Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen, Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Tekst van het document
25 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Woningcorporaties
5.3 | Financiën
Samen met de woningcorporaties richten we ons op het woningbestand in de prioritaire gebieden, en de gebieden waar we al bezig zijn met een vernieuwingsgolf. Het uitgangs
Klimaatadaptatie vergt een systeemverandering die meerjarig financiële consequenties
punt daarbij is om elkaar te helpen en te versterken, door aansluiting te zoeken op
gaat krijgen. Het is een van de grootste uitdagingen waar we voor staan waarbij ook
elkaars renovatietrajecten, kennisuitwisseling en het gezamenlijk communiceren
maatschappelijke risico’s moeten worden uitgewerkt en afgewogen. Als we niets of te
richting bewoners. Samen met de corporaties stellen we verbetermaatregelen voor hun
weinig doen, kunnen extreme weersomstandigheden schade veroorzaken, met kosten
woningbestand vast. We starten met het laaghangend fruit, bijvoorbeeld het afkoppelen
tot gevolg. In deze paragraaf gaan we hier dieper op in en geven we onze visie op het
van woningen met grote tuinen en met inwoners die zelf graag aan de slag willen. De
bekostigen van maatregelen die nodig zijn om schade te voorkomen.
gemaakte afspraken leggen we jaarlijks vast in prestatieafspraken.
Te verwachten schade Bedrijventerreinen
Op basis van berekeningen van stichting Climate Adaptation Services (CAS) ligt de te
Om onze klimaatdoelen te halen, is het noodzaak dat ook bedrijventerreinen worden
verwachten schade door klimaatverandering tot 2050 in de gemeente Nijmegen tussen
vergroend. We onderzoeken welke samenwerkingsvorm hierbij past. Dit doen we samen
de 464 en 693 miljoen euro. CAS stelt dat 75% van de schadekosten te voorkomen is door
met partners waaronder IVN, Provincie Gelderland, The Economic Board en de Groene
te investeren in klimaatbestendigheid. Dat betekent dat investeren tot een bedrag van
Metropoolregio. Deze partners delen onze ambitie om bedrijventerreinen te vergroenen,
tussen de 13 en 19 miljoen euro per jaar lijkt te lonen. De kosten kunnen niet allemaal
om zo hittestress en wateroverlast tegen te gaan en om een aantrekkelijke werkomgeving
door de gemeente worden gedragen, de baten zijn er voor verschillende maatschap
te creëren.
pelijke partijen.
Particuliere schade De klimaatschademonitor van het Verbond van Verzekeraars rapporteert particuliere schade als gevolg van overstroming en wateroverlast. Tussen 2007 en 2022 gaat dat om een bedrag van 8,9 miljoen euro oftewel 595.933 euro per jaar in de gemeente Nijmegen.
Risico’s afzetten tegen kosten Maatschappelijke risico’s en kosten op korte en langere termijn moeten nog verder worden uitgewerkt en afgezet worden tegen de te maken kosten en investeringen. Uit die vergelijking volgt mogelijk ook deels al waar de verantwoordelijkheden liggen en voor wie de te maken kosten zijn. Om inzicht te krijgen in de schade door klimaatverandering op het moment dat we niets doen, gebruiken we de Klimaatschadeschatter. Dit lichten we verder toe in bijlage 7.
26 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
5.3.1 Hoe gaan we het bekostigen?
Afwegingskader voor het investeringskrediet klimaatadaptatie
Wat we op dit moment doen in Nijmegen op het gebied van klimaatadaptatie is
Om Nijmegen klimaatadaptief te maken, heeft de raad budget van 1,4 miljoen euro per
onvoldoende en gaat niet snel genoeg. Meerdere partijen in de stad zijn
jaar ter beschikking gesteld. Met dit budget wordt een versnelling ingezet om Nijmegen
verantwoordelijk: de gemeente als beheerder van de openbare ruimte, particuliere
klimaatadaptief te maken.
grondeigenaren, ontwikkelende partijen en bewoners. Om het proces van klimaat adaptatie te versnellen, zijn extra investeringen nodig:
Bij de besteding van de klimaatadaptatiegelden geldt voor inwonersinitiatieven en
• Fysieke maatregelen in de nieuwe stad en vernieuwingen in de stad kunnen
fysieke projecten een afwegingskader:
gefinancierd worden vanuit het initiatief, de ontwikkelende partij. Dat kan een gemeentelijke grondexploitatie of investering zijn, maar ook een private partij. • Fysieke maatregelen in de openbare ruimte zijn aangewezen op gemeentelijke
1. Het project levert een bijdrage aan het realiseren van de doelstellingen in de prioritaire gebieden. 2. De voorgestelde maatregelen liggen in lijn met de leidende principes.
grondexploitaties, investerings-, beheer- en onderhoudsbudgetten. In bijlage 8
3. Er is geen ander budget beschikbaar voor de realisatie van de maatregelen.
vindt u hiervan een overzicht.
4. Met het project wordt een extra ambitie op het gebied van klimaatadaptatie
• Aanvullend moet ingezet worden op bijdragen van derden, cofinanciering en
gerealiseerd.
subsidies uit landelijke en Europese subsidies en fondsen.
27 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
6
De uitvoeringsagenda: 10-actiepunten De komende jaren gaan we aan de slag met de 10 belangrijkste actiepunten. De looptijd van deze uitvoeringsagenda is 2023-2026. Overige acties, de longlist, staan benoemd in bijlage 8.
Fysieke spoor: 1,4 miljoen euro per jaar
Onderwerp
Actie
Planning
1. Prioritaire gebieden wateroverlast,
We zetten de eerste stappen om de 10 locaties die zijn benoemd als prioritaire locaties
2024 - 2035
verdroging, hittestress
te onderzoeken, en waar nodig maatregelen te treffen. Dit kunnen fysieke maatregelen zijn, maar ook ander soorten maatregelen. Het gaat om de volgende locaties: 1.
Nijmegen-Oost (onder meer Hengstdal en Berg en Dalseweg)
2.
Centrum en stationsgebied
3.
Omgeving van de Groenestraat
4.
Weg door Jonkerbos
5.
Viaduct bij het Takenhofplein
6.
Bottendaal
7.
Biezen en Wolfskuil
8.
Willemskwartier en Landbouwbuurt
9.
Neerbosch Oost
10. Hatertse Hei
28 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Fysieke spoor: 1,4 miljoen euro per jaar Onderwerp
Actie
2. Renovaties en nieuwbouw
We maken werk met werk bij:
Planning
• De Vernieuwingsgolf - Spoorbuurt
2024
- Kanunnikenbuurt
2025
- Kinderdorp Neerbosch
2026
• Locaties Bomenplan
2023 - 2026
• Groene sociale knooppunten - Park Waaijenstein: planten van bomen
2024
- Veldje Barenburg: planten bomen en struiken en zorgen voor waterinfiltratie
2024
- Landbouwbuurt, Muntenbuurt, Dukaatplein: vergroenen vanwege afstand
2024
tot koelteplek en percentage groenopgave • Vergroening binnenstad
2023 - 2026
• Hoofdfietsroutes
2023 - 2026
• Biodiversiteitsagenda
2023 - 2026
• Nieuwbouwlocaties
2023 - 2026
- Winkelsteeg - Waalsprong - Stationsgebied - Molenpoort 3. Quick wins
Daar waar kansen liggen, pakken we die. Op de lijst staan onder meer Castellaplein
2023 - 2026
in Bottendaal en Dorpsplein Lent. 4. Groene Corridor
De Groene Corridor loopt van de Waal tot aan Heumensoord. Het traject van de Waal tot
2023 - 2026
aan de Graafsebrug maakt deel uit van het project Stationsgebied. Het traject ten zuiden van de Graafsebrug tot aan Heumensoord moet nog projectmatig worden uitgewerkt. 5. Bewonersinitiatieven
We prioriteren klimaatadaptieve bewonersinitiatieven via MijnWijkplan.nl.
2023 - 2026
29 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Het nieuwe normaal spoor € 100.000,- per jaar Onderwerp
Actie
Planning
6. Verankering in beleid en processen
We verankeren klimaatadaptatie in de actualisatie van de omgevingsvisie, waarbij we
2023 - 2026
rekening houden met de al opgedane ervaringen. In 2024 wordt voor het oplossen van de wateroverlast in Nijmegen-Oost een masterplan
2024
opgesteld. De maatregelen die hieruit voortvloeien worden meegenomen in het (WRP), dat gelijktijdig wordt opgesteld. Maatregelen die we verplicht willen stellen, nemen we op in het omgevingsplan.
2023 - 2026
Hiervan mag alleen met een goede motivatie worden afgeweken. In goede samenwerking zorgen we ervoor dat een klimaatadaptieve inrichting een plek
2023 - 2026
krijgt in de werkprocessen van de verschillende afdelingen: • ambitiedocumenten voor ruimtelijke ontwikkelingen • anterieure overeenkomsten • grondexploitaties • vergunningverlening en handhaving • beleidsdocumenten van andere relevante vakdisciplines • Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) • beheerplannen van water en riolering, groen en wegen 7. Monitoren van voortgang
8. Kennisontwikkeling en regionale samenwerking
We monitoren onze voortgang op 4 punten: • Output
2023, 2024, 2025, 2026
• Outcome
2023, 2026
• Input
2026
• Impact
2023 - 2026
We werken samen met onze partners aan het kennisontwikkeling en regionale projecten
2023 - 2026
• The Economic Board, Van Hall Larenstein, Wageningen University & Research, Radboud Universiteit, HAN en Yuverta • Groene Metropoolregio • Het Rijk van Maas en Waal (regionale adaptatie strategie en uitvoeringsprogramma) • De Blauwe Motor
30 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Het participatie spoor € 150.000,- per jaar Betrokkenen 9. Inwoners
Actie • Informeren, in samenwerking met Natuur- en Milieu Educatie
Planning 2023 - 2026
• Faciliteren van onder meer de wijkinitiatieven • Stimuleren: - Voortzetten actie ‘Pijpenkappuh’ van Lentekracht - Voortzetten samenwerking met De Bastei en Operatie Steenbreek - Verkennen aanvullende middelen 10. Professionele stakeholders
• Samenwerking De Bastei
2023 - 2026
• Samenwerking woningbouwcorporaties • Samenwerking bedrijventerreinen en bedrijventerreinverenigingen • Samenwerking welzijnsorganisaties en zorgsinstellingen • Samenwerking met Veiligheidsregio • Samenwerking met GGD-GZ
31 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlagen
32 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Gevoelstemperatuurverschil 2018 Verschil met het buitengebied heel veel koeler veel koeler
Bijlage 1
Wat speelt er in Nijmegen?
koeler gelijk aan buitengebied iets warmer warmer
Klimaatverandering in Nijmegen
veel warmer heel veel warmer
Deze paragraaf biedt een korte samenvatting van de stresstesten die zijn uitgevoerd door Royal HaskoningDHV (RHDHV). De fysieke samenstelling van de stad wordt toegelicht in bijlage 4.
Hitte Hittestress is het sterkst in de stadsdelen met weinig open bodem, weinig bomen en groen en dus veel verharding. Met name de sterk verharde gebieden van Nijmegen zijn gevoelig voor hittestress. Het centrum en de wijken rondom het centrum (zoals het Waterkwartier) warmen sterk op tijdens hete zomerdagen. Dit zijn ook de wijken met een hoger aandeel sociale woningbouw. Dit zijn ook de wijken met een hoger aandeel sociale woningbouw. Hier zien we de meeste tegeltuinen. Doordat tegels warmte vasthouden, hebben bewoners bij hogere temperaturen meer last van hitte en klimaatverandering. Het hitte-eilandeffect is daarnaast sterk aanwezig bij het haven- en industrieterrein, de Westkanaaldijk, Bijsterhuizen en het industrieterrein Winkelsteeg. Niet alleen onze inwoners, ook de natuur en het groen ervaren last van de warmte. Bomen en planten verdampen meer vocht en worden daardoor extra kwetsbaar. Ook voor de waterkwaliteit is hitte een probleem. Vooral bij stilstaande en ondiepe wateren treedt regelmatig blauwalg op. De grote plassen lopen minder risico vanwege de diepte van de plassen. Figuur 2 Gevoelstemperatuurkaart Nijmegen (bron: RHDHV)
33 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Wateroverlast Door klimaatverandering krijgen we steeds vaker te maken met zeer heftige regenbuien. De kwetsbare plekken voor wateroverlast ontstaan vooral door de hoogteverschillen en de mate van verharding. Kenmerkend hierbij zijn de droogdalen. Vanaf de stuwwal in Berg en Dal en Hengstdal stroomt het water bij een hevige bui naar het Javaplein, de Spoorkuil, Groenestraat en het Goffertpark. Daarnaast ontstaat er door het hoogte verschil een stroom richting het centrum, waardoor er bij de Bijleveldsingel en in de binnenstad veel water op straat staat. De stadsdelen Dukenburg en Lindenholt hebben dankzij het meer vlakke karakter en het gescheiden stelsel relatief weinig plekken met wateroverlast. Enkele belangrijke locaties zoals het winkelcentrum Dukenburg en de tunnel bij station Dukenburg zijn kwetsbaar, maar dit lijkt relatief makkelijker oplosbaar, zeker in vergelijking met de problematiek in het hellend deel van Nijmegen.
Droogte De grondwaterstand in de stuwwal daalt al twintig jaar en lange perioden van droogte leiden tot een verdere verdroging. De beken stromen minder snel en stoppen soms helemaal. Ook de kwelstromen verminderen, wat leidt tot een lagere kwaliteit van de kwelwateren. De dalende grondwaterstand heeft bovendien gevolgen voor de landbouw en de drinkwaterwinning, zeker gezien de steeds verder stijgende behoefte aan drinkwater. Langdurige perioden van droogte kunnen ook grote gevolgen hebben voor de natuur en het groen, met name op de hogergelegen delen, waar het groen afhankelijk is van bodemvocht of ‘hangwater’. Bij droog en heet weer is het bodemvocht snel uitgeput en zijn bomen en groen erg kwetsbaar. Dalende grondwaterstanden kunnen juist leiden tot zettingen in grondlagen, met name bij klei- en veengronden. Als gevolg hiervan kunnen op staal gefundeerde gebouwen verzakken en kunnen er scheuren in muren ontstaan. Kleigronden bevinden zich in onze gemeente vooral ten noorden van de Waal en ten westen van het kanaal.
Figuur 3 Waterdieptekaart Nijmegen
Een ander risico van langdurige droogte is het dalende peil van het oppervlaktewater. Lagere waterstanden kunnen zeker in combinatie met hoge temperaturen leiden tot een verslechtering van de waterkwaliteit, wat een nadelige invloed kan hebben op
34 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
de visstand. Omdat er geen aanvoer van oppervlaktewater mogelijk is, is met name voor de singels in Nijmegen-Noord voldoende aanvoer van hemelwater noodzakelijk om de waterstanden op peil te houden.
Gevolgbeperkingen overstromingen Klimaatverandering heeft invloed op de waterstanden in de rivier en het overstromings risico en is daarom ook relevant voor Nijmegen. Bij een dijkdoorbraak lopen de buiten dijkse en de lagergelegen delen van Nijmegen onder. Hogergelegen delen op de stuwwal blijven echter juist droog. Het overstroombare gebied rondom de Waal is ingericht op fluctuerende rivierstanden. Ook liggen een aantal laaggelegen wijken in de stad binnendijks en zijn er wijken die last hebben van kwel (Waterkwartier en wijken in Dukenburg). De dijk aan de noordzijde van de Waal wordt verzwaard en de waterkering in het Waalfront wordt verbeterd. Kijk voor overstromingskaarten op: www.overstroomik.nl www.klimaateffectatlas.nl
35 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 2
De opgavekaarten
36 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bereikbaarheid tot groenvoorzieningen (4KM/h)
37 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Opgavekaart overstroming
38 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Opgavekaart afstand tot koelte
39 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
¯
Opgavekaart groen per buurt Opgavekaart Groen per buurt
Legenda Buurtgrenzen Buurt voldoet niet aan doelstelling % groen
0
0,5
1
2 Km
Buurt voldoet wel aan doelstelling % groen
40 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Opgavekaart schaduw op loop- en fietsroutes
41 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
¯
Opgavekaart Wateroverlast Opgavekaart Wateroverlast
Legenda Panden (>10cm bij 70mm bui) Hoofdwegen (>15cm bij 70mm bui)
0
0,5
1
2 Km
Elektriciteitskasten (>10cm bij 70mm bui)
42 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 3
1. Is er sprake van een opgave?
Methodiek prioritaire locaties
Locatie X
Locatie X
Locatie X
Locatie X
% groen per buurt afstand tot koelte % schaduw water op hoofdwegen
2. Urgente locatie Wanneer niet wordt voldaan aan de doelstelling % groen in de buurt én aan een andere doelstelling, wordt de locatie aangemerkt als urgent
Het thema water op hoofdwegen wordt dusdanig belangrijk gevonden, dat wanneer dit voorkomt, de locatie automatisch een urgente locatie is
3. Prioritaire locaties Uit de lijst met urgente locaties is op basis van expert judgement een top 10 locaties gekozen waar we als eerst mee aan de slag gaan: de prioritaire locaties
43 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
‘eigen’ systeem op het gebied van water, bodem en reliëf. Om problemen op te lossen of nieuwe problemen te voorkomen, zijn er als het gaat om klimaatadaptatie specifieke
Bijlage 4
Toelichting streefbeeld klimaatadaptieve stad
maatregelen per gebied nodig. We onderscheiden de volgende gebieden: de stuwwal, de spoelzandwaaier, oud rivierstroomgebied Dukenburg en Lindenholt en rivierengebied Nijmegen-Noord. Dit is weergegeven in figuur 5 Ondergrond.
1
In de loop van de eeuwen heeft Nijmegen zich ontwikkeld tot een stad met een grote stedelijke variatie, zowel in de ondergrond als ruimtelijke opzet van de wijken. Deze variatie vraagt een gebiedsgerichte aanpak van de klimaatadaptatieopgave voor Nijmegen.
5 3 7
Nijmegen is in eerste instantie gebouwd op de stuwwal aan de rivier. De stad is met name de laatste eeuw sterk gegroeid. De uitbreiding van de stad is fasegewijs gegaan. Deze uitbreiding heeft zich niet beperkt tot de stuwwal, maar heeft ook plaatsgevonden in het
4
2
rivierengebied en het oude stroomdallandschap van de Maas. Bij de ontwikkeling van de stad is niet altijd rekening gehouden met het natuurlijk systeem van de ondergrond. Nu, bij
6
de verandering van het klimaat, doen de eerste problemen zich voor op de plekken waarbij de bebouwing en wegen niet zijn afgestemd op de ondergrond.
Figuur 4 Indeling morfologische gebieden
Daarnaast vraagt het veranderende klimaat om een andere inrichting van de stad en wijze van bouwen. Hierbij moet de ondergrond en de bovengrondse laag (gebouwen en
1. Rivierstroomgordel (rivierengebied)
infrastructuur) beter op elkaar worden afgestemd. Ook vanuit het Rijk wordt aangegeven
2. Terrasvlakte (oud rivierstroomgebied)
dat nieuwe ruimtelijke inrichting ‘water en bodem sturend’ moet zijn.
3. Daluitspoelingswaaier (Spoelzandwaaier laag) 4. Stuwwal
Water en bodem sturend
5. Uiterwaarde
De gevolgen van de klimaatverandering worden in grote mate bepaald door het bodem-
6. Smeltwaterwaaier (Spoelzandwaaier hoog)
en watersysteem en de inrichting van de stad. Nijmegen heeft een grote variatie aan
7. Droogdal
geologische gebieden (de ondergrond), zie figuur 4. Deze gebieden hebben allemaal een
44 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bebouwing en infrastructuur
de lagergelegen delen voor overlast en schade. De zandgronden op de stuwwal bieden
Op de ondergrond zijn bouwwerken en infrastructuur gerealiseerd. Soms in samenhang
goede mogelijkheden voor het infiltreren van hemelwater. Het zand heeft echter een laag
met het ondergrondse systeem, maar vaak ook niet. Bij weersextremen wordt de
watervasthoudend vermogen voor het aanwezige groen, hierdoor kan snel droogtestress
mismatch tussen de bovengrond (bebouwing en infrastructuur) en de ondergrond
ontstaan. Vanaf circa 1850 is de stuwwal planmatig bebouwd. De bebouwingsopzet is
zichtbaar. Figuur 6 Bovengrond laat de variatie aan wijktypen zien. Zoals in hoofdstuk 4
compact en vaak niet afgestemd op de morfologie van de stuwwal.
al is benoemd moeten de klimaatopgaven in samenhang tussen de bovengrond en de ondergrond worden opgelost.
Klimaatadaptatiestrategie
Wateroverlast en droogte
Klimaatadaptatiestrategie per deelgebied
Op het gebied van water spelen er met name twee opgaven:
Hieronder geven we per deelgebied een toelichting op de klimaatadaptatiestrategie. Aan
1. tegengaan van verdroging;
het eind van deze bijlage zijn de deelgebieden op kaart gezet.
2. vertraagd afvoeren van het water.
Stuwwal
Voor beide opgaven is het van belang dat op de stuwwal het water zoveel mogelijk wordt vastgehouden waar het valt (benutten, bergen en infiltreren) en vertraagd wordt
Kenmerk
afgevoerd. We moeten inzetten op het verminderen van de bovenstroomse aanvoer.
Het beeldbepalende kenmerk van de stuwwal is het reliëf. De stuwwal is gevormd in de
Hiervoor moet de aanvoer vanuit de buurgemeenten worden verminderd en het bergend
voorlaatste ijstijd en bestaat uit overwegend (grof) zand en grind. Het steekt ver boven
en infiltrerend vermogen van de openbare ruimte moet worden verhoogd. Ook moet het
het omliggende rivierengebied uit. Vanaf de hellingen zijn erosiegeulen (droge dalen)
aanbod van hemelwater vanaf particulier terrein worden verminderd. Door het water in
ontstaan waar bij regenval het water naar de lagergelegen delen stroomt. Bij grote
de hogere delen te benutten, vast te houden en te infiltreren worden de droge dalen bij
neerslaghoeveelheden verzamelt het regenwater zich in de deze geulen en zorgt op
intensieve neerslag minder belast.
Voor een verklaring van de kleuren: zie de toelichting klimaatadaptieve principes per wijktype op pagina 50.
Figuur 5 Ondergrond (water, bodem en reliëf)
Figuur 6 B ovengrond (wijk typologieën)
45 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
De droge dalen en aanvoerroutes worden ingezet als groenblauwe verbindingen. De
De Spoorkuil is een kenmerkende ‘lijn’ in het gebied. Het is een scherp ingesneden,
openbare ruimte in de droge dalen moet aangepast worden naar groene linten die het
gegraven dal door de spoelzandwaaier. Het onderbreekt sommige structuren zoals
water infiltreren, vertragen en sturen. Bij de te nemen maatregelen is het van belang de
de droge dalen. En vraagt met name voor de wateropgaven om specifieke ontwerp
invloedssfeer van de droge dalen te kennen en gerichte maatregelen te nemen om
oplossingen.
overlastsituaties tegen te gaan. Klimaatadaptatiestrategie
Hitte
Wateroverlast en droogte
In de compact gebouwde wijken zijn op sommige plaatsen hitte-eilanden aanwezig.
Op de hogere delen van de spoelzandwaaier spelen als het gaat om water en droogte
Sommige woningen liggen volgens de gestelde doelstellingen te ver weg van een
dezelfde problemen als op de stuwwal. Hier gelden dus in het algemeen dezelfde
koeltegebied. We moeten ons daarom inzetten om de bestaande groengebieden te
opgaven en maatregelen.
behouden en waar nodig om te vormen naar een koeltegebied en zetten in op een betere groene dooradering.
Het hemelwater verzamelt zich op de lagere delen en zorgt bij grote neerslag plaatselijk voor problemen. Om de druk op de lagere delen te verminderen moet ingezet worden op
Spoelzandwaaier (hoog en laag)
het afvangen van het hemelwater op de hogere delen.
Kenmerk
Hitte
De spoelzandwaaier bestaat uit het materiaal wat door de werking van het water en ijs
Met name bij de compacte wijken met weinig openbaar groen en kleine tuinen is er
van de stuwwal is afgespoeld of verwaaid. Het is een mengelmoes van zand, grind, löss
sprake van hitte-eilanden. Bij sloop en nieuwbouw kan door het compacter bouwen
en leem. Op de lagere delen zijn oude akkers gelegen (eerdgronden) en zit het grond
ruimte vrijgemaakt worden voor groengebieden.
water minder diep. Op sommige delen ligt dekzand op de spoelzandwaaier. Op de spoelzandwaaier lopen de droge dalen vanaf de stuwwal door. Kenmerkend is de
Oud rivierstroomgebied Dukenburg en Lindenholt
steilrand die loopt van de Stikke Hezelstraat via het station, Graafseweg tot aan het Goffertpark. Deze steilrand vormt een scherpe overgang tussen het hogere en lagere deel
Kenmerk
van de spoelzandvlakte 1.
De stadsdelen Dukenburg en Lindenholt zijn gebouwd op de oude stroomdalvlakte van de Maas. De ondergrond kent een rijke verzameling van oude riviergeulen. Het gebied is
Dit gebied kent een variatie aan vooroorlogse en naoorlogse wijken. De vooroorlogse
van oudsher nat en drassig. Het watersysteem is opgezet om woningbouw mogelijk te
wijken zijn compact zoals Bottendaal en Galgenveld. De naoorlogse wijken zijn ruimer
maken. Door het uitgebreide watersysteem en de groene dooradering zijn Dukenburg en
en meer seriematig van opzet zoals Hatert en Neerbosch-Oost (Stempelwijken).
Lindenholt over het algemeen redelijk klimaatproof. Het hemelwater dat op de daken en
De compacte wijken zijn gevoeliger voor hittestress.
wegen valt wordt hier afgevoerd naar het oppervlaktewater. Ook is er relatief veel openbaar groen aanwezig. Zeker in droge en warme perioden is het op peil houden van
1
et hogere deel wordt ook wel smeltwaterwaaier genoemd en het lagere deel H daluitspoelingswaaier.
de waterkwaliteit -en kwantiteit hier de grootse opgave. Rondom het Maas-Waalkanaal is er sprake van kwel vanuit het Maas-Waalkanaal.
46 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
De wijken zijn seriematig opgezet met in het algemeen veel groen. In Dukenburg zijn
grondwaterstand en het oppervlaktewater in Nijmegen-Noord. Het grondwater
enkele oude lanen van het voormalige landgoed Duckenburg in de stedenbouwkundige
schommelt mee met de hoogte van de rivier en heeft invloed op het oppervlaktewater.
structuur ingepast. Lindenholt is een typische bloemkoolwijk, ruim van opzet met veel
Het grondwater kan meters in hoogte verschillen. Hierdoor ontstaat zowel droogte als
groen. Het gebied ten oosten van de IJpenbroekweg is compact gebouwd met minder
kwelproblemen.
groen. Nijmegen-Noord heeft een regenwaterwatersysteem bestaande uit wadi’s voor de opvang Klimaatadaptatiestrategie
en infiltratie van het hemelwater. Het overtollige water wordt afgevoerd naar de singels
Wateroverlast en droogte
en de plassen. De singels zijn geleemd waardoor er bij lage rivierstanden minder water
Het watersysteem is over het algemeen robuust. Het groen en de bomen zijn minder
wordt weggetrokken naar de Waal.
vatbaar voor droogte door de voornamelijk kleiige bodem en beschikbaarheid van het grondwater. De kwaliteit van het oppervlaktewater kan in perioden van langdurige hitte
Nijmegen-Noord is een jong stadsdeel waar nog steeds aan wordt gebouwd. Het bestaat
en/of droogte beneden het gewenste peil zakken. Het watersysteem willen we beter
overwegend uit grondgebonden woningen. Bij de ontwikkeling van het stadsdeel is al
voorbereiden op de toekomst. Bij renovatie van de openbare ruimte verbeteren we daar
meer rekening gehouden met klimaatverandering, maar nog niet met de laatste
waar mogelijk het watersysteem door het toepassen van wadi’s. Het regenwater wordt
inzichten. Dit vraagt met name op de onderdelen waterkwaliteit, droogte en hitte-
dan vastgehouden en gefilterd voordat het op het oppervlaktewater wordt geloosd.
eilanden om nadere analyse en aanpassingen.
Nieuwe ontwikkelingen moeten in de eigen wateropgave kunnen voorzien en het huidige watersysteem niet belasten.
Klimaatadaptatiestrategie
Wateroverlast en droogte Hitte
Het singelsysteem is bij een combinatie van lage rivierstand en droge perioden moeilijk
Met name in Lindenholt ontbreken in sommige wijken bomen in de straten wat zorgt voor
op peil te houden. Het water uit de watersingels kan tot op zekere hoogte aangevuld
hitte-eilanden. Hier moet ingezet worden op het plaatsen van bomen. Opwarming van
worden met water uit de plassen. Het waterschap hanteert een dynamisch peilbeheer.
het water in de singels en plassen zorgt voor een lagere waterkwaliteit. Door de
In de winter en het voorjaar wordt geprobeerd een hoger waterpeil (dan oorspronkelijk)
hoeveelheid voedingstoffen in het water te beperken, bijvoorbeeld door wadi’s, verbetert
in het systeem te krijgen zodat er meer water is om eventuele droge zomers te kunnen
de waterkwaliteit. Voldoende waterdiepte en het bevorderen van de doorstroming zorgen
doorstaan.
ervoor dat het water minder snel opwarmt.
Hitte
Rivierengebied Nijmegen-Noord (Waalsprong)
In het kader van de vinex-woningbouwopgave is Nijmegen-Noord veranderd van een agrarisch gebied naar een hedendaagse woonwijk. Veel van de aangelegde
Kenmerk
groengebieden en koelteplekken zijn zich nog aan het ontwikkelen.
Nijmegen-Noord ligt in het rivierenlandschap van de Betuwe en is aan de zuidzijde geheel bedijkt. Door sedimentatie en het meanderen van de rivier kent de ondergrond een gevarieerde opbouw van zand, grind en kleilagen. De Waal heeft grote invloed op de
47 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Groenblauwe structuur (opgave)
48 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Klimaatadaptieve principes per wijktype (op hoofdlijnen)
49 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Klimaatadaptieve principes per wijktype (toelichting)
50 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 5
Toelichting instrumenten
Realiserend
Regulerend
Samenwerkend
Ondersteunend
Uitvoering
• GRP • MJOP wegen • EMVI aanbestedingen • Renovatieprogramma’s • Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie
• • • •
• Aanbesteding met doelvoorschriften • BVP aanbesteding • Klimaattoets
• Ondersteunen bewoners initiatieven • Voorbeeldenboek • Lokaal hitteplan • Steenbreek
Organisatorisch
• HIOR • LIOR • MJOP • Toetsingscommissie inrichting OR • Klimaatadaptatie strategie
• HIOR • LIOR
• Gezamenlijke ambities vastleggen • Prestatieafspraken • Convenanten
• Klimaatstresstest
Financieel
• Rioolheffing • WOZ • GRP
• Tegeltax • Afkoppelkorting
• Lening • Garantiefonds • Anterieure overeenkomst
• Gedifferentieerde rioolheffing • Subsidieregelingen
Juridisch
• GRP • Nota van uitgangspunten
• Hemelwater verordering • Omgevingsverordering • Omgevingsvergunning • Omgevingswet • Regels in het bestemmingsplan • Waterneutraal bouwenvelop • Bouwbesluit
• Bestuurlijke overeenkomst • Publiek-private overeenkomst • Anterieure overeenkomst
Beleid
• • • • • •
• • • •
• Omgevingsplan • Woonvisie • Leidraad klimaatadaptatie
Om de ambities op het gebied van klimaatadaptatie te realiseren, moeten we aan de slag. We hebben hiervoor iedereen nodig, zowel onze collega’s en medeoverheden als onze partners in de stad. Er zijn verschillende manieren waarop we kunnen zorgen dat onze klimaatadaptatieambities worden meegenomen door anderen, passend bij verschillende overheidsrollen. Bij de realiserende overheidsrol gaat de gemeente zelf aan de slag. Bij de regulerende overheidsrol dwingt de gemeente juist acties en maatregelen af bij andere partijen. Bij de samen werkende overheidsrol gaat de gemeente de samenwerking met andere partijen aan. Kosten en verantwoordelijkheden worden hier verdeeld. Bij de ondersteunende/stimulerende overheidsrol ligt het initiatief voor het nemen van acties en maatregelen bij andere partijen. De gemeente kan hier wel in ondersteunen. Bijvoorbeeld door het verstrekken van een subsidie. Bureau &Flux heeft in kaart gebracht welke sturingsinstrumenten passen bij Nijmegen. De volgende tabel toont welke instrumenten er in Nijmegen al worden gebruikt, en bij welke overheidsrol deze instrumenten passen. De komende jaren gaat de gemeente Nijmegen nieuwe instrumenten ontwikkelen en inzetten.
GRP Gebiedslabels o.r. Groenprogramma Bomenplan HIOR LIOR
Figuur 7 Overzicht instrumentarium (bron: &Flux)
Aanbesteding/tender BKPV aanbesteding Cafetariamodel Beoordelingssysteem
Omgevingsvisie Omgevingsplan Losse beleidsregel Groennorm
• Participatie beleid
• Mogelijke instrumenten • Van toepassing in Nijmegen (vet)
51 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 6
Toelichting monitoring Door te monitoren, houden we grip op de vraag of we de dingen goed doen en of we de
Toelichting
Databron
Cyclus
Voorbeelden
Input
Evaluatie van het plan
Feedback
Elke 4 jaar
• Aantal m² dat is onthard • Aantal bomen geplant • Aantal m³ gerealiseerde waterberging
Output
Gerealiseerde maatregelen (prestatieindicatoren)
(Handmatig) bijhouden
Jaarlijks
• Wijken die voldoen aan 40% groen
Outcome
Gerealiseerde doelen (doelstellingen)
GIS-analyse
Elke 2 jaar
• Welke temperaturen meten we?
Impact
Uiteindelijke resultaat
Metingen, sensoren
Continu
juiste dingen doen. We maken hierbij gebruik van onze eigen data, maar ook van data van externen, zoals de GGD of de Dar. We monitoren de output, outcome, input en de impact van onze maatregelen. Output Jaarlijks monitoren we welke maatregelen we hebben genomen. Dit zijn de punten die vallen onder het kopje prestatie-indicatoren. Outcome Elke 2 jaar monitoren we in hoeverre we de doelstellingen hebben behaald. We evalueren aan de hand van GIS-analyses. Input Elke 4 jaar, bij het updaten van de strategie, evalueren we of de doelstellingen, leidende principes en de prestatie-indicatoren nog aansluiten. Impact Tenslotte monitoren we continu wat er gebeurt in de stad, in relatie met ons hoofddoel. We meten de temperatuur en de hoogte van het water. Dit kan bijvoorbeeld via slimme sensoren op vrachtwagens van de Dar, remote sensing, citizen science, droogtemetingen van de stuwwal of via het monitoringsprogramma van de stuwwal van het project Soil Valley van Regio Deal Arnhem-Nijmegen. Hierbij is het belangrijk te realiseren dat de uiteindelijke effecten niet een-op-een terug te leiden zijn naar de gerealiseerde maatregelen.
52 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 7
Klimaatschadeschatter Wat kost het als we niets doen tegen de gevolgen van de klimaatverandering? Om deze vraag te beantwoorden is gebruikgemaakt van de Klimaatschadeschatter. De Klimaat schadeschatter bundelt kennis over de schadekosten door klimaatverandering. Deze tool geeft een schatting voor de thema’s hitte, droogte en wateroverlast. De Klimaatschade schatter maakt voor de periode 2018-2050 de volgende schattingen: • Een schatting van de schadekosten als het huidige klimaat tot 2050 hetzelfde zou blijven. • Een schatting van de schadekosten als het klimaat sterk verandert: het WH-scenario
(meest extremen KNMI-scenario). De getallen geven nog geen totaalbeeld van de schadekosten door klimaatverandering, eerder een ondergrens. In de grafieken hiernaast zie je welke schade we in de gemeente Nijmegen verwachten in de toekomst. Meer weten over de Klimaatschadeschatter? Klik hier om het rapport over de methodiek te downloaden.
53 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Bijlage 8
Longlist: acties voor de lange termijn Spoor
Categorie
Locaties/Acties
Versnelling fysieke projecten*
1. Aanpak prioritaire gebieden/
• Centrum: hittestress en lokaal wateroverlast
knelpunten
• De Biezen: hittestress, veroorzaakt door versteende wijk • Willemskwartier en Landbouwbuurt: versteende wijk • Omgeving Groenestraat: droogdal
1,4 miljoen euro per jaar
• Neerbosch-Oost: versteende wijk • Viaduct Takenhofplein: wateroverlast, belemmering verkeersknooppunt • Weg door het Jonkerbos/Hatertseweg: samenkomst droge dalen • Hatertse Hei: hitte versteende wijk • Hengstdal: wateroverlast vanwege droogdal • Bijleveldsingel en omstreken: wateroverlast, laagte in maaiveld
2. Werk met werk maken
Vernieuwingsgolf: • Kanunnikenbuurt: oplossen water op straat en toevoegen schaduw • Kinderdorp: toevoegen schaduw op langzaamverkeerroute • Spoorbuurt: oplossen water op straat, toevoegen koelteplek en schaduw op hoofwegen • Neerbosch-Oost: toevoegen van groen • Zwanenveld: oplossen water in toegangstunnel, water op straat. Toevoegen koelteplek en schaduw langzaamverkeerroute. Rioolvervangingsopgave: • Rioolvervanging Eindsteinstraat • Rioolvervanging Daltonstraat • Rioolvervanging Gausstraat • Rioolvervanging Prins Bernhardstraat • Rioolvervanging Borneostraat en Madoerastraat • Rioolvervanging Berg en Dalseweg • Rioolvervanging Bankastraat
54 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Spoor
Categorie
Locaties/Acties Locaties Bomenplan Groene sociale knooppunten • Park Waaijenstein: planten van bomen • Veldje Barenburg: planten bomen en struiken en zorgen voor waterinfiltratie • Landbouwbuurt, Muntenbuurt, Dukaatplein: vergroenen vanwege afstand tot koelteplek en percentage groenopgave. Vergroening binnenstad Hoofdfietsroutes Biodiversiteitsplan
3. Grootschalige gebiedsontwikkelingen
• Winkelsteeg • Stationsgebied • Waalsprong • Molenpoort
4. Bewonersinitiatieven
• Uitvoeren bewonersinitiatieven
5. Quick wins
• Opstellen kansenkaart
6. Regionale projecten
• Uitvoeren projecten Regionaal Uitvoeringsprogramma (RUP)
Nieuwe normaal
7. Interne bewustwording
• Opstellen interne communicatiestrategie
€ 100.000,- per jaar
8. Verankering beleid/processen
• Opstellen checklist voor Project StartUp’s • Klimaatadaptatie borgen in proces regulier onderhoud • Klimaatadaptatie borgen in GREX • Klimaatadaptatie borgen in programmeertafel • Verdeling budgetten aanpassen bij vervanging grijs naar groen • Aanpassen Digitaal Handboek Openbare Ruimte • Klimaatadaptatie meenemen in beleid verdichting, binnenstedelijk bouwen • Klimaatadaptatie meenemen in omgevingsvisie • Klimaatadaptatie verwerken in omgevingsplan • Aanpassen moederbestek • Klimaatadaptatie meenemen in Koersdocument binnenstad • Klimaatadaptatie meenemen in Visie voor Griftdijk • Klimaatadaptatie onderdeel maken van beleid groen • Klimaatadaptatie onderdeel maken van beleid verkeer • Klimaatadaptatie onderdeel maken van beleid wonen • Klimaatadaptatie onderdeel maken van beleid spelen • Calamiteitenplan aanpassen naar weersextremen
55 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Spoor
Categorie
Locaties/Acties
9. Opdoen kennis en innovatie
• Deelname Living Lab
(leren klimaatadapteren)
• Inventarisatie overbodige verharding • Onderzoeken locaties voor koelteplekken • Onderzoek droogte: plaatsen peilbuizen (uitvoer plan van aanpak Royal HaskoningDHV) • Monitoren van maatregelen met sensoren • Samenwerking met andere gemeentes en kennisuitwisseling • Onderzoek of Daalseweg daadwerkelijk een probleem is • Ontbrekende gebieden toevoegen in modellering hemelwateroverlast • Onderzoeken risico water in panden • Hitteonderzoek • Droogteonderzoek (vocht) • Monitoren biodiversiteit (in relatie tot droogte) • Uitvoeren onderzoeken in regionaal verband (uit het regionale uitvoeringsprogramma)
Participatie
10. Samenwerken inwoners
• Operatie Steenbreek • Campagne/subsidie afkoppelen Nijmegen-Oost
€ 150.000,- per jaar
• Uitzoeken of er aanvullende subsidies nodig zijn • RUP: regionale publiekscampagne • RUP: hitteplan menukaart hitte • RUP: regionale communicatiestrategie • Actie Pijpenkappuh 11. Samenwerken professionele partijen
• Vergroenen schoolpleinen • Vergroenen van bedrijventerreinen • Uitzoeken of er subsidies naar de corporaties kan en mag • In dialoog met externe stakeholders: - Bedrijventerreinverenigingen - Netbeheerders - ProRail - Buurgemeenten - Hulpdiensten/veiligheidsregio - Zorginstellingen - Woningbouwcorporaties - Projectontwikkelaars
56 Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Klimaatadaptatiestrategie Nijmegen | Samen voorbereid op het weer van de toekomst
Colofon tekst | Team Klimaatadaptatie Gemeente Nijmegen, TAUW b.v. beeld | Gemeente Nijmegen, Schutterstock kaartmateriaal | Gemeente Nijmegen, TAUW b.v. (tenzij anders vermeld) eindredactie en vormgeving | Vanbinnennaarbuiten, communicatie met effect publicatie | oktober 2023 NB. De kaarten tonen een momentopname van een situatie en kunnen op andere momenten hiervan afwijken.
57