder woont dikwijls kwetsbaar is. Ze willen hun leven graag op orde brengen, maar vinden het ook heel moeilijk om de veranderingen aan te brengen die daarvoor nodig zijn. Binder is voor hen een goede plek om tot rust te komen, omdat ze vaak uit problematische situaties komen. En vervolgens te groeien. Er is een wachtlijst voor vragende bewoners in Binder. Er is niet genoeg ruimte om alle vragende bewoners op te vangen. De projectcoördinator Sterker legt uit dat daarnaast ook regelmatig ‘no go’s’ gegeven moeten worden. Dit komt met name doordat veel vragende bewoners toch te zware problematiek met zich meebrengen of geen binding met Nijmegen hebben. Sommige mensen vallen dus nog steeds buiten de boot. Desalniettemin vangt Binder nu wel de mensen op waarvoor het concept bedoeld is: “De standbouwer die zijn baan verloor en illegaal in z’n atelier woonde. Die bedankt ons op z’n blote knieën. Zo’n iemand krijgt weer een kans.” (projectcoördinator Sterker) Het vinden van dragende bewoners bleek moeilijker dan gedacht. Zij hebben vaak toch andere opties die zij beter vinden. In de praktijk moesten de eisen iets verruimd worden om de doelstelling van 60% dragende bewoners te kunnen halen. De wijkadviseur Talis vertelt ook dat bovendien de echt dragende bewoners vaak snel weer doorstromen.

Zij zijn – blijkbaar - beter in staat om snel zelf andere woonruimte te vinden die aantrekkelijker is. Voor hen is Binder een tijdelijke tussenoplossing. Veel vragende bewoners vinden het juist heel moeilijk om een volgende woonlocatie te vinden. Zij moeten geluk hebben, bijvoorbeeld met een ‘loting-woning’ (via Entree) of vallen aan het eind van hun tijd bij Binder mogelijk opnieuw in een gat. 11

De ‘win-win potentie’ van de Magic Mix wordt volgens onze respondenten nog niet ten volle benut. Aan het begin was het vooral hard werken om een goede samenstelling te creëren. Toen alles een beetje op rolletjes ging lopen, deed in maart 2020 COVID-19 zijn intrede en moesten sociale contacten eerder ontmoedigd, dan aangemoedigd worden. Desalniettemin beschrijven de beheerders en hulpverleners voordelen van het Magic Mix-wonen. Deze werken we onder ‘kosten en baten’ verder uit.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

2.5

Het proces

De beschrijving van het proces (verschillende partijen, rollen en afspraken) staat in de bijlage.

12

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

2.6

Ontwikkelingen in Binder

Na de start van Binder in 2019 deden zich een aantal ontwikkelingen voor, waardoor er een aantal aanpassingen zijn gemaakt in de manier waarop het proces georganiseerd wordt. Deze beschrijven wij hieronder. Niet de juiste mix aan bewoners In de praktijk bleek de werving van ‘vragende’ bewoners eenvoudiger, dan de werving van ‘dragende’ bewoners. Vragende bewoners konden daardoor makkelijker geplaatst worden, dan dragende bewoners. Bovendien bleken dragende bewoners in de praktijk soms toch vragende bewoners. Hoe hiermee moet worden omgegaan is (nog) niet duidelijk. Ook bleken dragende bewoners sneller weer te verhuizen. “Je kunt je afvragen of je de drager kunt aantrekken zoals we dat van te voren hadden gedacht. Zoals Binder nu is, is de kans is gewoon best wel klein dat dragende weldoeners staan te springen voor zo’n project.” (Projectcoördinator Sterker) De plaatsing van bewoners ging daardoor langzamer dan gedacht. Het was de bedoeling om 1 januari 2020 (bijna) vol te zitten, maar (mede door de coronacrisis) is dit pas begin 2021 bijna gelukt.5 Ook werden er aan het begin vragende bewoners aangenomen, waarvan de problematiek te groot was. De verhouding dragend/vragend groeide hierdoor al snel scheef.: “Er zijn verdiepingen geweest waar de verhouding tussen dragers en vragers niet goed was.

Waar mensen in hun intakegesprek hun beste kant laten zien, kregen we na enige tijd wonen

13

een ander beeld van hen. Er is sprake geweest van flinke overlast op een verdieping. Dat bleek onder andere te komen door een verkeerde mix van mensen op dezelfde verdieping. Uiteindelijk heeft dat ook geleid tot het ontbinden van een aantal huurovereenkomsten. (Wijkadviseur Talis)” Daarnaast bleek het heel lastig om een evenwichtige man/vrouw-verdeling te realiseren. Er bleek veel meer vraag onder mannen te zijn. Veranderingen t.a.v. niet de juiste mix aan bewoners Er zijn een aantal interventies gedaan om de situatie te verbeteren. Allereerst zijn een aantal bewoners in overleg of op last van de rechter vertrokken. “De verdieping waar zoveel onrust heerste is nu één van de beste verdiepingen. Maar dit kan ook weer wijzigen. Op iedere verdieping geldt een constant wijzigende dynamiek door hoge uiten instroom” (Wijkadviseur Talis) Om te voorkomen dat er opnieuw te zware ‘vragende’ bewoners werden aangenomen, werd de project coördinator van Sterker voortaan ook actief betrokken bij de selectieprocedure van de dragende bewoners. Om meer dragende bewoners te werven, wordt er samengewerkt met studentenhuisvesting Nijmegen (SSHN). Ook wordt er soms afgeweken van de eis om minimaal 3 jaar in Nijmegen woonachtig te zijn.

Daarnaast wordt ook geprobeerd een betere man/vrouw-verdeling te creëren, maar dit is in de praktijk lastig, omdat binnen het Entree-systeem (waar meer aanmeldingen van mannen dan van vrouwen binnenkomen) niet gediscrimineerd mag worden op basis van geslacht.

_________ 5

Evaluatie de projectcoördinator Sterker 2019.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Daarnaast hebben dragende bewoners nu ook de mogelijkheid om laagdrempelig hulp te zoeken. Vanuit Sterker sociaal werk houdt de sociaal werker twee keer per week spreekuur voor alle bewoners van Binder. Ze is heel toegankelijk; mensen kunnen gemakkelijk in- en uitlopen. Op deze manier kunnen bewoners met kleine vragen al direct bij iemand terecht. Ook kan de sociaal werker bewoners de weg wijzen naar zwaardere hulp.

14

Cijfers en verloop Verschillende bewoners hebben in de loop der tijd een betalingsachterstand opgelopen. Allereerst huisvest Binder een doelgroep die dikwijls moeite heeft met het maken van goede financiële keuzes en/of huurafspraken. Daarnaast bleek er een langere periode tussen een aanvraag voor een (bijstand)uitkering en de betaling daarvan te zitten dan sommige bewoners hadden voorzien. Ook is er een verlies aan banen door COVID-19, bijvoorbeeld in de horeca. Bij wie bewoners terecht konden met hun vragen was voor bewoners aan het begin onduidelijk. De wijkadviseur Talis was lange tijd het hoofdaanspreekpunt binnen Binder, maar hij representeerde ook Talis en moest bewoners dus ook aanspreken op overlast of huurachterstand. Dit maakte voor bewoners de drempel soms hoog om hem te benaderen. “Ik was hier beheerder, maar ook projectleider, en ook de eerste ingang en incassoconsulent. Het was wel nodig om daar wat rollenscheiding in aan te brengen. Als huurders een probleem hadden, wisten ze niet wie ze nou moesten hebben. Ze spraken voor al hun problemen eerst mij aan, maar hoe ga je dan hogerop? Want je bent alles.” (Wijkadviseur Talis)

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Veranderingen t.a.v. betalingsachterstanden Er wordt door Talis inmiddels verschillende soorten hulp geboden om te voorkomen dat (grote) huurachterstanden ontstaan. Zo wordt er een budgetcoach van Sterker sociaal werk ingezet op locatie.6 Ook is het mogelijk gemaakt om de huur vanuit de uitkering (vrijwillig) direct door de gemeente over te laten maken naar Talis. Op deze manier wordt voorkomen dat de huurderving bij Talis te erg oploopt, maar ook dat bewoners grote schulden ontwikkelen. Hulpverleners hebben bewoners eerder in beeld, en bewoners kunnen makkelijker hulp zoeken en stappen zetten. “Het gaat nu veel beter, aan het begin was er veel onrust tussen de verschillende partijen, maar de contacten zijn nu beter en de lijnen zijn korter geworden.” (Schuldhulpverlener) Leefbaarheid Uit een enquête begin 2020 bleek dat bewoners Binder als een goede basisvoorziening ervaren en een opstap naar zelfstandig wonen, maar dat er soms wel een gevoel van onveiligheid en af en toe overlast (geluid, rotzooi, stank) is.7 Het beheer wordt positief ervaren.8 Daarnaast vinden bewoners het lastig om goed betrokken te zijn bij Binder. Bewoners geven aan dat ontmoeting en ‘community-gevoel’ lastig van de grond komt. Er is een grote vraag naar gemeenschappelijke ruimten.

Ook is er behoefte om op een constructieve manier met elkaar in contact te kunnen komen (bijvoorbeeld door een website).9 De coronamaatregelen hebben een negatief effect gehad op de leefbaarheid van Binder. Sociaal beheer moest worden teruggeschroefd tot noodzakelijk beheer en bewoners moesten geadviseerd worden om elkaar juist niet op te zoeken. Sociale activiteiten konden nagenoeg niet meer worden georganiseerd. Veranderingen t.a.v. leefbaarheid Er zijn door Talis twee extra sociale beheerders ingezet die nu de dagelijkse gang van zaken in Binder

15

begeleiden. Dit heeft ook geholpen om een betere en duidelijkere rolverdeling te organiseren tussen de organisaties en richting bewoners. Ook de goede afspraken met zorginstellingen en een betere intake en mix van bewoners creëren, hebben bijgedragen aan de verbetering van de leefbaarheid. Desalniettemin bleef het bewaken van de leefbaarheid lang een grote uitdaging. Lange tijd werd er door de wijkadviseur en wijkbeheerder fors gehandhaafd op ‘diefstal’, ‘vandalisme’, ‘ongewenste bezoekers’, ‘onderlinge ruzies’, ‘dumpen van vuil’, ‘drugsgebruik’ en ‘geluidsoverlast’. Op dit moment lijkt dit gestabiliseerd. Er was, desalniettemin, nog wel nog behoefte aan een beter toegangscontrolesysteem. Er zijn steeds meer bewoners die zich betrokken voelen bij Binder. Ook de inzet van de HAN-studenten draagt hieraan bij. Binder is sinds 2019 verbonden aan de landelijke City Deal kennisdeling. Binder was de afgelopen 2 jaar een plek waar studenten en academici (praktijkgericht) onderzoek kunnen doen en stage kunnen lopen. In hoofdstuk 3 ‘Kosten en Baten analyse’ zullen we hierover verder uitweiden. In 2020 is een huurder begonnen met het repareren van fietsen tegen geringe vergoeding. HAN-studenten organiseerden een coronaproof kerstdiner waarbij huurders kookten. Zij organiseren wekelijks bijeenkomsten voor huurders, hoewel deze nog lang niet altijd druk bezocht worden.

Daarnaast knapte de gemeente Nijmegen in samenwerking met Architectuurcentrum Nijmegen en bureau Stala de tuin op. Ook is de entree geschilderd voor een positievere indruk bij binnenkomst.10

_________ 6

Notitie Talis Binder 12-2020.

7

De enquête is ingevuld door 20 bewoners.

8

Resultaten enquête Binder.

9

Kwartaalrapportage Q1 2020.

10

Notitie Talis Binder 12-2020.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

De corona-ontwikkelingen hebben een erg negatief effect gehad op de gedachte achter de Magic Mix, namelijk dat mensen elkaar als vanzelf tegenkomen, met elkaar spreken, elkaar aanspreken op positieve en negatieve zaken en naar elkaar omkijken. Door corona moesten alle contacten noodgedwongen tot een minimum beperkt blijven. Nu de pandemie (hopelijk) onder controle lijkt, is het moment bijna daar om (opnieuw) in te zetten op onderlinge ontmoetingen. Talis is tevreden met de inzet van de extra beheerders, maar de projectcoördinator Sterker geeft wel aan dat de beheerders wellicht soms te bereikbaar zijn geworden. “Bewoners lopen maar te pas en te onpas langs. Ze hebben een probleem en geven dat aan de beheerder: zo nu heb jij hem, dat is wel prettig. We moeten ons afvragen: willen we wel altijd zo bereikbaar zijn.” (Projectcoördinator Sterker) Ook de sociaal beheerder geeft aan dat hij die rol soms lastig vindt. Hij heeft het idee dat sommige bewoners niet meer gemotiveerd zijn om aan hun probleem te werken met een professionele hulpverlener, omdat ze hun verhaal al bij hem kwijt kunnen. Talis, de gemeente en Sterker sociaal werk zijn op dit moment samen met de bewoners bezig met het realiseren van een gezamenlijke ruimte op de eerste verdieping. De HAN-studenten ondersteunen de bewoners hierbij. Ook 16

wordt er gekeken of bij de entree van elke verdieping een gezamenlijke plek kan worden georganiseerd. Talis vraagt zich wel af wie er verantwoordelijk moet worden voor het beheer van deze ruimten. De wens is om de verantwoordelijkheid voor een groot deel bij de bewoners te leggen, maar dit is in de praktijk wel ingewikkeld. Hulpverlening De hulpverlening voor vragende bewoners kwam al vrij snel goed op gang. Aan het begin waren er wel veel verschillende partijen betrokken en was het voor bewoners soms onduidelijk bij wie ze terecht konden. “In het begin zetten we bestaande hulpverlening vaak stop, en werd de hulpverlening naar aan Binder verbonden instanties omgezet, maar dat bleek ‘het kind met het badwater weggooien’. Dat was niet goed. Het is nu maatwerk geworden.” (Projectcoördinator Sterker) Veranderingen t.a.v. hulpverlening Een aantal hulpverleners zijn direct verbonden aan Binder, zodat bewoners laagdrempelig terecht kunnen bij de juiste persoon. Ook wordt niet meer alle bestaande hulpverlening direct stopgezet, maar

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

wordt er maatwerk toegepast per persoon. Om te voorkomen dat er teveel verschillende partijen en personen betrokken raken bij Binder zette de projectcoördinator van Sterker een kernteam op met vertegenwoordigers van de betrokken hulporganisaties. Zij houden het overzicht en koppelen terug naar hun collega’s over de gang van zaken en eventuele veranderingen. 2.7

Wat valt ons op? •

Dat de medewerkers tevreden en trots zijn over hoe Binder er nu bij staat.

•

Dat de primaire doelstellingen (‘onderdak verschaffen) behaald worden, maar dat de winst vooral ligt bij de secundaire doelstellingen (‘toekomstperspectief bieden’).

•

Dat Binder echt als een tijdelijke, bijna ‘nood’ plek wordt gezien. Bewoners zijn echter heel blij dat ze een veilige, vaste en ‘eigen’ woonplek hebben. Tegelijkertijd willen ze ook snel doorstromen naar een zelfstandige woning en dragende bewoners kunnen dit vaak ook. Dat lijkt ons voor de continuïteit binnen de groep niet bevorderlijk. Het zou goed zijn als (dragende) bewoners dit meer als een fijne plek gaan ervaren en langere tijd blijven wonen.

•

Tijdelijke bewoning hoeft op zichzelf een ‘community-gevoel’ niet in de weg te staan. Denk maar aan het (ook vluchtige) ‘studentenleven’. Het vereist wel bewoners die activiteiten organiseren om dat groepsgevoel te behouden. In Binder wonen veel mensen die dat minder makkelijk uit zichzelf doen. Daar hebben ze wat hulp bij nodig. Bovendien vertrekken de meest daadkrachtige bewoners al weer snel.

•

Dat het gebouw niet ingericht is om ontmoeting te creëren. Niet op de etages en ook niet elders (gemeenschappelijke grote ruimte). De keukens zijn restaurantkeukens. Er is wel veel ruimte.

•

Dat er nog veel potentie in het gebouw zit: heel veel ruimtes.

•

Dat het gebouw redelijk troosteloos oogt, ook al zien we dat er geprobeerd wordt het op te

17

vrolijken (de geschilderde ingang etc.). Desalniettemin blijft de ingang erg verstopt. •

Dat de spreekuren echt een toevoeging zijn.

•

Dat sociaal beheer en de spreekuren en de HAN-studenten best verstopt in het gebouw zitten.

•

Dat er bij de beheerders en coördinatoren (door de verschillende incidenten) een soort angst is overgebleven voor gedoe door bewoners. We hadden het idee dat zij het lastig vinden om bewoners op sommige gebieden ruimte te geven (bijvoorbeeld om de hal in te richten), omdat bewoners die ruimte ook verkeerd zouden kunnen gebruiken.

•

Dat er niemand verantwoordelijk is voor community building, terwijl de ervaring leert dat dat vaak niet vanzelf gaat; zeker niet met kwetsbare bewoners

•

Dat de ‘buitenplek’ aan de straatkant is en dat er op de binnenplaats (waar ook minder wind leek te staan) juist weinig ontmoetingsmogelijkheden zijn.

•

Dat de verantwoordelijkheid voor de bescherming van de leefbaarheid in Binder vooral bij de beheerders ligt. In de kern kunnen alleen de bewoners zelf een ‘leefbare’ Binder creëren. We vragen ons echter af of zij dit ook zo ervaren. Als er iets geregeld moet worden, kijken bewoners naar de beheerders.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

3

Kosten en Baten analyse

3.1

Financiële kosten en baten

In onderstaande overzichten geven we de verschillende financiële kosten en baten voor de gemeente en woningcorporatie Talis weer. We hebben hierbij gekeken naar de perioden 2019 en 2020. De verhuur startte in 2019 pas in mei. We willen hierbij opmerken dat het project 10 jaar duurt en aan de start vaak hogere kosten worden gemaakt. Ook was het in deze periode (onverhoopt) niet mogelijk om een hoog percentage van de woningen in Binder te vullen. De komende jaren zal dit wel het geval zijn en zullen de kosten van de gemeente en Talis lager worden en/of zelfs positief. Ook zorgden de coronapandemie en haar maatregelen ervoor dat bepaalde potentiële maatschappelijke baten niet of nog niet volledig tot ontwikkeling zijn gekomen. Tabel 2: Kosten en baten gemeente Nijmegen11

Kosten

18

Kosten 2019

Kosten 2020

Huurkosten aan Rijksoverheid

€ 64.965

€ 64.965

Energie

€ 148.488

€ 196.214

onderhoud

€ 28.695

€ 1.040

Aanpassingen

€ 80.265

€ 4.449

begeleiding (sterker) afdekking exploitatie tekort aan Talis vanwege COVID-19 Advies

€ 36.480

€ 96.200

€0

€ 139.831

Totale kosten

€ 365.373

€ 502.699

Baten

Baten 2019

Baten 2020

Ontvangen Talis Ontvangen Wintertuin Ontvangen overig Afrekening servicekosten energie Ontvangen SSHN Totale baten

€ 78.480 € 20.720

€ 107.408 € 13.813 € 1.020 € 105.468

€0

€ 6.480

€ 35.156 € 57.566 € 191.923

€

€0 227.710

Totale kosten gemeente

€ 173.450

€ 274.989

totale kosten gemeente per bewoner (uitgaande van 95 bewoners)12

€ 1.825

€ 2.895

_________ 11

Overzicht geboekte kosten Binder 2020.

12

We gaan uit van 95 bewoners, omdat dit de verwachte bezetting zal blijven in de toekomst. In werkelijkheid lag het gemiddeld aantal bewoners in 2019 en 2020 lager (2020: gemiddeld 81 bewoners).

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Tabel 3: Kosten en baten Talis13

Kosten

Kosten 2019

Kosten 2020

huurkosten aan gemeente Nijmegen

€ 78.480

€ 107.408

De Huischmeesters Prospectkosten

€ 47.037 € 65.605

€ 10.232 €0

onderhoudskosten kosten t.a.v. leefbaarheid personeelskosten

€ 12.621 €0 € 109.082

€ 84.929 € 4.114 € 240.013

overige algemene (indirecte kosten)

€0

€ 9.049

servicekosten afrekening energiekosten

€ 35.156

€ 105.468

Totale kosten

€ 347.981

€ 561.213

Baten

Baten 2019

Baten 2020

Huuropbrengsten van bewoners

€ 97.090

€ 255.785

servicekosten

€ 10.403

€ 49.957

afdekking exploitatie tekort door gemeente Nijmegen vanwege COVID-19

€0

€ 139.831

Totale Baten

€ 107.493

€ 445.573 19

Totale kosten Talis

€ 240.488

€ 115.640

totale kosten Talis per bewoner (uitgaande van 95 bewoners)

€ 2.531

€ 1.217

3.2

Totale kosten Binder

Uit deze overzichten kunnen we opmaken dat de totale kosten voor Binder rond de 400.000 euro per jaar liggen. Op dit moment wonen er bijna altijd ongeveer 95 bewoners in Binder. Daarom hebben we ook aangegeven wat de kosten per bewoner per jaar zijn. Deze kosten liggen op ongeveer 4.200 euro per persoon. Hierbij willen we opmerken dat de kosten in het begin vaak hoger zijn, ook omdat Binder nog niet volledig bezet was. De kosten lagen het eerste jaar hoger voor Talis, en het tweede jaar hoger voor de gemeente, maar dit komt ook door een eenmalige overboeking vanwege COVID-19.

_________ 13

Talis: Exploitatie Binder 2020 + 2021 Q1.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Tabel 4: Totale kosten voor de gemeente en Talis samen

Totale kosten Binder 2019

Totale kosten Binder 2020

€ 413.938

3.3

Kosten per bewoner 2019 (uitgaande van bezetting van 95 bewoners)

€ 390.629

Kosten per bewoner 2020 (uitgaande van bezetting 95 bewoners)

€ 4.357

€ 4.111

Maatschappelijke kosten en baten

De maatschappelijke kosten en baten verschillen per

Ter illustratie – “Een plek in de

doelgroep (vragende/dragende bewoners) en

jeugdzorg, maatschappelijke

belanghebbenden. Daarom hebben we, naar het voorbeeld

opvang en beschermd wonen kost

van de kosten en baten analyse in “Doorkijk in

ons 50.000 a 60.000 euro per jaar

maatschappelijke effecten van flexwonen” (Ecorys) en de

per persoon. Dan is Binder veel

‘Effectenarena’ (in overleg met Jochem Deuten, expert),

goedkoper.” (Beleidsmedewerker

getracht de maatschappelijke kosten en baten voor de

MO/BW)

verschillende doelgroepen in beeld te brengen.14 Het preciezer kwantificeren van maatschappelijke kosten en baten vereist een groter en meer gedegen onderzoek. Om toch een beeld te geven, voegen we enkele illustraties toe van wat de besparing zou kunnen zijn. Om de maatschappelijke kosten en baten te kunnen duiden, brengen we eerst het (nul) 20

alternatief voor de verschillende doelgroepen – met bijbehorende effecten – in beeld. Vervolgens gaan we in op de huidige effecten van Binder. Alternatief: ‘geen Binder’ Op basis van de gesprekken met de verschillende betrokkenen bij Binder onderscheiden wij verschillende alternatieven voor vragende en dragende bewoners. Alternatieven voor vragende bewoners (mensen die extramuraliseren, re-integreren, dak- en thuisloos zijn of vergunningshouder zijn): •

(Langer) in de huidige ongeschikte woonsituatie blijven (bv. bij ouders met ruzie).

•

(Langer) in de huidige maatschappelijke opvang/instellingen (terwijl zelfstandiger huisvesting mogelijk en wenselijk is).

•

Huisvesting in eerste de beste (ongeschikte) woning.

•

(Tijdelijk) bij vrienden/familie intrekken (bankslapen).

•

Huisvesting in vakantiepark/caravan/volkstuin/auto.

•

Op straat belanden.

•

‘Reguliere’ huisvesting bemachtigen. Dat blijkt voor hen erg problematisch.

Alternatieven voor dragende bewoners (starters, gescheiden zijn, arbeidsmigrant zijn en mensen die voor werk/studie/stage een korte tijd in Nijmegen wonen): •

(langer) in de huidige ongeschikte woonsituatie blijven:

•

Huisvesting in eerste de beste (ongeschikte) woning.

•

Huisvesting in vakantiepark/caravan/volkstuin/hotel.

_________ 14

Effectenarena: https://instrumentwijzer.nl/effectenarena

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

•

(Tijdelijk) bij vrienden/familie intrekken (bankslapen).

•

Op straat belanden.

•

Verder op en neer pendelen.

•

‘Reguliere’ huisvesting bemachtigen. Dat blijkt ook voor hen problematisch.

Aan de hand van deze alternatieven duiden we de maatschappelijke effecten van Binder in tabel 5. Deze effecten zijn met elkaar verbonden en lopen in elkaar over en zijn daarom niet strikt te scheiden. Allereerst lichten we de alternatieven nog toe. Langer verblijf in huidige (ongeschikte) woonsituatie Voor mensen die extramuraliseren, vergunningshouders, starter zijn of gescheiden zijn is het mogelijk om langer in hun huidige (ongeschikte) woonsituatie te verblijven. Bij een scheiding kan één van beide personen kiezen om langer in hun huidige woning te blijven. Starters kunnen ervoor kiezen langer bij hun ouders/verzorgenden te blijven wonen. Statushouders en mensen in de maatschappelijke opvang zullen niet verhuizen voordat er alternatieve huisvesting voor hen is gevonden, ook al zijn ze eigenlijk al in staat om zelfstandig te wonen.15 De schuldhulpverlener van Bindkracht10 legt uit dat Binder echt een oplossing is voor hen die vastzitten in hun huidige woonsituatie. Hij vertelt: “Ik begeleid een jongen die nu 30 jaar is en die al vanaf zijn 25ste het huis uit wilde. Voor hem is Binder echt een verademing.” Ook de ambulant hulpverlener van R75 ziet dat Binder een kans biedt aan jongeren met een achterstand die weg willen uit hun huidige woonsituatie. Hij legt uit: 21

“Het is niet vanzelfsprekend dat je op je 18e weet hoe de woningmarkt werkt. Veel jongeren hebben de illusie dat ze, als volwassene, direct recht hebben op een appartement. Zeker als ze in een complexe thuissituatie zijn opgegroeid en niet geleerd hebben hoe ze aan een stabiel inkomen komen. Binder is voor hen een veilige, maar wel zelfstandige, plek waar ze (eventueel met begeleiding) kunnen onderzoeken hoe ze een eigen vaste woonplek kunnen vinden.” Ook ziet de ambulant hulpverlener dat de overgang tussen een instelling en een reguliere woning minder beangstigend is, terwijl mensen wel in hun eigen kracht kunnen staan: “Het feit dat Binder een mogelijkheid biedt om met zekere begeleiding in de buurt, maar zonder stempel begeleid wonen, te kunnen wonen is echt een meerwaarde voor heel veel van onze jongeren. Die zijn zo gewend aan dat stempel. (…) Dat doet echt iets met hun gevoel voor eigenwaarde. Het is zelfstandig wonen met een vangnet.”

_________ 15

Bron: doorkijk in de maatschappelijke effecten van flexwonen (Ecorys).

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Huisvesting in eerste de beste (ongeschikte) woning (scheefwonen) of recreatiewoning Mensen die met spoed op zoek zijn naar een woning, kunnen minder eisen stellen. Zij zullen sneller geneigd zijn een ongeschikte woning te accepteren (bv. te groot, te duur, te klein, verkeerde plaats) of 22

huisvesting zoeken in een recreatiewoning. Dit betekent dat bijvoorbeeld statushouders of gescheiden mensen een woning accepteren of willen die niet aansluit bij hun behoeften of mogelijkheden. Dit vergroot het risico op financiële problemen en verdringing op de woningmarkt. Op het moment dat je woont in een recreatiewoning is het bovendien niet mogelijk om ingeschreven te staan en vervallen bepaalde rechten zoals de mogelijkheid om een bijstandsuitkering aan te vragen.16 Bankslapen en dak- en thuisloosheid Personen in scheiding, personen die uitstromen uit maatschappelijke instellingen, arbeidsmigranten of dak- en thuislozen kunnen in sommige gevallen en meestal tijdelijk terecht bij vrienden, andere arbeidsmigranten of familie. Hoewel de financiële kosten voor de bewoner laag zijn, heeft dit een grote invloed op het gastgezin. Mensen uit een maatschappelijke instelling kunnen snel terugvallen op hun oude netwerk en oude gewoonten. Ook heeft het een negatief effect op eigenwaarde en privacy waardoor de kwaliteit van leven vermindert en de kans op psychische problemen vergroot. Soms resulteert het in overbewoning, wat een negatief effect heeft op de leefbaarheid van de woning en buurt.

Ook hier geldt meestal dat bewoners zich niet kunnen inschrijven in hun gemeente.17 Op het moment dat andere alternatieven niet mogelijk zijn, lopen alle doelgroepen (behalve statushouders en uitstromers uit de zorg) het risico om op straat te belanden. Soms komt dit doordat personen beperkt zijn in hun zelfredzaamheid en soms omdat mensen geen toegang hebben tot andere alternatieven door gebrek aan meettijd (inschrijfduur), geld of sociaal netwerk. Op straat belanden heeft uiteraard veel negatieve gevolgen. Je fysieke en mentale welzijn verslechtert, je kunt je niet inschrijven bij de gemeente, sociale (re-)integratie wordt geremd en de risico’s op verslaving en criminaliteit nemen

_________ 16

Bron: doorkijk in de maatschappelijke effecten van flexwonen (Ecorys).

17

Bron: doorkijk in de maatschappelijke effecten van flexwonen (Ecorys).

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

toe. Bij jongeren wordt de ontwikkeling geremd.18 Ook neemt de kans op schulden toe, omdat je inkomen wegvalt. De schuldhulpverlener vertelt: “Ik zie mijn cliënten die in Binder komen wonen, groeien, hoewel het wel echt maatwerk is. Ze krijgen de kans om werk te zoeken. En, misschien nog wel belangrijker, er komt rust. Er is nu meer mogelijkheid tot financiële stabiliteit. Wonen in Binder stimuleert dat.” De ambulant hulpverlener van jongerenwerk R75, vertelt over het belang van een vaste woonplek voor iemand: “Binnen onze tak van hulpverlening merken wij elke dag weer hoezeer het opbouwen van maatschappelijke problemen gekoppeld is aan wonen. Je kunnen ontwikkelen, begint bij je veilig voelen. En dat staat of valt met wel of geen woonplek. Iemand die nergens woont, kan niks. Geen uitkering, studie of zelfs een vaste huisarts. Je bent heel snel weg als je niet woont. Binder vult echt een gat dat er is.” 3.3

Analyse maatschappelijk kosten en baten

Door de komst van Binder hoeven minder mensen gebruik te maken van de alternatieve woonvorm. Dit heeft verschillende maatschappelijke kosten en baten. Een overzicht hiervan staat in tabel 5.

23

_________ 18

Bron: doorkijk in de maatschappelijke effecten van flexwonen (Ecorys).

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Tabel 5: Analyse maatschappelijke kosten en baten huisvesting in Binder

Maatschappelijke KB

Effecten Uit onjuiste woning

Kosten voor huisvesting (Binder)

●

Lagere woonlasten

●

Uit MO Niet naar Geen Geen nieuwe recreatie bankonjuiste -woning slapen woning

Niet dakloos

●

●

●

●

●

●

Minder financiële ● problemen en schuldhulp

Hogere kwaliteit van leven

●

●

●

Talis (+) Woningzoekers (+) Gemeente (+) Alle bewoners (+) Eerste lijn zorg (+) Gemeente (Sterker) (+) GGZ (+)

●

●

●

Stabielere situatie, rust en ● regelmaat, verhogen eigenwaarde, minder kans op terugval ●

●

●

Snellere inburgering, betere participatie op arbeidsmarkt

●

Empowerment bewoners, zelfvertrouwen, verantwoordelijk

●

Doorstroming in AZC/MO

Minder daklozen

●

●

●

Statushouder (+) Uitstromer (+) Dak/thuislozen (+) Maatschappij (+)

●

●

Persoon in scheiding (+) Arbeidsmigrant (+) Starters (+) Uitstromer (+) Dak/thuislozen (+) Gemeente (+/-) UWV (+) Maatschappij (+)

●

●

_________ 19

Toelichting: in het geval dat zij anders in een duurdere, maar ongeschiktere woning, geplaatst zouden worden.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Persoon in scheiding (+) Arbeidsmigrant (+) Starters (+) Statushouder (+) Uitstromer (+) Dak/thuislozen (+) Statushouder (+) Gemeente (+) Maatschappij (+)

●

Ingeschreven in gemeente; werk; uitkeringen

RVB (+) Gemeente (-) Talis (-) Persoon in scheiding (+) Statushouder (+)19 Arbeidsmigrant (+) Uitstromer (+) Talis (+) Persoon in scheiding (+) Statushouder (+) Arbeidsmigrant (+) Starters (+) Dak/thuislozen (+) Gemeente (+) Talis (+)

●

Gedifferentieerder woningaanbod

24

●

Belang bij: (+ betekent: baten; - betekent lasten)

Personen op de wachtlijsten (+) statushouder (+) Gemeente (+) Maatschappij (+) Maatschappij (+) Gemeente (+) Politie (+)

We zien dat de baten vooral terecht komen bij de bewoners, de gemeente en de maatschappij. Ook komt een deel van de baten bij de woningcorporatie terecht. De kosten komen voornamelijk terecht bij de woningcorporatie en de gemeente. In dit onderzoek is geen uitgebreide MKBA-analyse uitgevoerd van de geïdentificeerde kosten en baten. Om de maatschappelijke kosten en baten toch enigszins te duiden hebben we verschillende MKBA-analyses vanuit de theorie geanalyseerd. Goed vergelijkbare onderzoeken zijn echter schaars. Een onderzoek van Cebeon biedt handvatten. In ‘maatschappelijke kosten en baten, brede aanpak dakloosheid’, wordt een MKBA-analyse beschreven rondom kleinschalige tijdelijke opvang van (dreigende) dak- en thuisloze mensen met professionele begeleiding (niet 24/7). Hoewel de analyse niet één op één te vergelijken is met Binder, biedt het wel zicht op de mogelijke maatschappelijke winst van Binder en de eventuele kosten van het niet bestaan van Binder. Uit het onderzoek blijkt dat het overgrote deel van dak- en thuislozen een half jaar tot een jaar gebruik maakt van de (nacht) opvang. Ook maakt bijna 80% minstens een jaar gebruik van ambulante begeleiding. Bijna 45% komt uiteindelijk terecht in een begeleid wonen project.

Door kleinschalige opvang met zorg aan te bieden heeft een groot deel van de ex-dak- en thuislozen nog slechts 3 tot 9 maanden ambulante begeleiding nodig en komt slechts 15% uiteindelijk terecht in een begeleid wonen project. Daarnaast leveren de maatschappelijke baten zoals beschreven in het onderzoek (veelal vergelijkbaar met de baten die wij identificeren in dit onderzoek) een maatschappelijke winst op van 21.300 euro per cliënt per jaar ten opzichte van investering van 5.000 euro per cliënt per jaar. Dit betekent dat 1 euro investering 3 à 4 euro oplevert. Bij Binder liggen de kosten per cliënt per jaar lager (ongeveer 4.200 euro op basis van 95 bewoners), de maatschappelijke winst ligt dus wellicht nog veel

25

hoger. De beschreven investering komt dus vooral terecht bij de gemeente en de maatschappij.20 3.4

Maatschappelijke effecten Binder

Uit de interviews kwamen verschillende specifieke kenmerken van Binder naar voren die zowel positieve als negatieve maatschappelijke effecten hebben. Deze beschrijven we hieronder. Inzet sociaal beheer in Binder door woningcorporatie Talis Sinds de aanvang van het project zet woningcorporatie Talis sociaal beheer in. Gaandeweg het project is deze inzet zelfs vergroot met de komst van de sociaal beheerders. We zien dat de inzet van het sociaal beheer verschillende positieve maatschappelijke baten heeft. De vergrote inzet zorgde ervoor dat er een duidelijk aanspreekpunt is voor bewoners. Die stellen de aanwezigheid van de beheerders duidelijk op prijs. We zien dat de beheerders een belangrijke rol spelen voor de leefbaarheid en veiligheid binnen Binder. Dit is met name belangrijk voor dragende bewoners, omdat slechte leefbaarheid en veiligheid voor hen een drempel vormen om in Binder te gaan wonen, of hen stimuleren om zo snel mogelijk weer te vertrekken. Ook ondergraaft dit het imago van Binder. We zien ook dat de sociaal beheerders een brug vormen van de woning naar de zorginstelling. Ze wijzen de weg naar professionele hulp en verlagen de drempel. Ook bieden ze zelf vaak kleinschalige hulp. De sociaal beheerder vertelt dat de grens echter soms lastig is om aan te geven. Ook heeft hij het idee dat het effect niet altijd positief is. Hij vertelt:

_________ Ecorys ‘MKBA brede aanpak dakloosheid – tussenrapportage fase 1 – februari 2021’: 16-21

20

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

“Sommige gasten komen echt elke dag even langs om een kletspraatje. Dat is fijn, maar soms ook lastig. Zo’n iemand kan dan even zijn ‘ei’ kwijt, maar heeft ook het idee dat hij/zij er weer aan gewerkt heeft. Terwijl wij denken: je hebt hulp nodig, maar dat neemt die persoon dan niet aan.” Tabel 6: Effecten inzet sociaal beheer in Binder

26

(+ betekent: baten; - betekent lasten) Effecten korte termijn

Belanghebbende

Extra personele inzet Talis

Woningcorporatie Talis (-)

Duidelijk aanspreekpunt voor bewoners

Bewoners (+) Woningcorporatie Talis (+)

Bieden hulp/grijpen in bij huurachterstanden

Gemeente (+) Talis (+) Bewoner (+) Zorgorganisaties (+)

Bewoners worden aangesproken wanneer zij asociaal gedrag vertonen: Verbetert leefbaarheid Verbetert veiligheid (hygiëne, voorkomt vandalisme etc.) Vragende bewoners leren wat grenzen zijn

Bewoners (+) Omwonenden Binder (+) Woningcorporatie Talis (+)

Vergroten veiligheid: Kunnen ingrijpen bij incidenten

Bewoners (+) Politie (+) Omwonenden Binder (+) Woningcorporatie Talis (+)

Nemen een deel zorgtaken over: Kleinschalige hulp bieden (bv. door een gesprek) Kunnen bewoners doorverwijzen (de weg naar professionele hulp wijzen)

Bewoners (+) Zorgorganisaties (+) Gemeente (+)

(Sommige) bewoners vermijden stap naar professionele hulp, omdat ze ‘genoeg’ hebben aan gesprekken met sociaal beheer

Vragende bewoners (-) Zorgorganisaties (-)

We zien dat de maatschappelijke baten van de inzet van sociaal beheer vooral terecht komen bij de bewoners zelf. We zien ook maatschappelijke baten voor de woningcorporatie, omdat zij tevreden huurders hebben en er minder fysiek onderhoud nodig is. Tegelijkertijd zien we dat de zorginstellingen en gemeente ook financiële baten hebben bij het sociaal beheer, omdat dit de aanspraak en druk op de zorg vermindert. De kosten komen terecht bij woningcorporatie Talis. Die zet bewust in op een ruime aanwezigheid van sociaal beheerders. Verbinding zorginstellingen aan Binder Vragende bewoners kunnen bij Binder wonen onder voorwaarde dat zij begeleid worden door een zorginstelling. De relatie tussen zorginstellingen wordt gecoördineerd door één coördinator die vast betrokken is bij Binder (projectcoördinator Sterker). Deze zorginstellingen staan daardoor in nauw contact met de medewerkers van Talis. Ook kunnen alle bewoners gebruik maken van de spreekuren van de sociaal werker (sociaal werk) en de schuldhulpverlener.

Ter illustratie - “Binder is geen magische oplossing waardoor alle problemen van bewoners verdwijnen. Bewoners vinden werk, maar verliezen het ook weer. Ze zijn soms nauwelijks bereikbaar. Maar ze hebben wel iets om op terug te vallen: namelijk woonruimte én ze

De hulpverleners identificeerden verschillende maatschappelijke effecten. Ze maakten hierbij onderscheid tussen effecten op de korte en op de lange termijn. Allereerst zien we dat de zorg

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

blijven altijd een lijntje houden met de zorg.” (projectcoördinator Sterker)

efficiënter wordt. Bewoners hebben minder hulp nodig dan voorheen (omdat ze al een woning hebben), maar ook omdat sociaal beheer een oogje in het zeil houdt. Daarnaast wordt de hulp die nog nodig is effectiever, omdat mensen in een stabiele (woon)situatie meer bereid zijn met hun overige problemen aan de slag te gaan. De ambulant hulpverlener vertelt: “Je kunt veel effectiever bezig gaan met de andere problematiek. Je ziet dat hun woonzorgen geregeld zijn en hulpverlening beter beklijft bij jongeren.” Ook kan hulp die gericht is op sociale interactie direct in de praktijk worden toegepast. Het grootste effect dat benoemd werd, was de laagdrempeligheid van de zorg. Wachttijden worden vermeden en kleinschalige hulp wordt mogelijk. Met name de spreekuren lijken effectief. De sociaal werker vertelt:

Ter illustratie – “Volgens mij is het uurtarief van specialistische hulp €75, terwijl dat van reguliere hulp €45,- is. Bovendien kosten de mensen die in het wijkteam werken en de aanmelding doornemen en de indicatie doorzetten ook geld. Als je voorkomt dat de indicatie überhaupt ooit nodig gaat zijn, scheelt dat dus nogal.”

“Normaal hadden sommige van de (dragende) bewoners die ik zie anders een ambulant begeleider gekregen, maar dat hoeft, door mijn spreekuur, nu niet meer (…) Een aanmelding is voor veel mensen bovendien een grote stap. Bovendien zijn er bij de wijkteams wachtlijsten en moeten mensen dus soms maanden wachten voor ze de juiste hulp krijgen. Daarom zien dragende bewoners daar vaak van af.”

(Sociaal werker)

De spreekuren zorgen dat een preventieve aanpak mogelijk is en dat kleine issues op tijd aangepakt kunnen worden voordat er een groot probleem ontstaat. De sociaal werker vertelt: “Dragende bewoners hebben soms ook problemen. Dat zijn meestal hele ‘lichte’ vragen. De problemen uiten zich op dat moment vaak nog niet in gedrag, maar dat kan wel. Doordat ze [vragende en dragende bewoners] hun ei kwijt kunnen, wordt de spanning al verlicht. Als het probleem wat groter wordt, kan ik ze wat vaker zien zodat er stappen genomen kunnen worden. En uiteindelijk zie ik ze weer minder, omdat het dan weer goed gaat.”

Ter illustratie – “Ik heb elke week 2 uur spreekuur in totaal.

27

Daarin spreek ik verschillende bewoners met problemen. Als ze niet naar mij kunnen, moeten ze naar het wijkteam. 1 cliënt kost mijn collega (inclusief administratie) al gauw een aantal uur in de week. Dat scheelt waarschijnlijk dus wel in de kosten.” (Sociaal werker)

Op de lange termijn voorkomen deze maatschappelijke effecten volgens hulpverleners waarschijnlijk indicaties en verlagen ze de druk op specialistische zorg. Ook zullen minder mensen schulden opbouwen en in de bijstand terechtkomen.

Binder: zelfstandig wonen met een vangnet

Tabel 7: Effecten verbinding zorginstellingen aan Binder

(+ betekent: baten; - betekent lasten) Effecten korte termijn

28

Belanghebbende

Efficiëntere zorg: Vragende bewoners hebben minder zorg nodig Zorgverleners besteden minder uur per cliënt, omdat beheerders ook een oogje in het zeil houden [Sociaal werker] kan direct kleinschalige hulp bieden

Vragende bewoners (+) Zorgorganisaties (+) Gemeente (+)

Betere uitwerking van de zorg: Hulp beklijft beter als mensen een stabiele woonsituatie hebben Bewoners kunnen hulp gericht op ‘wonen’, ‘sociale interactie’ en ‘samenleven’ toepassen in de praktijk

Vragende bewoners (+) Zorgorganisaties (+) Gemeente (+)

Toegankelijkere zorg die direct beschikbaar is: Vermijden wachttijden voor eerste hulpmoment Preventie van het ontstaan van een probleem Er komt meer problematiek op tafel Vroegsignalering Minder kans op vergroten problematiek Zowel dragende als vragende bewoners hebben laagdrempelige toegang tot (schuld)hulpverlening, waardoor problemen eerder gesignaleerd worden

Vragende bewoners (+) Dragende bewoners (+) Zorgorganisaties (+) Gemeente (+/-)

Minder kans op schulden of betalingsachterstanden

Vragende bewoners (+) Dragende bewoners (+) Gemeente (+) Woningcorporatie (+)

De hulp is in sommige gevallen te laagdrempelig Sommige bewoners maken de stap naar specialistische zorg niet, terwijl ze dat wel nodig hebben