Masterplan netcongestie 1.0

▪ ▪

Bron: provincie Gelderland, februari 2024

Vergroting van de uitvoeringscapaciteit We grijpen onze samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven, leer- en werkbedrijven, innovatiepartners en overheden ook aan voor het vergroten van uitvoeringscapaciteit voor de aanpak van netcongestie.

Probleem is een nijpend tekort aan technisch personeel en vakinhoudelijke kennis. Zoals ook in het coalitieakkoord aangegeven stimuleren we dat meer mensen in onze gemeente kiezen voor leren, werken en innoveren in de techniek. Dit geldt nu ook voor de aanpak van netcongestie. Ook wat betreft de inzet met Via-T op het NYMA terrein, een samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven, leer- en werkbedrijven, innovatiepartners en overheden.

29 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

6. A-B-C: verzwaren, beter benutten en prioriteren Spoor A: Netverzwaring Hoe dan ook is verzwaring van zowel het hoogspanningsnet als lagere spanningsnetten van groot belang voor Nijmegen. Daarom is proactief meewerken aan de realisatie van deze netuitbreidingen nodig. Wij zetten ons in om de uitbreiding van het stroomnet te faciliteren. Wij onderzoeken hoe we deze processen nog beter kunnen inrichten.

Hoog- en middenspanning: investeringen in stations en kabeltracés Als gemeente faciliteren we in de tijdige uitvoering van investeringen door te versnellen in onze medewerking aan de benodigde ruimtelijke ordeningsprocedures voor ruimtelijke inpassing van voorzieningen4. In het Nijmegen gaat het onder meer om tracé-verzwaringen en de locatiebepaling van een nieuw onderstation binnen de stad. Op de lange termijn zal hoogspanningsbeheerder TenneT het stroomnet verzwaren, zodat er meer aansluitingen mogelijk zijn. Dat gebeurt door verzwaring en compartimentering (opknippen) door TenneT van het hoogspanningsnet in Flevoland, Gelderland en Utrecht (FGU-gebied). Liander stelt als regionale netbeheerder momenteel een netvisie op voor de investeringen in en rond Nijmegen. De prognose vanuit TenneT en Liander is dat op z’n vroegst in 2030 problemen op het elektriciteitsnetwerk zullen zijn opgelost. In de tussentijd zal er een gefaseerde uitrol van investeringen in het netwerk plaatsvinden, ook in Nijmegen en omgeving. Vanwege personeel- en materiaaltekorten en de lange doorlooptijden van procedures bestaat er onzekerheid in deze planning. De netbeheerders signaleren dat er na 2030 nog steeds transportschaarste kan optreden en een blijvend aandachtspunt zal zijn. De netaansluiting van elektriciteit is in principe de verantwoordelijkheid van netbeheerders zoals Liander en TenneT.

De gemeente heeft geen mandaat over deze aansluitingen, maar speelt wel een rol waar ruimte en infrastructuur nodig zijn: in visievorming, locatiebepaling, afstemming van uitvoeringsplanningen in de openbare ruimte, RO-procedures en grondbeschikbaarheid. Investeringen Liander tot 2030 in Nijmegen en omgeving: • Verzwaring schakelstation Wijchen. • Uitbreiding onderstation Wylerbergmeer. • Realisatie onderstation Beuningen. • Vervanging onderstation Dukenburg. • Vervanging regelstation Groesbeek. • Aanleg van leiding-verbindingen in Nijmegen Noord en omgeving.

4 Zoals onderstations, regelstations, schakelstations en 20kV-kabels.

▪ ▪

Midden- en laagspanning: inpassing middenspanningsruimtes We stellen een nadere samenwerkingsovereenkomst op met Liander om gestructureerd en buurtgewijs de lagere spanningsnetten te verzwaren.

In Nijmegen is het traject voor verzwaring van de lagere spanningsnetten gestart, dat wil zeggen verzwaring van het laagspanningsnet en toevoeging van middenspanningsruimtes, de trafostations tussen midden- en laagspanningsnet. Een algemeen afwegingskader is opgesteld en in de eerste buurten wordt ervaring opgedaan. In een nadere overeenkomst met Liander wordt de structurele manier van samenwerken in het vervolg tussen gemeente en Liander vastgelegd. Afspraken gaan over het maken en uitvoeren van buurtrealisatieplannen. Hierin is aandacht voor de locatiebepaling, ruimtelijke inpassing, vormgeving, communicatie en afstemmingspunten als grondoverdracht.

Met dit grootschalige inpassingstraject lopen de vergroeningsopgave en andere ruimtebehoevende functies in de openbare ruimte hinder op door netcongestie. Zoals het toevoegen van groen en verminderen van verharding, bijvoorbeeld door de ambitie om jaarlijks 1.000 nieuwe bomen te planten. Investeringen in de netinfrastructuur concurreren in de ruimte met de benodigde leefruimte voor groen boven- en ondergronds. Inschatting is dat voor de netverzwaring in 1 op de 3 straten werkzaamheden zullen plaats vinden. Samen met Liander wordt verkend op welke manier het mogelijk is om bomen te combineren met leidingen onder de grond.

31 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

Spoor B: Betere benutting Maatregelen voor een ‘betere benutting’ van het elektriciteitsnet zijn erop gericht om de gevraagde transportcapaciteit op de juiste momenten te drukken tot het niveau van de beschikbare capaciteit. Dat kan door beter te kijken naar de energievraag, het energieaanbod en mogelijkheden voor balancering. Dat kan allereerst door besparing, maar ook met slimme – nu nog niet gangbare – oplossingen die gemeente, bedrijven, investeerders en huishoudens nu of in de nabije toekomst kunnen inzetten. Om dat als gemeente te stimuleren zijn we afhankelijk van derden; daarbij speelt dat er op dit moment onzekerheid is: wat kunnen/mogen netbeheerders toelaten en wat zijn de ontwikkelingen in wet- en regelgeving? Algemeen: We zetten in op het realiseren van nieuwe oplossingen voor het toekomstbestendige lokale energiesysteem. Dat doen we door: • Het vinden en koppelen van innovatieve oplossingen aan nu te realiseren projecten, zoals voor woningbouw of op bedrijventerreinen. Door netbewust bouwen. • Bestaande kansrijke, collectieve initiatieven op aanvraag verder te helpen bij de realisatie. Het lokaal uitwisselen en verbinden van opwek, opslag en afname van energie (elektriciteit en warmte) is hierbij het uitgangspunt. Door energie zo lokaal mogelijk op te wekken en te gebruiken wordt het elektriciteitsnetwerk maximaal ontlast.

Naast technische vernieuwing vraagt dit ook om een sociale, economische en juridische vernieuwing. Lokale uitwisseling van energie vraagt om andere samenwerkings- en contractvormen.

Energiebesparen We breiden ons gemeentelijk besparingsprogramma verder uit door ook in te zetten op het verminderen van het elektriciteitsgebruik bij huishoudens.

Besparen, het minder gebruiken van elektriciteit, is hét basismiddel voor het beter benutten van de bestaande netcapaciteit. Het mes snijdt aan meer kanten – nu ligt het accent in het besparingsprogramma op minder gasverbruik – er is meer aandacht voor minder stroom/piekgebruik nodig: • CO2 -reductie in de gebouwde omgeving en op bedrijventerreinen zonder impact op het elektriciteitsnet. • Energiebesparing kan een eerste stap zijn naar het aardgasvrij maken van woningen en woonwijken, bijvoorbeeld met een warmtenet, met een lager belasting in het elektriciteitsnet als gevolg.

Opslag We bouwen kennis op over sturingsmogelijkheden voor de netbewuste inzet van batterij-opslag.

Tijdelijke opslag van elektriciteit, zoals in batterijen, kan van grote invloed zijn in het tegengaan van netcongestie. In batterij-opslag is nog volop ontwikkeling: in techniek en het komen van aanbieders tot haalbare marktproductcombinaties. Batterijen zijn er in soorten en maten met ieder hun eigen bijdrage: • Thuisbatterijen, voor individuele woonconsumenten. • Buurtbatterij: gezamenlijke voorziening voor collectieve opslag van individueel opgewekte stroom. • Grootschalige batterij-inzet voor opwekcongestie: uitgestelde levering van stroom uit grootschalige zonopwek-initiatieven op momenten met daardoor minder piekbelasting voor het stroomnet. • Grootschalige batterij-inzet voor afnamecongestie en/of netbalancering; hiervoor zijn marktpartijen actief op zoek naar ontwikkelmogelijkheden, om te komen tot een commercieel interessante exploitatie;

▪ ▪

netbeheerder TenneT wil deze aansluiten, mits deze zorgen voor het tegengaan van afnamecongestie en ingezet worden voor netbalancering op aangeven van de netbeheerder. Batterij-opslag kán - wanneer daarop ingesteld - netcongestie tegengaan en een betrouwbare energievoorziening mogelijk maken ondanks netcongestie. Maar gebruik puur vanuit financiële prikkels, dat wil zeggen laden en ontladen alleen op het moment dat de prijs gunstig is, kan ook netcongestie veroorzaken. Meer kennis over de technische toepassing is gewenst, evenals sturingsmogelijkheden voor netbewust gebruik en ruimtelijke inpassing. We informeren inwoners over nut en netbewust gebruik van thuis- en buurtbatterijen. Momenteel zijn thuis- en buurtbatterijen over het algemeen nog onrendabel. Dat wil zeggen ze leiden nog niet tot een kostenvoordeel voor consumenten. Op dit moment stimuleren we daarom thuis- en buurtbatterijen niet actief. Tegelijk merken we dat ontwikkelingen snel voor verandering kunnen zorgen: bijvoorbeeld met een combinatie van nieuwe regelgeving, financiële overheidsstimulering zoals in andere landen, het alsnog afschaffen van de salderingsregeling en marktinnovaties. Financieel aantrekkelijk gebruik kan voor consumenten dan snel een feit zijn. Samen met netbeheerder Liander, die momenteel een eigen positionpaper uitwerkt over batterij-opslag, bouwen we onze kennis verder uit.

Deze gebruiken om inwoners te informeren. We werken aan kaderstelling voor systeembatterijen en elektrolyzers.

Bij het tegengaan van netcongestie kunnen installaties voor opslag en conversie van elektriciteit in de nabije toekomst, maar ook in het energiesysteem van de toekomst op de langere termijn wel een steeds grotere rol spelen. In ieder geval wat betreft grotere systeembatterijen. Vanuit onze ruimtelijke verantwoordelijkheid willen we alvast voorsorteren waar en onder welke voorwaarden (buurt)batterijen en elektrolyzers (voor waterstofproductie) in de stad geplaatst mogen worden en of we daarvoor publieke grond beschikbaar willen stellen. Onderdeel van de analyse is ook in kaart te brengen wat dan voor de daadwerkelijke plaatsing nodig is (denk bijvoorbeeld aan het vestigen van opstalrecht). Ook aspecten als brandveiligheid en de borging van een netcongestieneutraal inpassing kunnen onderdeel zijn van een dergelijk kader. We voeren lobby voor regulering van systeembatterijen.

De huidige energiemarkt sluit niet meer goed aan op de huidige omstandigheden. Om energie te kunnen gebruiken, is deze nodig op de juiste locatie inclusief het gewenste tijdstip. De huidige energiemarkten kennen echter geen waarde toe aan locatie. Daardoor wordt energie onnodig ver heen en weer getransporteerd. Commerciële batterijen die lokaal geplaatst zijn, maar handelen op de nationale onbalansmarkt, verergeren transportproblemen in plaats van ze te helpen oplossen. Bij de plaatsing van batterijen hoort nettopologie leidend te zijn, bijvoorbeeld in combinatie met een energiehub. Samen met G40 is de lobby-insteek: • Laat netbeheerders voor alle netvlakken aangeven waar systeembatterijen gewenst en proportioneel zijn. • Verruim mogelijkheden voor netbeheerders om systeembatterijen te plaatsen op alle netvlakken, zodat overmatige transportbewegingen worden voorkomen. • Beperk handel op de onbalansmarkt van TenneT vanuit lokaal aangesloten batterijen. 33 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

•

Hoe kennen we waarde toe aan geografische nabijheid? Onderzoek differentiatie van transporttarief en energiebelasting voor collectieve zelflevering.

Gebouwde omgeving We betrekken oplossingen voor netbewust verwarmen in de nieuwe warmtetransitievisie. De mate waarin warmtevoorzieningen netbewust zijn wordt bij de actualisatie van de warmtetransitievisie vanwege netcongestie een afwegingsfactor. We laten ons door deskundigen adviseren in welke situatie welke technieken op korte en langere termijn optimaal helpen bij het voorkomen van netcongestie. Tot op heden is het inzicht dat in deze jaren van netcongestie voor individuele woonconsumenten de hybride warmte-optie (individuele warmtepomp in combinatie met gasketel) als tussenoplossing netbewuster in gebruik is als de individuele all electric systemen (alleen warmtepompen). Deze systemen kunnen bij grootschalig gebruik een relatief grote netbelasting met zich meebrengen.

Nieuwbouw In gebiedsontwikkelingen met woningbouw verkennen we welke slimme oplossingen mogelijk zijn: • Voor Winkelsteeg verkennen we samen met Liander als pilot een ‘Balanswijk’-concept kunnen toepassen. • Voor het stationsgebied zijn we in gesprek met Liander, TenneT en ACM welke mogelijkheden er zijn in de situatie dat er binnen plannen zowel groot –als kleinverbuikaansluitingen gewenst zijn.

Netbeheerders signalen dat netcongestie een acuut probleem is, maar ook na 2030 de kop kan blijven opsteken. Het is daarom nuttig om nieuwbouwplannen, waarvoor nog ruimte is voor aansluiting op het stroomnet, te ontwikkelen met netbewuste energieconcepten. In Nijmegen ligt dit voor de hand voor twee prioritaire gebiedsontwikkelingen, waarvoor op dit moment voor de warmtevoorziening wordt uitgewerkt: Winkelsteeg en het Stationsgebied.

Industrie en bedrijven Congestiemanagement door individuele grootverbruikers We stimuleren grootverbruikers actief om maatregelen te nemen voor een netbewuste bedrijfsvoering: door flexibeler verdeling van energiegebruik in de tijd, afspraken met de netbeheerder over capaciteitsbeperking en met alternatieve transportrechten wanneer vernieuwing in regelgeving dit toelaat.

Sinds het ingaan van de nieuwe spelregels voor het elektriciteitsnet (in de nieuwe netcode elektriciteit, zoals opgesteld door ACM) hebben zowel aangeslotenen als netbeheerders meer mogelijkheden om zogeheten flexibiliteitsdiensten te ontwikkelen en in te zetten. Ook introduceert het netcode-besluit van ACM een nieuwe rol van congestiemanagementdienstverlener (de CSP) die de beschikbare flexibiliteit op effectieve wijze kan aanbieden. Nijmeegse ondernemers kunnen zelf die rol gaan innemen, wat nieuwe verdienperspectieven biedt. Dit gaat gepaard met verschillende typen nieuwe afspraken tussen netbeheerder en (groot)verbruiker: • Bestaande capaciteitsbeperkende contracten. • Alternatieve transportrechten: non-firm ATO, o tijdsgebonden transportvermogen; o flexibel transportvermogen; o gelimiteerde beschikbaarheid;

▪ ▪

o

flexibel transportvermogen zonder gecontracteerd transportrecht.

Door congestiemanagement geven gemeente en ondernemers de netbeheerders, andere grootverbruikers en grote producenten van wind- en zonnestroom meer mogelijkheden om op plaatsen waar het elektriciteitsnet zijn maximale capaciteit heeft bereikt, flexibel met energievraag- en aanbod om te gaan, totdat de netuitbreiding gerealiseerd is. De gemeente kan zelf een rol spelen binnen de eigen projecten. Bijvoorbeeld door in projectplannen lokale opslag van energie voorkeur te geven en na te denken over de toekomst van het energienet binnen het plan. Op dit moment is de inzet van flexibel vermogen een kans voor voedingsgebied achter schakelstation Dukenburg. Liander heeft grootverbruikers aangeschreven met een aanbod; de respons is echter tot op dit moment laag. Door als gemeente een actieve rol te nemen, met gebruik van onze contacten in het lokale bedrijfsleven, helpen we congestiemanagement meer van de grond te komen.

Netcongestiegebied schakelstation Dukenburg. Bron: Liander, 2023

Een gebied waar flexibel vermogen overigens al wordt ingezet is Nijmegen-Noord. Daar is het initiatief van een ‘flexibiliteitsmarkt’ opgestart: https://www.alliander.com/nl/energietransitie/energietransitie-ontwikkelingslimme-oplossingen/flexibiliteitsmarkt/

Smart Energy Hubs (SEH) We zetten door met de procesondersteuning om de komen tot smart energy hubs, met focus op bedrijventerrein TPN-West, ondanks onzekerheden over het handelingsperspectief vanwege congestie op het hoogspanningsnet.

Wat is een energy hub? Ook voor bedrijventerreinen heeft de gemeente geen direct gezag, maar wel een faciliterende, organiserende en coördinerende rol. Bijvoorbeeld op het gebied van Smart Energy Hubs. Smart Energy Hubs zijn innovatieve en geïntegreerde systemen die verschillende energiebronnen en -technologieën met elkaar verbinden, zoals zonne-energie, windenergie, energieopslag en slimme netwerken. Deze hubs fungeren als energiecentrales op lokaal niveau en kunnen een belangrijke rol spelen bij het efficiënt beheren en distribueren van energie op bedrijventerreinen. 35 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

Schematisch overzicht van een energy hub concept. Bron: Firan, 2021

Bedrijventerreinen en woonwijken bieden veel nog onderbenutte mogelijkheden om energie meer direct lokaal te koppelen en daardoor netcongestie te verlichten. De randvoorwaarden hiervoor zijn nog niet goed op orde. Wens is dat het voor inwoners en ondernemers mogelijk, makkelijk en aantrekkelijk is om in energiehubs direct energie aan elkaar te kunnen leveren, uit eigen en gezamenlijke energiebronnen en opslagmogelijkheden. Dat draagt bij aan lokale betaalbaarheid en beschikbaarheid van energie, slim gebruik van het stroomnet en robuustheid van het energiesysteem. Energiehubs zijn daarmee samenwerkingsverbanden van inwoners en/of ondernemers, vanuit hun concrete behoeften. Zij maken afspraken om een groter deel van de energie direct lokaal te benutten, door energieopwekking, -opslag, - conversie en -gebruik beter op elkaar af te stemmen. In energiehubs worden meer lokale energiebronnen benut (waaronder warmtebronnen), wordt energieopwekking meer direct lokaal gekoppeld aan gebruik, en worden pieken beter gespreid. Daardoor wordt capaciteit op de verschillende netvlakken van het elektriciteitsnet slimmer benut en wordt het hogere netvlak minder belast. Dat verlicht netcongestie.

Smart Energy TPN West In het kader van de ontwikkeling van de Smart Energy Hub (SEH) TPN West is het mogelijk gebleken een subsidie aan te vragen via de GMR bij de Regiodeal. VNO-NCW is bezig met een aanvraag waarbij meerdere projecten uit de regio gebundeld worden in een aanvraag in de programmalijn 'sterke bedrijvigheid'. Op TPN West zijn bedrijven, met procesondersteuning mogelijk gemaakt door provincie en gemeente, een samenwerking gestart voor de mogelijke ontwikkeling van een smart energy hub. Een verkenning is uitgevoerd door bureau DEP en momenteel is een regiodeal-aanvraag in voorbereiding door VNO-NCW, met cofinanciering op vier onderdelen: • SEH Binnenhaven TPN West; • invoeden van regionale zon- en windopwek bij de ARN-afvalenergiecentrale; • voorbereiden volgende Smart Energy Hub West Kanaaldijk; • overall procesregie.

▪ ▪

Netbewuste (door)ontwikkeling van werklocaties Voor de verschillende werklocaties verkennen we verder wat de impact van netcongestie is en hoe deze zich netbewust kunnen (door)ontwikkelen.

Zoals gesteld in het analyse-hoofdstuk weten we op dit moment nog onvoldoende voor alle werklocatie in welke mate netcongestie impact heeft op het functioneren, economisch (door)ontwikkelen en verduurzamen ervan. Dat verdient nadere verkenning in samenwerking met ondernemers en hun vertegenwoordigende organisaties. Bij het komen tot maatregelen bepalen we welke rol voor ons als gemeente gepast en effectief is.

Mobiliteit: slim netbewust laden Om netcongestie tegen te gaan én doelstellingen in de elektrificatie van het verkeer en vervoer te kunnen blijven bevorderen nemen we samenhangende maatregelen voor slim netbewust laden. Dat doen we in samenwerking met Liander, GMR en provincie.

Uit de analyse van de impact van netcongestie met betrekking tot bereikbaarheid en de mobiliteitstransitie blijkt dat het grootste knelpunt ligt bij het kunnen ontwikkelen van voldoende laadvoorzieningen en tegelijkertijd het risico van netbelastend gebruik van laadvoorzieningen. Nader uit te werken samenhangende maatregelen zijn nodig: • In het algemeen geldt voor alle laadpunten als belangrijkste oplossing, voor een beteren benutting van het stroomnet, de toepassing van ‘slim’ laden. Kort gezegd is dat meer laden buiten de momenten van

37 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

•

•

piekbelasting op het net en op piekmomenten laden met minder intensiteit (zie afbeelding). Voor publieke laadpalen zorgen we ervoor dat deze geschikt zijn voor sturing op slim gebruik. Voor gewenste (collectieve) laadvoorzieningen waarbij gewacht moet worden op een grootverbruikersaansluiting na 2029 verkennen we of lokale slimme netneutrale oplossingen mogelijk zijn. Wat betreft openbaar vervoer treden we in overleg met concessiehouder provincie Gelderland voor oplossingen.

https://smartsolarcharging.eu/het-project-2/

▪ ▪

Spoor C: Prioriteren We maken een integrale afweging voor de prioritering van alle Nijmeegse projecten die op korte en middellange termijn tegen netcongestie aanlopen. Dat doen we: • op hoofdlijnen via het Koersdocument en actualisatie van de Omgevingsvisie op basis van verschillende bouwstenen; • in regionale afstemming, in het bijzonder met de buurgemeenten van het Rijk van Nijmegen. We blijven stakeholders informeren, om gelegenheid te bieden op basis van actueel inzicht in netcongestie prioriteitsbesluiten te nemen. We borgen dat de geprioriteerde plannen daadwerkelijk kunnen rekenen op netruimte, in afstemming met netbeheerders en mede-overheden (zoals onze buurgemeenten).

Prioritering en herfasering woningbouw Gezien het relatief grote aandeel dat woningbouwplanning inneemt als oorzaak van de groei in de elektriciteitsbehoefte is het prioriteren ofwel herfaseren van woningbouwprojecten in potentie een van de meest effectieve instrumenten om toename van netcongestie te voorkomen. In welke mate dit noodzakelijk is in onze regio hangt mede af van maatregelen die Rijk, provincies en netbeheerders nu voorbereiden in het congestiegebied van Flevoland, Gelderland en Utrecht. In het tweede kwartaal van 2024 wordt hierover meer duidelijkheid verwacht. Verder wordt in het tweede kwartaal een nauwgezettere doorrekening van Liander verwacht over de ontwikkelruimte, oftewel de hoeveelheid mogelijk te realiseren nieuwe kleinverbruikaansluitingen.

Aanvullend temporiseren laadvoorzieningen Hoewel prioritering door herprogrammering in de woningbouw het grootste effect zal hebben, is niet uit te sluiten dat ook aanvullend het herfaseren van de realisatie van laadvoorzieningen aan de orde is.

Uitstel realisatie maatschappelijke voorzieningen Na verdere impactanalyse zal blijken in hoeverre ook herprogrammering van maatschappelijke voorzieningen noodzakelijk is.

Prioriteren op ingediende aanvragen Als toezichthouder ACM een nieuw kader voor maatschappelijk prioriteren heeft vastgesteld biedt dit een handvat voor een meer integrale afweging tussen aanvragen van verschillende soorten functies waarvoor al een formele verzoek voor transportrechten is ingediend. Hoe maatschappelijk prioriteren in de praktijk gaat werken dient nog uitgewerkt te worden: wie krijgt bijvoorbeeld welke rol?

39 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

7. Vervolg: uitvoeren en tijdig bijstellen Met dit eerste masterplan gaan we aan de slag. We beseffen dat veel onzeker is, we lopen risico’s bij de uitvoering. We ondersteunen de uitvoering met communicatiemiddelen. Mocht blijken dan op korte termijn bijstelling nodig is, dan doen we dat.

Veel onzekerheid en risico’s Nieuw in de huidige ontwikkelingen is vooral de snel opgekomen schaal en de verstrekkende gevolgen van netcongestie. Dat geeft risico’s bij de aanpak van netcongestie: • Bovenal zien we dat we als gemeente sterk afhankelijk zijn van externe factoren: expertise, taken en bevoegdheden liggen voor een groot deel bij derden, voorop de netbeheerders. Voor de benodigde nieuwe wet- en regelgeving staat het Rijk aan de lat, met momenteel een demissionair Kabinet. De provincie is nog bezig om de eigen rol in te kleden en met buurgemeenten is de afstemming over de gedeelde netschaarste nog maar net gestart. • De kennis over het onderwerp loopt vlug achter; dat geldt voor kennis over technische inzichten in de problematiek, vanwege achterlopende data-beschikbaarheid, maar ook over hoe stakeholders ermee omgaan; • Tijdige en effectieve inzet van maatregelen is lastig: zijn ze proportioneel, te vroeg of juist te laat? • De financiële consequenties van netcongestie en het uitvoeren van de maatregelen uit dit masterplan kunnen nog niet goed in beeld worden gebracht. • Onzekerheid en aarzeling kan verlammend werken in de investeringsbereidheid van betrokken: ondernemingen, gemeente, corporaties en ontwikkelende marktpartijen. • De aanpak van netcongestie vergt naast investeringsbeslissingen ook inzet van voor expertise en uitvoering in een krappe arbeidsmarkt.

Communicatie-aanpak Een succesvolle aanpak begint met bewustwording van de impact van netcongestie. Het is belangrijk dat iedereen in de stad zich realiseert dat er schaarste is van transport van elektriciteit en dat we hierdoor keuzes moeten maken over hoe we deze schaarste aan capaciteit verdelen. Netcongestie raakt veel van onze ambities. We maken een communicatieplan en passen strategisch omgevingsmanagement toe. Hiermee communiceren we in twee richtingen met interne en externe stakeholders, inclusief de gemeenteraad. Hoe vergroten we bewustwording? • We brengen alle relevante stakeholders verder in beeld, intern en extern. We maken een communicatieplan om alle domeinen op de juiste manier en met de juiste frequentie te bereiken. Dat gaat in twee richtingen: informatie geven, maar ook kennis en behoeftes ophalen. • Met de belangrijkste stakeholders, zoals Liander, hebben we structureel overleg. • We gaan hiermee interne stakeholders structureel informeren, met tools om in gesprek te gaan met hun externe stakeholders en het goede voorbeeld te geven. • We maken een overzicht van lobby-onderwerpen met de interne stakeholders en bestuurders, inclusief waar in het speelveld we de onderwerpen willen inbrengen. • We lanceren campagnes voor verschillende doelgroepen, zoals inwoners die geraakt worden door netcongestie.

We gaan voor de verschillende doelgroepen uitwerken wat voor hen nuttig is om te weten en wat zij zelf kunnen doen tegen netcongestie.

▪ ▪

Monitoring, evaluatie en actualisatie Schaarste van transportcapaciteit is de komende jaren een blijvend fenomeen en de impact op onze stad is zeer groot en langdurig. Dit masterplan is opgesteld in een onzekere tijd met snel opvolgende inzichten in welke vormen netcongestie aanneemt en met welke consequenties. We verwachten snel na vaststelling van dit masterplan nauwgezettere informatie van Liander, buurgemeenten en provincie te ontvangen over de situatie in onze omgeving. Vanuit Rijk en ACM wordt meer bekend wat de handelingsruimte zal zijn. Planning is om al direct de eerstkomende maanden prioriteitskeuzes te maken in de woningbouwplanning. Als college monitoren we de voortgang en nieuwe inzichten. In ieder geval beschouwen we dit masterplan als een eerste aanzet en dynamisch document. Minimaal jaarlijks evalueren we en maken we een afweging om het masterplan te actualiseren of verder te herijken. De gemeenteraad houden we periodiek op de hoogte.

41 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

Bijlagen

▪ ▪

Bijlage: nationale beleidsontwikkelingen De Rijksoverheid is zich zeer bewust van netcongestie en heeft maatregelen aangekondigd. Deze staan in het Nationaal Plan Energiesysteem en het Landelijk Actieprogramma Netcapaciteit. De provincie werkt in dit kader aan het Provinciaal meerjarenprogramma infrastructuur energie en klimaat. Onderdeel hiervan is het Integraal Programmeren van de Groene Metropoolregio en Liander. Wij volgen deze ontwikkelingen op de voet. Echter, we concluderen hieruit ook dat we vooral goed in gesprek moeten blijven met Liander om alle landelijke, provinciale en regionale maatregelen naar Nijmegen te vertalen. Naast nieuwe wetgeving en nieuwe maatregelen wordt er hard gewerkt om de netten van Liander en van TenneT uit te breiden. Echter, er moet zoveel verzwaard en/of uitgebreid worden dat dit niet op korte termijn gereed zal zijn. Pas in 2029 verwachten TenneT en Liander weer ruimte te hebben op het stroomnet om grootverbruikers, die nu op de wachtlijst staan in onze regio, nieuwe contracten of uitbreiding van contracten te geven. Netverzwaringen zijn dus ook na 2030 nog hard nodig voor verdere verduurzaming en groei. Het is daarom belangrijk om op korte termijn te kijken naar slimme toekomstbestendige lokale oplossingen. En naar mogelijkheden om het net efficiënter te benutten.

Samenhang sporen overheden, bron: bouwstenen van een energievisie, sept 2023

Nationaal Programma Energiehoofdinfrastructuur Het Programma Energiehoofdstructuur (PEH) stelt nationale kaders op zodat overheden en bouwers de nieuwe energie hoofdinfrastructuren goed kunnen plannen. Met energiehoofdstructuur worden kabels, leidingen, opslag- en conversielocaties bedoeld die van nationaal belang zijn, zoals hoogspanningskabels. Een conversielocatie is een plek waar elektriciteit naar waterstof wordt omgezet en andersom. In juli 2023 is het concept PEH gepubliceerd. In dit programma is bijvoorbeeld opgenomen dat er mogelijk een aftakking komt van de waterstof hoofdleiding naar de bestaande gascentrale in Utrecht.

43 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

Nationaal Plan Energiesysteem Het Rijk heeft een concept Nationaal Plan Energiesysteem opgesteld dat beschrijft hoe Nederland een energiesysteem ontwikkelt dat past bij een klimaatneutrale samenleving in 2050. In het Nationaal Plan Energiesysteem staat een langetermijnvisie op het energiesysteem in 2050 en welke stappen moeten worden ondernomen om daar te komen. In het plan komt ook te staan welke bijdrage de Rijksoverheid en andere overheden (gemeenten, provincies) moeten leveren.

Landelijk Actieprogramma Netcongestie Het eind 2022 gepubliceerde Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN), opgesteld door o.a. het ministerie van EZK, netbeheerders, IPO, VNG en ACM, wil op drie manieren de transportschaarste op het elektriciteitsnet zoveel mogelijk beperken: • het net sneller uit te breiden, • sterker te sturen op betere benutting van het net en • zorgen voor meer flexibel energieverbruik bij o.a. grootverbruikers. Gezien de grote urgentie van het vraagstuk zijn er recent extra (onorthodoxe) maatregelen aangekondigd die voor een groot deel afnemers van stroom betreffen. Zo zullen bedrijven verplicht worden om aan te geven bij hun netbeheerder of zij mogelijkheid zien om tegen een vergoeding buiten de piekuren – vaak aangemerkt als tussen 16.00 en 20.00 uur – stroom af te nemen. Een andere maatregel is dat contracten die nu 24 uur per dag levering van stroom tegen een bepaald vermogen garanderen een “premium product” worden en flexibele en goedkopere contracten de standaard. Ook is een extra spoor geïntroduceerd, namelijk slim laden en slim verduurzamen van woningen. Binnen het LAN is een taakverdeling afgesproken tussen netbeheerders, rijk, provincies en gemeenten om uitvoering te geven aan de verschillende sporen.

Maatregelen genoemd door Minister Jetten op 18 oktober 2023: Sneller bouwen • Onder meer door proactief te zorgen dat er grond beschikbaar is voor de bouw van het elektriciteitsnet • Juridische procedures en vergunningverlening verkorten bij uitbreidingen die van ‘zwaarwegend maatschappelijk belang’ zijn (potentieel 1,5 jaar verkorten). Stroomnet beter benutten • Er wordt een deelnameplicht voor grootverbruikers uitgewerkt om mee te doen aan spitsmijden. • Het kabinet wil veilingen (flex-tenders) starten waarmee bedrijven zoals een batterij-exploitant, voor • een langere periode op strategische plekken ruimte op het stroomnet kunnen aanbieden tijdens • piekomenten. Flexibiliteit bij bedrijven stimuleren • Het kabinet stelt € 166 miljoen beschikbaar voor de stimulering van energiehubs, waarbij bedrijven lokaal hun • elektriciteitsvraag en -aanbod op elkaar afstemmen. • Het wordt volgend jaar daarnaast mogelijk voor bedrijven om de beschikbare ruimte op het net te delen met elkaar via groepscontracten. Voor het zogeheten FGU-netcongestiegebied (Flevoland- Gelderland-Utrecht) wordt nog in het tweede kwartaal een apart actieplan met maatregelen verwacht.

▪ ▪

Bijlage: maatregelen investeringsplan 2024 Liander Onderstaand geeft een schematische samenvatting van de maatregelen die Liander heeft opgenomen in het eigen investeringsplan voor 2024. Wat

Doel

Hoe

Algemeen: planmatig aanpakken en perspectief bieden

Inspelen op diepe systeemverandering vergt anders denken, handelen en organiseren de benodigde ruimte, materialen en mensen tijdig kunnen organiseren.

Meer ‘productiegewijs’ plannen en werken, op wijk- en ge- biedsniveau, in ‘productiekaravanen’.

Vraag reduceren

Vermindering noodzaak tot transporteren van energie over grotere afstanden.

Vraag naar transport beperken, zo laag mogelijk in het net

bewustwordings-campagnes

Gebruikers verleiden tot een lager gebruik (besparing) en flexibiliteit van het gebruik.

Inspelen op energiebewustzijn en -besparing, isolatie en energie-efficiëntie communiceren

Meer werk maken

Sneller meer mogelijkheden voor transport.

Versnelling van de netinvesteringen voor uitbreiding en verzwaring door opschaling

- meer menskracht

potentieel aan technisch personeel vergroten

- meer mensen aannemen - meer mensen behouden - sneller opleiden

- efficiënter werken

Reduceren doorlooptijden en kosten per eenheid product

- digitalisering info monteurs - modulair materiaal/bouwen - aanbesteding in pakketten - inkoop / buffering materialen - pro-actieve grondaankoop - producten: bijv. compacte aansluitmodule laadpalen (CAM)

- op tijd duidelijkheid en groen licht

Prioriteiten stellen en ruimtelijke afwegingen maken

- versnelling grond- en vergunningprocedures - prioritering investeringen - ruimtelijke afwegingen

- vroegtijdig keuzes in energieconcept

Beter benutten 45 Map = chrijven algemeen / sjab Nota, beleids- of projectplan

gemeenten en provincies bij gebiedsontwikkelingsplannen al vanaf het begin rekening houden met de energievoorziening

Het energienet betrouwbaar, bereikbaar en betaalbaar houden

Slimme oplossingen om de energieinfrastructuur verder te flexibiliseren, aan de vraag- én aanbodkant.

- nieuwe contractvormen

Meer netgebruikers op het net kunnen aansluiten, waardoor netbeheerders minder investeringen in de netten hoeven te doen. Dit houdt de netkosten voor klanten laag en verlicht de druk op de openbare ruimte.

- non firm ATO: alternatieve transportrechten, waarbij (een deel van) de transportcapaciteit voor klanten flexibel is. - groeps – TO: gezamenlijke gebruiksovereenkomst met de netbeheerder, om zo slimmer gebruik te maken van de beschikbare capaciteit.

- congestiemanagent

Schaarse capaciteit beter verdelen.

Afspraken met bedrijven

- bestaande capaciteit maximaal te benutten

Lagere kosten voor producenten van duurzame energie en slimmer gebruik van de bestaande infrastructuur.

- cable-pooling

- benutting storingsreserve

Zo kunnen zon- en windprojecten alsnog worden aangesloten.

Bij storings- en onderhoudssituaties wordt de zon- of windinstallatie tijdelijk afgeschakeld, zodat de leveringszekerheid voor andere netgebruikers onveranderd hoog blijft.

- flexibiliteitsmarkten

Meer partijen kunnen gebruik maken van de ruimte op het elektriciteitsnet en wordt overbelasting op momenten dat massaal elektriciteit wordt verbruikt voorkomen.

Slimme systemen waarbij vraag en aanbod van elektriciteit door aggregaten op elkaar worden afgestemd.

- vergroten van het aandeel van slim laden

Afname van de belasting op piekmomenten

Door de auto’s gespreid over de dag of nacht te laden.

- bijsturen op stroompieken

Piek in levering reduceren

Aansluitingen voor zonne- en windprojecten die lager zijn dan die piek.

- nieuw tariefmodel

Piek in gebruik reduceren

gebruikers stimuleren hun gebruikspiek te verlagen, eveneens beter in lijn met het kostenveroorzakingsprincipe.

▪ ▪