Inspraakreactie P. Vos deel V.pdf

Written submission to the country report on the Kingdom of the Netherlands of the UN Special Rapporteur on Contemporary Forms of Racism, Racial Discrimination, Xenophobia and Related Intolerance February 2020

This document is submitted by the Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten/ the Dutch section of the International Commission of Jurists (hereinafter ‘NJCM’). The NJCM is a volunteer organisation consisting of more than 1000 members, primarily lawyers, legal professionals and law students. The NJCM monitors the protection of human rights in the Kingdom of the Netherlands with a dominant focus on the European Netherlands. The organisation responds accordingly by commenting on legislative proposals and governmental policies, organising seminars and writing alternatives reports to international human rights mechanisms. In October 2019, the director of NJCM, and several other civil society organisations, had the opportunity to meet the UN Special Rapporteur on Contemporary Forms of Racism, Racial Discrimination, Xenophobia and Related Intolerance (hereinafter ‘Special Rapporteur’) in the Netherlands. This fruitful meeting included discussions about human rights issues on discrimination, racism and intolerance in the Kingdom. After this visit the Special Rapporteur published her preliminary findings in a press release, which included a call to civil society to submit additional written documents. The NJCM submits this document, written by volunteers of the organisation, in reaction to this call.

Given the already comprehensive preliminary findings of the Special Rapporteur, this submission focuses on two issues. Part I discusses how differences in the legal framework of the Kingdom result in racial inequality in the Caribbean Netherlands. Part II addresses the implementation of a new policy framework on traveller camps in the Netherlands. For more information please contact: P.O. Box 778 2300 AT Leiden The Netherlands +31 (0)71 527 7748 NJCM@law.leidenuniv.nl www.njcm.nl

2

I. Racial Inequality in the Caribbean Netherlands Introduction This section will discuss two topics in relation to the Dutch Caribbean. 1 Firstly, it will explain how the legislature’s differentiation between the European Netherlands and the Caribbean Netherlands leads to social inequality and indirectly, led to racial inequality. Secondly, this section will explain how the Principle of Equal Treatment is undermined by attempts that have been made in the Constitution of the Netherlands (hereinafter ‘Dutch Constitution’) and by some political parties and local municipalities, to differentiate between citizens of the European Netherlands and the Caribbean Netherlands. Background The Dutch Caribbean has been a part of the Kingdom of the Netherlands since 1954 after the enactment of the Charter for the Kingdom of the Netherlands (hereinafter ‘Charter’).2 Colonial rule preceded this orientation in which the Dutch engaged in the Atlantic slave trade and facilitated the migration of indentured workers from places such as India and Indonesia.

As a consequence, the populations of the Dutch Caribbean consist of different ethnic groups, including people of African, Carib Amerindian and East Asian descent.3 The Constitutional Framework The Kingdom of the Netherlands is constituted by the Charter and the Dutch Constitution.4 The Kingdom consists of four countries, Aruba, Curaçao, St Maarten and the Netherlands, each of which has its own constitution, government and parliament. Bonaire, Saba and Sint Eustatius (hereinafter ‘BES islands’) are also islands located in the Caribbean and became the so-called special municipalities of the Netherlands in 2010.5 Therefore, the BES islands fall within the constitutional framework of the Netherlands. Democratic deficit The constitutional framework of the Kingdom creates a distinction between Kingdom matters6 and autonomous matters. 7 Kingdom matters are governed by Kingdom institutions and autonomous matters are governed by the four countries respectively. Under certain circumstances, Kingdom institutions can also interfere in autonomous matters. 8 However, this capacity to interfere constitutes a lopsided attribution of power by the Netherlands, as the Caribbean islands can always be overruled by the government of the Netherlands. Therefore, it can be said that Kingdom interference in the autonomous matters of the Caribbean countries 1

In this section the terms Caribbean Netherlands or Dutch Caribbean are used to mean those parts of the Dutch Kingdom situated in the Caribbean meaning the islands: Aruba, Bonaire, Curacao, Saba, St. Eustatius, St. Maarten and not merely those islands which are special municipalities of European Netherlands (Bonaire, Saba and St. Eustatius). 2 Charter of the Kingdom of the Netherlands, 1 November 2010 (English version available at: https://bit.ly/36Er0LM). 3 National Statistical Office (CBS) Population Caribbean Netherlands stable, 21 July 2016 (available at: https://www.cbs.nl/engb/news/2016/29/population-caribbean-netherlands-stable). 4 Charter of the Kingdom of the Netherlands (n 2) art 1; The Constitution of the Kingdom of the Netherlands 2008 (English version available at: https://www.government.nl/documents/regulations/2012/10/18/the-constitution-of-the-kingdom-of-the-netherlands-2008). 5 Act BES Admission and Expulsion BES, 2010. 6 See Charter of the Kingdom of The Netherlands (n 2), most notably article 3 and article 43. 7 Charter of the Kingdom of The Netherlands (n 2) art 41. 8 E.g. if the realisation of fundamental human rights and freedoms, legal certainty and good governance are in danger; Charter of the Kingdom of the Netherlands (n 2) art 43.

3

are interference by the Netherlands (there is no such thing as Kingdom interference in autonomous matters of the Netherlands). This lopsided distribution of power expresses itself in the following way. The Kingdom government is composed of the ministers of the Netherlands and a minister plenipotentiary for each of the Caribbean countries.9 The constitutional framework enables the ministers of the Netherlands to overrule the ministers plenipotentiary of Aruba, Curaçao and St Maarten. 10 Moreover, due to the fact that there is no Kingdom parliament, the Dutch parliament acts as the Kingdom parliament without the other countries having a right to vote.11 Scholars have called this the democratic deficit12 or colonialism.13 This imbalance continues to exist despite attempts to eliminate it, such as the initiative to create an independent dispute (geschillenregeling).14 Whether called a democratic deficit or colonialism, it is clear that the current imbalance within the constitutional framework is a legacy of inferiority deriving from our colonial history.15 Although individuals do not always act according to these discourses in daily life, racialized discourses on national identity persists, often classifying ‘original’ Dutch Caribbean populations as distinct peoples.16 The historically grown constitutional imbalance is therefore susceptible to maintain racialized discourses and

practices. The Dutch government should be more aware of the fact that the Dutch Caribbean communities have a right to be included in decision-making processes, which directly affect them in accordance with internationally established democratic values, and voting and representational rights. The government should increase its efforts to ensure a meaningful participation and representation of all communities in all government fora. Differentiation between Dutch citizens within the Kingdom of the Netherlands According to article 1 of the Dutch Constitution, citizens under similar circumstances should be treated equally. However, the Dutch Constitution grants the Dutch legislature discretion to differentiate between the BES islands and The European Netherlands when the size of the islands, geographical circumstances, climate or other factors permit.17 The legislature uses this discretion to justify unequal rights to social welfare, 18 which has led to (social) disparities between the BES islands and the European Netherlands. 19 Such disparities have, especially 9

Charter of The Kingdom of the Netherlands (n 2) art. 7. Charter of The Kingdom of the Netherlands (n 2) art. 12. 11 Charter of The Kingdom of the Netherlands (n 2) arts 15-19. 12 For example see: Arjen van Rijn, Handboek Caribisch Staatsrecht, 2019, [Handbook Caribbean Constitutional Law] The Hague: Boom juridisch p. 158-159. 13 Ryçond Santos do Nascimento (dissertation), Het Koninkrijk Onstluierd, 2016, [The Kingdom Unveiled] Apeldoorn: Maklu publishers. 14 Aruba, St Maarten and Curacao have been in negotiations with the Netherlands about establishing an independent organ, which can settle disputes within the Kingdom. 15 See e.g. Da Costa Gomez who primarily argued for voting rights for Caribbean Dutch citizens for the Dutch parliament, which was in 1935 still explicitly the legislator of all the territories within the Kingdom; Moises Frumencio da Costa Gómez (dissertation), Het wetgevend orgaan van Curaçao. Samenstelling en bevoegdheid bezien in het kader van de Nederlandsche koloniale politiek, 1935, [The legislative body of Curaçao. Composition and competence viewed in the context of Dutch colonial politics] Amsterdam: H.J. Paris. 16 For national identities in Curaçao, see for example: Rose Mary Allen and Francio Guadeloupe, Yu di Kòrsou, A Matter of Negotiation: An Anthropological Exploration of the Identity Work of Afro-Curaçaons, 2016 in J.W. Duyvendak et al.

(eds.), The Culturalization of Citizenship (available at: DOI 10.1057/978-1-137-53410-1_7). 17 The Constitution of the Netherlands, art. 132a. 18 This for instance concerns the amount of benefits, minimum wage and pension. 19 Netherlands Institute for Human Rights, Naar een mensenrechtelijk aanvaardbaar voorzieningenniveau voor Caribisch Nederland, 2016, [Towards an acceptabel level of human rights in the Caribbean Netherlands] (available at: https://mensenrechten.nl/nl/publicatie/5b46fcee748c2212a545183c); Commissie Evaluatie uitwerking van de nieuwe staatkundige structuur 10

4

affected residents of these islands who, because of enduring racism, are often thought to be essentially distinct peoples from Dutch Europeans. Larger populations of the BES islands believe that they live under worse economic and political circumstances compared to the citizens of the European Netherlands and compared with the situation before 2010, which is partly due to the introduction of the dollar in 2011.20 In addition, within the European territory of the Kingdom, the Dutch legislature and local governments differentiate between Dutch citizens born in the European Netherlands on the one hand, and those born in or migrating from the Dutch Caribbean. The following two examples illustrate this differential treatment. First, in 2012, a bill was proposed (Bosman-wet) to regulate the migration of citizens from the Dutch Caribbean. It required those citizens migrating to the European Netherlands to meet an additional set of requirements, such as not posing a threat to public order or public interest and possessing a basic qualification competent in the Dutch labour market. These requirements do not apply to citizens from the European Netherlands who want to migrate to the Dutch Caribbean.21 The bill, was one of several,22 prompted discussions inside and outside parliament about discrimination, racism and citizenship.

In October 2016, the parliament rejected the bills.23 Second, in December 2018 the Council of Leeuwarden24 presented its safety policy for 20192023 (Veiligheidsagenda 2019-2023), which aims to address challenges for the quality of life in the city. This policy includes a paragraph explaining its plan to discourage ‘hopeless’25 or underprivileged people of Dutch Caribbean background from moving to Leeuwarden from Rotterdam or from the Dutch Caribbean islands.26 After engagements with NGOs representing Dutch Caribbean populations, the Council removed this paragraph from its policy. In 2019, the Council also committed itself to developing policies that would improve the social position of Dutch Caribbean populations in Leeuwarden.27 It is important that the Dutch government will fully implements article 1 of the Dutch Constitution and treats Dutch citizens equally, regardless of Caribbean heritage. The Dutch government should also make greater efforts to respect its responsibilities in relation to the economic, social and cultural rights of the populations within the Dutch Caribbean.

Caribisch Nederland, Vijf jaar verbonden: Bonaire, Sint Eustatius, Saba en Europees Nederland, 2015 [Commission Evaluation on the new constitutional structure in the Caribbean Netherlands, Five years connected: Bonaire, Sint Eustatius, Saba and European Netherlands] (available at: https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/210276/Rapport-Evaluatiecommissie-Caribisch-Nederland-Vijf-jaar-verbonden.pdf). 20 Netherlands Human Rights Institution, Naar een mensenrechtelijk aanvaardbaar voorzieningenniveau voor Caribisch Nederland (n 19) p 15. 21 Proposal by Member of Parliament Bosman for the regulation of the establishment of Dutch nationals from Aruba, Curaçao and St Maarten in the Netherlands, 3 July 2012 (available at: https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/33325_initiatiefvoorstel_bosman). 22 Asela van Zonneveld (Bachelor Thesis), Open Grenzen binnen het Koninkrijk 2015 [Open borders within the Kingdom]. 23 In 2018 the parliament also voted against a law, which would send Dutch Caribbean people to their island of heritage if convicted of a crime. See: Proposal by Members of Parliament Fritsma and De Graaf on the Return of Criminal Antilleans, 1 October 2014 (available at: https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/34044_initiatiefvoorstel_fritsma). 24 Leeuwarden is a city up north in the Netherlands with a population of 122,293. 25 Dutch word used: kansloos.

26 Stef Altena, Leeuwarden wil komst van meer Antillianen voorkomen, 20 December 2018 [Leeuwarden wants to prevent the arrival of more Antilleans] (available at: https://www.lc.nl/friesland/Leeuwarden-wil-komst-van-meer-Antillianen-voorkomen-23971596.html). 27 Guilliano Payne, Comité in Leeuwarden dient plan in om positie Caribische Nederlanders te verbeteren, 2 December 2019 [Committee in Leeuwarden submits plan to improve position of Dutch Caribbean] (available at: https://caribischnetwerk.ntr.nl/2019/12/02/comite-inleeuwarden-dient-plan-in-om-positie-caribische-nederlanders-te-verbeteren/).

5

Conclusion The relationship between the European Netherlands and the Caribbean Netherlands is complicated, looking at the constitutional framework and the historical background. This is, in part, due to the imbalance of power within the Kingdom of the Netherlands. In order to eliminate, the resulting racial discrimination and inequality, the Kingdom should review its constitutional framework in order to sure that decision-making processes are inclusive and to ensure that no distinctions are made between Dutch citizens based on their Caribbean heritage.

II. Roma, Sinti and Travellers in the Netherlands Introduction On 12 July 2018, the Dutch government introduced a new policy framework regarding traveller 28 camps in the Netherlands. 29 This policy framework was adopted after various national and international organisations and institutions had criticised the former policy for many years. 30 The criticism was primarily directed at the infamous ‘phase-out policy’ of traveller camps, also known as the ‘extinction policy’ (uitsterfbeleid). This policy aimed to abolish traveller camps, either by offering regular housing or by dismantling caravan plots once the previous residents had left.31 The new policy framework overturned the ‘extinction policy’ and aims to ‘provide protection of travellers against discrimination, safeguard their human rights and offer legal certainty and clarity in relation to their housing situation’.32 Indeed, the policy framework recognises the rights of travellers in the Netherlands and sets out the fundamental rights standards for local traveller camp policies.33 However, political and legal change on paper does not necessarily lead to change in practice. Background In the Netherlands, housing policies, including traveller camps policies, are decentralised. Local authorities, such as municipalities and housing corporations, are primarily responsible for 28

In the Netherlands, woonwagenbewoners is often used as an umbrella term to refer to Roma, Sinti and travellers who live or would like to live in caravans on traveller camps as part of their cultural identity and tradition. For the sake of brevity, it is chosen to use the English term ‘travellers’ when is referred to the Dutch notion of woonwagenbewoners. 29 Ministry of the Interior and Kingdom Relations, Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, July 2018, [Policy Framework – Municipal Caravan and Pitch Policy] (available at: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/07/02/beleidskader-gemeentelijk-woonwagen-en-standplaatsenbeleid). 30 For international criticism see e.g.: ECRI 2013, Report on the Netherlands (Fourth Monitoring Cycle), CRI(2013)39; UN CERD 2015, Concluding observations on the nineteenth to twenty-first periodic reports of the Netherlands, CERD/C/NLD/CO/19-21. For national criticism see e.g.: National Ombudsman 2017, Woonwagenbewoner zoekt standplaats: een onderzoek naar de betrouwbaarheid van de overheid voor woonwagenbewoners [Travellers in search of caravan plots: research into the reliability of the government for travellers], report no. 2017/060; various decisions of the Netherlands Institute for Human Rights, for example, 1 May 2017, no. 2017-55 (Central Government). For an overview see also: Huijbers, L.M.

and Loven, C.M.S., Pushing for political and legal change: protecting the cultural identity of travellers in the Netherlands, 2019, Journal of Human Rights Practice. 31 The phase-out policy was not developed by local authorities themselves, but was proposed as a policy option by the Dutch central government in the Guide to Municipalities of 2006 (VROM (former Ministry of Public Housing, Spatial Planning, Environment and Infrastructure), Werken aan woonwagenlocaties, Handreiking voor gemeenten: over beleid en handhaven, 2006, [Working on traveler camps, guide to municipalities: concerning policy and enforcement]. 32 Policy Framework (n 29), p. 7.

33 For a positive reception of the policy framework see e.g.: NRC Handelsblad, Minister: eind aan uitsterfbeleid woonwagens 12 July 2018 [Minister says: end of the phasing out of traveller camps] (available at: https://www.nrc.nl/nieuws/2018/07/12/minister-eind-aan-uitsterfbeleidwoonwagens-a1609773); Het Wiel, Ministerie van BZK presenteert nieuw beleidskader voor gemeentelijk woonwagenbeleid, 12 July 2018 [Ministry presents new policy framework] (available at: https://www.hetwiel.info/ministerie-van-bzk-presenteert-nieuw-beleidskader-voorgemeentelijk-woonwagenbeleid/); Public Interest Litigation Project, Regering presenteert nieuw beleidskader voor woonwagen en standplaatsenbeleid 2018 [Government presents new policy framework] (available at: https://pilpnjcm.nl/regering-presenteert-nieuwbeleidskader-voor-woonwagen-en-standplaatsenbeleid/); For a human rights analysis of the policy framework see also Loven, C.M.S. and Huijbers, L.M., Woonwagencultuur mag toch blijven: Nederlandse overheid neemt officieel afscheid van het uitsterfbeleid [Travellers’ culture allowed to stay: central government officially ends phasing out policy for traveller camps], NJB 2018 (93:38), p. 2888-2892.

6

housing. Consequently, the main issue is to what extent the new framework is actually implemented by the Dutch municipalities, since each of them is responsible for their own policy for traveller camps. This section explained that less than two years after the publication of the new policy framework, a mixed picture arises. Although several municipalities have implemented, or are in the process of implementing the new policy framework, there are signs indicating that there remains a long way to go before travellers’ rights are fully protected throughout the Netherlands. However, it is necessary to consider that the Netherlands is in a transitional phase. Therefore, as there are no statistics available on how adequately municipalities have implemented the new policy framework, it is difficult to draw general conclusions. Good practices The Ministry of the Interior and Kingdom Relations has asked Platform31, an independent knowledge and network organisation, to set up a ‘knowledge- and learning program’ to help municipalities implement the policy framework. 34 As part of this program, Platform31 has organised Community of Practice meetings with municipalities.

According to Platform31, some municipalities have taken important steps in implementing the policy framework by making an inventory of the demand for caravan plots, by involving travellers in the decision-making process, and/or by exploring the possibilities for increasing the amount of caravan plots. This inventory is important in order to ensure that the housing policy is adequate and that travellers have a genuine opportunity to live in caravans on traveller camps. A good example, in this regard, is the municipality of Arnhem, as representatives of the local travellers’ community were able to provide input for a new housing vision and as the municipality decided to make an inventory of the demand for caravan plots.35 While some municipalities have taken positive steps, Platform31 indicates that there are still a lot of municipalities that have not begun to implement the framework.36 Reasons for concern The National Ombudsman was one of the national institutions that had criticised the Dutch traveller camps policy.

In a critical report in 2017, the Ombudsman concluded that the government failed to safeguard travellers’ cultural rights and recommended that municipalities align their traveller camps policy with human rights standards.37 Based on follow-up research in 2018, the Ombudsman concluded that not all municipalities were willing to implement his recommendations and found that some municipalities had inadequate, or even incorrect, knowledge of the relevant human rights standards.38

34

This program will run from 1 February 2019 to 30 June 2020. Platform31, Omdenken en doen: gemeenten gaan voor mensenrechten-proof woonwagenbeleid, 9 January 2020 [Municipalities aiming for a fundamental rights proof traveller camps policy] (available at: https://www.platform31.nl/nieuws/omdenken-en-doen-gemeenten-gaan-voormensenrechten-proof-woonwagenbeleid). 36 Platform31 2020 (n 33). 37 National Ombudsman 2017 (n 30). 38 National Ombudsman, Opvolging van de aanbevelingen uit het rapport Woonwagenbewoner zoekt standplaats, 23 April 2018 [Letter to the Minister of the Interior and Kingdom Relations: follow-up on the Report] (available at: https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/Brief%20aan%20minister%20BZK%20inzake%20opvolging%20aanbevelingen%2 0standplaatsenbeleid%20woonwagens%2023%20april%202018.pdf). 35

7

Three months after the promulgation of the policy framework, three regional mayors, who represent 108 out of the 355 Dutch municipalities,39 sent a responsive letter to the Minister of the Interior and Kingdom Relations. 40 This letter gave reason for concern, as the mayors expressed their doubts regarding the implementation of the policy framework. More specifically, they argued that the policy framework was difficult to implement, because it posed a barrier to combating crime. The link between the policy framework and the alleged criminal behaviour of travellers gave our organisation, the NJCM, reason to publish a statement in response, in which it expressed the concern that the regional mayors seemed to consider all travellers as criminal and to imply that the travellers' culture should be respected less because criminal behaviour exists within the community. Moreover, the NJCM has encouraged the central government to clarify to local governments that they must treat the housing of travellers and the combating of crime separately.41 The Minister has also responded to the mayors’ letter, in a general letter to all municipalities, in which she ultimately reinforces the NJCM’s recommendation.

She stressed that the policy framework is only about the human rights of travellers in relation to housing and should therefore be treated as a separate issue from that of municipalities’ task to combat crime. Nevertheless, this statement was weakened when the Minister acknowledged the concerns of the regional mayors’ concerns by reasoning that a balance should be found between protecting the travellers’ human rights and effectively combating crime.42 Most recently, on 2 December 2019, the Netherlands Institute for Human Rights (hereinafter ‘NIHR’) found that the municipality of Nijmegen discriminated against travellers by carrying out a housing policy that did not provide for a comparable supply of caravan plots and social housing (as far as possible).43 Despite a serious shortage of caravan plots, the municipality had refused to increase the number of caravan plots. The NIHR also found that the municipality did not consider the new policy framework as reason to change its traveller camps policy. Conclusion The aforementioned demonstrates that although several municipalities have implemented, or are in the process of implementing, the human rights proof policy framework, there is still a long way to go before travellers’ rights are fully protected throughout the Netherlands.

Therefore, it is important that the municipalities’ implementation of the policy framework is carefully monitored and evaluated by the central government to ensure that travellers have a

39

The mayors of the southern provinces Limburg, Zeeland-West-Brabant, Oost-Brabant; Regional Mayors, Regions (available: at https://www.regioburgemeesters.nl/regio-s/). 40 Regional mayors of the southern provinces, Landelijk beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 17 October 2018, [Letter to the Minister of the Interior and Kingdom Relations: response to new policy framework] (available at: https://woonwagenwijzer.nl/download/Brief-gemeente-Eindhoven-aan-Ministerie-van-BZK-over-gemeentelijk-woonwagen-enstandplaatsenbeleid-17-oktober-2018.pdf). 41 Response of the Dutch Section of the International Commission of Jurists (NJCM) to the letter, Burgemeesters: werk stigmatisering woonwagenbewoners niet in de hand, 13 December 2018 [Mayors: do not encourage the stigmatization of travellers] (available at: https://njcm.nl/actueel/persbericht-njcm-burgemeesters-werk-stigmatisering-woonwagenbewoners-niet-in-de-hand/). 42 Letter of the Minister of the Interior and Kingdom Relations, Toelichting op het Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 18 December 2018 p.4. [Explanation of the policy framework] (available at: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2018Z24162&did=2018D60561). 43 Netherlands Institute for Human Rights 2 December 2019, no. 2019-126 (Municipality of Nijmegen discriminates against travellers).

The NIHR renders non-legally binding, yet authoritative, decisions on the compatibility of governmental authorities with the Equal Treatment Act. Until the new policy framework, it had delivered 37 decisions relating to traveller camps policy, and in 21 of them it found that there had been a violation (see Huijbers and Loven 2019 (n 30), p. 8).

8

genuine opportunity to live in a caravan camp. A first step in this regard was a baseline measurement in 2018, showing that there are 7.723 traveller camps spread across 262 municipalities.44 The central government has agreed to, periodically, monitor the development of caravan plots throughout the Netherlands.45

44

Companen, Travellercamps in the Netherlands, as of January 2018, 10 October 2018 (commissioned by the government). Letter of the Minister of the Interior and Kingdom Relations, Aanbieding beleidskader voor gemeentelijk standplaatsenbeleid 18 December 2018, p. 2. [Presentation of the new policy framework] (available at: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/07/12/aanbiedingsbrief-bij-het-rapport-'-beleidskader-voor-gemeentelijkstandplaatsenbeleid'-en-het-'advies-inzake-woonwagen-en-standplaatsenbeleid'). 45

9

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland

Advies Gemeentelijk woonwagenen standplaatsenbeleid

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 1

Inhoudsopgave 1

Inleiding en leeswijzer................................................................................................................................... 3 1.1 Advies van de Nederlandse woonwagenbewoners .......................................................................... 4 1.2 Leeswijzer Advies VBWN................................................................................................................. 4

2

Samenvatting Beleidskader .......................................................................................................................... 5

3

Achtergrond woonwagenbewoners en beleid ............................................................................................. 6 3.1 Inleiding ........................................................................................................................................... 6 3.1.1 Roma en Sinti .................................................................................................................................. 7 3.1.2 Jenischen ........................................................................................................................................ 8 3.1.3 Nederlandse woonwagenbewoners ................................................................................................. 9 3.1.4 Kermisreizigers en circus-reizigers ................................................................................................ 10 3.1.5 Woonwagen ................................................................................................................................... 12 3.1.6 Woonwagenkamp .......................................................................................................................... 15 3.1.7 De Nederlandse woonwagencultuur als erkend cultureel immaterieel erfgoed ...............................

16 3.2 Huisvestingsbeleid woonwagenbewoners ...................................................................................... 19 3.2.1 Periode voorafgaand aan de eerste Woonwagenwet van 1918 ...................................................... 20 3.2.2 Periode tijdens de Tweede Wereldoorlog ....................................................................................... 23 3.2.3 Periode na de intrekking van de Woonwagenwet in 1999 .............................................................. 24

4

Mensenrechten en woonwagenbewoners ................................................................................................. 26 4.1 Inleiding ......................................................................................................................................... 26 4.2 Welke mensenrechten zijn van toepassing? .................................................................................. 27 4.2.1 Het recht op huisvesting ................................................................................................................ 27 4.2.2 Het recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven ......................................................... 28 4.2.3 Het recht op gelijke behandeling .................................................................................................... 28 4.3 Mensenrechtelijke standaarden voor woonwagenbeleid ................................................................ 29 4.4 Mensenrechtelijke standaarden bij individuele besluiten ................................................................ 29 4.5 Conclusie ....................................................................................................................................... 29 4.6 Woonwagenbewoners zijn in juridische zin een ‘ras’ ......................................................................

30 4.7 Het rollemanoproer ........................................................................................................................ 32

5

Bouwstenen voor beleid ............................................................................................................................. 33 5.1 Visie .............................................................................................................................................. 33 5.2 Rolverdeling ................................................................................................................................... 34 5.2.1 De rol van het Rijk: actieve sturing op beleid en monitoring ........................................................... 35 5.2.2 Nadere toelichting door minister BZK op het Beleidskader ............................................................. 36 5.2.3 Monitor standplaatsen in Nederland ............................................................................................... 37 5.2.4 Rapport Woonwagenstandplaatsen in Nederland, de nulmeting .................................................... 37 5.2.5 Platform31, Kennis- en leerprogramma lokaal woonwagenbeleid .................................................. 40 5.3 Vraag, het inventariseren van de woonbehoefte ............................................................................ 41 5.3.1 Standplaatsen-behoefteonderzoek, de vraag .................................................................................

42 5.3.2 Woonwensenonderzoek ................................................................................................................ 43 5.3.3 Inrichten en opstellen wachtlijst met criteria ................................................................................... 45 5.3.4 Afstammingsbeginsel ..................................................................................................................... 46 5.3.5 Spijtoptanten.................................................................................................................................. 48 5.4 Aanbod .......................................................................................................................................... 49 5.4.1 Ideale grootte van een woonwagenlocatie ..................................................................................... 50 5.4.2 Uitbreiden, herstructureren van bestaande woonwagenlocatie....................................................... 50 5.4.3 Aanleg van nieuwe woonwagenlocaties ......................................................................................... 52 5.4.4 Brandveiligheid ..............................................................................................................................

55 5.4.5 Huur-, koop- of erfpachtstandplaatsen? ......................................................................................... 56 5.4.6 Woonwagens of ‘woonwagenwoningen’? ....................................................................................... 57 5.4.7 Woonbestemming of mengvorm wonen-werken?........................................................................... 59 5.5 Opnemen in woonvisie en prestatieafspraken ................................................................................ 60 5.5.1 Woonvisie ...................................................................................................................................... 61 5.5.2 Prestatieafspraken ......................................................................................................................... 61 5.6 Beheer en exploitatie ..................................................................................................................... 63 5.6.1 De intermediaire organisaties - de tussenbureaus ......................................................................... 64 5.6.2 Ondermijnende activiteiten en criminaliteit op woonwagenlocaties ................................................. 65 5.7 Toewijzing van standplaatsen en/of woonwagens ..........................................................................

67 5.7.1 Algemene regels omtrent toewijzing woonruimten ......................................................................... 68 5.7.2 Toewijzing op basis van het Afstammingsbeginsel ......................................................................... 71 5.8 Communicatie ................................................................................................................................ 72 5.8.1 Inzet en vertegenwoordiging gemeenten, woningcorporaties en tussenbureaus ............................ 72 5.8.2 Inzet en vertegenwoordiging woonwagenbewoners ....................................................................... 73 5.8.3 Eerlijk, open, duidelijk, respect en vertrouwen ............................................................................... 73 5.8.4 Oprichten van bewonersvertegenwoordiging, een bewonerscommissie ......................................... 74

6

Bijlagen ........................................................................................................................................................ 77 6.1 Brieven en toelichtingen minister en ministerie BZK inzake het Beleidskader................................. 77 6.2 Belangrijke adressen, documenten en links ................................................................................... 98 6.3 Enkele krantenknipsels archief VBWN ..........................................................................................102

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 2

1

Inleiding en leeswijzer In 1999 is de Woonwagenwet ingetrokken en werd het woonwagenbeleid gedecentraliseerd. Met het intrekken van de Woonwagenwet werd de ´normalisatie´ van het huisvestingsbeleid voor woonwagenbewoners een feit. De zorg van de overheid in het voorzien in passende woonruimte behelsde vanaf dat moment dezelfde als voor burgers die niet in een woonwagen wonen, namelijk “het treffen van de benodigde maatregelen ten behoeve van een goede huisvesting voor hun ingezetenen, ongeacht of zij in een woning, een woonwagen of op een woonschip willen wonen”. In de memorie van toelichting bij de intrekking van de woonwagenwet stond dat “deze verantwoordelijkheid ook inhoudt dat een wettelijke verplichting voor een gemeente om een woonwagencentrum in stand te houden niet meer noodzakelijk is.1 Vanuit het Rijk zijn de eerste jaren na de intrekking van de Woonwagenwet enkele handreikingen voor gemeenten uitgebracht met als doel hen te ondersteunen bij de beleidsvorming van het woonwagenbeleid. Inmiddels is van diverse kanten, onder meer door bewonersorganisaties, het Europees Hof voor de rechten van de mens, het College voor de Rechten van de Mens en de Nationale Ombudsman, aangegeven dat het beleidskader dat ontwikkeld is bij de intrekking van de Woonwagenwet niet meer voldoet.

Zij geven aan dat er behoefte is aan een nieuw kader voor het gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid. De nationale Ombudsman gaf in zijn rapport Woonwagenbewoner zoekt standplaats2 aan dat het landelijk beleidskader en het op lokaal niveau gevoerde standplaatsenbeleid in overeenstemming dienen te worden gebracht met de geldende mensenrechtelijke kaders. Daartoe dient dit beleidskader. Dit beleidskader gaat over het woonwagen- en standplaatsenbeleid. Het kader heeft betrekking op standplaatsen voor woonwagens voor mensen die zich van generatie op generatie als woonwagenbewoner hebben gemanifesteerd, of ze op dit moment daadwerkelijk in een woonwagen wonen is niet van belang. Hieronder vallen Roma, Sinti, ‘reizigers’ en rondreizende kermisexploitanten en circusartiesten. Er zijn grote verschillen tussen deze groepen. Echter, voor dit beleidskader is vooral de wens om te wonen in een woonwagen op een woonwagenlocatie van belang. Om deze reden en voor de leesbaarheid van dit beleidskader worden deze groepen in het vervolg van dit beleidskader aangeduid als woonwagenbewoners. Vanaf het begin van deze eeuw heeft zich een aantal instanties uitgesproken over het mensenrechtelijk kader dat voor woonwagenbewoners geldt.

Het Europees Hof voor de Rechten van de mens oordeelde dat woonwagenbewoners een minderheidsgroep vormen met een eigen culturele identiteit die bescherming van de overheid verdient. Ook andere internationale organisaties hebben Nederland hierop al vaker aangesproken. Het College voor de Rechten van de Mens heeft geoordeeld dat het beleid van gemeenten die er naar streven het aantal standplaatsen tot nul te reduceren, het zogeheten uitsterfbeleid, in strijd is met het grondwettelijk recht op gelijke behandeling, zoals onder andere uitgewerkt in de Algemene wet gelijke behandeling. In mei 2017 heeft de Nationale ombudsman een rapport uitgebracht waarin hij stelde dat het Rijk en de gemeenten tekort schoten in hun betrouwbaarheid ten aanzien van woonwagenbewoners. De Nationale ombudsman vond dat zij het recht van woonwagenbewoners om te leven volgens hun culturele identiteit onvoldoende erkennen en faciliteren. De belangrijkste aanbevelingen van de ombudsman zijn: een gezamenlijke visievorming met gemeenten, woningcorporaties en bewoners, een beleidskader voor gemeenten en woningcorporaties en het monitoren van het aantal standplaatsen in Nederland.

De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties heeft in reactie hierop aan de Tweede Kamer meegedeeld3dat hij het beleidskader voor lokale overheden voor standplaatsen en woonwagens in overeenstemming zal brengen met de mensenrechtelijke uitgangspunten. Er zijn verschillende bijeenkomsten met woonwagenbewoners, gemeenten, woningcorporaties en andere betrokkenen geweest. Op basis van deze gesprekken is dit beleidskader tot stand gekomen. Tevens is hierover advies gevraagd aan het College voor de Rechten van de Mens4. De aanbevelingen uit dit advies zijn zoveel mogelijk opgenomen in dit beleidskader. Dit beleidskader is allereerst bedoeld voor gemeentebestuurders, gemeenteraadsleden en gemeenteambtenaren. Gemeenten zijn de regisseur van het huisvestingsbeleid, ook wat betreft woonwagens en standplaatsen. Ook kan dit beleidskader behulpzaam zijn voor bestuurders en medewerkers van woningcorporaties. Het is immers hun taak om standplaatsen en woonwagens te verhuren aan mensen met een laag inkomen, waarbij zij tevens gebonden zijn aan de wetgeving inzake gelijke behandeling. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties verwacht dat dit beleidskader aanleiding geeft voor herijking van het standplaatsenbeleid voor woonwagens in diverse Nederlandse gemeenten.

Door het beleid voor woonwagenbewoners te expliciteren wordt de specifieke woonbehoefte van deze groep gewaarborgd. Dit zou ertoe moeten leiden dat de trend van de afgelopen decennia, een daling van het aantal standplaatsen, wordt gekeerd.

1

Kamerstukken II, 1996/97, 25 333, nr. 3 Nationale Ombudsman, Woonwagenbewoner zoekt standplaats: Een onderzoek naar de betrouwbaarheid van de overheid voor woonwagenbewoners, 17 mei 2017, rapportnr. 2017/060 3 Kamerstukken II, 2016-2017, 34 550 XVIII, nr. 48 4 Advies inzake Woonwagen- en standplaatsenbeleid van het College voor de Rechten van de Mens, bij brief van 28 maart 2018 aan de minister van Binnenlands Zaken en Koningrijkrelaties aangeboden 2

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 3

In hoofdstuk 1 Inleiding van het ´Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en 5 standplaatsenbeleid’ (hierna: Beleidskader) wordt aangegeven waarom het Rijk het noodzakelijk achtte een nieuw beleidskader voor gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid vast te stellen. 6 7 Op 12 juli , respectievelijk op 23 juli 2018 , heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) het Beleidskader naar de Tweede Kamer, respectievelijk naar gemeenten, gestuurd. Als bijlage hierbij stuurde de minister van BZK ook het 8 advies van het College voor de Rechten van de Mens (CRM) mee. Aan deze inleiding zijn er in dit Advies twee paragrafen toegevoegd: paragraaf 1.1 Advies van de Nederlandse woonwagenbewoners en paragraaf 1.2 Leeswijzer Advies VBWN. 1.1

Advies van de Nederlandse woonwagenbewoners Bij het tot stand komen van het Beleidskader zijn - vanuit de doelgroep - ook de (vertegenwoordigers) van de woonwagenbewoners op uitnodiging van BZK betrokken, 9 o.a. Vereniging Roma, Sinti en Woonwagenbewoners Nederland (VRSWN), Travellers 10 11 United Nederland (TUN) en Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland (VBWN). Daar het Beleidskader de kaders vanuit de Rijksoverheid voor het nieuwe woonwagenbeleid stelt en derhalve niet direct bedoeld is om meer inhoudelijk en gedetailleerd in te gaan op het inrichten en uitvoeren van het af te leiden gemeentelijk beleid heeft de VBWN aangeboden aansluitend en aanvullend op het Beleidskader een advies op te stellen vanuit de doelgroep. Dit ‘Advies gemeentelijk woonwagen- en 12 standplaatsenbeleid’ (hierna: Advies) wordt U hierbij aangeboden. De VBWN heeft dit Advies opgesteld namens én met de Nederlandse woonwagenbewoners, hierbij zijn zorgvuldig de ruim 16.400 leden van de VBWN geïnformeerd en geraadpleegd over de diverse onderwerpen. (VBWN onderhoudt intensief contact met haar leden via een zeer actieve Facebook-pagina.) Gelijk het Beleidskader is dit Advies allereerst bedoeld voor gemeenten en corporaties die de regie en een taak hebben bij de uitvoering van het woonwagenbeleid maar ook voor de daarbij te betrekken (vertegenwoordigers van) woonwagenbewoners.

De VBWN verwacht dat dit Advies positief zal bijdragen aan de communicatie tussen de gemeenten, de corporaties en de woonwagenbewoners bij het in de praktijk brengen van het lokaal woonwagenbeleid.

1.2

Leeswijzer Advies VBWN Zoals hiervoor gezegd is dit Advies opgesteld in aansluiting en aanvullend op het Beleidskader, derhalve is besloten om de hoofdstuk-indeling van het Beleidskader te volgen waarbij bovendien de tekst uit het Beleidskader integraal is opgenomen (in de vorm van de groen gemarkeerde tekstblokken). We menen op deze wijze te voorzien in een praktisch advies-handboek met hèt Beleidskader èn het Advies inéén. Bovendien is er als bijlage bij dit Advies een lijst met belangrijke adressen en documenten toegevoegd alsmede links die verwijzen naar relevante websites en naar andere belangrijke informatie/documenten, o.a. het rapport van de nationale Ombudsman en het advies van het College voor de Rechten van de Mens en uiteraard het Beleidskader van het ministerie BZK, zie paragraaf 6.2 Belangrijke adressen, documenten en links. De brieven en toelichtingen van de minister en ministerie BZK inzake het Beleidskader zijn (groen gemarkeerd) als bijlagen bij dit Advies gevoegd, zie paragraaf 6.1 Brieven en toelichtingen minister en ministerie BZK inzake het Beleidskader.

5

Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, ministerie BZK, 12 juli 2018, publicatie-nr. 113803 Begeleidende brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer bij ‘aanbieding beleidskader voor gemeentelijk standplaatsenbeleid’, ministerie BZK, 12 juli 2018, kenmerk 2018-0000135570 7 Begeleidende brief aan de colleges van Burgemeester en Wethouders bij ‘aanbieding gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid’, ministerie BZK, 23 juli 2018, kenmerk 2018-0000644451 8 Advies inzake Woonwagen- en standplaatsenbeleid van het College voor de Rechten van de Mens, bij brief van 28 maart 2018 aan de minister van Binnenlands Zaken en Koningrijkrelaties aangeboden 9 Vereniging Roma, Sinti en Woonwagenbewoners Nederland, voorzitter mevr. S. Achterbergh 10 Travellers United Nederland, voorzitter mevr. P. Bloemers 11 Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland, KvK-nummer 63159627, opgericht 1 oktober 2014, voorzitter hr. P. van Assendorp 12 Advies gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, VBWN, 26 november 2019 6

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 4

2

Samenvatting Beleidskader In hoofdstuk 2 Samenvatting van het Beleidskader wordt een samenvatting gegeven. Inhoudelijk advies over de onderwerpen treft U in de andere hoofdstukken aan.

Foto links: Heinrich (Hendrik) Baum (1883-1969), een reiziger van het eerste uur, geboren te Ennigeloh in Duitsland, muzikant en koopman in galanterieën, via Luxemburg in Nederland neergestreken, waar hij zijn vrouw Johanna Wilhelmina (Mien) Duijts (1884-1963) ontmoette, de familie kreeg hierdoor de bijnaam ‘De Luxemburgers’. Foto rechts: Het reizigergezin van Geertruida (Tru) Albertina Baum (dochter van Heinrich Baum) en haar man Petrus (Piet) van Dooren, koopman en variétéartiest, alias ‘De Boeienkoning) met zes van hun acht kinderen met geheel rechts zoon Petrus (Piet) van Dooren, (grootvader van Petrus (Piet) van Assendorp, voorzitter VBWN), foto van rond 1935. In 1999 is de Woonwagenwet ingetrokken en werd het woonwagenbeleid gedecentraliseerd. De afgelopen jaren heeft zich een aantal instanties uitgesproken over het mensenrechtelijk kader dat voor woonwagenbewoners geldt. Zij stellen dat het beleidskader dat ontwikkeld is bij de intrekking van de Woonwagenwet niet meer voldoet. In mei 2017 heeft de Nationale ombudsman een rapport uitgebracht waarin hij stelde dat het Rijk en de gemeenten het recht van de woonwagenbewoners om te leven volgens hun culturele identiteit onvoldoende erkennen en faciliteren. Dit beleidskader reikt gemeenten de kaders aan waarmee zij het lokale woonwagenbeleid binnen het mensenrechtelijk kader kunnen ontwikkelen.

Het biedt bouwstenen die gemeenten kunnen gebruiken om invulling te geven aan het gemeentelijk huisvestingsbeleid voor woonwagenbewoners. Uitgangspunt hierbij blijft dat het huisvestingsbeleid een primaire verantwoordelijkheid van de gemeente is. De gemeente is bij uitstek de bestuurslaag die lokaal afwegingen kan maken op basis van de lokale behoefte. De visie die ten grondslag ligt aan dit nieuwe beleidskader heeft als kern inzake huisvesting het beschermen van woonwagenbewoners tegen discriminatie, het waarborgen van hun mensenrechten en het bieden van rechtszekerheid en duidelijkheid. Concreet betekent dit: ● ● ● ● ● ●

De gemeente stelt het beleid voor woonwagens en standplaatsen vast als onderdeel van het volkshuisvestingsbeleid; Het beleid dient voldoende rekening te houden met en ruimte te geven voor het woonwagenleven van woonwagenbewoners; Hiervoor is nodig dat de behoefte aan standplaatsen helder is; Corporaties voorzien in de huisvesting van woonwagenbewoners voor zover deze tot de doelgroep behoren; De afbouw van standplaatsen is niet toegestaan (behoudens uitzonderlijke omstandigheden) zolang er behoefte is aan standplaatsen; Een woningzoekende woonwagenbewoner die dit wenst, heeft binnen een redelijke termijn kans op een standplaats.

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 5

3

Achtergrond woonwagenbewoners en beleid

3.1

Inleiding In paragraaf 3.1 Inleiding van het Beleidskader wordt in een notendop de verschillende groepen beschreven die tezamen de doelgroep (de woonwagenbewoners) vormen van het nieuwe woonwagenbeleid. In de tekst wordt al veelvuldig middels voetteksten verwezen naar geraadpleegde bronnen en documenten. In dit Advies zullen we ons derhalve beperken tot enige aanvullende achtergrondinformatie over deze groepen, zie de paragrafen 3.1.1 t/m 3.1.7. 3.1 Inleiding In Nederland zijn er verschillende groepen met een woonwagencultuur die in het verleden een nomadisch bestaan hadden. Het betreft Sinti, Roma en woonwagenbewoners, waar onder ook circusartiesten en kermisreizigers worden begrepen. Deze groepen werden in de twintigste eeuw aangeduid als “woonwagenbewoners” omdat een groot deel sinds de tweede helft van de 19e eeuw woont in woonwagens13. Hieronder wordt kort ingegaan op de te onderscheiden groepen die momenteel in Nederland zijn. In de loop van de 15e eeuw kwamen steeds meer Roma en Sinti naar Nederland. Aanvankelijk betrof het vooral Oost-Europese Roma14 die uit economische motieven kwamen en slechts tijdelijk in Nederland bleven. In de tweede helft van de 19e eeuw kwamen Sinti uit Duitstalig gebied die zich vestigde in Noord-Brabant en Limburg15. De Roma en Sinti kennen een lange geschiedenis van stigmatisering, vervolging en discriminatie16.

In de Tweede Wereldoorlog zijn vele Roma en Sinti afgevoerd naar de concentratiekampen en daarbij omgekomen17. In de jaren zestig van de vorige eeuw kwam een groep Roma als gastarbeiders naar Nederland. Halverwege de jaren zeventig kwam daar een groep stateloze Roma bij, die een verblijfsvergunning kregen op de voorwaarde dat ze zich huisvestten in huizen 18. Ook bestaan er groepen autochtone reizigers die in hun levensonderhoud voorzagen 19 door middel van ambulante of beroepen als stoelenmatter, mandenmaker, slijper, ketellapper en paraplu-reparateur. Anderen waren muzikant of betrokken bij circus- en kermisattracties. Deze groep van woonwagenbewoners heeft ook van oudsher20 Marginalisatie21 en discriminatie22 ondervonden. De woonwagencultuur is ook erkend als immaterieel cultureel erfgoed23. Voor deze groepen is het onderhavige beleidskader van toepassing24. Immers zij hebben gemeen dat zij op het vlak van huisvesting zichzelf van generatie op generatie beschouwen als een aparte groep. Dat uit zich onder meer in de wijze waarop ze wonen.

Red.: In paragraaf 6.2 Belangrijke adressen, documenten en links, treft U opgave aan van een aantal boekwerken, onderzoeken en proefschriften over woonwagenbewoners.

13

J. Donker en J. Overbekking, Woonwagenbewoners in Nederland (1880-2006) Primo, Purmerend, 2006, p. 6-8 Zie voor geschiedenis van de Roma en Sinti: N. Boggart, P. van Eeuwijk en J. Rogies, Zigeuners. De overlevering van een reizend volk, Elsevier, Amsterdam, 1980, p. 28 en H. van Baar, The European Roma, F&N Eigen Beheer, Amsterdam 2011 15 Monitor racisme en extreem rechts, Cahier nr. 3, Roma en Sinti, Peter R. Rodriques en Maaike Matelski, Anna Frankstichting en Universiteit Leiden, 2004, p. 12 16 M. Morel, De Romakwestie; een mensenrechtelijk perspectief, Universiteit Gent, 2010, p. 3 17 B.A. Sijes, e.a., Vervolging van zigeuners in Nederland 1940-1945, Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie, monografieën nr. 13, Martinus Nijhof, Den Haag, 1979 18 Monitor racisme en extreem rechts, Cahier nr. 3, Roma en Sinti, Peter R. Rodriques en Maaike Matelski, Anna Frankstichting en Universiteit Leiden, 2004, p. 12-16 19 A. Cottaar, L. Lucassen en W. Willems, Mensen van de reis, Waanders Uitgevers, Zwolle, 1995, p. 8 ev. 20 Zie onder meer: Het Verslag der Staatscommissie ingesteld bij Koninklijk besluit van 22 september 1903, no. 51 over Bedelarij en landloperij, woonwagen en woonschepen en habituele dronkenschap 21 College voor de Rechten van de Mens, oordeelnummer 2006-222, par.

3.16 22 BMC, Rapport Inspectie Leefomgeving en Transport 2012, Woonwagenbewoners in Nederland 2011 23 https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/woonwagencultuur 24 Handreiking antidiscriminatiebeleid gemeenten. Bijlage 7 bij de Kamerbrief inzake kabinetsaanpak en voortgangsrapportage over het Nationaal actieprogramma tegen discriminatie, Kamerstukken II, 2017/18, 30950, nr. 156 14

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 6

3.1.1

Roma en Sinti Over de precieze afkomst en de vroegste geschiedenis van de Roma en Sinti is weinig bekend en bestaan er nauwelijks historische documenten, maar zijn wel veel mythen, theorieën en verklaringen. De VBWN richt zich op de woonwagencultuur in het algemeen en meer in het bijzonder de cultuur van de reizigers van Nederlandse oorsprong (inclusief de instroom tot deze bevolkingsgroep uit andere Europese landen, zie paragraaf 3.1.3 De Nederlandse woonwagenbewoners). Voor de specifieke cultuurkenmerken en geschiedenis van Roma en Sinti verwijzen we derhalve naar hun eigen verenigingen en stichtingen. Mevrouw mr. L.M. Huijbers omschreef de herkomst van deze groep in het artikel ‘Het woonwagenbeleid in Nederland vanuit 25 mensenrechtelijk perspectief’ als volgt, citaat: ‘Vermoedelijk zijn Roma en Sinti in de efde eeuw vanuit India naar Europa gekomen, waar ze een nomadisch hadden. Tegenwoordig bestaat de groep van woonwagenbewoners in Nederland nog maar voor een klein deel uit Roma of Sinti, en is de meerderheid etnisch Nederlander.’

Dat de wortels van de Roma en Sinti vermoedelijk in het noordwesten van India liggen wordt door taalkundige aanwijzingen ondersteund, de vele Romani-dialecten hebben verwantschap aan het Hindi wat ook afstamt van de oude Indo-Arische taal, het Sanskriet. Andere aanwijzingen omtrent de oorsprong werden gevonden door fysisch antropologisch en bloedonderzoek en de meer recente DNA-onderzoeken. In dit Advies wordt vaak gesproken over het ‘uitsterfbeleid’, hiermee doelend op categorisch verminderen van een eigen woonplekje in een woonwagen op een woonwagenkamp in Nederland, maar voor de groep Roma en Sinti onder de woonwagenbewoners roept het direct ook de associatie op van de eeuwenlange geschiedenis van vervolging en pogingen tot uitroeiing. In 1420 worden de eerste ‘zigeuners’ in Nederland gesignaleerd, toen aangeduid als ‘heidenen’ of ‘Egyptenaren’. (Hun veronderstelde herkomst uit ‘Klein-Egypte’ heeft het Engelse woord ‘Gypsies’ en het Spaanse ‘Gitanos’ opgeleverd.) We noemen hier slechts twee dieptepunten in de (Nederlandse) geschiedenis. Rond 1725 waren er geen rondzwervende zigeuners meer in onze Republiek, de complimenten hiervoor van het Hof van Gelderland waren gericht aan de politiechef Bernard van Welderen die met zijn bijzondere ijver alle zigeuners had gevangen zodat zij binnen enkele dagen konden worden veroordeeld en opgehangen.

Op een andere gitzwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis lezen we over de vernietiging van de Roma en Sinti in de Duitse concentratiekampen. De cultuur van de (ouderen onder de) Roma en Sinti weerhoudt hen er van om over de doden te spreken, hetwelk ook mede heeft bijgedragen aan de onderbelichting van de zigeunervervolging, de ‘Porajmos’ of ‘Samudaipen’, zoals dit in het Romani wordt genoemd. Over de Jodenvervolging is heel veel verteld en geschreven, dat was verschrikkelijk, dat weten we … echter uit documenten blijkt dat de behandeling van de zigeuners nog vele malen slechter was … een voorbeeld: een jood had recht op een voedselrantsoen van ca. 1000 calorieën per dag, maar voor een zigeuner was dit maar ca. 330 en geen sanitair of drinkwater, minder als beesten!

25

Mevr. Mr. L.M. Huijbers, Het woonwagenbeleid in Nederland vanuit mensenrechtelijk perspectief, NTM/NJVM bull., jrg. 40 [2015], nr.4, p. 389

Vereniging Behoud Woonwagencultuur in Nederland Advies Gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, 27 november 2019

pagina 7

3.1.2

Jenischen Worden Roma en Sinti vaak bestempeld als ‘zigeuners’, de Jenischen worden ook wel ‘witte zigeuners’ genoemd vanwege hun wat lichtere blanke huidskleur. De Jenischen mag je gemakshalve de Europese equivalent noemen van de Nederlandse reizigers. Veel Nederlandse reiziger-families zijn van deze nomaden afkomstig, hetwelk vaak aan de familienamen is te herleiden. Ook zien we bij de Jenischen de ons bekende en vergelijkbare cultuurkenmerken, onder andere dezelfde (ambulante) beroepen zoals scharensliep, ketellappers, mandenmakers, borstelmakers, kooplieden, variétéartiesten maar ook natuurlijk de muziek. De Jenischen kennen een beduidend langere geschiedenis dan de Nederlandse reizigers, dit wordt onder meer bevestigd door de woordenlijsten uit de 15 eeuw, die gelijk zijn aan hun huidige taal, het Jenisch. Hoewel deze taal zich ontwikkeld heeft in het Duitse taalgebied en Frankrijk zien we hier invloeden vanuit het Romani (‘zigeunertaal’) en het Hebreeuws/Jiddisch. De Jiddische de ‘leenwoorden’ zijn opgedaan door omgang met - de reeds vanaf de 13 eeuw - van huis verjaagde en anderszins verarmde Joodse paupers. Ook vergelijkbaar (met het Nederlandse Bargoens) is de eigen (Duitse) geheimtaal, het Rotwelsch, waarvan er ook weer vergelijkbaar met het Bargoens - veel woorden door de burgerij in de loop der tijd zijn overgenomen.