Monitoringsrapportage Doelbereik Schone Lucht Akkoord van RIVM

(4) Herziene wetenschappelijke inzichten De SLA-sectordoelstellingen zijn in 2019 afgeleid op basis van wetenschappelijke inzichten, zoals verwerkt in de toenmalige modellen. In de afgelopen GCN-ronde (2021) zijn diverse nieuwe inzichten in de concentratieberekeningen doorgevoerd (zie hoofdstuk 4). Belangrijke wijzigingen (en de invloed daarvan op de voortgangsmeting) zijn: • De concentraties van met name PM10 worden door de nieuwe inzichten over de hele tijdreeks van het referentiejaar 2016 tot het doeljaar 2030 één tot enkele microgrammen jaargemiddeld lager ingeschat dan in 2019. Dit verklaart ook het verschil in gemiddeld levensduurverlies in maanden (LXL) tussen de huidige berekening en die in 2019. In 2019 werd die voor het referentiejaar berekend op negen maanden; in de 2021voortgangsmeting op acht maanden; een verschil van ruim 10%. • Al enkele keren is in dit rapport aan de orde gekomen, dat in de berekeningen sinds dit jaar rekening wordt gehouden met het condenseerbare deel van fijnstof in de sector consumenten. Het relatieve aandeel van consumenten in de totale fijnstofemissies (en dus ook in de concentraties, blootstelling en effect op de gezondheid) is daardoor relatief groter geworden en het aandeel van de andere sectoren kleiner.

Omdat daarmee de vergelijkingsbasis is veranderd, wordt het lastiger om harde uitspraken te doen over het halen van de sectordoelen zoals die in 2019 voor het SLA zijn vastgesteld.

Pagina 69 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Pagina 70 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

8

Conclusies

8.1

Doelen van het SLA In deze analyse heeft het RIVM de decentrale plannen en de rijksplannen doorgerekend voor 2030. In dit hoofdstuk worden de doelen van het SLA getoetst aan de uitkomsten van de voortgangsmeting. Daarbij wordt voornamelijk getoetst aan de resultaten van het VES-scenario (met voorgenomen en decentraal SLA-beleid boven op het vastgestelde beleid zoals doorgerekend voor het zogenoemde KEV-scenario). Het SLA heeft de volgende hoofddoelen: Hoofddoelen SLA 1. Partijen streven naar een permanente verbetering van de luchtkwaliteit om gezondheidswinst voor iedereen in Nederland te realiseren waarbij wordt toegewerkt naar de WHO-advieswaarden voor stikstofdioxide en fijnstof in 2030. 2. Partijen stellen als doel om landelijk in 2030 gemiddeld minimaal 50% gezondheidswinst ten opzichte van 2016 te behalen voor de negatieve gezondheidseffecten afkomstig van binnenlandse bronnen. 3. Partijen onderschrijven de ambitie om in de sectoren (weg)verkeer, inclusief mobiele werktuigen, landbouw, scheepvaart, industrie en huishoudens een dalende trend in te zetten van emissies van stikstofdioxide en fijnstof naar de lucht. Naast de hoofddoelen zijn er in het SLA nog een aantal specifieke nevendoelen voor sectoren geformuleerd: Nevendoelen SLA Verkeer:

Afname van de gezondheidsschade met 71% in 2030 (ten opzichte van 2016) Mobiele Werktuigen: Afname van de gezondheidsschade met 75% in 2030 (ten opzichte van 2016) Industrie: Constante emissievermindering Consumenten: Afname van de gezondheidsschade met 2% in 2030 (ten opzichte van 2016) Binnenvaart: Emissievermindering van 35% in 2035 ten opzichte van 2016. In circa 2050 ‘zero emissie’ Landbouw: Afname van de gezondheidsschade met 37% in 2030 (ten opzichte van 2016) Internationaal: Versterken internationale samenwerking voor een sterke afname van gezondheidsschade door luchtverontreiniging Participatie: Versterken bewustzijn De nevendoelen internationaal en participatie zijn niet specifiek gekwantificeerd; en verder ook niet aan de orde geweest in de analyse van het RIVM. Hier wordt in dit hoofdstuk dan ook verder niet op ingegaan.

Pagina 71 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

8.2

Hoofddoel 1: Permanente verbetering luchtkwaliteit en toewerken naar de WHO-advieswaarden Hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 laten zien dat de concentraties en de blootstelling van de bevolking aan luchtverontreinigende stoffen PM10 en NO2 in Nederland de afgelopen decennia zijn gedaald en ook verder afnemen tot 2030. Datzelfde geldt ook voor de PM2,5-concentraties. Daarmee kan gesteld worden dat dit doel zal worden gehaald, mits het beleid dat in de voortgangsmeting in verschillende scenario’s is doorgerekend en beschreven in dit rapport ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Een tweede aspect van dit hoofddoel betreft het toewerken naar de WHO-advieswaarden. Door de recente aanscherping door de WHO is de vraag relevant wat met het toewerken naar de WHO-advieswaarden precies wordt bedoeld. Bij het vaststellen van het SLA golden de oude WHO-advieswaarden. Bij toetsing wordt uitgegaan van deze oude waarden. Deze worden bij uitvoering van het beleid zoals bepaald voor het VES-scenario grotendeels gehaald. Alleen voor PM10/PM2,5 zal er nog (beperkt) sprake zijn van overschrijdingen; voornamelijk in stedelijk en industrieel gebied. De nieuwe WHO-advieswaarden zijn voor geen van de stoffen haalbaar bij het voor 2030 vastgestelde, voorgenomen en aanvullende beleid.

Het ministerie van IenW heeft het RIVM inmiddels verzocht de haalbaarheid van de nieuwe advieswaarden in 2022 te onderzoeken in het kader van de motie-Bouchallikh (30175-379).

8.3

Hoofddoel 2: In 2030 gemiddeld 50% gezondheidswinst binnenlandse bronnen Bij volledige uitvoering van vastgestelde en voorgenomen rijksmaatregelen en decentrale uitvoeringsplannen berekent RIVM tussen 2016 en 2030 een gezondheidswinst van 47%. Gegeven alle onzekerheden komt dat in de buurt van 50% gezondheidswinst zoals vastgelegd in dit hoofddoel. De onzekerheden worden mede bepaald door de mate waarin het beleid daadwerkelijk en met de ingeschatte effectiviteit wordt uitgevoerd. In deze doorrekening is uitgegaan van volledige implementatie in 2030. Bij uitvoering van de geagendeerde klimaat- en stikstofmaatregelen zal dit hoofddoel met meer zekerheid kunnen worden bereikt. Voor het ILLscenario berekent RIVM 52% gezondheidswinst. De totale gezondheidswinst (waarbij ook rekening wordt gehouden met de bijdrage uit het buitenland) ligt onder het VES-scenario met een winst van 44% ten opzichte van 2016 in dezelfde range als de berekende gezondheidswinst in de eerdere doorrekening in 2019. Toen werd een winst van 42% berekend. Het beperkte verschil wordt verklaard doordat de effectiviteit van het buitenlandse beleid in de huidige doorrekening iets positiever is ingeschat dan in 2019.

Pagina 72 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

8.4

Hoofddoel 3: Dalende trend emissies NOx en PM10 Volgens het akkoord onderschrijven de partijen de ambitie om in de sectoren (weg)verkeer, inclusief mobiele werktuigen, landbouw, scheepvaart, industrie en huishoudens een dalende trend in te zetten van emissies van stikstofdioxide en fijnstof naar de lucht. Zoals blijkt uit Tabel 4 in dit rapport (de emissietrend voor PM10 en NOx bij verschillende scenario’s) dalen de emissietrends van PM10 en NOx voor alle SLA-sectoren tot 2030, behalve voor de sector luchtvaart (NOx) en voor de sector handel, diensten, overheid & bouw (PM10). De absolute emissiegroei voor beide sectoren is overigens beperkt.

8.5

Nevendoelen Verkeer: Afname van de gezondheidsschade met 71% in 2030 (ten opzichte van 2016). Volgens de huidige berekeningen zal de gezondheidsschade van de verkeerssector in 2030 dalen met 56% (en 67% onder het ILLscenario). De meest waarschijnlijke verklaring voor het verschil met de doorrekening in 2019 (waar de doelstelling van 71% op is gebaseerd), is dat de emissieraming bij vastgesteld beleid voor met name NOx in 2030 naar boven is bijgesteld (van 55,9 kton gebruikt in GCN/GDN 2018 naar 84,2 kton in GCN/GDN 2021). Ook de raming voor PM10 is aangepast, zij het beperkt. Mob. werktuigen: Afname van de gezondheidsschade met 75% in 2030 (ten opzichte van 2016). De gezondheidsschade van de sector mobiele werktuigen zal in 2030 dalen met 54% onder het VES-scenario (55% onder het ILL-scenario). Een van de verklaringen voor dit grote verschil is dat de effectiviteit van de beleidsmaatregelen in deze doorrekening minder rooskleurig is ingeschat dan in 2019. Industrie: Constante emissievermindering. Bij volledige uitvoering van vastgestelde en voorgenomen rijksmaatregelen en decentrale uitvoeringsplannen zal dit doel door de sector industrie worden gerealiseerd. Consumenten: Afname van de gezondheidsschade met 2% in 2030 (ten opzichte van 2016).

Door het meenemen van condenseerbaar fijnstof sinds 2021, is de inschatting van maatregelen op de omvang van de gezondheidseffecten veranderd. Ook is de effectiviteit van het vastgestelde beleid ten aanzien van vervanging van haarden en kachels tot 2030 (in het KEV-scenario) anders ingeschat. Onder de nieuwe inzichten wordt het gestelde doel bij uitvoering van het beleid (met 30%) ruim gehaald. Binnenvaart: Emissievermindering van 35% in 2030 ten opzichte van 2016. In circa 2050 ‘zero emissie’. Er is sprake van een substantiële emissievermindering van PM10 en NOx in deze sector. Met respectievelijk 32% en 24% emissiereductie in 2030, ligt de sector (bij gelijkblijvende trend in de emissiereductie) op koers om de doelen voor PM10 in 2035 te halen. Voor NOx wordt het 2035doel met voortzetting van de huidige trend net niet gehaald.

Pagina 73 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Landbouw: Afname van de gezondheidsschade met 37% in 2030 (ten opzichte van 2016). Bij volledige uitvoering van vastgestelde en voorgenomen rijksmaatregelen en decentrale uitvoeringsplannen berekent RIVM tussen 2016 en 2030 een gezondheidswinst van 36% in het VESscenario. Rekening houdend met onzekerheden kan gesteld worden dat het doel voor de landbouw ongeveer wordt gehaald. Uitvoering van verdergaand klimaat- en stikstofbeleid onder het ILLscenario leidt tot meer zekerheid omtrent het halen van het doel. Onder het ILL-scenario wordt een gezondheidswinst van 41% berekend.

Pagina 74 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Referenties

de Bruyn, S., Blom, M., Schep, E., Warringa, G., (2017): Werkwijzer voor MKBAs op het gebied van milieu, Publicatienummer: 17.7A76.48. juli 2017, CE Delft. Chen & Hoek (2020): Long-term exposure to PM and all-cause and causespecific mortality: A systematic review and meta-analysis. In: Environment International, Oktober 2020, https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105974

Compendium voor de Leefomgeving, (2021a): Stikstofdioxide in lucht 2000-2019. www.clo.nl/indicatoren/nl0231-stikstofdioxide Compendium voor de Leefomgeving, (2021b): Fijnstof (PM10) in lucht 1992-2020. www.clo.nl/indicatoren/nl0243-fijn-stof-pm10-inlucht?ond=20888 MSC-W, (2020): How should condensables be included in PM emission inventories reported to EMEP/CLRTAP? Report of the expert workshop on condensable organics organised by MSC-W, Gothenburg, 17-19th March 2020. Technical Report 4/2020 ISSN 1504-6206. December 2020. MSC-W, (2021): Transboundary air pollution by sulphur, nitrogen, ozone and particulate matter in 2019 the Netherlands. Norwegian Meteorological Institute, Data Note 1/2021 ISSN 1890-0003. August 2021. Fischer, P.H. et al., (2015): Air Pollution and Mortality in Seven Million Adults: The Dutch Environmental Longitudinal Study (DUELS). In: Environmental Health Perspectives, 123: 697-704; http://dx.doi.org/10.1289/ehp.1408254 Gerlofs-Nijland, M.E. et al., (2019): Methoderapport Gezondheidsindicatoren Schone Lucht Akkoord. RIVM-rapport 20190209, Bilthoven. Gezondheidsraad (2018): Gezondheidswinst door schonere lucht Gezondheidsraad publicatienummer 2018/01, Den Haag. Hoogerbrugge et al, (2021): Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland. Rapportage 2021. RIVM-rapport 20200064, Bilthoven.

Huangfu & Atkinson, (2020): Long-term exposure to NO2 and O3 and all-cause and respiratory mortality: A systematic review and meta-analysis. (In: Environment International, https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105998.)

PBL, TNO, CBS en RIVM, (2020a): Klimaat- en Energieverkenning 2020. Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag.

Pagina 75 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

PBL, RIVM & TNO (2020b), Emissieramingen luchtverontreinigende stoffen. Rapportage bij de Klimaat- en Energieverkenning 2020. Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag. Rijkswaterstaat (RWS) directie Water, Verkeer en Leefomgeving (2022): Eerste Monitoringsrapportage Schone Lucht Akkoord. Voortgang van uitvoering van de maatregelen en pilots januari 2020 tot maart 2021. Den Haag. in prep.

Smet, P.A.M. de, et al., (2021): Monitoringsrapportage NSL 2021. RIVMrapport 2020-0164, Bilthoven. Swart, W.J.R. en P.G. Ruyssenaars, (2021): Advies methode voor vaststelling van hoogblootgestelde gebieden in Nederland. Ondersteuning Schone Lucht Akkoord (SLA). RIVM-rapport 2020-0111, Bilthoven. TAUW, (2021): Emissiereductie maatregelen Schone Lucht Akkoord (SLA). TAUW rapport R001-1281594BWH-V01. Deventer. In prep VTV, (2018): Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018: een gezond vooruitzicht. RIVM, 2018, Bilthoven. WHO, (2021): WHO global air quality guidelines. Particulate matter (PM2,5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NCSA 3.0 IGO, Geneva.

Pagina 76 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Appendix 1 Vastgesteld lucht- en stikstofbeleid in de KEV 2020

Id nr

Naam

Sector

104

Wijziging activiteitenbesluit voor grote stookinstallaties ≥ 50 MW Schone Lucht Akkoord (SLA): Voorlichting gezondheidsimpact van houtstook door gemeenten en provincies Schone Lucht Akkoord (SLA): Afschaffing van de ISDEsubsidie op pellet-kachels en kleine biomassaketels (tot 500 kW) per 1 januari 2020 Schone Lucht Akkoord (SLA): Invoering van een landelijk stookalert per 1 november 2019 op dagen met ongunstig weer Euronormen light duty tot en met Euro-6d (incl. RDEwetgeving) Euronormen heavy duty tot en met Euro-VI (incl. RDEregelgeving) Emissienormen NRMM tot en met Stage V (binnenvaart, rail & mobiele machines) Besluit brandstoffen luchtverontreiniging Verhoging dieselaccijns per 2021 en 2023 Mobility as a Service (MaaS) Green Deal Autodelen II Low Car Diet SECA Noordzee NECA Noordzee (per 2021) Verbod op varend ontgassen binnenvaart Verlaging maximumsnelheid hoofdwegennet naar 100 km/u gedurende de dag Fijnstoftoeslag MRB Omgevingsverordening Limburg 2014

A/O

223 224 226 305 306 307 313 328 362 364 365 385 386 390 392 395 450 451 452

Wet Ammoniak en Veehouderij beleidslijn IPPComgevingstoetsing (2007) Wet geurhinder en veehouderij (2006)

454

Wet milieubeheer luchtkwaliteitseisen 2007: BBT+ /BBT++

456

Beëindiging gedoogbeleid stoppersregeling ammoniak 1-12020 Besluit emissiearme huisvestingsystemen landbouwhuisdieren Aanscherping fijnstof pluimvee bestaande stallen o.b.v. BBT conclusie intensieve veehouderij Besluit gebruik meststoffen: emissiearme aanwending (verbod sleepvoet grasland) Convenant voer- en managementmaatregelen melkvee

457 458 459 460

GO GO GO MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB MOB LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw)

Pagina 77 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Id nr

Naam

Sector

469

Regeling beoordeling Luchtkwaliteit

484

Rijksmaatregelen Kabinetsbesluit aanpassing NSL 27 september 2018 – knelpunten veehouderij

LL (vee + akkerbouw) LL (vee + akkerbouw)

Verklaring bij de tabel: • Id nummer: uniek driecijferig identificatienummer per instrument (het eerste cijfer beschrijft de sector: Algemeen/overig = 1xx, Gebouwde omgeving = 2xx, Mobiliteit = 3xx, Landbouw en landgebruik = 4xx) • Naam: benaming van het beleidsinstrument • Sector: Algemeen/overig = A/O, Gebouwde omgeving = GO, Mobiliteit = MOB, Landbouw en landgebruik = LL (energie, landgebruik, veeteelt en akkerbouw)

Pagina 78 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Appendix 2 Overzicht voorgenomen rijksbeleid, SLA-maatregelen en een illustratief maatregelenpakket

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Maatregel

Effect

MOBILITEIT NATIONAAL Scenario mobiliteit klimaat

X

Landelijk

Voorgenomen beleid KEV2020: - bestuursakkoord Zero Emissie (ZE) busvervoer (KEV323)

X

Landelijk

- vrachtwagenheffing (KEV343)

X

Landelijk

- handhaving SCR kat vrachtauto (KEV394)

X X

Landelijk

- roetfilter test APK (KEV 396) LOKAAL

Landelijk

Zero Emissie (ZE) vracht/bestel

X

gemeente

Milieuzone (MZ) personenauto's

X

gemeente

Milieuzone (MZ) tweewielers

X

gemeente

Cluster: Stimulering schoon/minder - personenauto's

X

gemeente

Cluster: Stimulering schoon/minder - bestel - vracht

X

gemeente

Pagina 79 van 82

RIVM-rapport 2021-0114

Maatregel

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Effect

(in N scenario)

Landelijk

LANDBOUW NATIONAAL Voorgenomen beleid KEV2020: - 2e tranch subsidieregeling sanering varkenshouderij (KEV448)

X

- Interim omgevingsverordening Noord-Brabant (KEV449)

X

Landelijk

- Verlagen ruweiwit gehalte veevoer melkkoeien (KEV480)

X

Landelijk

Scenario landbouw stikstof: - Gerichte opkoop piekbelasters

X

Landelijk

- Landelijke beëindigingsregeling piekbelasters

X

Landelijk

- Vergroten aantal uren weidegang

X

Landelijk

- Verdunnen mest met water

X

Landelijk

- Stalmaatregelen (varkens en melkvee)

X

Landelijk

Scenario glastuinbouw klimaat LOKAAL

X

Landelijk

Sectorplan pluimvee / wijziging Bal

X

Landelijk

Kalverhouderijen Gelderland

X

Provincie

Maatregel

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Effect

MOBIELE WERKTUIGEN NATIONAAL

Ingroeipad ZE NRMM bouw incl. groen bouwverkeer / ZE bouwmachines (KEV 346)

Pagina 80 van 82

X

Landelijk

RIVM-rapport 2021-0114

Maatregel

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Effect

CONSUMENT NATIONAAL Scenario aardgasvrije woningen klimaat LOKAAL

X

Scenario beperken houtstook

Maatregel

X

Landelijk gemeente

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Effect

INDUSTRIE NATIONAAL Aanscherpen algemene regels Scherper vergunnen IPPC

X

Landelijk

X

Landelijk

Klimaatmaatregelen industrie

Maatregel

X KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Landelijk

Effect

SCHEEPVAART NATIONAAL Voorgenomen beleid KEV2020 - Subsidieregeling retrofit binnenvaart (KEV388) LOKAAL

X

Walstroom binnenvaart

Landelijk X

Pagina 81 van 82

gemeente

RIVM-rapport 2021-0114

Maatregel

KEV2020 Aanvullende Illustratief Illustratief voorgenomen SLA klimaatstikstofbeleid maatregel scenario scenario

Effect

LUCHTVAART NATIONAAL ZE grondgebonden activiteiten Schiphol

Pagina 82 van 82

X

Landelijk

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag