Concept Romeins Kops Plateau

Conceptontwikkeling Kops Plateau Beleefbaar Romeins Verleden met ruimte voor mens en dier Bureau BUITEN i.s.m. Felixx Landscape Architects & Planners

1

Conceptontwikkeling Kops Plateau

Beleefbaar Romeins Verleden met ruimte voor mens en dier Status: definitief rapport

Auteur(s): Bureau BUITEN: Desiree van der Heide Felixx Landscape Architects & Planners: John de Groot Tijme Scholten Thyra Bakker

Aangeboden aan: Gemeente Nijmegen t.a.v. llona Haas m.m.v. Joep van Belkom, Ans Vaessen 11 april 2024

Projectnummer Bureau BUITEN: 2023-34-2032 Projectnummer Felixx: 23037

2

Inhoudsopgave Welkom op het Kops Plateau

4

1

Profiel Kops Plateau

6

1.1 1.2 1.3 1.4

Kops Plateau: buurtpark op bijzondere bodem Het Romeinse verleden op het Kops Plateau Natuur en landschap Huidig gebruik

7 8 15 17

2

Uitgangspunten voor het concept

20

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Kops Plateau: een plek van betekenis Strategische uitgangspunten Thematische uitgangspunten Conclusie: kansen en knelpunten huidige situatie Schematische vertaling uitgangspunten

21 22 25 26 26

3

Visie en concept

28

3.1 3.2 3.3 3.4

Het concept: Romeins landschapspark Themalaag I: Beleefbaar Romeins Verleden Themalaag II: Natuur en ecologie Themalaag III: Midden in de maatschappij (gebruik/functies)

29 33 37 41

4

Aanbevelingen vervolgstappen

44

4.1 4.2

1e stap: procesafspraken Aandachtspunten voor vervolg

44 44

Bijlage I: analyse Leefstijlen

47

3

Welkom op het Kops Plateau Nijmegen - of Noviomagus – is de oudste stad van Nederland. Dat is te zien aan de historische gebouwen, maar op de plek die we nu kennen als levendige moderne stad, ligt ook nog een nauwelijks zichtbare (maar zeer rijke) historie verscholen.

Het Kops Plateau is op dit moment een buurtpark waar niets refereert aan de bijzondere geschiedenis van de plek. Aanhakend op de ambitie van de regio om het UNESCO Werelderfgoed en andere Romeinse locaties beter beleefbaar te maken, hebben Felixx Landschape Architects & Planners en Bureau BUITEN een concept ontwikkeld voor een landschapspark vol leven op het Kops Plateau. Van de Romeinse tijd tot nu, voor jong en oud, voor mens en dier, en voor plezier en ontspanning. Een plek van betekenis.

Tweeduizend jaar geleden was het huidige Nijmegen voor de Romeinen ‘the place to be’. Rijke Romeinen woonden in het villalandschap van Wijchen, anderen handelden langs de Neder-Germaanse Limes met andere volkeren en legioenen van soldaten bewaakten de noordgrens van het Romeinse Rijk. De Romeinen brachten steden, infrastructuur, monetaire systemen en andere hedendaagse gebruiken naar de noordelijke regionen.

Dit rapport bevat een eerste concept voor een Romeins landschapspark. De huidige parkfunctie van het Kops Plateau blijft behouden, maar wordt voorzien van aangrijppunten voor maatschappelijke verbinding, ontspanning, educatie en beweging. Uitgangspunten voor ontwikkeling komen voort uit het regionale Masterplan Romeins Verleden, beleids- en ambitiedocumenten van de gemeente Nijmegen, locatiebezoeken, landschappelijke elementen en gegevens - én natuurlijk uit onze eigen creatieve breinen. Want stiekem hebben we allemaal nog steeds een beetje Romeinse inventiviteit in ons. Gaat u mee?

In 2022 heeft UNESCO de Werelderfgoedstatus toegekend aan de Neder-Germaanse Limes, waarvan vier locaties in Nijmegen (en Berg en Dal) liggen. Daarmee kent de gemeente Nijmegen inmiddels meer dan 100 vierkante meter UNESCO Werelderfgoed door de Romeinse geschiedenis! Hoog tijd om het Romeinse verleden zichtbaar en beleefbaar te maken voor de huidige bewoners van de stad en haar bezoekers.

4

Eerste indruk Kops Plateau (locatiebezoek januari 2024, gemeente Nijmegen, Bureau BUITEN en FELIXX)

5

1 Profiel Kops Plateau

1. GEBIEDSPROFIEL KOPS PLATEAU Wat is het Kops Plateau? Hoe is het ontstaan en hoe wordt het gebruikt? 6 En waarom is dit eigenlijk zo’n bijzonder gebied?

1.1 Kops Plateau: buurtpark op bijzondere bodem Het Kops Plateau is een buurtpark in Nijmegen-Oost. Het gebied ligt gedeeltelijk in de gemeente Nijmegen en een klein stukje in de gemeente Berg & Dal. Het Kops Plateau wordt nu vooral gebruikt om te wandelen, de hond uit te laten, te voetballen, te spelen, hard te lopen, fietsen en te ontspannen. Aan de westzijde ligt een basisschool, die gebruik mag maken van het tegenoverliggende grasveld op het Kops Plateau. Het Kops Plateau is gelegen op een oude stuwwal van de Waal, waardoor hoogteverschillen zorgen voor verschillende landschapstypen en een unieke landschapsbeleving. Vanaf de stuwwal kun je prachtig uitkijken over de lagergelegen Ooijpolder. Niet voor niets kozen de Romeinen deze strategische plek. Het heuvelachtige landschap is bijna on-Nederlands en herbergt een schat aan bodemsporen. Door de vondst van ruim 30.000 sporen weten we nu ongeveer hoe de Romeinen het Kops Plateau gebruikt hebben.

Figuur 1: Kops Plateau satellietbeeld (Google Maps, geraadpleegd op 26-01-2024)

oosten. Het park huist verschillende plant- en diersoorten, zowel in, op als boven de bodemlaag. Het park heeft dus eigenlijk drie al bijzondere thema’s: Romeins UNESCO Werelderfgoed, belangrijk onderdeel van het ecosysteem en een functie voor vrijetijd, beweging en ontspanning in de buurt.

Rond 12 voor Christus hebben de Romeinen een fort aangelegd op het Kops Plateau. Wetenschappers vermoeden dat hier een commandopost van het Romeinse leger was gestationeerd. De geschiedenis van het Kops Plateau maakt onderdeel uit van de Neder-Germaanse Limes, dat in 2022 de UNESCO Werelderfgoed-status heeft gekregen. In de openbare ruimte op het Kops Plateau refereert op dit moment weinig aan het bijzondere verleden van de plek. Eens per twee jaar vindt hier wél het Romeinen festival plaats en zijn er in de buurt enkele verwijzingen te vinden naar de Romeinse tijd, zoals straatnamen en informatiebordjes.

1.1.1 Eigendomssituatie en gebruik Het grootste gedeelte van het Kops Plateau is in eigendom van de Marggraff Stichting. Opvallend is het gele toegangshek, van oudsher een symbool van de familie Marggraff en zichtbaar op alle landgoederen van de familie (nu ondergebracht in de stichting). In noordwestelijke hoek wordt een moestuincomplex op grond van de gemeente verpacht aan een tuindersvereniging. Omliggende percelen zijn veelal in particulier bezit.

Naast het Romeinse verleden en de functie als buurtpark voor NijmegenOost en Berg en Dal, is het Kops Plateau ook een belangrijke groene schakel tussen het stadscentrum en de bosrijke omgeving richting het

7

Plateau (in huidig Nijmegen en Berg en Dal) is één van de UNESCOWerelderfgoed locaties van de Neder-Germaanse Limes.

1.2 Het Romeinse verleden op het Kops Plateau Aan de hand van het Masterplan Romeins Verleden wordt de komende jaren in regionaal verband gewerkt aan de zichtbaarheid, beleefbaarheid en het behoud van de Neder-Germaanse Limes. Hoe ziet dat verleden er uit en wat betekent de UNESCO-Werelderfgoedstatus voor de stad en de regio?

Op de kaart op de volgende pagina staan alle Nederlandse locaties van de Neder-Germaanse Limes. Op deze kaart is goed te zien dat de Romeinen, middels hun infrastructurele en organisatorische kwaliteiten, vanuit Nijmegen de Limes goed konden bereiken.

1.2.1 Nijmegen in de Romeinse tijd Rond 19 na Christus werden 15.000 Romeinse soldaten uitgezonden om een kamp te bouwen op een hoge vlakte boven een rivier. Een strategische plek met uitzicht op de noordelijke landen. Dat was het begin van Noviomagus (Nijmegen) en de Romeinse aanwezigheid in de regio. Vanuit dat versterkte kamp vestigde Rome buitenposten die zich ontwikkelden tot een reeks van forten. Dit vormde de noordelijke grens van het rijk: de Neder-Germaanse Limes. De Neder-Germaanse Limes is het grootste archeologische monument van Nederland. Door de tijd heen werd het fort het centrum van militaire operaties. Na het neerslaan van een opstand in 70 na Christus stationeerde Rome het tiende legioen in een versterkt kamp. De nabijgelegen nederzetting werd een stad. In 98 na Christus kreeg het volledige stadsrechten van de keizer van Rome en werd het Ulpia Noviomagus. Het tiende legioen was elders gestationeerd, namelijk op het Kops Plateau. De stad zuchtte onder moeilijke tijden. Maar de mensen van Ulpia Noviomagus bleven.

In het Neder-Germaanse gedeelte zijn sporen en resten teruggevonden van deze structuur, bijvoorbeeld forten, schepen, sporen van bouwwerken en infrastructurele ingrepen, heiligdommen en nederzettingen. De historische waarde hiervan is groot en tegelijkertijd verbindt ‘het product’ de Limes verschillende landen en culturen met elkaar. In de regio Arnhem-Nijmegen zijn de UNESCO locaties echter nog niet goed bekend, beleefbaar, zichtbaar en/of toegankelijk. 1.2.3 Taken UNESCO-locaties Op elke UNESCO-locatie is de gemeente verantwoordelijk voor het behoud en bescherming van de monumenten binnen de gemeentegrenzen (wettelijke taak). Zo ook in Nijmegen. De gemeente heeft van de Nederlandse Limes Samenwerking (=samenwerkingsverband van de provincies Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland) de opdracht gekregen om een managementplan op te stellen voor elk UNESCO-terrein waarin beheer- en ontwikkelafspraken zijn vastgelegd. Dit is ook voor het Kops Plateau uitgevoerd door de gemeente Nijmegen2.

1.2.2 Neder-Germaanse Limes (UNESCO Werelderfgoed) De Neder-Germaanse Limes is in 2022 is aangewezen als UNESCO Werelderfgoed. De totale Romeinse Limes is het grootste lineaire archeologische structuur ter wereld. Langs deze Limes bouwden de Romeinen wachttorens, legden een wegennetwerk aan, ontwikkelden waterwerken en legden ze legerkampen aan1. Het Nederlandse deel strekt zich uit van Katwijk tot Spijk, vlakbij de Duitse grens Het Kops 1

2

Limeswerelderfgoed.nl

8

Individueel Managementplan, Nr. 16 Kops Plateau (Gemeente Nijmegen, 2023)

Figuur 2: locaties Neder-Germaanse Limes, aanduiding Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (bron: Beeldbank Nederlandse Limes Samenwerking)

9

• Onderdeel B - Noord: gelegen op de helling van de stuwwal, vondsten van afvalopslag, gebruiksvoorwerpen en eengedeelte van vroegRomeinse verdedigingswerken.

De belangrijkste uitgangspunten uit het Individueel Managementplan voor het Kops Plateau zijn: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Behoud Kennis Begrip en waardering Samenwerking Educatie Presentatie en zichtbaarheid Samenleving Recreatie/toerisme (bezoekers)

• Onderdeel C – Oost: klein gebied waar nog niet gegraven is. Gedeeltelijk vestingswerken en mogelijk graven die bij de latere burgerlijke nederzetting hoorden. • Onderdeel D en E – Kopse Hof Noord en Zuid: niet-opgegraven gedeelte, doorkruist door de Ubbergseveldweg, van een begraafplaats, vermoedelijk uit vroeg-Romeinse militaire tijd, in de eeuwen daarna waarschijnlijk gebruikt door bewoners van de burgelijke nederzetting en de militaire nederzetting op de Hunerberg.

Het concept voor het Kops Plateau draagt bij aan het vergroten van de kennis over het Romeinse verleden, ontdekken wat de Romeinen betekend hebben (in alle facetten) en ervaren hoe de plek eruit moet hebben gezien in de Romeinse tijd. Daarnaast biedt het bekender maken van de Romeinse historie van de plek ook mogelijkheden voor maatschappelijke betrokkenheid, bijvoorbeeld door het ontwikkelen en faciliteren van educatieve trajecten en is het een uitgelezen kans om te laten zien dat natuurontwikkeling en cultuurbeleving goed naast elkaar kunnen bestaan en dat erfgoed zelfs een aanjager kan zijn voor gebiedsontwikkeling. Het UNESCO-gebied bestaat uit een kernzone en een bufferzone. De bufferzone is een soort beschermingszone voor de kerngebieden. Het Kops Plateau omvat 5 kernzones (zie figuur 3): • Onderdeel A - West: Een niet-opgegraven deel van het eerste Romeinse fort, met een groot deel van de verdedigingslinie en overblijfselen van het hoofdkwartier. Ook overblijfselen van de burgerlijke nederzetting liggen hier. Dit gedeelte grens aan de Hunerberg (ook UNESCO Werelderfgoed).

Figuur 3: UNESCO kern- en bufferzone bestaande uit 5 delen (fragment uit afbeelding Management Plan Nr 16, Kops Plateau, 2022)

10

1.2.4 Hoe de Romeinen het Kops Plateau gebruikten De resten van de Romeinen zijn niet meer te zien, maar door archeologisch onderzoek weten we dat het ooit heel druk geweest moet zijn op het Kops Plateau. Op het Kops Plateau was een militaire nederzetting gevestigd, waar sporen van een vroeg-Romeins fort (rond 12 voor Christus) met bijgebouwen en begraafplaatsen zijn gevonden. Het gaat hier om een atypisch fort:

Belangrijkste gebouwen: • De commandantswoning (praetorium) • Hoofdkwartier Overige gebouwen/structuren: • Drie grachten (verdedigingslinie/fortificatie) • Burgerlijke nederzetting (canabae legionis) • Wegenstructuur • Begraafplaatsen • Stortplaats stuwwalzijde • Uitkijkpost • (mogelijke) Haven • Waterputten/bronnen • Gevonden archeologische objecten (munten/maskers)

“Door zijn onregelmatige vorm, aangepast aan het reliëf van het verhoogde plateau waarop het stond, is het fort is een voorbeeld van de eerste generatie militaire installaties. Het onderscheidt zich door zijn interne lay-out, met een atypische oververtegenwoordiging van woongebouwen (officieren?) in vergelijking met normale kazernes, en door de aanwezigheid van annexen - militaire verbindingen die losjes aan het fort zijn vastgemaakt. Een verder onderscheidend kenmerkend is de gelaagde afvalberging op de steile helling van het plateau, die de geschiedenis van het dagelijks leven in het fort weerspiegelt.” Uit: Management Plan Nr. 16 Kops Plateau, 2022

Deze elementen zijn schematisch uitgewerkt op de volgende pagina’s.

Het fort is klein van omvang en wordt beschouwd als een commandocentrale, gebouwd voor de legerleiding en enkele honderden soldaten. De commandantswoning (praetorium) lag aan de rand van het kamp tegen de steile helling die het heuvelplateau aan de noordzijde begrenst. De overige zijden van het fort werden verdedigd door één of twee greppels in de verschillende fasen, en door een muur van aarde en hout met waarschijnlijk vier poorten. De weg die de oostelijke poort van het legioensfort op de Hunerberg verlaat, doorkruist het plateau van west naar oost, net ten zuiden van het fort, strekte zich uit over de westelijke periferie van het vroegere fort en het westelijke bijgebouw.

Figuur 4: verbeelding van hoe het Kops plateau er ooit uit heeft moeten zien (bron verbeelding: Kees Peters)

11

12

Figuur 5: schema oriëntatie belangrijke Romeinse plaatsen

Figuur 6: schema oriëntatie belangrijke Romeinse elementen Kops Plateau

13

1.2.5 Romeinse architectuur Het belangrijkste gebouw dat werd ontdekt op het Kops Plateau is de commandantswoning. Dit gebouw was bedoeld voor de legerleiding en een paar honderd soldaten en werd gebouwd uit hout. Maar de houten muren werden verstopt achter een leemlaag en paste zo in de luxe architectuur die in Italië in steen werd uitgevoerd. De commandantswoning is opgetrokken in houten vakwerk. De wanden, circa 20 cm dik, bestonden uit een raamwerk van balken waarvan de tussenruimten waren gevuld met vlechtwerk dat was bestreken met leem. Over het geheel werd een pleisterlaag van kalk aangebracht, waardoor de vakwerkstructuur niet meer zichtbaar was. Ook de vloeren en de dakpannen waren van hout. Kenmerkend voor de Romeinse architectuur is het gebruik van twee vleugels en de aanleg van een binnenplaats (atrium), vaak omrand door een zuilengalerij (peristylium). De architectuur is bij uitstek een manier om het Romeinse verleden terug te halen naar het heden. Elementen uit planning en architectuur geven richting aan nieuwe ontwikkelingen van de plek en zijn mooie haakjes om meer te weten te komen over de Romeinen.

Figuur 7 (links): schema oriëntatie Romeinse bouw/planning Figuur 8 a en b (bovenste 2): schema’s en verbeelding Romeinse architectuur Figuur 9 a en b (onderste 2): opgravingen praetorium Kops Plateau

14

1.3 Natuur en landschap Waar sporen van de Romeinen duiden op het roerige verleden van het Kops Plateau, vinden we er nu vooral een rustige plek voor dieren en recreanten. Buurtparken zoals het Kops Plateau hebben een belangrijke functie voor het welzijn van mens en dier. Het Kops Plateau is het thuishonk van veel diersoorten, die er samen voor zorgen dat de groenstrook volop leeft; zowel boven als ín de grond. 1.3.1 Ontstaan van het landschap (geologisch) In Nijmegen komen een rivierenlandschap, polderlandschap, stuwwal en hoogvlakte samen. Deze verschillende landschappen hebben elk een eigen karakter. De verschillen in bodem en water zorgen voor andere beplanting en gebruik. Het Kops Plateau is een klein verhoogd plateau langs de rand van de door ijs gestuwde stuwwal van Nijmegen-Kleve. Dit plateau ligt ca. 55m boven de Ooijpolder, dit is goed te zien vanaf het bestaande uitzichtpunt. Ook is er zicht naar de Berg en Dalseweg, een weg die in de tijd van de Romeinen al werd gebruikt. Het Kops Plateau is op dit moment omrand met bebouwing en bestaat uit verschillende onderdelen, zo is er een stuk met volkstuinen, een wei, een voetbalveld en het parkachtige gedeelte met natuurlijke zones en paden. Deze parkzone heeft verschillende open plekken die vaak omrand worden door opgaand groen. Aan de Noordzijde, tegen de stuwwal bevindt zich een bosachtig deel.

Het gebied heeft een aantal zeer waardevolle bomen en boomstructuren zoals de 200 jaar oude lindebomen en het lindelaantje aan de oostzijde. Het groen op het Kops Plateau ook een belangrijke functie voor het welzijn van mens en dier en als verbinding met de (groene) omgeving. Het is een rustplek aan de rand van de stad waar dieren zich terug kunnen trekken. Met veel opgaand groen en dichtbegroeide bosjes zijn er voldoende plekken voor dieren om zich te verstoppen of een nestje te maken.

Figuur 10: schema vier landschapstypen

1.3.2 Gelders Natuurnetwerk Het Kops Plateau maakt onderdeel uit van het Gelders Natuurnetwerk. Het Gelders Natuurnetwerk is de Gelderse uitwerking van het Nederlands Natuurnetwerk (NNN). De stuwwal aan de noordzijde maakt onderdeel uit van het GNN en de parkachtige omgeving ten zuiden van de stuwwal is aangewezen als ‘Groene ontwikkelzone’. We hebben de taak om het natuurnetwerk zo robuust, divers en gezond mogelijk te maken. Sommige ingrepen in het GNN zijn niet wenselijk, maar de ontwikkeling van de Romeinse elementen in de regio bieden ook kansen om de natuur juist te versterken, bijvoorbeeld door rustgebieden aan te wijzen, niet te bouwen tijdens broedseizoen, aangepast maaibeheer toe te passen en nest- en schuilmogelijkheden te bieden. Verstoring door toenemende drukte is niet wenselijk, en moet zeker op de kwetsbare plekken (bijvoorbeeld de

15

stuwwal) goed georganiseerd worden. Op andere plekken in het gebied kan de recreatiedruk mogelijk iets om hoog.

leeft hier allemaal nog meer? Een uitgelezen kans om niet alleen het oude leven van de Romeinen uit te lichten maar ook het huidige bodemleven te 'ontsluieren'. 1.3.4 Bomen en beplanting Het idyllische Lindelaantje, de drie linden op de heuvel bij het uitkijkpunt, en de grote meerstammige zomereik bij het tuinderscomplex zijn van grote waarde en hebben een monumentale status. Daarnaast hebben activistische buurtbewoners bomenrijen aangeplant op de locatie van de commandantswoning en de grachten, als verwijzing naar het Romeinse verleden en als protest tegen eerdere plannen voor nieuwbouw op het Kops Plateau. Deze bomen en structuren zijn waardevolle elementen voor de verdere ontwikkeling van het landschapspark. De lineaire beplanting aan de westzijde, bij de bestaande villa's, markeert de rand van het park en biedt mogelijkheden om deze grenzen verder te vergroenen.

Figuur 11: gebiedsafbakening NNN en Natura 2000

1.3.3 Dieren en soorten Het Kops Plateau zit vol leven, niet alleen boven de grond maar ook onder de grond. Verstopt, net als de sporen van het Romeins verleden. Er wonen in dit gebied vleermuizen, amfibieën, insecten en zoogdieren. Ook is het Kops Plateau mogelijk geschikt voor de - in Nederland zeldzame – eikenzandbij, waarvan we weten dat er één kolonie rondom Nijmegen is waargenomen. En de laatste jaren is zelfs de bosuil gezien rondom het Kops Plateau. Ook het vliegend hert en de hazelworm komen mogelijk voor op het Kops Plateau. Deze soorten leven voor een groot deel van hun leven onder de grond, soms zelfs wel zeven jaar (vliegend hert). Hoe doen ze dat? En wat

Figuur 12: ‘lindelaantje’ op het Kops Plateau

16

geplaatste) fietsenstallingen, fietsoplaadpunten, kunst of verwijzingen naar het verleden, educatieve elementen en spelelementen.

1.4 Huidig gebruik Het Kops Plateau wordt nu vooral recreatief gebruikt door het parkachtige karakter van de plek. Mensen komen er om te wandelen, hard te lopen, hun hond uit te laten, om even tot rust te komen of van de natuur of het uitzicht te genieten. Daarnaast ligt er in het noordelijke puntje een tuinderscomplex waar mensen groenten verbouwen. Er is ook een voetbalveldje aanwezig, er lopen schapen rond op een van de lagergelegen stukken en de basisschool aan de rand van het Kops Plateau gebruikt het voetbalveldje ook af en toe. Veel verschillende gebruikersgroepen dus, maar nog weinig kruisbestuiving en weinig recreatieve beleving. In het volgende hoofdstuk komt ook de theorie van placemaking om de hoek kijken: wat maakt een plek nou echt een plek? Een plek waar mensen graag komen en zich thuis voelen? Welke identiteit hoort bij de plek? Deze facetten moeten worden onderzocht wanneer het concept daadwerkelijk richting planvorming gaat. In het volgende hoofdstuk wordt placemaking toegelicht. Boven water staat in elk geval dat beleving, activiteiten en organisatie van een plek net zo belangrijk (of misschien wel belangrijker) zijn als fysieke ingrepen.

Figuur 13: verscholen informatiebord vlakbij Kops Plateau

Figuur 14: projectteam tijdens locatiebezoek op uitkijkpunt met zicht op de Ooijpolder

1.4.3 Bewoners en bezoekers Op dit moment is niet bekend wie het Kops Plateau precies bezoekt. Gelet op de schaal, de ligging en het gebrek aan faciliteiten verwachten we dat dit park voornamelijk gebruikt wordt door buurtbewoners. Dat kan gaan veranderen als het park meer belevingselementen gaat bevatten en als het Kops Plateau mee wordt genomen in de positionering van Nijmegen als hoofdstad van de Romeinen. En dat betekent ook dat de huidige parkbewoners, de dieren, mogelijk verstoord worden door toenemend recreatief gebruik. In dit concept nemen we daarom ook de parkbewoners mee als belangrijke doelgroep.

1.4.1 Beperkte beleefbaarheid van het Romeinse verhaal Uit een analyse van Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd uit 2021 blijkt dat de beleving van de verschillende Romeinse verhaalplekken in de regio tot nu toe nog ondermaats is. Ook op het Kops Plateau is op enkele informatiebordjes in de buurt na weinig te vinden over het Romeinse verleden. Wel is er op het hoogste punt van de stuwwal een uitkijkpunt gemaakt over de Ooijpolder, maar hier staat geen enkele verwijzing naar het Romeinse verleden van de plek of de huidige UNESCO-status.

Als er een nieuw plan voor ontwikkeling van het Kops Plateau opgesteld wordt, is uitgebreid onderzoek naar de behoeften van de verwachte bezoeker van groot belang. Op dit moment gaan we uit van de mensen uit de buurt. Daar hebben we richtinggevende modellen voor. In hoofdstuk 2

1.4.2 Recreatieve voorzieningen In het park zijn enkele bankjes te vinden, half-verharde paden, bosjes, bomen, twee doeltjes en het uitkijkpunt. Het ontbreekt aan (logisch

17

staat een analyse van de vrijetijdsbehoeften op basis van een model met steekproefdata (Leefstijlvinder).

Op moment van schrijven is de gemeente Nijmegen al bezig om aanpassingen te doen aan de Romeinse route “Via Romana”. Daarmee krijgt het Kops Plateau een prominentere plaats op de route.

1.4.4 Huidige routes & verbindingen De Romeinen stonden bekend om hun inventieve wegennetwerken en infrastructuur, waar wij nog altijd de vruchten van plukken. Deze wegen maken de plek toegankelijk, maar vanuit recreatief oogpunt is een aantrekkelijke en beleefbare toegangsroute belangrijk voor de totaalervaring. Aansluiting op bestaande of nieuwe themaroutes helpen bij zichtbaar maken van het erfgoed. Goede en beleefbare verbindingen met de meer recreatief-intensieve zones zoals het Valkhofkwartier en de rest van de binnenstad zijn belangrijk, om zo een ensemble van Romeinse plaatsen in de stad (en regio) te creëren. Het Kops Plateau ligt ten oosten van het stadscentrum van Nijmegen en wordt op dit moment nog niet gepositioneerd als culturele bezoekersplaats, maar het park ligt wel aan een ‘Romeinse’ fietsverbinding tussen het stadscentrum en knooppunt 57, lopend over de Ubbergseveldweg (geen oud-Romeinse route, in tegenstelling tot de iets zuidelijker gelegen Bergendalseweg).

Op de volgende pagina staat een schema van de belangrijkste huidige routes. Figuur 15 hieronder laat zien hoe de Via Romana nu loopt.

Kops Plateau

Aan de noordoostelijke zijde grenst het Kops Plateau aan een oude zijtak van de Waal, waarlangs een andere fietsroute loopt. Mede door particuliere percelen aan de noordzijde van het Kops Plateau (gelegen aan de Berg en Dal-zijde), is er geen logische verbinding tussen het Kops Plateau en het water, terwijl dit veel zou toevoegen aan de beleving van de omgeving. Voor de toeristisch-recreatieve ontsluiting van het Kops Plateau is het wenselijk dat de aansluiting van de paden op het Kops Plateau beter op de routenetwerken aansluiten en duidelijk zichtbaar zijn vanaf de route. Voor het gebruik van het Kops Plateau zelf, bijvoorbeeld voor een rondje of hardlooproute, voegt een goede verbinding tussen de stuwwal en het lagergelegen water ook iets toe aan de beleving van het landschap. Een oversteek over het water kan in een later stadium ook een overweging zijn, om zo de Ooijpolder beter te ontsluiten voor recreatief wandel- of fietsverkeer.

Figuur 15: Etappe/rondje Via Romana via knooppunten fietsroutenetwerk

Voor het concept gaan we uit van de huidige en herziene wandel- en fietspadenstructuur en proberen op een zo gebruiksvriendelijke manier aan te sluiten op bestaande themaroutes, denk aan: • Recreatieve routes • Hoofdfietsroutes • Centrum/Valkhof/Kelfkensbos • Station/Openbaar vervoer knooppunten

18

Figuur 16: huidige recreatieve verbindingen Kops Plateau

19

2 Uitgangspunten voor het concept

2. Uitgangspunten concept Strategisch, functioneel, landschappelijk en thematisch 20

2.1.1 Placemaking Placemaking is niets meer en niets minder dan het transformeren van een ruimte tot een plek van betekenis. Het zit diep in onze systemische manier van werken om bij het transformeren van een plek gelijk te denken aan fysieke ingrepen. Een saai plein? Vergroenen. Een groot leeg plein? Vijver in het midden. Maar daarbij worden de behoeften van daadwerkelijke gebruiker vaak over het hoofd gezien. Voor het ontwikkelen van een betekenisvolle plek, waar mensen zich thuis voelen en mee verbonden voelen, is meer nodig dan alleen fysieke ingrepen. Wat is er te dóen? En hoe organiseren we dat op een langdurige manier?

Het Kops Plateau moet een plek worden waar mens en dier zich thuisvoelt en waar de bijzondere geschiedenis van de plek beleefbaar is. Het concept voor het Kops Plateau omvat landschappelijke elementen, belevingselementen en ruimte voor erfgoed-, cultuur- en natuureducatie. Placemakingtheorieën liggen ten grondslag aan de aanpak voor het nieuwe concept voor het Kops Plateau. We houden niet alleen rekening met fysieke ingrepen, maar ook met het faciliteren van activiteiten en organiseren van het programma. Het concept past bij het huidige gemeentelijke en regionale/provinciale beleid, bij de ambities van de stad Nijmegen en sluit aan op het Masterplan Romeins Verleden.

Deze vraag stellen we onszelf graag. Eén van de theorieën over succesvolle plekken is de regel van 10: deel elk gebied dat groter is dan 40x40 meter op in kleinere deelgebieden en voeg per deelgebied 10 simpele, dagelijkse activiteiten toe die er te doen zijn. Dat kan zijn: een ommetje maken, de hond uitlaten, tafeltennissen, een boodschap doen, werken, kijken naar andere mensen, een afspraak, elkaar ontmoeten enzovoorts. Op deze manier bestaat een organische kruisbestuiving tussen verschillende gebruikersgroepen (zakelijk-informeel, jong-oud, groepjes, sporters, kinderen, dieren enzovoorts). Nu is 10 wellicht wat overdreven voor elk deelgebied op het Kops Plateau, maar het geeft richting aan de voorziene ontwikkelwijze.

2.1 Kops Plateau: een plek van betekenis Voor we ingaan op de beleidsmatige kaders, eerst een stukje theorie. Het Kops Plateau bestaat al heel lang en was een bijzondere plek voor de Romeinen. Daarna is de betekenis van de plek door de eeuwen heen afgenomen. Wat is nu precies de identiteit van het gebied? Wat maakt het Kops Plateau nou echt een plék? Hoe maak je zo’n plek waar mensen zich thuis voelen en graag komen? En hoe kunnen we die transformatie faciliteren als we het Romeinse verleden beter willen laten zien?

2.1.2 Menselijke maat en mentaal eigenaarschap Ontwikkelen voor de menselijke maat is van groot belang. Vooral in stedelijk gebied geldt dit, maar ook bij het ontwikkelen van een park is het aanhouden van ontwerp voor mensen (en dieren!) belangrijker dan esthetiek of designprincipes. Een plek van betekenis vraagt om een bepaalde mate van eigenaarschap in de gemeenschap. Eigenaarschap is niet iets dat een gemeente kan afdwingen. Eigenaarschap kun je vinden bij mensen die zich intrinsiek al verbonden voelen bij de plek. Wie zijn de ‘lokale helden’ die de buurt goed kennen, mensen kennen die met hun ondernemende ideeën iets voor het Kops Plateau kunnen betekenen én

Voor ons, als schrijvers, is de plek geslaagd als mensen zich vrij voelen om te spelen, te ontdekken, te knuffelen, foto’s te maken, te lachen enzovoorts; allemaal signalen dat iemand zich thuis voelt. En natuurlijk dat we allemaal meegenomen worden op ontdekkingstocht naar de Romeinen en de huidige bewoner(tje)s. Wel met inachtneming van rustige zones voor behoud en bescherming van plant- en diersoorten.

21

hen onderling kan verbinden zodat er synergie ontstaat? Vervolgens moet ook ruimte zijn om iets met dat eigenaarschap te doen. Dat vraagt om lef en wederzijds vertrouwen en betekent ook dat gemeente en eigenaar open in gesprek moeten gaan met de personen of organisaties die iets willen op deze plek.

In het Masterplan is geadviseerd om: • de huidige parkfunctie van het Kops Plateau in tact te houden • een passend ensemble aan Romeinse belevingselementen toe te voegen • de landschappelijke structuur kan mogelijk verbeterd worden voor optimale beleving zonder verstoring van natuurwaarden.

2.1.3 Hardware, software, orgware leidend De functies die in dit concept genoemd worden zijn slechts een voorzet, want ze zijn zeker nog niet volledig. De daadwerkelijke invulling van het programma zal in een latere fase, door middel van onderzoek en een creatief participatietraject, vorm moeten krijgen. Het concept heeft ook een duidelijke maatschappelijke component. Voor het vervolg - van concept naar planvorming - is het van groot belang om juist aandacht te schenken aan software (functies, activiteiten) en de orgware (hoe gaan we programmeren en hoe organiseren we het parkprogramma?).

Het concept moet daarnaast bijdragen aan: • positionering van Nijmegen als hoofdstad van de Romeinen • de bredere ontwikkeling van de Neder-Germaanse Limes. • verwijzingen (fysiek en thematisch) naar het overige Romeinse erfgoed in de regio moeten • aantrekkelijke en veilige verbindingswegen voor mens en dier “Het geheel is meer dan de som der delen: ontwikkel een ensemble van verschillende Romeinse elementen die voor de verschillende gebruikers van belang zijn: spelelementen met een Romeinse grondslag, verhoging op het uitzichtpunt over het water en polderlandschap verwijzend naar de strategische ligging.” Uit: concept Masterplan Romeins Verleden, 2023

In het laatste hoofdstuk geven we hierover beknopte aanbevelingen mee.

2.2 Strategische uitgangspunten 2.2.1 Aansluiting Masterplan Romeins Verleden Het Kops Plateau heeft in de huidige samenleving vooral een buurtfunctie. In het Masterplan Romeins Verleden (2023) is eerder geadviseerd om deze functie te behouden. De natuurlijke verbindingszone wordt gerespecteerd en het Kops Plateau blijft een plaats voor rust, ontspanning en ontmoeting. Wel worden er elementen toegevoegd (of aangepast) die het Romeinse verleden beter bekend, zichtbaar en beleefbaar moeten maken. In hoofdstuk 3 wordt toegelicht hoe dat vorm zou kunnen krijgen. Het ontwikkelen van het Kops Plateau tot een Romeins park komt mede voort uit het Masterplan Romeins Verleden.

In het Masterplan Romeins Verleden wordt onderscheid gemaakt tussen bestemmingen en locaties voor bewoners en voor bezoekers. 2.2.2 Doelgroepen Omdat het concept verbetering van de beleefbaarheid van de plek als doel heeft, is het belangrijk om te weten wat de vrijetijdsbehoeften zijn van de (toekomstige) gebruikers van het park en hoe mensen zich verhouden tot het park. In de eerste fase van deze conceptontwikkeling is

22

nog geen gebruikersonderzoek gedaan3, maar voor een succesvol plan moet in de volgende fase een co-creatief participatietraject zorgen voor verbinding met de buurt. In de volgende fase is het ook van belang de identiteit van het gebied vast te stellen, iets waarvoor in dit concept al een aanzet is gegeven. Maar om een globaal eerste inzicht te krijgen in de behoefte en motieven van de omwonenden, hebben we een leefstijlanalyse uitgevoerd op basis van de Leefstijlvinder.

Grafiek 1: verschillen in 'leefstijlbarcode' op lokaal, stads- en nationaal niveau 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

In het Masterplan zijn de doelgroepen Avontuurzoeker, Plezierzoeker en Inzichtzoeker genoemd als kansrijke doelgroepen voor bezoek aan het Kops Plateau. Het concept houdt rekening met de vrijetijdsbehoeften van de buurtbewoners. Uit beknopte analyse van de leefstijlen van omwonenden blijkt dat deze doelgroepen ook veelvuldig aanwezig zijn in de wijken rondom het Kops Plateau. De primaire doelgroep zijn de bewoners die op ongeveer 10 minuten loopafstand van het Kops Plateau wonen. Naar verwachting zullen zij het meest gebruik maken van het park. Rondom het Kops Plateau zien we een oververtegenwoordiging van de avontuurzoeker.

12%

13%

17% 21% 32%

Kops in %

18% 18% Regio Nijmegen %

11% Nederland gem in %

Avontuurzoekers

Plezierzoekers

Harmoniezoekers

Verbindingszoekers

Rustzoekers

Inzichtzoekers

Stijlzoekers

Nijmegen heeft ten opzichte van het gemiddelde in Nederland veel plezierzoekers en avontuurzoekers. In de gebieden rondom het Kops Plateau (hier meegenomen: Nijmegen Oost, Ubbergen en Berg en Dal) zien we een oververtegenwoordiging van avontuurzoekers. Gezien hun actieve levensstijl, interesse in natuur, cultuur, verrassing/vernieuwing en hun aanwezigheid in grote getale, zijn zij de primaire doelgroep voor het Kops Plateau. De plezierzoeker, inzichtzoeker en in iets mindere mate de stijlzoeker completeren de doelgroepen. We letten bij de ontwikkeling van het Kops Plateau specifiek op de natuurbeleving van deze doelgroepen. Denk aan: type inrichting, paden, informatievoorziening, wayfinding, horeca, motivatie, betrokkenheid, manier van presenteren, interesse in cultuur etc. 3

14%

Secundair zetten we in op regionale bezoekers bijvoorbeeld de stedelijke avontuurzoeker, Nederlandse en Duitse ‘inzichtzoeker’ en toevallige passanten (bv. via recreatieve routes). De samenstelling van de gebruikersgroep gaat hiermee mogelijk iets veranderen naarmate het Kops Plateau een duidelijker Romeins/cultureel karakter krijgt en de routenetwerken worden aangepast. Elementen passend bij de: • Avontuurzoeker: ‘wilde’ paden, steeds iets nieuws, uitkijktorens, popup concepten, sportief, (unieke) evenementen, maatschappelijk betrokken en diepgaande interesse in cultuur

Participatie volgt in latere fase van het traject.

23

• Plezierzoeker: plezier staat voorop, gezelschap, festivals en evenementen, horeca belangrijk bij keuze voor natuurgebied, iets te doen hebben

ontdekken. Vooral voor de avontuurzoeker en inzichtzoeker interessant. • Programmering: het programmeren van multidisciplinaire activiteiten vergroten de kans om de plezierzoeker en de toevallige bezoeker op een laagdrempelige manier kennis te laten maken met het Romeinse verleden. Denk hierbij aan podiumkunsten, theater, workshops, evenementen etc. Specialistische rondleidingen zijn juist weer interessant voor de inzichtzoeker. • Spel en avontuur: de Romeinen hebben iets groots en mythisch. Het was een vindingrijk volk, vol ontdekkingsdrift. Op deze plek kunnen de kinderen van de avontuurzoeker veilig op onderzoek uit. Wat leeft hier? Hoe was het om als Romein hier te leven? Wat zit er allemaal verborgen? En wat kan ik zelf allemaal bedenken en ontdekken?

• Inzichtzoeker: interesse in cultuur, archeologie en musea, uitkijkpunten, fotografie, bebording/informatievoorziening In bijlage 1 staan kaarten met inzichten in de leefstijlverdeling rondom het Kops Plateau, gevolgd door fiches met kenmerken van de individuele doelgroepen, inclusief referentiebeelden als uitgangspunt voor de belevingselementen van het concept. Deze drie doelgroepen zijn in lijn met het Masterplan Romeins Verleden, het toerisme en recreatiebeleid van Nijmegen en de doelgroepenanalyse ‘Beleefbaar maken Romeins Verleden regio Arnhem-Nijmegen’ (2023).

2.2.3 Aanknopingspunten beleid cultuur en erfgoed De Romeinen zijn één van de identiteitsdragers van de lokale cultuurhistorie. De gemeente zorgt dan ook goed voor de bescherming en instandhouding van het erfgoed. De gemeente ziet toe op versterking en behoud door ontwikkeling. In de Omgevingswet wordt erfgoed aangemerkt als kwaliteitsdrager voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, waardoor erfgoed duurzaam wordt ingepast in de omgeving. Naast ruimtelijke ontwikkelingen kent Nijmegen vele instellingen die de cultuurhistorie presenteren en toegankelijk maken. De instellingen uit deze zogenaamde basisinfrastructuur kunnen in een later stadium bijdragen aan de concrete uitwerking van het Kops Plateau.

Op basis van de drie leefstijlprofielen gaan we in het concept uit van: • Padenstructuur met ‘hiërarchie’: ‘wilde’ paadjes, grasveldjes, halfverharde paden en toegankelijke hoofdpaden • Materiaalgebruik: natuurlijke materialen, Romeinse basis • Uitkijktoren(s) vallen bij alle doelgroepen in de smaak: o strategisch inzicht en verwijzingen naar de Limes passen goed bij de interesse van de avontuurzoeker en inzichtzoeker. o De aanwezigheid van een toren die het vooral leuk maakt om te beklimmen zorgt voor een ‘toevallige’ ontmoeting tussen de plezierzoeker en het Romeins verleden. • Ruimte voor kunst: de fysieke sporen van de Romeinen zijn er niet meer, maar er zijn genoeg scherven en resten gevonden om terug te laten komen op deze bijzondere plek. Plek voor replica’s, verwijzingen, fresco-achtige beeldverhalen en uitnodigingen om het verleden te

De Nijmeegse Erfdgoedstrategie (2020) kent drie opgaven, die allen in meer of mindere mate raken aan het Kops Plateau: • Betere instandhouding en bescherming • Krachtiger publieksbereik (door professionalisering, regie en samenwerking) • Inzet op positionering als oudste stad

24

2.2.4 Aanknopingspunten toerisme en recreatie Naast het zichtbaar en beleefbaar maken van het Romeins verleden liggen er vanuit toerisme- en recreatiebeleid ook wensen om: • De Via Romana aan te passen waardoor het Kops Plateau volwaardig deel uit maakt van deze regionale route en wordt aangesloten op het fietsknooppuntennetwerk • Creatieve denkers uit de stad en de buurt betrekken voor maatschappelijke kruisbestuiving • Uitlichten van de UNESCO-status • Kansen voor productontwikkeling en arrangementen in de regio • Mogelijkheden onderzoeken voor passende horeca-concepten (pop-up concepten, verblijf, kiosk/terras etc.)

waar mogelijk betrekken we kunstenaars en de high tech sector bij nieuwe ontwikkelingen in het park. • Ontsluiering vs. mysterie: een belangrijk thema in het Nijmeegse brand book voor het Romeins verleden en passend bij het Kops Plateau. Wie leefden hier in de Romeinse tijd? En wie leven hier nu, samen met jou? Onder de grond en boven de grond? Wat zien we en wat kunnen we ons verbeelden? Wat kunnen we ontdekken? Mystiek en nieuwsgierigheid komen hier samen. • Strijdbaar Nijmegen: van Romeinse legioenen tot het activistische karakter van de 20e en 21e eeuw; Nijmegen is altijd een plek geweest waar mensen zich niet zomaar gewonnen gaven. Illustrerend is de bomenrij die aangeplant is door bewoners op de locatie van het voormalige praetorium als protest tegen woningbouwplannen. Dit karakter en deze groene vorm van protest nemen we mee in de ontwikkeling van het concept.

2.2.5 Gezonde leefomgeving mens en dier Het park blijft een aantrekkelijk groengebied voor de buurt. Met oog op bevolkingsgroei en klimaatverandering is voldoende ruimte voor groene recreatie steeds belangrijker. Het park moet breed toegankelijk zijn. Daarnaast is het Kops Plateau een belangrijk gebied voor vele diersoorten, die het ecosysteem in werking houden en draagt het bij aan een robuust natuurnetwerk.

Dit element komt voornamelijk terug in de informatievoorziening, maar komt ook terug in de uitnodiging om te ontdekken, te durven en op avontuur te gaan.

2.3 Thematische uitgangspunten Het concept sluit aan op verschillende thema’s waar de stad zich al mee profileert. De nieuwe plek moet immers passen bij de identiteit van de stad. We houden daarom rekening met de volgende thema’s: • Old city, young vibe: de stadsslogan van Nijmegen, passend bij het karakter van de inwoners. In het concept werken we volgens oude structuren, materialen en gebruiken we historische kennis bij het ontwikkelen van nieuwe functies en attracties. Aantrekkelijk voor de avontuurzoeker, plezierzoeker en inzichtzoeker - van alle leeftijden en

25

2.4 Conclusie: kansen en knelpunten huidige situatie In tabel 1 staan de belangrijkste verbeterpunten: Verbeterpunt Kops Plateau

Voorgestelde maatregel

Romeins verleden niet zichtbaar

Belevingselementen toevoegen: architectuur, landschap, vondsten, kunst, spel en educatie

Doelsoorten niet zichtbaar

Belevingselementen toevoegen: spel, educatie en bewustwording

‘Saai’ park

Verbetering landschappelijke structuur, toevoegen beleving en programmering

Geen duidelijke ingangen

Entreepoorten ontwikkelen aan verschillende zijden, markering UNESCO Kops Plateau

Privé-eigendommen in en om het park

In gesprek gaan met particuliere eigenaren over het doortrekken van Romeinse beleving rondom het park

Limes ontwikkelingen versnipperd

Verwijzingen naar overig Romeins en Limes-erfgoed

Geen (thematische) aansluiting routes

Verleggen Via Romana en paden vanuit het park aansluiten op routestructuren

Te weinig gebruik maken van strategische ligging en uitzichtpunten

Toevoegen extra uitkijkpunt(en) met oog voor privacy particuliere gronden noordzijde

Gebrek aan voorzieningen

Betere fietsenstallingen, mogelijk een ondergeschikte horecaplaats, half-verharde paden

Identiteit van het park bestaat vrijwel niet

Participatietraject met gebruikers en ‘local heroes’

2.5 Schematische vertaling uitgangspunten Op de volgende pagina zijn alle landschappelijke uitgangspunten en maatregelen weergegeven in een schematische visie voor het gebied.

26

Figuur 17: schematisch concept Kops Plateau

27

3 Visie en concept

3. Concept 28 Beleefbaar Romeins Verleden met ruimte voor mens en dier

3.1 Het concept: Romeins landschapspark Het voorliggende concept is een beleefbaar landschapspark met variatie in natuurbeleving en Romeinse elementen. Open grasvelden, opgaand groen en stroken van dichte bebossing dragen bij aan de landschappelijke beleving. Ook zien we kansen om de structuur van het park te verbeteren door van de losse zones (wei, voetbalveld, volkstuinen, parkdeel) één geheel te maken. Het Kops Plateau wordt een landschapspark voor verschillende gebruikers (Avontuurzoeker, Plezierzoeker en Inzichtzoeker) in Nijmegen en voor de directe omgeving. Bij het verbeteren van het Kops Plateau gaan we uit van drie themalagen met specifieke functies en programma die aansluiten op de wensen van de verschillende gebruikers. De verschillende themalagen worden in paragraaf 3.2 t/m 3.4 verder toegelicht. Figuur 18: schematische structuur paden en poorten in de Romeinse tijd

3.1.1 Entreepoorten Door het park duidelijk af te bakenen en duidelijke entrees naar het park te maken wordt het park een sterker geheel en een bestemming op zich. Ook zal het voor voorbijgangers nog verleidelijker worden om een keer in het park te komen kijken door afgebakende entrees. Op dit moment is het gele hek, een symbool van de Marggraff Stichting het enige element dat fungeert als entree. Bij het ontwikkelen van entreepoorten moet ruimte zijn voor thematische duiding en bewegwijzering.

natuurlijke zonering. Ook biedt het aanpassen van de paden kansen voor het toegankelijker maken van het park. Het is hierbij niet de bedoeling om alles te veranderen, er moet ruimte blijven voor de avontuurlijke paden waar het park nu al deels uit bestaat. Verschillende maten van verharding geven hiërarchie in de paden aan. Hoofdpaden zijn half-verhard, aantakkingen daarop bijvoorbeeld in de vorm van vlonderpaden en struinpaadjes. Op plaatsen met kleine modderpaadjes komen automatisch minder mensen af. De plezierzoeker zal deze paden bijvoorbeeld sneller links later liggen. En de inzichtzoeker zal misschien minder snel afgaan op de gebieden waar meer reuring is. De natuur is hierin bepalend. Groene elementen kunnen ook goed meegaan in de zonering en bewegwijzering. Bepaalde boomsoorten (kleiner, groter) kunnen voor natuurlijke geleiding zorgen. Soorten die in de Romeinse tijd al voorkwamen of door de Romeinen zijn meegenomen, geven extra cachet aan het Romeinse verhaal.

Bij de entreepoorten moeten ook meer voorzieningen komen voor fietsers. Minimaal een fatsoenlijke stalling, rekening houdend met materiaalgebruik en ecologie, maar wellicht ook een oplaadpunt voor ebikes en elektrische bakfietsen. 3.1.2 Padenstructuur en zonering Om teveel verstoring te voorkomen passen we een zonering van reuringruis-rust toe. Hiërarchie toevoegen in de padenstructuur kan zorgen voor een prettigere beleving van het park en zorgt tegelijkertijd voor een

29

3.1.3 Functies en programmering We schreven eerder al hoe belangrijk activiteiten en programmering zijn bij het creëren van een fijne, openbare plek. Nóg belangrijker is misschien wel het structureel organiseren van de plek. Fysieke elementen ondersteunen activiteiten en programmering. Activiteiten, programmering en kruisbestuiving tussen de verschillende gebruikersgroepen ontstaan niet vanzelf. Er zijn aanjagers nodig vanuit de buurt, faciliterende rol vanuit de gemeente (o.a. kennis, capaciteit, vergunningen), investeringen om een basisstructuur op te zetten en lokale helden die lokale partijen aan elkaar verbindt om gezamenlijk activiteiten op de locatie te ondernemen. Wie zorgt ervoor dat IVN een rondleiding geeft? Wie zorgt ervoor dat er een schermtoernooitje plaatsvindt? Wie zorgt ervoor dat lokale boeren hier wekelijks hun versdozen kunnen afleveren?

aanknopingspunten vanuit de Romeinse architectuur om in de gebouwde omgeving de historie van de plek te verbinden met de ecologische waarde van nu.

Voorbeeld: langs de paden ontstaat straks ruimte voor diverse plekken met programma's voor verschillende doelgroepen. Stilteplekken bieden ontspanning, grotere open plekken zijn geschikt voor picknicks of kleinschalige evenementen, zoals het Romeinen Festival of zomeroptredens van lokale muzikanten. Multifunctionele sport- en speelvoorzieningen zijn beschikbaar voor de buurtbewoners en dienen tevens als uitbreiding van het schoolplein, zodat kinderen tijdens hun pauzes van het park gebruik kunnen maken. Bankjes worden geplaatst bij de verschillende activiteiten zodat het ook leuk wordt om naar te kijken.

3.1.5 Beleving en ervaring Maar hoe beleef je de Romeinse sfeer op een plek waar helemaal niets lijkt op een historische plek? Beleven is waarnemen, erváren is waarnemen met betekenis. Ervaringen kunnen multisensorisch zijn, denk aan interactieve tentoonstellingen met geluid, beeld en geur, maar in de context van het Kops Plateau kan het aanzetten tot verbeelden misschien al genoeg zijn voor sommige doelgroepen (inzichtzoeker, avontuurzoeker). Andere doelgroepen (plezierzoeker met name) hebben meer ‘vermaak’ nodig. Zij gaan niet op zoek naar details over het verleden, maar zij zijn juist gebaat bij een ‘toevallige ontmoeting’ met de Romeinen. Met andere woorden: zij hebben meer nodig voor een waardevolle ervaring. De uitkijktoren in het concept verbindt alle doelgroepen en alle themalagen. De toren moet simpelweg ‘leuk’ zijn om te beklimmen en niet alleen een weg naar boven zijn. De toren moet multifunctioneel zijn: een plek die zó waardvol is, dat alle bezoekers hier een kijkje willen nemen. Het is tegelijk een goede kans om nestgelegenheid voor vogels, sportfaciliteiten en een icoon van de buurt te ontwikkelen. En met bovenop creatieve verwijzingen naar de regio en betekenis van de plek (misschien wel een hydraulisch ronddraaiend platform?).

3.1.4 Horecafunctie: passend of niet? Op het Kops Plateau zijn momenteel geen gebouwde voorzieningen aanwezig. Het is denkbaar om een bescheiden paviljoen toe te voegen dat een aangename bestemming kan zijn na een mooie wandeling door het park. Deze plek kan tevens dienen als informatiepunt voor het UNESCOerfgoed. Bij het toevoegen van een nieuw gebouw is het belangrijk om zoveel mogelijk natuurinclusief te bouwen, zodat het paviljoen in harmonie met de natuurlijke waarde van het gebied bestaat. Er zijn vele

Immersive experiences zijn de komende jaren niet meer weg te denken in het vrijetijdsumfeld. Van museumbezoek naar Fabrique des Lumières en van bowlen naar VR-gamehallen: we dompelen ons steeds meer onder in andere werelden. Dat biedt ook kansen voor de Romeinen. Augmented reality kan helpen om een voorstelling te maken van de duizenden soldaten die hier ooit rondgelopen hebben. Dat hoeft niet altijd op een telefoon of met ingewikkelde apparaten, maar kan ook door middel van geluidspalen, reagerende panelen en andere ingrepen in de fysieke

30

• Interactieve informatiepanelen en spelelementen • Online zichtbaarheid Kops Plateau • Afstemming met marketingorganisaties

omgeving die je kennis laten maken met een andere wereld, zoals die van de Romeinen of van onze bodembewoners.

Informatievoorziening verschilt per doelgroep. De plezierzoeker moet bijna toevallig in aanraking komen met de Romeinen. Fysieke informatievoorziening moet voorzien worden van een interactieve component. Subtiele bordjes zijn aan de plezierzoeker niet besteed. Geclusterde informatievoorziening kan helpen, bijvoorbeeld bij entreepoorten. Spelelementen zoals een speurtocht of leuke speeltoestellen passen goed bij de plezierzoeker en evenementen nog meer. Deze doelgroep heeft over het algemeen weinig interesse in de verschillende data, tijden en andere details. Storytelling werkt voor deze doelgroep het beste, evenals een themaroute. Daarnaast kan de status van UNESCO helpen bij het bereiken van deze doelgroep. Voorbeeld: het ontwikkelen van “periscopen” die de grond in gaan en waaraan gedraaid kan worden. Draait de bezoeker het kijkvenster naar links, dan ziet deze persoon wat er op deze plek stond in de Romeinse tijd. Draait de bezoeker naar rechts, ziet deze bezoeker wat er op dit moment allemaal in de grond leeft.

Figuur 19: voorbeeld doelgroepen in relatie tot het landschap

3.1.6 Informatievoorziening en bewegwijzering Publieksbereik zonder fatsoenlijke informatievoorziening en bewegwijzering is gedoemd te mislukken. Op dit moment refereren enkele informatiepanelen in de wijk naar het Romeinse verleden. Op het Kops Plateau is er niks te merken. Er is vanaf de weg ook geen bijzondere reden om het Kops Plateau te bezoeken. Naast het toevoegen van allerlei belevingselementen moet ook de informatievoorziening op orde zijn. Hierbij moet o.a. gedacht worden aan: • UNESCO aanduiding binnen én buiten het park, in samenhang met de overige (Gelderse) UNESCO-locaties • Duidelijke route-markeringen en verwijzingen

De inzichtzoeker is juist actief op zoek naar informatie en bijzondere plekken, dus de mate van informatie kan voor deze groep subtieler. Voor deze doelgroep en voor de avontuurzoeker is het verwijzen naar andere vindplaatsen in de regio zeer interessant. De avontuurzoeker laat zich daarnaast graag verwonderen en zit qua informatievoorziening eigenlijk tussen de twee doelgroepen in. Kabouterpaden en speelnatuur kunnen passen voor de kleinsten, voor de oudere avontuurzoekers zijn (tijdelijke) kunstobjecten aantrekkelijk. Vraagstelling of nét een andere tone of voice passen goed bij de avontuurzoeker.

31

Themalaag I: Beleefbaar Romeins Verleden 32

manier de geschiedenis beleefbaar te maken voor bezoekers. We gaan hierbij niet uit van nabouwen, maar van een frisse interpretatie van de oude structuren.

3.2 Themalaag I: Beleefbaar Romeins Verleden De eerste themalaag omvat meteen de aanleiding van de conceptontwikkeling voor het Kops Plateau: het Romeinse verleden op deze locatie zichtbaar, beleefbaar en toegankelijk te maken voor het publiek.

Voorbeelden: • In de Romeinse tijd kruisten twee hoofdwegen het Kops Plateau. Het letterlijk terughalen van dit ‘hoofdkruis’ maar de reuring op de oude wegen kan ook symbolisch worden teruggebracht door middel van lichtkunst of andere technieken.

Op de visiekaart op de vorige pagina zijn 5 ingrepen ingetekend. Op volgorde van links naar rechts worden ze hieronder toegelicht. 3.2.1 Principes uit de Romeinse architectuur toepassen De opbouw van de commandantswoning is op de tekening gebruikt om een soort atrium aan te leggen, met een stukje groen in het midden. Dergelijke principes voorzien we van uitleg en waar mogelijk moderne technieken om het oude praetorium te kunnen laten zien. Wat betreft beplanting in het midden voor schaduw en ecologische waarde, heeft een boom die de Romeinen naar de regio hebben gebracht de voorkeur (bijvoorbeeld een kastanje).

• De grachten zijn niet meer terug te vinden in het huidige landschap. Maar met de huidige waterbergingsvraagstukken is kansrijk om bijvoorbeeld met wadi’s of andere technieken beleving te combineren met praktische oplossingen. De grachten kunnen ook aangegrepen worden om een waterspeeltoestel te ontwikkelen dat ook verwijst naar het verderop gelegen voormalige aquaduct.

3.2.2 Tentoonstellen van (regionale) vondsten Door het park heen, maar voornamelijk langs de hoofdpaden, maar ook op onverwachte plekken, komt ruimte om vondsten op bijvoorbeeld een zuil, een oude boom of in de grond tentoon te stellen. De vele vondsten uit de gehele regio kunnen mogelijk ook hergebruikt worden in combinatie met een speurtocht door het park voor kinderen, waarbij de vondsten gelinkt worden aan de verschillende plekken van de Limes. 3.2.3 Historische structuur laten herbeleven Tijdens de archeologische opgravingen is het verleden van het Kops Plateau in kaart gebracht, en zijn er bijzondere vondsten naar het museum verplaatst. Nu zijn de opgravingen weer afgedekt en verstopt onder de grond. Met de nieuwe ingrepen in het park willen we de verstopte wereld zichtbaar maken. Hierbij zijn vooral de padenstructuur, de commandantswoning en de grachten kansrijk om op een moderne

Figuur 20: schema structuur oude grachten, romeinse wegen en bebouwing

33

Nieuwe ingrepen kunnen ook goed samen gaan met andere functies zoals verblijven of het versterken van de biodiversiteit.

3.2.5 Verbinding en infra: connectie zoeken met gebied buiten Kops De Romeinen verbonden met hun strakke netwerk van wegen alle belangrijke plaatsen aan elkaar. Het Kops Plateau was ooit met een hoofdweg verbonden aan de stad, nu is het eerder verstopt in de rustige woonwijk. We zien kansen om het Kops Plateau beter te verbinding met het lagergelegen water en met de buurt. Met name de groenstrook die het Kops Plateau aan de zuidzijde verbindt met de Bergendalseweg zou bijvoorbeeld meer bij het Romeinse verhaal betrokken kunnen worden.

3.2.4 Uitkijkpunten en zichtlijnen De Romeinen vestigden zich op deze locatie vanuit een voornamelijk strategische reden: verdedigen, uitzicht en overzicht. Het zicht zoals de Romeinen dit hadden wordt nu (op één locatie na) geblokkeerd door bomen. Het huidige uitzichtpunt is op dit moment één van de meest aantrekkelijke locaties van het park. Uitzicht en zichtlijnen bieden veel kansen voor Romeinse beleving voor de drie doelgroepen. Informatievoorziening toevoegen op deze locatie en het ontwikkelen van een extra (multifunctioneel) uitkijkpunt zien we als belangrijkste ingrepen om de beleefbaarheid te vergroten.

De ontwikkelingen op het Kops Plateau sluiten aan bij de grotere ontwikkelingen om de Limes en het Romeins verleden beter op de kaart te zetten. Op het moment zijn er enkele wandelroutes die over het Kops Plateau lopen, er is de wens om dit uit te breiden.

Vanaf het uitzichtpunt hebben bezoekers zicht op de omgeving, een uitgelezen kans om hier een connectie te maken met andere Romeinse locaties uit de omgeving, bijvoorbeeld door op de top te verwijzen naar andere UNESCO-locaties in de regio.

Nu is het Kops Plateau alleen vanaf de zuidzijde toegankelijk. Door aan de noordzijde een toegang toe te voegen vergroot je de zichtbaarheid van het Kops Plateau. Ook kan op deze manier de relatie met het water (Romeinse haven) uitgelicht worden en wellicht in de toekomst verder ontwikkeld worden.

Figuur 21: schema strategische uitkijkpunten en zichtlijnen

Figuur 22: schema ontsluiting nieuwe situatie

34

3.2.6

Referentiebeelden verbeelding Romeins Verleden

35

Themalaag II: Natuur en ecologie 36

omliggende groen waardoor het leefgebied van sommige soorten op een veilige manier vergroot wordt.

3.3 Themalaag II: Natuur en ecologie Hoewel het Kops Plateau voor de Romeinen van groot strategisch belang was, is het Kops Plateau nu eigenlijk van groter belang voor de dieren en soorten die er voorkomen. Het park maakt deel uit van het Gelders Natuurnetwerk, de gemeentelijke hoofdgroenstructuur en heeft ook een groene functie in een woonwijk. Het park heeft vele natuurlijke kwaliteiten, waar door vele dieren gebruik van wordt gemaakt. Zo zijn er rustige verborgen plekken in de boszone en is er veel opgaand groen. Het uitgangspunt is om deze natuurwaarden te behouden en te versterken.

3.3.3 Waardevolle bomen De bestaande ‘waardevolle bomen’ (zie 1.3.4) moeten hun plek behouden. Ze zijn niet alleen van esthetisch belang, maar zijn ook belangrijk voor diersoorten in het gebied.

Op de visiekaart zijn wederom 5 ingrepen ingetekend. Van links naar rechts worden ze toegelicht in de volgende paragrafen. 3.3.1 Natuureducatie De ingrepen in het landschap, de bewegwijzering, beleefbaarheid en informatievoorziening bieden ook kansen voor natuureducatie. Stel je eens voor dat je de houten uitkijktoren beklimt en onderweg allerlei dieren tegenkomt die – net als jij – gebruik maken van het Kops Plateau? Of welke bomen hier al voorkwamen in de tijd van de Romeinen of zelfs nog daarvoor? De tijdreis begint onderaan de trap en eindigt bij het ‘nu’, waar je uitkijkt over de fraaie Ooijpolder, maar ook over de drukke stad en misschien zelfs wel, daar ergens in de verte, Castellum Meinerswijk in Arnhem.

Figuur 23: locaties waardevolle bomen huidige situatie

3.3.4 Natuurinclusief bouwen Bij alle ingrepen die worden gedaan wordt er rekening gehouden met de planten en dieren in het gebied. Door slimme keuzes te maken kunnen nieuwe ingrepen een positief effect hebben op het niet menselijk leven. Natuurinclusief bouwen is een voorwaarde bij het ontwikkelen van bebouwing, speeltoestellen, paden en andere ruimtelijke elementen. Ook hier gebruiken we als voorbeeld de uitkijktoren: we kunnen kiezen voor een stalen constructie met een abseilvoorziening, maar we kunnen er ook voor kiezen om zodanig te bouwen dat andere diersoorten het bouwwerk ook kunnen gebruiken. Denk aan vogelhuisjes, stukken dood hout voor spechten, diverse mossen en gaten voor insecten (zie afbeelding op vorige pagina). Bij het ontwerp van een natuurinclusieve toren wordt ook weer

3.3.2 Verbonden groene stapstenen Het Kops Plateau fungeert ook als verbindingszone tussen stedelijk gebied en wat meer bosrijkgebied richting Berg en Dal. Door de verschillende landschapstypen en water- en bodemstructuur is het mogelijk een divers groengebied te ontwikkelingen waarin plek wordt gemaakt voor kleine eilandjes (‘stepping stones’) waar insecten en andere dieren zich thuisvoelen. Faunapassages kunnen het gebied beter verbinden met het