Onderzoek fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Pagina 27 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Dit werd ook duidelijk in de buurtbezoeken met ervaringsdeskundigen. Aanpassingen in het parkeerbeleid kunnen daarom een middel zijn om de toegankelijkheid te verbeteren. Minder geparkeerde auto’s betekent meer ruimte, wat ook mogelijkheden biedt voor een meer toegankelijke openbare ruimte. Vaak wordt er gesproken over dat die ruimte gebruikt kan worden voor groen of klimaatadaptatie. Die ruimte zou echter ook gebruikt kunnen worden voor toegankelijkheid. Hier moeten keuzes in gemaakt worden. Deze veranderingen gaan niet van de ene op de andere dag. Het is belangrijk dat er rekening wordt gehouden met de effecten die parkeren heeft op de toegankelijkheid wanneer er wijzigingen komen in het parkeerbeleid. Een mogelijke (lange termijn) oplossing zijn kleinschalige parkeerterreinen op loopafstand van woningen. Op deze manier parkeert iedereen op een apart parkeerterrein en loopt naar hun huis toe in plaats van rondjes door de wijk rijden op zoek naar een parkeerplek. c) Groen Toen het groen in veel Nijmeegse straten werd aangeplant, zag de stad er grotendeels anders uit en functioneerde ze heel anders. Er reden minder auto’s op de wegen en de term ‘bereikbaarheid’ betekende weinig voor de gemeente en de gemiddelde Nijmegenaar. Het is dan ook logisch dat de manier waarop groen nu onderdeel is van de stad, soms botst met moderne overwegingen en prioriteiten zoals toegankelijkheid.

Dit kwam ook naar voren in de terugkoppeling van ervaringsdeskundigen. Groenvoorzieningen dragen bij aan zowel comfort en uitstraling van het straatbeeld, als de luchtkwaliteit, wateroverlast (door water vast te houden), schaduw tijdens hittegolven en de biodiversiteit van de stad. Tegelijkertijd staan bomen en struiken vaak op het trottoir en nemen ze waardevolle voetgangersruimte in beslag. Brede boomspiegels staan vaak midden op de stoep waardoor het loopoppervlak smaller wordt en er struikelgevaar ontstaat. Soms duwen boomwortels de bestrating omhoog en maken ze stoeptegels los, waardoor het loopoppervlak ongelijk wordt. Op andere locaties nemen overgroeiende struiken ruimte op het trottoir in beslag. In het geval van bomen of struiken op privéterrein kunnen bewoners dit onderling oplossen, maar begroeiing op straat of in parken valt onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Deze locaties vormen knelpunten maar de waarde van groen voor de stad is te groot om alle bomen die obstakels vormen te verwijderen. Wanneer een straat in aanmerking komt voor vernieuwing, kan de gemeente een erfontwerp overwegen waarin de bomen kunnen blijven staan. Als een boom dood is en moet worden verwijderd, kan de gemeente opnieuw bekijken waar een nieuwe boom moet worden geplant op een manier die de toegankelijkheid in die straat verbetert.

d) Beheer De rol van beheer is voornamelijk om de openbare ruimte te onderhouden en kapotte of versleten onderdelen weer functioneel te maken. Op veel plaatsen in de stad werd infrastructuur ontworpen en geïnstalleerd in een tijd dat toegankelijkheid nog geen bekend onderwerp was. Deze infrastructuur was gemaakt om de stad meerdere decennia in de toekomst van dienst te zijn. Helaas betekent dit dat veel van de infrastructuur die jaren geleden is aangelegd niet meer voldoet aan de verwachtingen en normen van vandaag. Enerzijds heeft alle infrastructuur een bepaalde levensduur. Als het aan vervanging toe is, kan het worden vernieuwd naar de nieuwste norm, maar dit alleen al betekent dat verandering extreem langzaam zou gaan. Anderzijds heeft de gemeente niet de middelen om door de hele stad te gaan en elk element één voor één te vernieuwen.

Pagina 28 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Nu pakt Nijmegen toegankelijkheidsknelpunten voornamelijk reactief aan. Dit betekent dat problemen pas worden aangepakt als ze worden gemeld en onder de aandacht van de gemeente worden gebracht (grotendeels via de Meld & Herstelapp). Een meer proactieve aanpak zou betekenen dat de bestaande infrastructuur en gemeentelijke processen regelmatig tegen het licht worden gehouden om problemen te voorkomen voordat ze zich voordoen. Het proactief aanpakken van toegankelijkheid in de hele stad is een enorme opgave die veel geld en tijd zou kosten. Er zijn drie meer realistischere proactieve benaderingen. Een daarvan is op projectbasis (of per wijk) waarbij een bepaald straatelement wordt aangepast of toegevoegd aan de buurt, zoals stoepopritjes. Het nadeel van deze aanpak is dat er een beslissing moet worden genomen over welk gebied het eerst wordt aangepakt. De tweede proactieve aanpak is op basis van individuele gevallen. Als groenbeheer bijvoorbeeld wortelopdruk ziet, melden ze dat en komen ze in actie. Deze aanpak vereist dat het personeel getraind wordt in het herkennen van een bepaald probleem (of meerdere) en een procedure om dit te melden. Het voordeel van deze aanpak is dat alle buurten dezelfde prioriteit krijgen. Het nadeel daarvan is dat het afhankelijk is van de inzet van individuele medewerkers en dat het veel tijd zou kosten om de hele stad te dekken.

Tot slot kan de expertise van ervaringsdeskundigen beter benut worden in het beheer en onderhoud proces. Op dit moment worden ontwerp getoetst op het handboek en wordt het opgeleverde resultaat in de openbare ruimte gecontroleerd. Het is ook mogelijk om al aan de start van een onderhoudsproces met ervaringsdeskundigen te toetsen hoe de huidige inrichting wordt ervaren. Zo kan de toegankelijkheid zeer gericht verbeterd worden wanneer een straat vervangen wordt. e) Handhaving Om de orde in de openbare ruimte te behouden, heeft de gemeente van allerlei regels over hoe men zich moet gedragen. Denk bijvoorbeeld aan hoe winkels mogen uitstallen, waar fietsen geparkeerd mogen worden, wanneer het vuilnis aan straat mag staan en waar terrassen mogen staan. Handhaving zorgt dat de afspraken worden nageleefd. Doordat handhaving de afspraken in de openbare ruimte controleert, hebben ze ook een rol in het verbeteren van de toegankelijkheid van de openbare ruimte. Vaak is de inzet van handhaving een reactieve aanpak als ze reageren op klachten of signaleren dat er ergens een afspraak wordt overschreden. Doordat er vooral reactief te werk wordt gegaan, ontstaat er een gewoonterecht. Een structurele verbetering zou gerealiseerd kunnen worden door proactiever handhaving in te zetten. Handhaving gaat in dat geval in gesprek voordat er een klacht is.

Bijvoorbeeld in gesprek met horecaeigenaren over hun terras, met fietsparkeerders over hun geparkeerde fiets of met ondernemers over hun uitstallingsbeleid.

Pagina 29 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 7: Het probleem van smalle stoepen door terrassen ligt eerder bij het verguningsverleningsproces dan bij handhaving.

In woonwijken kunnen veel problemen worden aangepakt door een dialoog te faciliteren tussen buurtbewoners. Wanneer bijvoorbeeld een overhangende plant de stoep blokkeert, kunnen bewoners dit samen oplossen. Vanwege de toenemende individualisering van de samenleving en vaak weinig contact tussen buren blijft het een uitdaging om inwoners aan te moedigen de dialoog aan te gaan voordat ze naar de handhavingsinstanties kijken voor een oplossing. Ook hier zou handhaving pro-actiever kunnen handelen door het gesprek in de buurten te initiëren en mensen bewust te maken van hun gedrag. Een pro-actievere werkwijze vergt wel meer capaciteit vanuit handhaving.

5.3 Bewustwording In sommige gevallen is de oplossing een kwestie van besef. De oplossing is misschien heel simpel, maar door een gebrek aan bewustzijn van het probleem of de juiste methode om het aan te pakken wordt er weinig gedaan om het op te lossen. Het vergroten van de bewustwording onder Nijmegenaren, ambtenaren en hulporganisaties van ervaringsdeskundigen kan allemaal bijdragen aan een toegankelijker Nijmegen. a) Richting inwoners van Nijmegen Niet alles kan worden opgelost door meer of betere handhaving. In veel gevallen kunnen knelpunten ook opgelost worden door inwoners bewuster te maken van goed gedrag om problemen in de eerste plaats te voorkomen. Dit geldt met name voor woonwijken. Ervaringsdeskundigen kwamen bijvoorbeeld veel gevallen tegen van meubilair en planten van geveltuinen die extra ruimte op het trottoir innemen. Dit vermindert de vrije doorloopruimte, waardoor het moeilijk wordt om te manoeuvreren. Als het niet begaanbaar is, moeten rolstoelgebruikers of mensen die een bredere doorloopruimte nodig hebben de rijweg gebruiken. Hierdoor komen mensen in onveilige en ongemakkelijke situaties met auto- en fietsverkeer terecht.

Pagina 30 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 8, 9: In woonwijken wordt de vrije doorloopruimte vaak ingenomen door planten of geveltuinen. Een beter bewustzijn onder bewoners over de effecten hiervan op hun medebewoners zou de toegankelijkheid kunnen verbeteren.

Foto 10: In sommige woonwijken wordt het toegestaan om met twee wielen op de stoep te parkeren waardoor de stoep smaller en dus minder toegankelijk wordt.

Verder heeft het parkeergedrag van mensen ook een impact op de toegankelijkheid van de buurt. Automobilisten die hun auto half op de stoep parkeren, versmallen de vrije doorloopruimte van de stoep aanzienlijk. Ook al is het niet toegestaan, wordt dit gedrag in veel buurten gedoogd en als gewoonterecht behandeld door handhaving. Het bewust maken van inwoners over hun bijdrage aan toegankelijkheid kan een eerste stap zijn voor het stimuleren van gedragsverandering. Dit kan door middel van een campagne of een bericht in de wijkkrant. Door de impact van bepaald gedrag op mensen met een beperking te laten zien, zullen sommige inwoners hun gedrag veranderen. Het is belangrijk dat deze boodschap positief wordt geformuleerd. In plaats van te focussen op de negatieve effecten van een bepaald gedrag, is het zinvoller om de positieve gevolgen van gedragsverandering te laten zien. b) Richting ambtenaren In veel gevallen ontstaan toegankelijkheidsproblemen doordat ontwerpers, projectleiders of aannemers zich niet bewust zijn van toegankelijkheid en het effect van de inrichting op mensen met een beperking. Deze ontwerpen voldoen meestal aan de basisrichtlijnen.

Pagina 31 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Toch zorgen ze in de praktijk voor ontoegankelijke plekken doordat degenen die het ontwerp toetsen niet altijd de context van de plek te zien krijgen. Hierdoor kan er niet geconcludeerd worden of het een logische inrichting is die goed aansluit op de omgeving. Sommige ontwerpen worden uitbesteed aan externe partijen. In dat geval zijn het niet de ontwerpers van de gemeente zelf die een ruimte (her)ontwerpen, maar mensen van buiten de gemeentelijke organisatie. Om ervoor te zorgen dat de kwesties van toegankelijkheid ook door externen worden meegenomen, zijn twee stappen nodig. Eerst moet de gemeente zorgen dat hun eigen toegankelijkheidsnorm is gewaarborgd in het aanbestedingsproces voor extern partijen. Vervolgens, zodra de gemeente een ontwerp ontvangt van een externe partij, moet er een controle plaatsvinden of het voldoet aan de gemeentelijke toegankelijkheidsnormen. Een voorbeeld uit het buurtbezoek in West liet zien dat de ruimte te krap was ontworpen met onvoldoende manoeuvreerruimte voor rolstoelgebruikers. Tussen het groen, een fietsenrek, een vuilnisbak en de parkeerplaats blijft er weinig ruimte over voor iemand in een rolstoel. Terwijl dit leidt naar de ingang van de multifunctionele ruimte de Biezantijn. Als ontwerpers zich meer bewust worden van toegankelijkheidsknelpunten, kunnen ze dit soort situaties voorkomen.

Verder bespaart de gemeente het geld dat ze anders kwijt zou zijn aan werkzaamheden op een later moment om het op te lossen.

Foto 11: Deze ruimte is te krap ontworpen. Tussen de parkeerplek, het fietsenrek, de vuilnisbak en het groen is er weinig ruimte over voor rolstoelgebruikers.

Terwijl een fout soms in het ontwerp zit, bleek uit de werksessies dat knelpunten vaker voortkomen uit een tekortkoming in het gemeentelijke proces. Een concreet voorbeeld is een oversteek waar de geleidestrook slechts aan één kant van een voetgangersoversteekplaats was geplaatst. De voetgangersoversteekplaats bleek op de grens van twee projecten te leggen met twee verschillende projectleiders. Dit suggereert een miscommunicatie tussen projectleiders en hun ontwerpers. Daarnaast is er een extra uitdaging als er één of twee externe projectleiders bij betrokken zijn. Zij zouden door de organisatie gefaciliteerd moeten worden om verbinding te maken met aangrenzende projecten.

Pagina 32 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 12: Deze oversteekplaats bevindt zich op de grens tussen twee projecten, elk met een andere projectleider. Door gebrek aan communicatie tussen projectleiders ontbreken geleidelijnen aan één kant van de kruising.

Met name in de binnenstad zijn terrassen een veelbesproken onderwerp tijdens de werksessies. We leerden van een deelnemende ambtenaar dat een deel van het vergunningsverleningsproces vraagt dat de afdeling veiligheid advies geeft over elke aanvraag. Er wordt dan gekeken naar de impact van de vergunning op de toegankelijkheid van de openbare ruimte. Er is echter geen verplichting dat het advies wordt opgevolgd. Dit heeft tot gevolg dat er terrasvergunningen kunnen worden verleend ondanks hun negatieve impact op de toegankelijkheid en veiligheid van de openbare ruimte. Dit gebeurt in sommige gevallen ook. Het advies lijkt geen status te hebben. Tot slot zien we ook dat er tijdens bouw- en wegwerkzaamheden de toegankelijkheid niet altijd op orde is. Hoewel er bestaande toegankelijkheidsnormen en -richtlijnen zijn, bleek uit de feedback van ervaringsdeskundigen tijdens de buurtbezoeken dat er nog veel knelpunten zijn die erop wijzen dat een andere aanpak nodig is. Op een bouwplaats was een oversteekplaats slordig ingericht met planken over het gat in de grond, of er was een hek achtergelaten op de stoep waardoor de vrije doorloopruimte geblokkeerd. Idealiter wordt dit voorkomen door toezicht te houden op de projectontwikkeling en -uitvoering om ervoor te zorgen dat uitvoerders zich goed aan het contract houden.

Betere bewustwording van toegankelijkheid bij projecttoezichthouders van de gemeente kan bijdragen aan het voorkomen van dergelijke knelpunten. Regelmatiger toezicht op projectontwikkeling en -uitvoering zou helpen. Dit kan bijvoorbeeld door toegankelijkheidscontroles in te bouwen in eerdere fasen van de projectontwikkeling. Kortom, meer bewustzijn binnen de gemeente en bij ambtenaren over waar in processen fouten worden gemaakt kan bijdragen aan een toegankelijker Nijmegen.

Pagina 33 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

c) Richting hulporganisaties van ervaringsdeskundigen Grotere ontwerpfouten worden eerder opgemerkt en aangepakt. Tegelijkertijd worden veel van de (kleinere) knelpunten tijdens de buurtbezoeken niet onder de aandacht van de verantwoordelijke partij gebracht. In Nijmegen wordt er gewerkt met de Meld & Herstelapp voor inwoners om (onder andere) ontoegankelijke locaties in de openbare ruimte te melden. Zodra een probleem in de app is geregistreerd, wordt het onder de aandacht gebracht van de gemeente die vervolgens met de verantwoordelijke afdeling een oplossing zoekt. Een intensiever gebruik van de app kan daardoor bijdragen aan een betere toegankelijkheid. We bevelen aan dat de gemeente samen met hulporganisaties en vertegenwoordigers van ervaringsdeskundigen permanente campagne opzet om het gebruik van de app bij de ervaringsdeskundigen te stimuleren. Hulporganisaties kennen hun cliënten al goed en weten hoe ze hen het beste kunnen instrueren om de app te gebruiken. Om dit de faciliteren zou de gemeente een korte handleiding voor hulporganisaties kunnen maken.

Pagina 34 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

6.

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

De aanleiding voor dit rapport is allereerst de twee moties ‘design for all, overall’ en ‘ontwerpen voor iedereen als leidend principe’. De andere aanleiding was de slotvraag van de evaluatie van het Handboek Nijmegen Toegankelijk. Deze vraag luidt: ‘Hoe kan het Handboek Nijmegen Toegankelijk verder verbreed worden naar de gehele fysieke ruimte?’ Op basis van het onderzoek dat we hebben uitgevoerd komen we tot onderstaande conclusie en advies. Er gaat al veel goed in Nijmegen als het gaat om toegankelijkheid. In de laatste jaren zijn er veel knelpunten opgepakt en is ook de samenwerking met ervaringsdeskundigen steeds vaker benut om hun ervaringen vroegtijdig in een proces te benutten. Het venijn blijkt vaak in het detail te zitten en dit vraagt om verbetering in verschillende werkprocessen. Toegankelijkheid is namelijk meer dan alleen een goed ontwerp dat voldoet aan de richtlijnen uit het handboek. We concluderen dat goede toegankelijkheid in alle pijlers van de gemeentelijke organisatie wordt beïnvloed en niet alleen op het moment dat er een ontwerp voor een straat of gebied wordt gemaakt. We adviseren daarom om het pad naar een betere toegankelijkheid in te zetten door toegankelijkheid integraal op te nemen in gemeentelijke werkprocessen. Dit is nodig om ontoegankelijkheid in de toekomst te voorkomen of te herstellen.

Figuur 1 Schematisch overzicht van het pad naar toegankelijkheid

Het pad naar een betere toegankelijkheid start volgens ons bij het aanscherpen van een aantal richtlijnen in het Handboek Nijmegen Toegankelijk. Hierbij gaat het om geleidelijnen bij bushalten en op- en afritjes van de stoep naar de rijbaan. Het is wenselijk dat het handboek wordt aangevuld met specifieke richtlijnen voor het plaatsen van obstakels om auto’s te weren. Daarnaast adviseren we expliciete richtlijnen in het handboek op te nemen voor de toegankelijkheid van de openbare ruimte tijdens renovaties en bouwwerkzaamheden. In het handboek zou er ook een verwijzing gemaakt kunnen worden naar de richtlijnen voor de inrichting van de openbare ruimte rondom gebouwen. Het is van belang dat de overgang tussen openbare ruimte en de ingang van een gebouw ook voldoet aan toegankelijkheidsrichtlijnen. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld de locatie van een gehandicapten parkeerplaats en de route tussen parkeerplaats en hoofdingang. In principe valt dit onder de richtlijnen voor de gebouwen. Door een koppeling te maken in het handboek, groeit de aandacht voor deze overgangszone.

Pagina 35 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

De richtlijnen voor binnenruimten wordt geregeld via het wettelijk verplichte bouwbesluit. In de Nijmeegse bouwverordening kunnen aanvullingen gedaan worden ten opzichte van het landelijke bouwbesluit. We adviseren om de nieuwe NEN 9120 norm hiervoor te raadplegen. Vervolgens is een toegankelijker Nijmegen afhankelijk van de keuzes die gemaakt worden op verschillende beleidsterreinen. Door het belang van toegankelijkheid expliciet te maken en mee te nemen in beleidsvorming, wordt er al vroeg in het beleidsproces nagedacht over de impact van een beleidskeuze op toegankelijkheid in de uitvoering. We hebben geconstateerd dat de mate van toegankelijkheid is van beleidskeuzes rondom ontwerpprincipes, parkeren, groenvoorzieningen, beheer en handhaving. In de fase van realisatie adviseren we dat de interne communicatieprocessen verbeterd worden zodat projecten beter op elkaar aansluiten. Veel toegankelijkheidsknelpunten zijn simpelweg het gevolg van miscommunicatie tussen projectleiders, wat leidt tot inconsequentie tussen projecten en situaties. Daarnaast moeten ervaringsdeskundigen eerder worden geraadpleegd om zo vroeg mogelijk in de ontwerpfase te toetsen hoe een straat of gebied toegankelijker gemaakt wordt. Op het moment dat een straat of gebied gerealiseerd gaat worden, is het aan te raden om proactiever toezicht te houden op de werkzaamheden.

Zo worden fouten in de realisatie eerder hersteld en de overlast van werkzaamheden op het omliggende gebied blijven beperkt . Vanuit zowel beheer als handhaving ligt een mogelijkheid om proactiever te werk te gaan. Op dit moment pakt beheer meldingen uit de Meld & Herstelapp op. Zo verbeteren ze stap voor stap de openbare ruimte. Als ze proactiever te werk gaan, kunnen ze bijvoorbeeld een heel gebied toetsen op toegankelijkheid en hiervoor een plan maken. Handhaving reageert veelal op klachten en meldingen. Een voorbeeld van een proactievere aanpak is het in gesprek gaan met Nijmegenaren en ondernemers. Door het gesprek aan te gaan zonder dat er een directe melding is waarover het gesprek gevoerd moet worden, kunnen ze helpen om Nijmegenaren bewuster te maken van hun rol in de toegankelijkheid voor andere Nijmegenaren. Een proactievere aanpak vergt wel meer capaciteit vanuit handhaving. Al deze mogelijke verbeteringen in de gemeentelijke processen staat of valt bij het bewustzijn van het belang van toegankelijkheid. De gemeente moet actief werken aan het bewustzijn, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als bij inwoners. Hoe meer aandacht hiervoor, hoe groter de kans dat het standhoudt tegen concurrerende belangen. Het vergroten van de bewustwording kan door het thema systematisch op te nemen in alle processen van de gemeente.

Dit zal niet alleen het gemeentepersoneel bewuster maken, maar ook het publiek laten zien dat de gemeente het thema toegankelijkheid serieus neemt. Om het bewustzijn van het publiek nog verder te vergroten, is sterk aan te raden om een bewustwordingscampagne over het thema te lanceren die met name de knelpunten van mensen met een beperking belicht. Tot slot, aangezien het gedrag van bewoners een bepalende factor is voor de toegankelijkheid van de openbare ruimte, moet de gemeente aan de slag met het verspreiden en communiceren van het gebruik van de Meld en Herstelapp. Sommige knelpunten van toegankelijkheid zijn eenvoudig aan te pakken als ze maar onder de aandacht van de gemeente worden gebracht. Met de hulp van bewoners die knelpunten melden via Meld en Herstelapp blijft de gemeente op de hoogte van de locaties waar actie gewenst en/of nodig is.

Pagina 36 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

7.

BIJLAGE 1 OVERZICHT RICHTLIJNEN

7.1 VN-verdrag handicap Het VN-verdrag Handicap bepaalt dat mensen met een beperking volledig mee moeten kunnen doen in de samenleving. Dit houdt in dat zowel de fysieke als digitale wereld toegankelijk moet zijn.

Detailniveau Het verdrag omschrijft de rechten van de mens. Het zijn eisen van de Staten die Partij zijn. Mobiliteit is maar een klein onderdeel van het verdrag. Er worden geen technische uitwerkingen besproken alleen het streven van een universeel ontwerp en recht op toegankelijke woonplaatsen.

Doelgroepen De doelgroep zijn personen met een handicap.

Onderscheid basis- en topniveau Schetst de basiseisen van Staten die Partij zijn om de rechten van personen met een handicap te respecteren.

Relatie tot andere richtlijnen Uit het VN-verdrag is onder andere de Nederlandse Wet gelijke behandeling van handicap of chronische ziekte voortgekomen. Europese norm is een technische uitwerking van het VN-verdrag.

7.2 Europese richtlijnen voor toegankelijkheid (NEN ISO 21542, NEN EN 17210) 7.2.1

ISO 21542 building construction – accessibility and usability of the built environment

Dit is een internationale norm met voorwaarden en aanbevelingen om een veilige, inclusieve, leeftijdsvriendelijke en duurzame gebouwde omgeving die toegankelijk en bruikbaar is voor iedereen.

Detailniveau Technische uitwerking zoals benodigde ruimte tussen deuren etc.

Doelgroepen Het doel is toegankelijkheid voor iedereen (veilig, inclusief, leeftijdsvriendelijk en duurzaam).

Pagina 37 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Onderscheid basis- en topniveau Er wordt alleen een minimum maatvoering gegeven.

Relatie tot andere richtlijnen Vormt de basis voor NEN-EN 17210. 7.2.2

NEN-EN 17210 Accessibility and usability of the built environment – Functional requirements

Dit document bepaalt de Europese toegankelijkheidsnormen door basis functionele toegankelijkheidseisen voor ontwerp, (ver)bouw, en onderhoud van stedelijke buitenruimtes voor voetgangers. Detailniveau Beschrijft de functionele eisen voor de gebouwde omgeving. Schrijft niet voor hoe aan deze eisen moet worden voldaan.

Pagina 38 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Doelgroepen De doelgroepen zijn alle die cognitieve, zintuigelijke of fysieke beperkingen hebben. Sommige eisen richten zich ook op mensen met immunologische beperkingen. Onderscheid basis- en topniveau Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen verschillende kwaliteitsniveaus. Relatie tot andere richtlijnen Deze norm is gebaseerd op de internationale norm ISO 21542.

7.3 Richtlijnen buitenruimten 7.3.1

Richtlijn toegankelijkheid CROW

De richtlijnen van het CROW zijn er zodat mensen – met of zonder beperkingen – zich zonder belemmeringen en wanneer zij dat willen kunnen verplaatsten. Zelfredzaamheid en zelfstandige mobiliteit zijn belangrijke factoren voor deelname aan de maatschappij. Hiervoor moet de openbare ruimte op orde zijn. Detailniveau Per object – bijvoorbeeld trappen of hellingbanen – worden richtlijnen beschreven en maatvoering gegeven. Daarnaast wordt ook een uitgebreide toelichting in de tekst gegeven.

Doelgroepen Toegankelijkheid is voor iedereen, dus de richtlijnen moeten voor elk mens van toepassing zijn.

Onderscheid basis- en topniveau Er worden minimale afmetingen gegeven, dit geeft de suggestie dat meer ruimte zorgt voor meer comfort.

Relatie tot andere richtlijnen Het VN-verdrag vormt de wettelijke basis van deze richtlijnen. 7.3.2

Voetpaden voor iedereen

Detailniveau Voetpaden voor Iedereen bevat een overzicht van gedetailleerde toegankelijkheidsrichtlijnen van verschillende straatelementen voor personen met een beperking. De richtlijnen zijn vooral gericht op ontwerpnormen op straatniveau. Het gaat om technische richtlijnen.

Pagina 39 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Doelgroepen Iedereen, waaronder rolstoel of rollator gebruikers, mensen met een handicap, slechtzienden en kinderen.

Onderscheid basis- en topniveau Er wordt onderscheid gemaakt tussen een minimum maatvoering waaraan aspecten moeten voldoen en een voorkeurs maatvoering.

Relatie tot andere richtlijnen Deze uitgave is gebaseerd op Bouwbesluit, NEN 1814, het Handboek voor Toegankelijkheid, ASVV (Aanbevelingen voor Verkeersvoorzieningen Binnen de Bebouwde Kom) van het CROW en het Handboek Openbare Ruimte van de gemeente Utrecht.

Figuur 3. Overzicht afgeleiden ontwerprichtlijnen “Voetpaden voor Iedereen” 7.3.3

Handboek Nijmegen Toegankelijk

In het Handboek Nijmegen Toegankelijk staan uitgangspunten om de openbare ruimte zo toegankelijk mogelijk te maken. Het beleid van Nijmegen is om zoveel mogelijk belemmering weg te nemen voor ouderen en mensen met een functiebeperking.

Detailniveau Eerst worden in het algemeen de uitgangspunten van Nijmegen besproken, vervolgens worden per onderdeel (trottoir en voetpad, routegeleiding, voetgangers oversteek locatie, fietspad, plein, park, trap, helling, straatmeubilair, parkeerplaats, bushalte) en aspect (zien, horen, tasten, verplaatsen, gebruiken) richtlijnen benoemd met maatvoering.

Pagina 40 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Doelgroepen De richtlijnen zijn ingedeeld op 5 aspecten: zien, horen, tasten, verplaatsen en gebruiken. Dit is toegepast voor (respectievelijk) slechtzienden (ouderen), personen met gehoorbeperkingen, personen met visuele beperkingen (die gids- en geleidelijnen nodig hebben), mensen met functiebeperking of ouderen, en mensen met functiebeperking, ouderen en gedrag van anderen.

Onderscheid basis- en topniveau In dit handboek wordt onderscheid gemaakt naar basis en hoge kwaliteit.

Relatie tot andere richtlijnen Het handboek is een vertaling van de richtlijnen van het CROW (‘Richtlijn toegankelijkheid’ 2014) door een werkgroep aangepast naar de situatie voor Nijmegen. Dit geeft een handzaam maar algemeen overzicht, voor details raadplegen specialisten en bouwkundigen de CROW publicatie, de gemeentelijke standaardmodellen en de andere handboeken o.a. de volgende publicaties: • richtlijn toegankelijkheid CROW publicatie 337 Uitgever: CROW, 21 januari 2014 ISBN:9789066286337; • handboek voor Toegankelijkheid Maarten Wijk Uitgever: Bim Media BV, oktober 2012ISBN 9789012585057; • zicht op Ruimte Berry den Brinker, Atja Apituley en Jeroen Smeets Uitgever: Stichting SILVUR, januari 2014, ISBN 9789082150407; • standaard detailboek projecten afdeling gemeente NijmegenGemeente Nijmegen – interne communicatie.

7.4 Tactiele & visuele routegeleiding voor mensen met een visuele beperking 2021 Naast de ITS standaard heeft PBT consult ook een richtlijn gemaakt voor routegeleiding. Detailniveau In deze standaard worden eerst de kernwaarden genoemd, de basis uitgangswaarden voor gids- en geleidelijnen. Daarna worden voor verschillende situaties op detailniveau punten uitgewerkt (met maatvoering). Doelgroepen De routegeleiding besproken in deze handreiking is bedoeld voor personen met een visuele beperking. Onderscheid basis- en topniveau Alleen basisvoorzieningen worden besproken. Relatie tot andere richtlijnen De uitgangspunten uit ISO/FDIS 23599 die in de Nederlandse situatie kunnen worden geïmplementeerd zijn in de vorige versie van dit document (2013) overgenomen, dit is een vernieuwde uitgave.

Pagina 41 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

7.5 Richtlijnen binnenruimten 7.5.1

Integrale Toegankelijkheidsstandaard (Itstandaard) 2023

Detailniveau De Itstandaard is ontwikkeld als een praktisch toepasbare objectieve standaard om integraal toegankelijke projecten te kunnen realiseren op het niveau van maatvoeringen. De Itstandaard is hierdoor bruikbaar bij de opstelling van een Programma van Eisen en het bouwbestek. Ook is het bruikbaar als checklist voor het uitvoeren van een toegankelijkheidskeuring van een gebouw, evenement of object. Doelgroepen De Itstandaard is gebaseerd op de filosofie van ‘Design for All’. Hieronder valt iedereen die redelijkerwijs in staat wordt geacht de voorziening gelijkwaardig en zelfstandig te gebruiken. Onderscheid basis- en topniveau Afhankelijk van het objectsoort hanteert de Itstandaard vier categorieën: 1. ITS Basis; 2. ITS Totaal; 3. ITS Plus; 4. ITS Wonen. Voor alle vier de Itstandaard-categorieën gelden dezelfde toegankelijkheidseisen. Het verschil kan zitten in het van toepassing verklaren van de eisen of niet. Een en ander is afhankelijk van de locatie en de situatie. Relatie tot andere richtlijnen De opzet en hoofdstukindeling loopt grotendeels parallel met de NEN-ISO 21542 omdat de NEN-ISO 21542 wereldwijd wordt gezien als het basisdocument voor criteria voor toegankelijkheid. 7.5.2

Bouwbesluit

Er zijn wettelijke regels over de toegankelijkheid van nieuwbouwgebouwen opgenomen in het bouwbesluit. Dit zijn basiseisen waaraan nieuwbouw moet voldoen. De onderwerpen in het Bouwbesluit die relevant zijn voor toegankelijkheid zijn: • afdeling 2.12 vluchtroutes, eisen voor nieuwbouw en bestaande bouw; • afdeling 2.4 overbrugging van hoogteverschille; • afdeling 2.5 trap, eisen voor nieuwbouw en bestaande bouw. Zijn op basisniveau omschreven; • afdeling 2.6 hellingbaan, eisen voor nieuwbouw en bestaande bouw zijn op basisniveau omschreven; • afdeling 6.10 bereikbaarheid van gebouwen voor gehandicapten, nieuwbouw en bestaande bouw. Detailniveau De eisen voor toegangsroutes en doorgangen zijn: breedte toegangsroute vanaf openbare weg minimaal 1,1m en hoogteverschil maximaal 0,02m. Doorgang minimaal 0,85m breed en 2m hoog. Doelgroepen Er wordt summier verwezen naar personen met een functiebeperking, waar het gaat over hoogteverschillen in de route tussen openbare weg en voordeur.

Pagina 42 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Onderscheid basis- en topniveau Er is alleen een basisniveau omschreven. Relatie tot andere richtlijnen Er wordt verwezen naar meetmethodes die omschreven zijn in NTA (Nederlandse Technische Afspraak), zoals NTA 8800. Er zijn geen verwijzingen naar andere richtlijnen als het om toegankelijkheid gaat. 7.5.3

NEN 9120

Begin 2024 wordt het concept van de nieuwe norm NEN 9120 gepubliceerd voor een consultatieronde. Deze norm is in eerste instantie alleen voor nieuwe gebouwen bedoeld. In een later stadium zal ook de openbare ruimte en verbouw worden toegevoegd.

Pagina 43 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

8.

BIJLAGE 2 BEVINDINGEN PER BUURTPROFIEL

In totaal hebben we 10 buurtbezoeken uitgevoerd en 1 bezoek voor het beoordelen van auditieve toegankelijkheid. Op onderstaande kaart staat weergegeven waar de buurtbezoeken hebben plaatsgevonden. In bijna iedere ontwikkelperiode heeft een bezoek plaatsgevonden. Lang niet alle wijken en buurten zijn bezocht. Per buurtbezoek beschrijven we welke knelpunten kenmerkend zijn voor die type wijk. De conclusies van de buurtbezoeken delen we in hoofdstuk 4. De adviezen die eruit volgen staan in hoofdstuk 6.

Figuur 4. De tien routes geprojecteerd op de kaart van Nijmegen met ontwikkelperiode per wijk

8.1 Stadscentrum Het buurtbezoek dat we in het centrum van Nijmegen aflegden, vond plaats in het oostelijke deel van het centrum. De benedenstad heeft een heel ander karakter dan het bezochte gebied. Er is in de benedenstad meer hoogteverschil en er worden kinderkopjes gebruikt als wegdek. De conclusies van dit buurtbezoek zijn daarom niet op de hele binnenstad van toepassing. Kenmerkend voor de binnenstad is de drukte in de straten. Er zijn veel voetgangers, fietsers, geparkeerde fietsen, automobilisten en geparkeerde auto’s.

Pagina 44 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Dit zorgt ervoor dat er veel meer obstakels zijn dan in andere buurten. De bevindingen over te smalle trottoirs en obstakels op de stoep uit voorgaande paragraaf zijn hier nadrukkelijk van toepassing. Een ander knelpunt dat typisch is voor de binnenstad is de balans tussen terrassen en een toegankelijk trottoir. Zoals foto 3 laat zien is de doorgang bij Kelfkensbos in het geding als de terrassen in gebruik zijn. Er zijn meerdere plekken in en aan de rand van de binnenstad waar dit het geval is. Ook in de ringstraten is de ruimte beperkt op het trottoir als er terrassen zijn uitgestald. De lift op het Mariënburg plein is al enige tijd defect. Zowel tijdens dit buurtbezoek als bij andere deelnemers van de buurtbezoeken hebben we hier klachten over ontvangen. Voor hen vormt dit een grote belemmering, als ze vanuit de binnenstad komen, om bij de ingang van bijvoorbeeld de bibliotheek of de stadswinkel te komen. Bovendien is de communicatie hierover beperkt en is het onduidelijk wanneer de lift weer werkt. Een ander opvallend knelpunt is ter hoogte van kruising Sint Canisiussingel en Van der Brugghenstraat, te zien op Foto 13. Hier liggen de geleidelijn, waarschuwingsmarkering en afrit van het trottoir op zo’n twee meter van de rateltikker en verkeerslicht. Een persoon met een visuele beperking, die de geleidelijn volgt, vindt de rateltikker moeizaam.

Een persoon met een fysieke beperking moet manoeuvreren tussen de rateltikker en de afrit als hij of zij om groen vraagt bij het verkeerslicht.

Foto 13 Afstand tussen rateltikker en geleidelijnen

In dit buurtbezoek zijn we ook in de bibliotheek en de stadswinkel geweest. In beide gebouwen wordt er gewerkt aan het toegankelijker maken van het gebouw. Zoals al geschreven in Hoofdstuk 4.2 is de stadswinkel recent getoetst door ervaringsdeskundigen bezocht. Dit heeft geleid tot een aantal aanpassingen waardoor het voortaan weer prettiger is om naar de Stadswinkel te gaan. In de bibliotheek hebben we een aantal punten gesignaleerd, zoals de toegankelijkheid van het minder validen toilet en het gebruik van contrast op de trap, die nog verbeterd kunnen worden. Algemene les is hier dat het loont om samen met ervaringsdeskundigen de gebruiksvriendelijkheid van het gebouw te toetsen.

8.2 Hees Het buurtbezoek in Nijmegen Nieuw-West vond plaats in de wijk Hees. Hees is een voormalig dorp dat lag ter hoogte van de Schependomlaan, Kerkstraat en Bredestraat. Het buurtprofiel zoals we dat in het voormalige dorp zien is uniek voor Nijmegen. De afgelegde route loopt voornamelijk door vooroorlogse wijken.

Pagina 45 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

De wijk heeft een beperkt aantal voorzieningen, deze zijn voornamelijk aan de randen van de wijk te vinden. Bijvoorbeeld medische faciliteiten en supermarkten aan de Marialaan en het winkelcentrum aan de Molenweg. Tijdens het buurtbezoek is er vooral aandacht besteed aan de kwaliteit van het trottoir en het wegdek. De Schependomlaan is uitgevoerd als fietsstraat met daarnaast een groenstrook en voetpad. Omdat het voetpad enigszins schuin afloopt en op bepaalde plekken smal is, wordt door rolstoelgebruikers de voorkeur gegeven aan het asfalt van de fietsstraat. In de Voorstadslaan vielen ook oneffenheden in het voetpad op, hier is uitwijken naar de weg geen aangenaam alternatief vanwege de slechte kwaliteit van het wegdek. In de smalle straten zoals de Prinsenlaan en Bredestraat zorgt het gebrek van openbare parkeerplaatsen voor obstakels op het voetpad. Auto’s staan hier namelijk deels op de stoep geparkeerd. Dit is hinderlijk voor zowel mensen met een fysieke en visuele beperking. Tijdens dit buurtbezoek hebben we het medisch centrum aan de Marialaan bezocht. Dit centrum was niet goed toegankelijk met een scootmobiel, om na het aanbellen binnen te komen moet je eerst een aantal keer steken en keren. Daarnaast was er een drempel bij de ingang en geen intercom aanwezig.

8.3 Wolfskuil In Nijmegen Oud-West vond het buurtbezoek plaats in de wijk Wolfskuil. Wolfskuil is een volkswijk die gebouwd werd in het begin van de twintigste eeuw. Na de tweede wereldoorlog is de wijk gerenoveerd. De wijk wordt gekenmerkt door hoogteverschillen . In Wolfskuil zijn veelal eengezinswoningen te vinden, veel daarvan zijn sociale huurwoningen. Een groot deel van deze woningen hebben een klein voortuintje. Bredere lanen wisselen af met smalle straatjes. Parkeren vindt plaats langs de weg. In de Wolfskuil zijn veel kinderdagverblijven en basisscholen te vinden. De resultaten van dit buurtbezoek zullen vergelijkbaar zijn aan wijken zoals Hengstdal, Biezen en delen van Nije Veld. Knelpunten die we tijdens het buurtbezoek tegen zijn gekomen zijn voornamelijk oneffenheden en smalle voetpaden. In sommige gevallen zien we dat de voortuintjes ook ruimte in nemen van het voetpad, doordat de begroeiing ook ruimte in neemt op het voetpad. In deze wijk zien we zeer beperkt gebruik van geleidelijnen en waarschuwingstegels. Smalle steegjes, zoals de Oude Nonnendaalseweg op Foto 14, zijn niet toegankelijk vanwege een smal voetpad en obstakels (geparkeerde auto’s en fietsen). Tijdens het bezoek in Wolfskuil zijn we langs de Wijkfabriek gekomen. Deze wijkvoorziening is niet toegankelijk voor mensen in een rolstoel. Daarnaast zijn we naar het winkelcentrum aan de Molenweg gegaan.

Het winkelcentrum is niet toegankelijk voor mensen met een fysieke beperking. Te steile afritjes, het ontbreken van gids- en geleidelijnen zorgen voor een onoverzichtelijke situatie.

Pagina 46 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 14 Smal voetpad Oude Nonnendaalseweg

Foto 15 Openbare ruimte voor privégebruik

8.4 Altrade en Hunnerberg Het buurtbezoek in Nijmegen-Oost vond plaats in het deel van de wijk dat grotendeels aan het begin van de 20e eeuw is ontwikkeld. Vooral in Altrade zijn veel voorzieningen te vinden waardoor buurtbewoners hun dagelijkse boodschappen makkelijk in de buurt kunnen doen. In delen van de buurten Hunnerberg en Altrade zijn er veel studentenwoningen en bovenwoningen te vinden. In Altrade komen veel woonerven voor. In Hunnerberg zijn er enkele ruim opgezette straten en meerdere straten met langsparkeren4 en drukbezette trottoirs. De bevindingen van dit buurtbezoek zijn redelijk te vergelijken met Bottendaal. Tijdens dit buurtbezoek valt het extra op dat de strijd om de stoep gevoerd wordt. Deze wijken zijn grotendeels gebouwd toen de auto nog nauwelijks deel uitmaakte van het straatbeeld. Nu is er een grote druk op de openbare ruimte door de hoeveelheid auto’s en alles wat erbij komt kijken. Er staan steeds meer laadpalen, er zijn parkeermeters en verkeersborden. Daarnaast staat er sinds kort een luiercontainer op de stoep (Foto 16). Natuurlijk zijn er dan ook nog lantaarnpalen. Deze nemen allemaal ruimte in van de voetganger. Voor een persoon in een rolstoel zijn dit fysieke obstakels waaromheen gemanoeuvreerd moet worden (Foto 17).

Als deze obstakels door de kleur en/of hoogte wegvallen tegen de achtergrond, zijn ze ook nog eens moeilijk zichtbaar voor mensen met een visuele beperking. In een aantal straten, zoals de Heydenrijckstraat, valt het ook op dat de verlichting onvoldoende is voor iemand met een zichtbeperking. Aan een zijde van de weg heb je minder licht doordat de lantaarnpalen aan de andere kant staan en vrij hoog zijn.

4 Parkeren onder een hoek van 0 graden ten opzichte van de rijrichting langs de rijbaan, ook wel parallelparkeren.

Pagina 47 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 16 Luiercontainer

Foto 17 Een smalle stoep met obstakels

Door de deelnemers werd opgemerkt dat de Oranjesingel een barrière is. De oversteektijd wordt als kort ervaren en met een rolstoel heb je een aantal op- en afritjes die moeite kosten. Tijdens het buurtbezoek stuitten we ook op de oversteken op de Berg en Dalseweg, Daalseweg en Tooropstraat. Deze straten zijn op een aantal punten lastig over te steken. Op Foto 18 hieronder is de oversteek ter hoogte van de Mesdagstraat te zien. De verlaagde trottoirband en het afritje liggen scheef tegenover elkaar, er ligt een drempel in de weg en de gereden snelheid door fietsers en automobilisten is zo hoog dat je hier bijna niet durft over te steken. Het zebrapad over de Daalseweg ter hoogte van de supermarkt wordt ook als niet prettig ervaren. Er staan vaak auto’s geparkeerd op de aangrenzende parkeerplaatsen. De deelnemer in een rolstoel geeft aan dat hij hier vaak een stukje de weg oprijdt om te bepalen of hij veilig kan oversteken.

Foto 18 Oversteek Tooropstraat

Pagina 48 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

8.5 Biezen Een tweede buurtbezoek in Oud West vond plaats in het Waterkwartier in de wijk Biezen. In het begin van de 19e eeuw was er vele industrie aan de Waal, voor werknemers werden woningen in de buurt gerealiseerd. Inmiddels is er ook veel nieuwbouw in de wijk, voornamelijk in de buurt van de haven en het noordelijke deel van de wijk. In de driehoek die gevormd wordt door de Voorstadlaan, Marialaan en het spoor zijn veel jaren tachtig woningen te vinden. Aan de randen zijn vooral vooroorlogse woningen. Het buurtbezoek vond plaats in de Waterstraat, waar aan de ene kant vooroorlogse woningen staan en aan de andere kant complete wijken die na de oorlog zijn gerealiseerd. In de Biezen zijn verschillende medische faciliteiten, supermarkten, bibliotheek, basisschool en een buurtcentrum te vinden. Ook is er een complex met seniorenwoningen. De resultaten van dit buurtbezoek zijn redelijk vergelijkbaar aan de bevindingen in de Wolfskuil en zouden we ook terug kunnen vinden in Hengstdal en delen van Nije Veld. Obstakels specifiek voor dit buurtbezoek waren wegwerkzaamheden in de Waterstraat. Hierdoor stonden overal op de stoep niet opgeruimde hekken of was de stoep nog opengebroken zonder duidelijke afbakening (Foto 19). Andere obstakels waren ontbrekende op- en afritjes en de daarbij behorende geleidelijnen en tegels (Foto 20). In de wijk wordt veel ruimte opgenomen door de auto.

Foto 19 Werkzaamheden

Foto 20 Onduidelijke oversteek

Tijdens het buurtbezoek hebben we wijkcentrum de Biezantijn bezocht. Volgens de deelnemer is het gebouw zelf voldoende toegankelijk. Op weg naar de entree komen we toch een aantal obstakels tegen. Zo is de opgang voor rolstoelen slecht te vinden en kruist deze route met de parkeergelegenheid voor fietsen, waardoor de ruimte beperkt is. Daarnaast is er geen markering voor slechtzienden op de trap aangebracht en lopen de traptreden langs de gevel geleidelijk over in de hellingbaan.

Pagina 49 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

8.5 Dukenburg In Dukenburg hebben twee buurtbezoeken plaatsgevonden in de buurten Malvert, Tolhuis en Meijhorst. Het stadsdeel Dukenburg is ontwikkeld vanaf eind jaren 60 en ziet eruit als typische jaren ’70 wijk dankzij de scheiding van functies tussen wonen, werken en voorzieningen. De autowegen vormen het raamwerk van de opbouw van de wijk.5 Dit is ook terug te zien in het brede profiel van straten waar veel ruimte is voor de auto dankzij de brede geasfalteerde rijbaan en aanliggende parkeerplaatsen. Het trottoir is vaak ook vrij breed. De andere buurten in Dukenburg en Lindenholt zijn vergelijkbaar aan de resultaten van deze buurtbezoeken. Doordat er veel parkeerruimte is ingericht voor auto’s en mensen veelal een eigen berging of schuur hebben, staan er geen geparkeerde fietsen of auto’s op de stoep. Hier en daar staan er obstakels zoals paaltjes of bomen maar over het algemeen heeft de stoep een vrije doorgang. De manoeuvreerruimte op de stoep is ook ruimer dan in andere buurten. Er zijn een aantal knelpunten die kenmerkend zijn voor buurten zoals deze in Dukenburg. Allereerst zijn er weinig oversteekplaatsen. De ruimtelijke structuur is opgebouwd rondom de auto. Het grootste deel zijn 30 kilometer per uur straten maar ze zien er niet zo uit. Door de breedte van de straten is het een uitdaging om over te steken.

Tijdens de buurtbezoeken deden we dit op punten waar de deelnemers dit zichzelf hadden aangewend omdat de aanwezige oversteekplaats te ver weg was of niet veilig voelde. De toegankelijkheid van het winkelcentrum Dukenburg is niet op orde. Als men richting de ingang loopt vanuit het Zwanenveld, aan de zuidzijde, loop je letterlijk vast. Er is geen duidelijke oversteekplek, er zijn geen geleidelijnen en geen markering op de trap (Foto 21). Hier zien we dat de toegankelijkheid in de directe omgeving van een voorziening minstens zo belangrijk is als de toegankelijkheid van de gebouwen zelf. De toegankelijkheid van het winkelcentrum in Meijhorst werd daarentegen door beide deelnemers anders ervaren. De geleidelijnen worden op de parkeerplaats onderbroken ter hoogte van de drempels (Foto 22). Hierdoor raakte de ene deelnemer de oriëntatie kwijt terwijl de andere hier zijn weg nog vond.

5 Ontwikkelagenda Dukenburg

Pagina 50 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 21 Toegang tot winkelcentrum Dukenburg vanuit de zuidzijde

Foto 22 Geleidelijnen op de parkeerplaats bij winkelcentrum Meijhorst

8.6 Brakkenstein Het buurtbezoek heeft plaatsgevonden in Brakkenstein. Deze buurt is onderdeel van stadsdeel Nijmegen-Zuid en gebouwd in de begin jaren 60. In dezelfde periode zijn ook buurten zoals Hatert, Grootstal en Groenewoud gebouwd. Het stratenpatroon van Brakkenstein heeft veel weg van een gridstructuur6. De woonstraten zijn veelal geasfalteerd en hebben op straat parkeren. Er zijn veel eengezinswoningen en seniorenflats. Kenmerkend voor de toegankelijkheid in Brakkenstein is de slechte staat van de openbare ruimte. Het asfalt is sterk verouderd, zoals bijvoorbeeld te zien is op Foto 23. Ook de trottoirs en de afritjes zijn vaak niet op orde. Op de trottoirs zijn veel stoeptegels ongelijk en zijn de gootjes bij afritjes vaak verzakt waardoor wielen van rollators niet soepel doorrollen, zoals te zien op Foto 24. Bovendien nemen bomen en lantaarnpalen veel ruimte in op het trottoir waardoor de breedte op meerdere plekken niet voldoet aan de richtlijnen uit het handboek toegankelijkheid Nijmegen.

6 Rechthoekig stratenpatroon waar straten loodrecht op elkaar worden aangelegd

Pagina 51 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Foto 23 Slecht wegdek in de Kanunnik Pelsstraat

Foto 24 Blad dat zich ophoopt bij een afritje op de Kanunnik Faberstraat

Auto’s kunnen parkeren aan de rand van de weg. Toch zien we op verschillende plekken tijdens het buurtbezoek dat automobilisten ervoor kiezen hun auto half op het trottoir te zetten, zoals op foto 25. Hierdoor wordt het lastiger manoeuvreren voor personen in een scootmobiel, rolstoel of met een rollator.

Foto 25 Auto deels op de stoep geparkeerd op de Deken de Raetstraat

In de wijk wonen veel senioren. De hoeveelheid bankjes om te rusten is toch beperkt. In het handboek toegankelijkheid wordt voorgeschreven dat er rustplekken zijn om de 200 meter in drukke gebieden. In een buurt zoals Brakkenstein zou deze norm ook toegepast kunnen worden om het ommetje in de buurt toegankelijker te maken. De deelnemer aan het buurtbezoek gaf aan dat er soms een wachtrij is bij het bankje bij de Aldi.

8.7 Lent Het voormalige dorp Lent bestaat uit Oud Lent en de uitbreiding Nieuw Lent. Tijdens het buurtbezoek zijn we zowel in het nieuwbouw gedeelte als in het naoorlogse gedeelte van Lent geweest. In Lent zijn voornamelijk eengezinswoningen te vinden. Lent heeft voldoende voorzieningen, zoals scholen, medische voorzieningen, winkels, horeca en een treinstation.

Pagina 52 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Het nieuwbouwgedeelte van Lent is ruim opgezet met veel groen. Voetpaden zijn over het algemeen (in de nieuwere wijken) breed. In het oude gedeelte zijn de stoepen soms nog te smal, zoals op Foto 26. Specifieke knelpunten die wij tegenkwamen in Lent waren voornamelijk oneffenheden in het voetpad, te steile op- en afritjes, schuin aflopende stoepen en obstakels op de stoep zoals prullenbakken, brievenbussen, borden, achterstallig onderhoud en paaltjes (zoals te zien op Foto 27).

Foto 26 Te smal voetpad

Foto 27 Obstakels op het smalle voetpad

Tijdens het buurtbezoek hebben we de bushalte aan de Pastoor van Laakstraat bezocht. Deze bushalte is voorzien van geleidelijnen, attentiemarkeringen en visuele blokmarkering. Ook is er een voorziening voor gesproken informatie, deze is echter slecht te verstaan door het voorbijrijdende verkeer. Vlak langs de geleidelijn zijn obstakels geplaatst en de opstelruimte is vrij smal.

8.8 Hof van Holland en Woenderskamp Het allernieuwste deel van Nijmegen is ook bezocht. Vanaf de Vrouwe Udasingel zijn we op weg gegaan naar de Aldi en de Boog in het Hof van Holland. De Woenderskamp is ontwikkeld vanaf 2018 en sinds enige tijd voltooid. Het Hof van Holland is nog volop in ontwikkeling. We hebben ons gericht op de straten die al wel af en/of in gebruik zijn. In de Woenderskamp en Hof van Holland wordt zichtbaar wat plannen en ontwerpen voor fietsers en voetgangers kan betekenen. Er zijn veel fietsstraten te vinden waardoor de toegankelijkheid voor scootmobielen en rolstoelen als prettig beleefd wordt. Door het gebruik van afgeschuinde trottoirbanden wordt het gebruik van de openbare ruimte door mensen in een rolstoel en scootmobiel veel flexibeler. Ze kunnen op meerdere plekken oversteken en uitwijken wanneer er een obstakel op het trottoir staat. Toch zijn er op een aantal plekken tijdelijke situaties gecreëerd die al heel lang in gebruik zijn waar de voetganger niet centraal staat in het ontwerp.

Pagina 53 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

De oversteek van de Griftdijk-Noord (Foto 28) ter hoogte van de Dijkstraat is onduidelijk. Er is een voetgangersoversteek maar deze is niet logisch geplaatst aan het fietspad zonder een trottoir ernaast. De situatie rondom de Boog is ook niet ideaal voor de toegankelijkheid voor de voetganger, zoals ook al is beschreven in Hoofdstuk 4.2. Komend vanaf de Graaf Allardsingel is het trottoir oneffen en voor mensen met een visuele beperking onduidelijk dat er een fietspad overgestoken moet worden. Hetzelfde geldt voor de entree richting de Boog. Het trottoir is hier oneffen en het is niet overzichtelijk door geparkeerde fietsen en auto’s. We zijn ons ervan bewust dat beide situaties tijdelijk zijn maar, dit kan beter. De aanleg rond de ingang van de tijdelijke Aldi is hiervoor een goed voorbeeld.

Foto 28 Oversteek Griftdijk-Noord

Pagina 54 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

9.

BIJLAGE 3 KNELPUNTEN UIT DE EVALUATIE

Gemeente Nijmegen heeft de toegankelijkheid over de jaren 2019 tot 2021 geëvalueerd. Samen met een werkgroep van ervaringsdeskundigen zijn een aantal voltooide projecten beoordeeld. Daarnaast is er een enquête uitgevoerd onder de leden van het stadspanel. De gemeente heeft als beleid om bij projecten de openbare ruimte meteen goed vorm te geven volgens de uitvoeringsnormen van ‘Handboek Nijmegen Toegankelijk’. Daarbij wordt niet langer uitgegaan van aanpassingen voor een aantal personen maar van “design for all”. Uit de evaluatie van 2019 kwamen de volgende acties: • hoofdroutes beter in beeld brengen; • advies over stadsverlichting en slechtziendheid uitbrengen; • horeca als (openbare) toiletmogelijkheid gebruiken. De afgelopen jaren zijn de onderstaande stappen gemaakt: • toegankelijkheid als uitganspunt is stevig ingebed in de gemeentelijke organisatie: o criteria van het handboek toegankelijkheid zijn opgenomen in het digitale handboek integraal beheer openbare ruimte (hior). Bij nieuwe inrichting wordt altijd getoetst aan deze normen; • alle bushaltes aangepast; • alle winkelcentra zijn getoetst op toegankelijkheid en waar mogelijk verbeterd; • meer-jaren programma is aangepast op toegankelijkheid gemeentelijke accommodaties; • nijmegen doet mee met onderzoek projecten en landelijke acties; • er is structureel budget voor knelpunten.

Vanuit de groep ervaringsdeskundigen zijn de volgende aandachtspunten naar voren gekomen: • stadverlichting voldoet slecht; • toiletten zijn slecht toegankelijk; • combinatie bus en rolstoel is lastig; • voortgang uitvoeringsplan, sommige onderwerpen verdienen extra aandacht; o trappen; o esplanade; o winkelcentrum Molenweg; • shared space is niet goed voor inclusie; • stimuleringsfonds voor openbare gebouwen. De kwaliteit van een selectie van projecten die zijn uitgevoerd in 2019 en 2020 is beoordeeld door een werkgroep van ervaringsdeskundigen. Er is geobserveerd dat het beheer (bijvoorbeeld kapotte straatverlichting, scheve stoeptegels, afzettingen, etc.) beter kan. Hetzelfde geld voor obstakels op de stoep, zoals fietsen, auto’s en andere hinderlijke objecten. Uit de enquête die is gehouden onder de leden van het stadspanel komt als belangrijkste uitkomst naar voren dat mensen hinder ervaren van obstakels op voetpaden. De meerderheid ervaart dit en mensen met een lichamelijke beperking hebben hier het meeste last van.

Pagina 55 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

De werkgroep vraagt zich af hoe het beleid van Nijmegen zich verhoudt tot de recent uitgekomen Integrale Toegankelijkheid Standaard (ITS) en stelt voor deze te gebruiken als uitgangspunt. Daarnaast zijn er nieuwe Europese en landelijke normeringen. De gemeente verwacht dat de huidige normen hier grotendeels aan voldoen.

Pagina 56 van 57

Adviesrapport fysieke toegankelijkheid in Nijmegen

Pagina 57 van 57