Bomenplan Nijmegen 2021

Bomenplan Nijmegen

Project:

Bomenplan Nijmegen

Auteur:

I. Cockx, A. Klinkspoor, PLANTERRA

Opdrachtgever:

T. van der Hulst, Gemeente Nijmegen

Datum:

juni 2021

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 2 van 67

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ........................................................................................................... 4

2.

Waarden van bomen en het huidige bomenbestand ......................................... 8

3.

Ambities en doelen voor de Nijmeegse bomen ................................................... 10

4.

Hoofdboomstructuur en bijzondere bomen ....................................................... 15

5.

Kwaliteit en kwantiteit: aanplant ...................................................................... 21

6.

Kwaliteit en kwantiteit: beheer en onderhoud ................................................... 26

7.

Kwaliteit en kwantiteit: boombescherming ....................................................... 29

Bijlage 1. Evaluatie en context ................................................................................ 38 Bijlage 2. Hoofdbomenstructuur .............................................................................. 47 Bijlage 3. Beoordelingskader kap ............................................................................. 51 Bijlage 4. Begrippenlijst .......................................................................................... 63 Bijlage 5. Belangrijkste inbreng klankbordgroep en verwerking .................................. 65

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 3 van 67

1. Inleiding We willen een economisch veerkrachtige, sociale en gezonde, aantrekkelijke en duurzame stad zijn. Dit hebben we uitgesproken in de omgevingsvisie 2020-2040 Nijmegen Stad in Beweging. Een belangrijk onderdeel voor groen en bomen in die visie is ruimtelijke keuze voor De groene en gezonde stad. Bomen dragen in sterke mate en op verschillende manieren bij aan verschillende opgaven uit de omgevingsvisie, maar toch zeker aan een groene en gezonde stad. Terecht noemen wij onze bomen in onze stad al jaren ons ‘groene kapitaal’. Mede door de bomen en het groene uiterlijk ontvingen wij in 2018 de titel European Green Capital. Dit bomenplan vormt de nadere uitwerking van de omgevingsvisie en laat zien hoe wij zorgvuldig omgaan met dit groene kapitaal.

1.1 Aanleiding: een nieuw bomenplan Dit bomenplan vervangt ons laatste bomenbeleid Handboek Stadsbomen: het Groene Kapitaal van Nijmegen uit 2009. Sindsdien is er veel veranderd. De stad is hard gegroeid en zal dat de komende decennia blijven doen. Door deze en andere ontwikkelingen in en rond de stad neemt de druk op het openbare groen en de bestaande bomen toe en wordt ruimte voor nieuwe bomen meer beperkt. Thema’s als biodiversiteit, klimaatadaptatie, waterberging en een gezonde buitenruimte worden voor de stad en onze inwoners steeds belangrijker. We merken dit aan de feedback van bewoners, bedrijven en belangenverenigingen. We zien ook hoe het klimaat verandert en wat voor effect het heeft op de stad. Daarom zien we ook de noodzaak om bij te dragen aan het nationaal klimaatakkoord en aan klimaatadaptatie in de stad. Bomen zijn namelijk onmisbaar in het verbeteren van de leef- en omgevingskwaliteit van onze buitenruimte. De praktijk loopt tegen deze veranderingen en reeds veranderende inzichten aan. Het kappen van bomen is steeds minder vanzelfsprekend. Dat vraagt om een betere bescherming van bomen. Daarnaast is gebleken dat de regels rondom de kapvergunning complex waren en ze niet meer aan sloten bij de huidige vraagstukken en aandachtsgebieden. Het groen en de bomen in onze stad vragen daarom om nieuwe handvatten.

Om nog zorgvuldiger te kunnen handelen en gebaseerd op de juiste waarden. De gemeenteraad heeft met het aannemen van het initiatiefvoorstel Niet bomen, maar planten opdracht gegeven om het handboek Stadsbomen te actualiseren met oog voor de huidige inzichten en omstandigheden. Voor u ligt het resultaat; het Bomenplan Nijmegen. Alle maatregelen die uit dit bomenplan voortvloeien zijn opgenomen in de Uitvoeringsagenda Bomen. Deze agenda is onlosmakelijk verbonden aan het Bomenplan Nijmegen.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 4 van 67

1.2 Afbakening, doelstelling, relatie omgevingsvisie en totstandkoming Afbakening Dit bomenplan is relevant voor iedereen die zich in gemeente Nijmegen bezighoudt met bomen of die bomen bezit. Het plan richt zich vooral op behoud en ontwikkeling van bomen in de openbare ruimte, maar doet ook uitspraken over de omgang en bescherming van bomen in privaat bezit. Denk hierbij aan bomen in parken, lanen en straten, maar ook aan bomen in tuinen en op andere particuliere terreinen. Doelstelling Dit bomenplan heeft verschillende doelstellingen. We willen: • • • •

Gezonde bomen die we zo lang mogelijk behouden bomenkap zoveel mogelijk vermijden Aanplant van bomen zoveel mogelijk stimuleren Dat de belangrijkste bomen in de stad een groene beschermde verbindende structuur vormen

Hiermee verankeren we het initiatiefraadsvoorstel Niet bomen, maar planten (2020) en geven we uitwerking aan de omgevingsvisie 2020-2040 Nijmegen Stad in Beweging. Het bomenplan actualiseert en vervangt daarmee Handboek Stadsbomen (2009). Dit bomenplan legt beleidskeuzes vast en laat zien welke afwegingen we rondom bestaande en nieuwe bomen maken: • • • • • •

We leggen vast wat hierin onze rol als gemeente is en bepalen hoe wij willen dat wijzelf en andere partijen in de stad met bomen omgaan. We geven aan hoe we keuzes maken bij nieuwbouw, inrichting- en vervangingsopgaven van de buitenruimte waar bomen onderdeel van zijn. We beschrijven hoe we zorgvuldig omgaan met het behoud, kappen, maar ook met het compenseren van gekapte bomen. We geven richting aan communicatie, het betrekken van de stad, en educatie met betrekking tot bomen. We stellen onszelf als doel de voortgang en de beleidsregels uit dit bomenplan te evalueren. Voor de uitwerking van de maatregelen die voorkomen uit dit bomenplan stellen we een uitvoeringsagenda vast.

Relatie met de omgevingsvisie Dit bomenplan geeft invulling aan de omgevingsvisie ‘Nijmegen Stad in beweging’. De omgevingsvisie is het inhoudelijke vertrekpunt voor beleidsvorming op het vlak van bomen. Het geeft een kader waarbinnen de ontwikkelingen op het vlak van bomen en groen door het college kan worden uitgewerkt. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 5 van 67

Specifiek werkt dit bomenplan het onderdeel voor de Ruimtelijke keuze voor de Groene en gezonde stad voor bomen uit. We geven in dit plan invulling aan onze ambities, de opgaven en ruimtelijke keuzes op het vlak van bomen. We geven richting aan een integrale ontwikkeling van de verschillende belangen en waarden die bomen voor de stad Nijmegen vertegenwoordigen, waaronder het behoud van bomen en het versterken van de boomstructuur. Een van de belangrijkste ruimtelijke pijlers in het bomenplan en een nadere invulling van de hoofdgroenstructuur.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 6 van 67

Verder heeft dit plan sterke verbindingen met de uitwerking van de opgaven rondom natuurontwikkeling en biodiversiteit in de stad (groene corridors en natuurparels) en klimaatadaptatie (hittestress in stenige wijken en waterberging). We verbinden in dit bomenplan bomen ook aan een prettige en aantrekkelijke woonomgeving (statige lanen en kwalitatief goede en groene openbare ruimte) als invulling van de Ruimtelijke keuze voor Toekomstbestendige wijken. Verbindingen tussen de verschillende thema’s komen hiermee tot stand. Soms zijn meer en gezondere bomen daarbij het doel, soms zijn bomen het middel. Maatschappelijke ontwikkelingen en het gedateerde vigerende beleid (2009) vragen ook om nieuwe regels vanuit de Omgevingswet en in de toekomst in het omgevingsplan. In het toekomstige omgevingsplan worden alle nieuwe regels samengebracht. Denk hierbij aan het herzien van de regels voor het kappen (en compenseren) van bomen en de groei van 1% op het gemeentelijk areaal bomen in de stad. Waar het bomenplan leidt tot uitwerking van nieuwe regels is vaststelling door de gemeenteraad nodig. In de aan dit plan verbonden uitvoeringsagenda wordt daarom bij de verschillende maatregelen aangegeven hoe de vaststelling dient te verlopen. Totstandkoming Dit bomenplan is tot stand gekomen in samenspraak met verschillende afdelingen binnen de gemeente Nijmegen.

Daarnaast zijn externe organisaties en deskundigen op het gebied van bomen, groen en natuur zoals IVN Rijk van Nijmegen, Natuur en Milieu Gelderland, de Binnenstadmanager en externe boomspecialisten en -verzorgers als adviseurs betrokken via een klankbordgroep. Hun belangrijkste input en de verwerking is terug te vinden in bijlage 5.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 7 van 67

2. Waarden van bomen en het huidige bomenbestand Bomen zijn het groene kapitaal van Nijmegen. Ze hebben vele waarden. We staan stil bij de verschillende waarden en hoe het met het huidige bomenbestand omgaat.

2.1 De vele waarden van bomen voor Nijmegen Bomen dragen bij aan een aantrekkelijk leefklimaat en het groene uiterlijk van Nijmegen. Ze vormen het karakter van de stad met hun esthetische kwaliteiten en geven een knipoog naar het rijke Nijmeegse verleden. Bomen dragen bij aan het welbevinden en de mentale gezondheid van bewoners. Ze nodigen uit om te bewegen, te fietsen, wandelen en spelen in het groen. Bomen dragen ook bij aan een betere leefomgeving door seizoenen en natuur in de stad beleefbaar te maken. Bomen zorgen voor betere luchtkwaliteit door CO2 op te slaan en fijnstof af te vangen, helpen de opwarming van de stad tegen te gaan en dragen bij aan een klimaatadaptief Nijmegen door schaduwvorming en de opvang van regenwater. Ze verbeteren biodiversiteit en de leefomgeving van Flora en Fauna en vertegenwoordigen daarnaast nog een economische waarde. Groen en bomen zijn levende organismen: Ze groeien en bloeien, kunnen ziek worden en sterven. Voldoende aandacht en middelen zijn noodzakelijk voor gezond behoud en uitbreiding van ons groene kapitaal. We investeren daarom in bomen waardoor ze gezond oud kunnen worden. Tijdens hun lange leven geven ze zo hun voordelen en waarden terug aan de omgeving.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 8 van 67

2.2 Het huidige bomenbestand Sinds het Handboek Stadsbomen uit 2009 is het bomenbestand van Nijmegen uitgebreid, met als doel een gezond en toekomstbestendig bomenbestand. We hebben ingezet op vervanging en diversiteit met zichtbaar resultaat en niet zozeer op groei. Het aantal en de verscheidenheid aan soorten bomen is wel toegenomen. We hebben nu in totaal bijna 61.000 (solitaire) bomen in beheer, waarvan ruim 530 verschillende soorten en variëteiten. Naast deze solitaire bomen, beheert Nijmegen nog ca. 100 ha. aan stadsbosjes en bosgebied en ca. 63 ha. aan bosplantsoen in de stad. Ook heeft Nijmegen ca. 90 ha. aan bosgebied in gemeente Berg en Dal in eigendom dat tevens door ons beheert wordt. In de afgelopen jaren zijn de onderhoudsachterstanden ingelopen. Al zijn we natuurlijk nooit klaar. De droogte van de afgelopen zomers zorgt ervoor dat bomen het soms zwaar hebben en extra aandacht vragen. Helaas zijn er door de droogte ook meer bomen gestorven. Ook wordt het steeds drukker boven en onder de grond. Kabels, leidingen, riolering en een multifunctioneel ruimtegebruik van de buitenruimte. Dit geeft extra druk op de kwaliteit van het bomenbestand en maakt uitbreiding lastiger. Meer informatie over de bomen en het bomenbestand is te vinden in bijlage 1.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 9 van 67

3. Ambities en doelen voor de Nijmeegse bomen Bomen dragen in sterke mate bij aan de ambities en doelen die gemeente Nijmegen in haar omgevingsvisie heeft vastgesteld. Een groene en gezonde stad, beleefbare natuur, meer biodiversiteit met een groene woonomgeving en statige lanen. We zetten daarom komende jaren flink in op bomen in de stad om de gemaakte ruimtelijke keuzes in de omgevingsvisie te realiseren of te ondersteunen.

3.1 Trots van de stad: samenwerken met het groene netwerk Bomen zijn het groene kapitaal van Nijmegen en leveren een belangrijke bijdrage aan het vestigings- en verblijfsklimaat van de stad. Daar zijn we trots op. Dit willen we behouden en versterken. Dit doen we bij voorkeur samen met de stad. We willen de unieke waarden van ons groene kapitaal zichtbaar maken en uitleggen waarom het belangrijk is om onze bomen te beschermen. Dit doen we door in te zetten op samenwerking met het actieve groene netwerk in de stad, door middel van educatie en communicatie. We willen meer ruimte bieden voor initiatieven rondom bomen en (groen)belangengroepen actief betrekken bij beleidsvorming en -uitwerking. Op die manier werken we samen met de stad aan een gezonder en vitaler bomenbestand waar iedereen de vruchten van plukt, nu en in de toekomst. De manier waarop hier invulling aan gegeven wordt, staat in de bijbehorende Uitvoeringsagenda Bomen.

3.2 Groene en gezonde stad: integreren van natuur We zetten in op verdere uitwerking van het natuurinclusief bouwen in de gehele stad. Bij het afwegen van verschillende ruimtelijke belangen is groen een belangrijke bouwsteen. We willen dat het planten van bomen en aanleggen van groen op, tegen en rondom gebouwen steeds meer een vanzelfsprekendheid wordt in ontwikkelingen en projecten. Bij projectontwikkeling, renovatie van de straat of de bouw van een wijk, nemen groen en bomen vanaf de start van een project een belangrijke plek in tijdens het opstellen van ambities en kwaliteitseisen. Door natuur te integreren in en om de bebouwde omgeving, creëren we een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving voor zowel mensen als voor dieren. Hierbij gaan we uit van het behouden van bomen. Bestaande bomen worden zoveel mogelijk duurzaam ingepast en er wordt voldoende ruimte gemaakt voor nieuwe bomen zowel boven- als ondergronds. Waar bomen niet duurzaam te handhaven zijn met de gewenste kwaliteit en veiligheid, compenseren we de boomwaarden het liefst zo dicht mogelijk bij de plek waar de groene waarden verloren zijn gegaan. Waar andere functies terugtrekken zetten we in op groen. Zo blijft groen altijd in de buurt voor mens en dier.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 10 van 67

3.3 Hoofdboomstructuur: versterken, verbinden en uitbreiden Hoofdbomenstructuur We willen dat de belangrijkste bomen in de stad samen een groene beschermde verbindende structuur vormen die de stad dooraderd. We gaan daarom de eerdere hoofdboomstructuur 1 uit het Handboek Stadsbomen 2009 updaten en versterken. Uitgangspunt voor deze nieuwe hoofdboomstructuur (bijlage 2) zijn drie belangrijke waarden voor de stad, die het belang van instandhouding en uitbreiding of versterking rechtvaardigen. We richten ons op: 1. Beeldkwaliteit: lommerrijk groen en statige lanen 2. Ecologie: verbindingselementen en bevordering van biodiversiteit 3. Cultuurhistorie: historische (veld)wegen en monumentaal stadsgroen We combineren de hoofdboomstructuur met andere doelen zoals de gezonde stad, klimaatadaptatie en beleving. Netwerk in de wijken Het is echter niet voldoende om alleen in te zetten op de hoofdboomstructuur. Ook een fijnmazig netwerk van bomen op wijkniveau is van groot belang: het vormt de routes om te bewegen, te wandelen en te fietsen in de wijk. Het maakt een buurt gezond, aantrekkelijk en leefbaar. Het voorkomt hitte-eilanden dichtbij huis en maakt de stad, juist in de wijken, klimaatadaptief. De hoofdboomstructuur vormt samen met het groen in de wijken, de totale groenstructuur van de stad Nijmegen.

Welke uitgangspunten we voor de hoofdboomstructuur en in de wijken hanteren is uitgewerkt in hoofdstuk 4.

3.4 Investeren in bomen: kwaliteit en kwantiteit We willen een bestendig, gezond en divers bomenareaal. Gezonde bomen bij de aanplant, die zich vrijuit kunnen ontwikkelen en gezond oud kunnen worden. Daarnaast willen we het aantal stenige wijken verminderen en zorgen voor meer bomen en groen op de plekken waar dat het hardste nodig is. We investeren daarom zowel in de kwantiteit (extra bomen in de stad) als in de kwaliteit van de bomen.

1

De hoofdbomenstructuur is een groen netwerk van bomen (lijnen en vlakken) met belangrijke waarden voor mens en dier op stedelijk niveau. In het netwerk zijn de belangrijkste wegen en parken opgenomen. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 11 van 67

Kwaliteit: gezonde bomen We kiezen voor kwalitatief goede jonge bomen (uitgangsmateriaal) en de juiste boomsoort op de juiste plek. We gaan uit van correcte aanleg en creëren goede plantplaatsen en de juiste plantomstandigheden met daarbij zorgvuldig toezicht en beheer. Groei en kwaliteit van de bomen zien we op termijn terug in meer en gezondere (oude) bomen, meer waarde voor de omgeving, een afname van het aantal stenige wijken en een groter gezamenlijk kroonoppervlak van alle bomen in de stad. We willen een groeiend aantal waardevolle en monumentale bomen, want zij vormen de trots van ons bomenbestand, tonen de historie van de stad aan en vertegenwoordigen de meeste waarde voor de omgeving. Deze bomen verdienen daarom extra zorg en aandacht. We beschermen onze bomen zo goed mogelijk tegen risico’s en druk van buitenaf, zowel onder als boven de grond. Dit kan alleen als we inzetten op goede integrale in- en externe samenwerking. Regels rondom het beschermen en kappen van bomen actualiseren we en maken we helder en inzichtelijk voor iedereen. Kwantiteit: meer bomen Om ons bomenbestand verder te laten groeien en aan de afspraken uit het klimaatakkoord te voldoen, streven we ernaar om jaarlijks 625 bomen extra te planten. De inzet is om netto 1% toename (non-cumulatief) van bomen in ons areaal ten opzichte van 2021 te realiseren.

De kwaliteit van die nieuwe bomen en hun stand- en groeiplaats moet daarbij gewaarborgd worden. Niet alleen kaarsrechte bomen zijn mooi. Ook niet-uniforme, maar juist karakteristieke (scheve, kromme, unieke) bomen kunnen een bewuste keuze zijn voor het stadsaanzicht. De Houtstraat is hier een mooi voorbeeld van (zie Figuur 1). Gezondheid en veiligheid staan voorop, maar het toepassen van verschillende natuurlijke groeivormen zien we als een verrijking van het beeld. Figuur 1. Houtstraat met scheve boom Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 12 van 67

We passen onze keuzes in het aanplanten van boomsoorten aan op de huidige omstandigheden qua klimaat, hun toegevoegde waarde en omgevingswensen. We kiezen voor meer diverse aanplant van boomsoorten, zodat er minder monoculturen in de stad voorkomen en waardoor de biodiversiteit wordt versterkt. Zo is het bomenbestand beter bestand tegen ziekte en plagen. We geven onszelf daarbij de ruimte om te pionieren en te experimenteren, zowel met boomsoorten als wijze van aanplant en in het beheer. Stenige gebieden We focussen ons ook op het vergroenen van stenige gebieden waar hittestress voorkomt of de biodiversiteit versterkt kan worden. In deze gebieden weegt de aanwezigheid (en behoud) van groen namelijk extra zwaar. Ook richten we ons op het beter inzetten van bomen, hun boomspiegels en groene omgeving voor het toepassen van beplanting en de opvang van hemelwater. Extra ruimte voor bomen in de stad zien wij op plekken waar het gebruik van de openbare ruimte verandert. Denk bijvoorbeeld aan het verminderen van het aantal parkeerplaatsen in het centrumgebied of het verwijderen van verharding voor operatie Steenbreek. Hier kan een boom de plek innemen van een parkeerplaats, een ‘groene’ parkeernorm. Hoe we dit willen realiseren is verder uitgewerkt in hoofdstuk 5 – aanplant, hoofdstuk 6 – beheer, hoofdstuk 7 – bescherming.

Figuur 2. Percentage groen per wijk, bron: Tauw Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 13 van 67

3.5 Inzetten van ecosysteemdiensten2 om de stad te vergroenen De toepasbaarheid van ecosysteemdiensten als instrument voor beleidsdoelen wordt steeds beter. Voor het in beeld brengen van de maatschappelijk en natuurlijke waarden van bomen gaan we experimenteren met het in beeld brengen van ecosysteemdiensten. Een systematiek zoals ITree kan deze waarden in beeld brengen. Van drie ecosysteemdiensten kan inmiddels aantoonbaar de economische waarde voor de omgeving worden bepaald: 1. Afvang van luchtverontreinigende stoffen 2. Hemelwaterafvang 3. CO2 opslag De ontwikkeling van de toepasbaarheid van deze ecosysteemdiensten nemen we mee in de uitwerking van dit beleid (zie Uitvoeringsagenda Bomen). Het kan bijvoorbeeld impact hebben op de keuze voor een bepaalde boomsoort, de plantplaats of de groene inrichting van een gebied afhankelijk van welke ecosysteemdienst het harst nodig is. De drie bovengenoemde ecosysteemdiensten rekenen we jaarlijks door op basis van het areaal individueel beheerde bomen in openbare ruimte. De uitvoering is opgenomen in de Uitvoeringsagenda Bomen.

2

De ecosystemen op aarde hebben talloze functies voor de mens, van het voedsel die de landbouw produceert tot het zuiveren van lucht en water en het reguleren van het klimaat. De maatschappelijke baten die mensen halen uit ecosystemen worden ecosysteemdiensten genoemd. (PBL, 2010) Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 14 van 67

4. Hoofdboomstructuur en bijzondere bomen In 2009 hebben we een hoofdboomstructuur vastgesteld in het Handboek Stadsbomen. In dit bomenplan is het behouden en versterken van de hoofdboomstructuur een belangrijke doelstelling. De hoofdboomstructuur vormt samen met andere groenelementen zoals de stadsparken een groen netwerk. Daarmee is deze structuur een belangrijke ruimtelijke bouwsteen in de omgevingsvisie. Naast de hoofdboomstructuur onderscheiden we in Nijmegen nog bijzondere bomen. In dit hoofdstuk lees je hoe we de hoofdboomstructuur hebben geactualiseerd en hoe we omgaan met bijzondere bomen in de stad.

4.1 Waarom een actualisatie van de hoofdboomstructuur? Focussen en versterken In 2009 is de hoofdboomstructuur voor het laatst gewijzigd. Sinds 2009 zijn er veel bomen aangeplant in de (ambitie)structuren en zijn er woonwijken bij gekomen waarin nieuwe structuren met bomen zijn aangelegd. We blijven focussen op het versterken van dit belangrijke netwerk voor de stad. Alle relevante groenverbindingen op stedelijk niveau zijn opnieuw opgenomen in deze structuur. Minder elementaire bomenlanen op stedelijk niveau zijn niet meer opgenomen. Deze vallen onder het netwerk van bomen in de wijken. De oude structuur De hoofdboomstructuur van 2009 was opgebouwd uit de structuren: primair, secundair en de bomen op wijkniveau (ook wel buurtbomen). Hoe ‘hoger’ de structuur, hoe hoger het belang en hoe strenger de bescherming. Dit onderscheid bleek niet altijd was goed te werken en daarnaast was het lastig uit te leggen, omdat soms bomen op wijk- of buurtniveau ook enorm waardevol en bijzonder kunnen zijn. Een betere uitleg is nodig om bomen in de stad op de juiste wijze te positioneren ten opzichte van de andere ruimtelijke thema's en opgaven en de huidige maatschappelijke waarden. Ook helpt een nieuwe basis om werkzaamheden aan of in de hoofdboomstructuur te laten bijdragen aan onze doelen. De nieuwe hoofdboomstructuur gaat daarom niet meer uit van structuren, maar van de drie waarden.

4.2 Hoofdboomstructuur op waarden De nieuwe hoofdboomstructuur bestaat uit vlak- en lijnstructuren. De lijnen liggen vaak langs (water)wegen, maar kunnen ook in parken of op landbouwgronden liggen of een overblijfsel zijn van een oude cultuurhistorische aanleg, bijvoorbeeld Landgoed Duckenburg. Vlakken zijn de parken en bosgebieden in de stad.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 15 van 67

Waarden De verschillende lijnen en vlakken van de hoofdboomstructuur kunnen verschillende waarden vertegenwoordigen. We onderscheiden drie categorieën, ieder met uitlegbare eigen doelen en belangen: 1. Stadsgezicht en statige lanen: deze structuren geven de stad haar statige groene aanzicht en geven invulling aan het ‘groene kapitaal’ van de stad. Ze zorgen voor oriëntatie, verkeersgeleiding en zijn een inrichtingselement op beeldkwaliteit. Ze maken de stad tot een prettige en aantrekkelijke verblijfplaats. 2. Ecologische verbinding: deze lijnen in het landschap leveren een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit. Ze zijn belangrijk voor de natuur in de stad. Onder andere voor vogels, insecten, vlinders, bijen en vleermuizen. Ze dienen als verbindingsroute, schuil- en nestelplaats en geven mogelijkheden voor dracht en foerage. 3. Cultuurhistorie: deze structuren vormen een onderdeel van de zichtbare geschiedenis van Nijmegen. Ze vertellen iets over de historie van de stad. De bomenlanen zijn geplant in bijzondere perioden of tijdens bijzondere momenten. Denk aan historische lanen van landgoederen of gedenkbomen of aan aanplant langs voormalige routes (veldwegen) die nu versmolten zijn met de stad. Voorbeelden zijn de Sint Annastraat en Groesbeekseweg. Monumentale en waardevolle bomen nemen we niet afzonderlijk op in de structuur.

Deze bomen beschermen we extra door ze als Bijzondere bomen te bestempelen. Een bomenlaan of -structuur kan op hetzelfde moment meerdere van de bovenstaande waarden dienen. Een bomenlaan kan bijvoorbeeld cultuurhistorisch waardevol zijn en gelijktijdig een ecologische verbinding vormen. De boomstructuren zijn daarnaast mooie plekken om te wandelen, fietsen of spelen. We combineren deze structuren daarom graag met andere passende thema's of functies.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 16 van 67

Boomstructuur behouden en versterken Om de hoofdbomenstructuur te behouden en te versterken, zetten we enerzijds flink in op aanplanten anderzijds op zorgvuldig beheer, ondersteuning en bescherming van bomen. We kiezen ervoor om extra te investeren in de boomstructuur om de genoemde waardensteviger te verankeren. We streven daarbij naar een goede inpassing van ondergrondse groeiruimte en stemmen de bovengrondse functiemogelijkheden daarop af zowel bij nieuwbouw als bij herinrichting van de bestaande stad. Hierbij is een optimale groeiruimte het uitgangspunt. Ook als de omgeving daarop moet worden aangepast. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het verleggen van kabels of het aanbrengen van een tweede maaiveld om behoud of aanplant mogelijk te maken. De kaart met de hoofdboomstructuur (bijlage 2) wordt als beschermingszone ten behoeve van de regels voor de kap van houtopstanden in de APV is opgenomen. Bij het herzien van de omgevingsvisie worden de nieuwe structuren opnieuw vastgelegd in de omgevingsvisie. Hoe we omgaan met aanplant, beheer en bescherming is terug te vinden in hoofdstuk 5 – aanplant, hoofdstuk 6 – beheer, hoofdstuk 7 – bescherming.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 17 van 67

4.3 Bomen in de wijken: fijnmazig netwerk Het is niet voldoende om alleen in te zetten op de hoofdboomstructuur. Ook het fijnmazige netwerk van bomen in de wijken en buurten is van groot belang. Deze bomen zijn misschien minder belangrijk op stedelijk niveau, maar zijn van groot belang voor de wijk. Het zijn de bomen van de buurt. Deze bomen vormen samen de routes en plekken om te spelen, te wandelen en te fietsen door de wijk. Bijvoorbeeld de kleine ommetjes naar de supermarkt, de boom op het schoolplein of de speelplek of ontmoetingsplek. In de wijken is meer ruimte voor flexibiliteit bij zowel aanplant als beheer, meedenken en ook participeren. Bijvoorbeeld bij de keuze van de boomsoort, de plek voor de boom of in projecten waarbij bewoners het beheer op zich nemen. Bij de bomenlanen in de boomstructuur is dat minder of soms zelfs helemaal niet mogelijk. Het beheer van bomen verschilt in de wijken niet met dat in de hoofdstructuur. We beheren altijd met de gedachte van een veilige en gezonde boom als uitgangspunt.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 18 van 67

4.4 Bijzondere bomen: monumentale, waardevolle en buitengewone bomen In de stad staan ook bomen die we onder de categorie bijzondere bomen scharen (zie Figuur 3). Deze willen we graag goed beschermen. Bijzondere bomen zijn vaak oud, weerspiegelen de geschiedenis of hebben een bijzondere betekenis voor de stad. Deze bomen staan verspreid door de stad en vormen op zichzelf geen structuur. Als maatregel gaan we deze bomen op een kaart verzamelen en inzichtelijk maken voor geïnteresseerden. We onderscheiden: • • •

Gemeentelijke monumentale boom: dit zijn bomen van 70 jaar of ouder met een diameter van meer dan 50 cm. Deze bomen zijn aangewezen door de gemeente. Waardevolle bomen: deze bomen zijn nog niet monumentaal, maar kunnen in de toekomst monumentaal worden. Een waardevolle boom is tussen de 50-70 jaar oud. Buitengewone bomen: deze bomen zijn van een bijzondere soort of zijn aangeplant vanwege een bijzondere reden. Denk aan een zeldzame boomsoort die volgens de Nederlandse dendrologie nauwelijks voorkomt. Of aan een herdenkingsboom ter ere van het koningshuis of als herdenking van een persoon of bijzondere gebeurtenis. Leeftijd of stamomtrek zijn bij buitengewone bomen niet relevant.

Deze bijzondere typen bomen vinden we net als de hoofdboomstructuur waardevol. Daarom beschermen we ze extra. Niet alle bomen zijn in ons eigen beheer. Ook bomen in privaat eigendom kunnen op basis van de voorwaarden een monumentale, waardevolle of buitengewone boom zijn. We zoeken samenwerking met ons groene netwerk en de eigenaren van dit soort bomen om ze voor de stad te behouden. Leeftijd

Stamomtrek

Monumentale boom

70+

>50 cm

Waardevolle boom

50-70

n.v.t.

Buitengewone boom

n.v.t.

n.v.t.

Figuur 3. Overzicht bijzondere bomen

4.5 Beschermen van de boom- en groenstructuren Overzicht van verbindingen Bomen in de stad staan meestal niet op zichzelf. Vaak zijn ze opgenomen in een straat, park, berm of plantsoen. Al het groen dat op stedelijk niveau van betekenis is, brengen we in de omgevingsvisie samen. Niet alleen de hoofdboomstructuur, maar ook andere groene structuren en ecologische verbindingen van bijvoorbeeld plantsoenen, bermen en bossen dragen hieraan bij. Zo ontstaat een overzicht waarop het ruimtelijke kader van het groen voor de stad zichtbaar is. Hiermee verankeren we de ruimte, de verbindingen en onze doelen om de benoemde waarden in de stad te behouden, te verstevigen en uit te breiden. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 19 van 67

Veranderen van functie Dit betekent niet dat een locatie waar op dit moment groen aanwezig is, nooit meer een andere functie kan krijgen. Het betekent wel dat deze ruimtelijke waarden niet zondermeer zijn in te wisselen voor andere functies. Als voorbeeld noemen we het verwijderen van enkele bomen uit een bomenlaan die een belangrijke ecologische verbinding vormt. Afhankelijk van de zwaarte van het maatschappelijk belang besluiten we of dat belang rechtvaardigt dat de boom of het groen moet verdwijnen of dat er niet ingegrepen mag worden. De verloren waarden, in dit geval ecologisch, dienen op een passende manier te worden gecompenseerd.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 20 van 67

5. Kwaliteit en kwantiteit: aanplant We hebben meer bomen nodig in de stad om oude bomen op termijn te vervangen, hittestress te voorkomen en de stad een nog aantrekkelijker aanzicht te geven. Dit doen we door meer bomen aan te planten en bomen goed te onderhouden en beschermen. Hiermee zorgen we voor een groenere en gezonde stad en dragen we bij aan de doelen uit het klimaatakkoord te behalen. Investeren in en de juiste keuzes maken tijdens de aanplant van bomen is essentieel voor de levensloop en het succes van bomen. Als bomen op een goede plek staan, kunnen ze uitgroeien en kunnen inwoners, vogels, insecten en andere dieren er optimaal van genieten en profiteren. Eén oude, grote boom draagt vaak meer bij aan de omgeving, dan meerdere kleine bomen. Dit vraagt ook om bewuste keuzes boven- én ondergronds. In dit hoofdstuk laten we zien welke keuzes we maken.

5.1 Kwaliteit: gezonde en oude bomen Eisen aanplant van bomen Voor bomen geldt dat de toegevoegde waarde voor de omgeving exponentieel toeneemt naarmate bomen ouder en groter worden. Een grote volwassen boom levert een veel grotere bijdrage aan ecosysteemdiensten, zoals verkoeling en biodiversiteit. Eén grote boom heeft vaak meer waarde dan meerdere kleine. Het is daarom van belang om bomen de ruimte te geven, zodat ze gezond oud kunnen worden. Gezonde bomen zijn minder vatbaar voor ziekten en plagen en hebben daardoor relatief minder aandacht nodig tijdens het beheer, terwijl bomen die op een slechte plek zijn geplant juist veel onderhoud vragen en vaak eerder vervangen moeten worden. Er zijn talloze elementen in een stad die beïnvloeden hoe gezond en oud een boom kan worden. Hoe graag we ook willen dat iedere boom monumentaal wordt, de toekomst hebben we niet altijd in de hand. De startsituatie wel. We gaan daarom bij aanplant uit van een situatie waar de boom een volwassen leeftijd kan bereiken, zodat de stad optimaal profiteert van de investering. De eisen met betrekking tot aanplant en inpassing van bomen scherpen we daarom aan. We streven naar duurzame en kwalitatieve inpassing. We geven bomen boven- en ondergronds voldoende groeiruimte om te kunnen wortelen en uit te groeien.

Als aanplant op een kwalitatieve wijze niet lukt, kiezen we in plaats daarvan voor het toevoegen van ander groen zoals een plantsoen of verticaal groen in de vorm van klimplanten. Kwaliteitsverbetering bestaande bomen en innovatie Om bestaande bomen langer te kunnen behouden investeren we in groeiplaatsverbetering. We beginnen met het verbeteren van de groeiplaatsen van onze monumentale en waardevolle bomen die dat het hardste nodig hebben. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 21 van 67

Investeren vraagt soms ook om het toepassen van innovatieve, of voor Nijmegen, nieuwe werkwijzen of oplossingen. Als kansen zich voordoen experimenteren we met verplantingen, groeiplaatsverbetering of aanpassingen van de plaats waar de boom staat om de kwaliteit te verbeteren.

5.2 Kwantiteit: meer bomen Focus op alleen kwaliteit is onvoldoende als we willen bijdragen aan het behalen van de doelen uit het klimaatakkoord en onze ambities. Om de stad te vergroenen hebben wij de opgave om meer bomen aan te planten. We stellen ons als doel om het bomenbestand ieder jaar met een aantal van 625 te laten groeien door bestaande bomen te behouden en extra nieuwe bomen aan te planten. Dit komt overeen met een jaarlijkse groei van één procent ten opzichte van 2020. Ruimte om volwaardig uit te groeien Bomen zijn het meest waardevol als ze volwaardig kunnen uitgroeien, gewaardeerd worden door de omgeving en gezond oud kunnen worden. Daarom planten we alleen bomen aan op plekken die voldoen aan de eisen van de betreffende boomsoort. Voor een plek met weinig ondergrondse ruimte dichtbij bebouwing zoeken we een andere boomsoort dan in een open park met veel ruimte. Denk bijvoorbeeld aan nieuwe aanplant van straatbomen in stenige buurten of straten (nu nog) zonder bomen. Zoeken naar nieuwe locaties We gaan ook actief op zoek naar plek voor nieuwe bomen in bestaand groen. Hier kunnen we het bestaande groen aanvullen met bomen die noten, zaden of vruchten produceren. Of als daar plek en draagvlak voor is een ‘tiny forest’ of voedselbos. Dit kan in parken, groenstroken of straten of lanen die zich daarvoor lenen.

Als bomen in een straat ontbreken maken we, waar doelmatig, bij herinrichtingen ruimte in het straatprofiel om bomen aan te planten. Net als dat we ruimte maken voor andere functies in het straatprofiel, zoals lantaarnpalen of parkeerplaatsen. Hiervoor gaan we ook in gesprek met netbeheerders en nutsbedrijven om tot betere afspraken te komen over de mogelijkheden voor aanplant van bomen op of nabij kabels en leidingen. Daarnaast wordt ingezet op herplant en compensatie van elders gekapte bomen en stimuleren we aanplant op particuliere grond tijdens bijvoorbeeld de boomfeestdag.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 22 van 67

5.3 Maatwerk: de juiste boom op de juiste plaats Investeren in een goede plantlocatie kan eigenlijk maar één keer en dat doen we daarom goed. Daarom maken we bij de aanplantfase bewuste keuzes om ervoor te zorgen dat de te planten boom zo goed mogelijk tot zijn recht komt. Het is maatwerk, waarbij het uitgangspunt is: de juiste boom op de juiste plaats. Hierbij houden we rekening met de groeiruimte en het type boom. Bomen die slecht zijn aangeplant, brengen onevenredige beheerkosten, zijn minder mooi en brengen vroegtijdige vervanging met zich mee. Dit willen we voorkomen. Plantplaats In de meer stenige wijken van de stad is op dit moment de meeste winst te behalen. Daarom beginnen we in die wijken met het zoeken naar geschikte locaties en het aanplanten van extra bomen. Aanplant van nieuwe bomen gebeurt zoveel mogelijk gelijktijdig met de aanleg of herstructurering van de openbare ruimte om zo extra kosten te voorkomen. De plantplaats wordt zo ingericht dat het de groei van de boom ondersteund. Dat betekent voldoende doorwortelbare ruimte, voldoende toetreding van hemelwater of door bescherming tegen aanrijdingen. Ook verfraaien we boomspiegels waar mogelijk met beplanting om de plantplaats te beschermen, het bodemleven te bevorderen en andersoortig gebruik, zoals parkeren van fietsen, te ontmoedigen.

Waar mogelijk maken we ondergrondse verbindingen tussen de plantplaatsen, zodat voedingstoffen en bodemleven uitgewisseld kunnen worden. Voor het tegengaan van schade door langdurige droogte geven we waar nodig meer en langer water bij nieuwe aanplant van bomen. Groeiruimte Belangrijk is dat bomen gezond oud kunnen worden. Hiervoor hebben bomen voldoende ruimte nodig, zowel bovengronds als ondergronds. Daarom kiezen we ervoor om bomen aan te planten op ‘eindafstand’ tot objecten. Dit houdt in dat bomen met voldoende afstand tot objecten zoals gebouwen en straatlantaarns worden geplant zodat er altijd voldoende ruimte blijft om zonder hinder boven of onder de grond uit te groeien. Bij onvoldoende onder- of bovengrondse groeiruimte, kiezen we ervoor om een kleinere boomsoort of geen boom te planten. Om de omgeving toch te vergroenen kan dan alternatief groen worden toegepast, zoals gevelgroen, plantsoen of hagen. Wij hebben de sterke voorkeur om bomen in de volle grond aan te planten, dus in bermen, gazon of beplanting en in de laatste plaats in verharding. Bomen groeien in verharding minder goed en hebben vaker te lijden van schade aan wortels door graafwerkzaamheden. We streven naar een betere bodemstructuur met hoger organisch gehalte en meer bodemleven bij het aanplanten van bomen. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 23 van 67

Bomen in kunstmatige groeiplaatsen zoals plantenbakken met watergeefsystemen hebben niet de voorkeur omdat daar extra middelen voor moeten worden ingezet en de plantplaats niet duurzaam is. Dit verhoogt de beheerkosten en vervroegt vervanging. Toch kan het soms een bewuste keuze zijn om met een kunstmatige groeiplaats ergens bomen of verticaal groen mogelijk te maken. We kiezen alleen voor een kunstmatige groeiplaatsinrichting als aan de eisen voor normale groei en beheer kan worden voldaan. We zijn terughoudend in het toepassen van vormsnoei zoals kandelabertechniek 3 (Figuur 4) bij bomen als inrichtingselement, om overlast te beperken of groeiruimte passend te maken. Dit zetten we vanwege terugkerende en hoge beheerkosten zeer beperkt in.

Figuur 4. Gekandelaberde boom in de binnenstad

3

Kandelaberen is een snoeitechniek waarbij de takken van een boom sterk ingenomen worden en tot op de gesteltakken worden afgezaagd. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 24 van 67

Soort Het kiezen van de juiste boomsoort is de eerste stap voor een goede toekomst van de boom. Niet alle boomsoorten komen op alle locaties goed tot hun recht of kunnen overal groeien. Het veranderende klimaat brengt droogte met zich mee. De binnenstad kent een hoge gebruiksdruk en de stad heeft verschillende grondsoorten en grondwaterstanden. Bij het kiezen van een boomsoort moet hiermee rekening gehouden worden. Daarnaast verschillen de maatschappelijke/natuurlijke belangen per locatie, zo is er soms behoefte aan drachtbomen, soms aan schaduw en soms aan voldoende doorrijhoogte voor bussen en vrachtwagens. Om ervoor te zorgen dat de juiste boom op de juist plek komt te staan, stemmen we de boomsoort af op de omgeving maar ook op het verbeteren van de diversiteit van ons bomenbestand in de stad. Door te kiezen voor een grotere variatie aan boomsoorten kunnen we helpen om monoculturen 4 zo veel mogelijk te voorkomen. Een divers bomenbestand is beter weerbaar tegen ziektes en plagen. We kiezen waar mogelijk minder snel voor soorten die in het bomenbestand al oververtegenwoordigd zijn of waarvan soort specifieke ziektes de kwaliteit te veel beïnvloeden. Bij de boomstructuur sluiten we aan op het ondersteunen van de gewenste waarden vaan de hoofdboomstructuur.

De gekozen boomsoort sluit idealiter aan bij de omgeving en bij de gewenste functie, bijvoorbeeld als drachtboom ter verbetering van biodiversiteit of gewoon voor een fraai aanzicht. Bomen die kunnen voorzien in vruchten of noten, kunnen ook een bewuste keuze zijn om gebruik van lokaal geproduceerd voedsel te stimuleren. Dat mag uiteraard niet tot overlast of risico voor de weggebruiker leiden.

4

Met monoculturen bedoelen wij de aanplant van veel bomen van een enkele soort waardoor het hele areaal aan bomen kwetsbaar kan worden voor een soort-specifieke ziekte of plaag. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 25 van 67

6. Kwaliteit en kwantiteit: beheer en onderhoud Vanaf de aanplant zorgen we zo goed mogelijk voor onze bomen zodat ze veilig zijn voor de omgeving en gezond oud kunnen worden. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we onze bomen onderhouden, verzorgen en hoe we ze fysiek beschermen tegen bijvoorbeeld bouwactiviteiten, graafwerkzaamheden of ziektes.

6.1 Algemene zorgplicht Als boomeigenaren dienen we te voldoen aan de algemene zorgplicht. We voorkomen daardoor dat onze bomen een gevaar opleveren voor de omgeving. Denk daarbij aan vallende takken of zelfs het omwaaien van bomen. Onze bomen laten we daarom periodiek controleren met een VTAonderzoek 5. Als er bij dit onderzoek gebreken worden geconstateerd, wordt er een maatregelenpakket opgesteld die wij uit laten voeren om het risico zo weg te nemen.

6.2 Zorgen voor bomen Bij het onderhouden van bomen gaan we uit dat we de bomen en hun omgeving veilig en in stand houden. Het is daarbij van belang dat bomen op een doelmatige wijze gezond een realistische leeftijd kunnen bereiken, zodat we optimaal kunnen profiteren van hun waarden. Dit doen we door jaarlijks een aantal onderhoudsactiviteiten uit te voeren: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Verbetering van groeiplaatsen Bestrijden van ziektes en plagen Verwijderen van gevaarlijk dood hout Cyclisch snoeien Waar noodzakelijk: opkronen Waar noodzakelijk: water geven

6.3 Vervanging bomen Helaas hebben bomen niet het eeuwige leven. Op het moment dat bomen zo oud of ziek zijn dat ze niet meer doelmatig in stand te houden zijn, kiezen we ervoor om deze te kappen en waar mogelijk te vervangen. Dat geldt ook voor bomen die bovenmatige overlast veroorzaken, al worden die logischerwijze niet altijd vervangen.

5

VTA staat voor Visual Tree Assessment. Bij dit onderzoek wordt via visuele waarneming de gezondheid van

de boom geregistreerd inclusief alle gebreken en bijzonderheden. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 26 van 67

Ook bomen die de veiligheid van de omgeving in gevaar brengen, kunnen worden vervangen. Dit geldt ook voor bomen die in een projectgebied staan en nog een beperkte levensverwachting hebben. De beoordeling voor kap en vervanging in een projectgebied gebeurt per boom. Afhankelijk van een toekomstige inrichting van een projectgebied kan een oude boom een toevoeging zijn of is het juist handiger om hem te vervangen waarbij nieuwe herplant wordt afgestemd op een nieuwe inrichting. Als (bijna) dode bomen op een veilige wijze kunnen blijven staan in een groene omgeving dan kan dood hout een bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Denk hierbij aan spechten en insecten die gebruik maken van dode bomen. Op plekken waar dat geen risico of verlies van beeldkwaliteit met zich meebrengt laten we daarom stamstukken van dood hout staan.

Figuur 5. boombescherming tijdens groeien

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 27 van 67

6.4 Ziektes en plagen In bomen kunnen ziektes en plagen voorkomen. Dit kan impact hebben op de bomen, denk bijvoorbeeld aan Iepziekte waaraan iepen sterven, of op de inwoners, zoals bij overlast door de eikenprocessierups. Door onder andere klimaatverandering worden er nieuwe ziektes geïntroduceerd die eerder niet in Nederland voorkwamen. Indien een ziekte of plaag vraagt om actie, stellen we een passend bestrijdingsplan op. De mogelijkheden om ziektes en plagen aan te pakken zijn zeer divers en volop in ontwikkeling. Omdat we bomen zoveel mogelijk willen behouden, zoeken we hierbij naar beheeroplossingen. In sommige gevallen tast een ziekte een boom dusdanig ernstig aan dat het niet mogelijk is om een boom te behouden. Helaas moeten we een boom in dit geval verwijderen.

6.5 Invasieve exoten Invasieve exoten zijn bomen die niet van nature voorkomen in Nederland, zich er wel thuis voelen en zich daardoor snel verspreiden. Ze kunnen (op termijn) een bedreiging vormen voor de biodiversiteit in de stad en de natuurgebieden in de omgeving. Daarom worden exoten waarvan het invasieve karakter bekend is, niet meer aangeplant. Al aanwezige invasieve exoten, zoals de Hemelboom, worden in stand gehouden. Uitgezaaide invasieve exoten die een gevaar zijn voor de lokale Flora of overlast geven worden door de gemeente bestreden.

Figuur 6. Hemelbomen in Nijmegen Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 28 van 67

7. Kwaliteit en kwantiteit: boombescherming We willen een gezond en vitaal bomenbestand voor de stad. Bomen die de tijd en de ruimte krijgen om te groeien, krijgen ook de tijd en ruimte om hun potentiële waarden uit te dragen. Bomen mogen daarom in Nijmegen niet zomaar beschadigd worden of verdwijnen. Dit hoofdstuk laat zien hoe Nijmegen haar bomen beschermd.

7.1 Beschrijving wettelijk kader Een belangrijk onderdeel van de bescherming van bomen is de juridische bescherming. Bomen mogen niet zomaar gekapt worden. Ze worden juridisch via verschillende wetgeving beschermd: •

Wet Natuurbescherming

•

Provinciale Ruimtelijke Verordening

•

Bestemmingsplan

•

Algemene plaatselijke verordening (APV)

Wet Natuurbescherming De Wet Natuurbescherming (een samenvoeging van voorheen de Boswet, Flora- en Faunawet en Natuurbeschermingswet) beschermt bomen buiten ‘de bebouwde kom Wet Natuurbescherming’ die uit een oppervlakte van 10 are of meer bestaan of als ze uit rijbeplanting van meer dan 20 bomen bestaan. Provincie Gelderland is daarbij het bevoegd gezag en toetst de aanvragen voor het vellen van bomen en legt een kwantitatieve compensatie op. Het is verboden om zonder melding de bomen te vellen. Waar de regels rondom vellen van de Wet Natuurbescherming gelden, geldt geen APV en andersom. Daarnaast beschermt de Wet Natuurbescherming de Natura 2000-gebieden. Dit is een Europees netwerk bestaand uit speciale beschermingszones. In deze gebieden worden bepaalde dieren, planten en hun natuurlijke leefomgeving beschermd tegen ‘nadelig handelen’ om de biodiversiteit (soortenrijkdom) te behouden. Een deel van de Waal bij Nijmegen is onderdeel van het gebied Rijntakken dat door Gelderland en Overijssel loopt. Provinciale Ruimtelijke Verordening Provincie Gelderland beschermt een groen netwerk door de provincie. Dit Gelders Natuurnetwerk en de bijbehorende Groene Ontwikkelingszone wordt beschermd tegen aantasting van de natuurwaarden, de potentiële waarden en de omgevingscondities. In onze gemeente is o.a. de Waalzone (Natura 2000) vertegenwoordigt.

Ook zijn een aantal kleine bosgebieden binnen de bebouwde kom en de grotere bosgebieden buiten de gemeentegrens via deze weg beschermd. Daarnaast zijn delen van Park Staddijk (o.a. het Bloemendal) beschermd. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 29 van 67

Bestemmingsplan Bomen en hun leefgebied kunnen beschermd worden via de regels in het bestemmingsplan. Wij hebben in bestemmingsplannen regels opgenomen voor bescherming van groenvoorzieningen, landschappen, onze bos- en natuurgebieden en cultuurhistorische waarden zoals beschermde stadsgezichten. Het is in deze gebieden meestal niet toegestaan om zonder (aanleg)vergunning bomen te kappen. Algemene plaatselijke verordening De APV beschermt de bomen in de stad voor zover deze niet vallen onder de Wet Natuurbescherming. In de APV staan de regels en voorwaarden die bepalen of een boom vergunningsplichtig is en welke voorschriften er aan een vergunning kunnen worden verbonden. Ook de mogelijkheden voor noodkap of aanschrijving door het college (bij zieke of gevaarlijke bomen) wordt hierin geregeld.

7.2 Nieuw beoordelingskader bescherming bomen Nee, tenzij Dit bomenplan komt met nieuwe regels voor de bescherming van bomen in de stad. Deze regels worden verankerd in de APV en bijbehorende beleidsregels. Ons uitgangspunt bij kap blijft ‘Nee, tenzij’. De motivatie van een boomeigenaar om een boom te kappen is de belangrijkste onderbouwing. We wegen de motivatie van de aanvrager voor de kap altijd af tegen de redelijkheid van een aanvraag en het maatschappelijke belang dat de boom vertegenwoordigt. Ontbreekt een motivatie of is deze door het nemen van bijvoorbeeld snoei op te lossen, dan wijzen we een aanvraag af. De maatschappelijke criteria waaraan we de waarde van bomen toetsen zijn de volgende: •

De monumentale waarde van de houtopstand (Bijzondere bomen)

•

Onderdeel van boomstructuur (Ecologie, stadsgezicht en cultuurhistorie)

•

Beeldbepalende waarde (Uiterlijk en vervangbaarheid)

•

Vitaliteit van de houtopstand (Gezondheid van de boom)

•

Klimaatinvloed (Invloed van de boom op lokaal klimaat)

Bomen blijven behouden, tenzij dit redelijkerwijs niet mogelijk of wenselijk is. De afweging of een boom gekapt mag worden, maken we zorgvuldig. Hoe we dat doen is hieronder beschreven.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 30 van 67

Omgevingsvergunning verplicht Voor alle bomen met een stamomtrek >95cm, bomen die aangewezen zijn als buitengewone boom of bosplantsoen >150m2 met een minimale breedte van 4 meter (eventueel meerdere percelen opgeteld), moet een omgevingsvergunning worden aangevraagd. Daarbij zijn er ook een aantal uitzonderingsregels voor bomen waarbij geen vergunning nodig is om te mogen kappen. De eerdere regels die in Nijmegen geldig waren rondom omtrek en locatie van bomen komen door het opnemen van de nieuwe regels in de APV, te vervallen. De nieuwe regels zijn meer eenduidig en makkelijker te begrijpen. Hierdoor worden misverstanden voorkomen. Integrale en duurzame afweging In verschillende situaties met verschillende belangen en waarden maken we een integrale en duurzame afweging. Soms is het onvermijdelijk dat een boom ergens moet wijken om iets anders mogelijk te maken. Bijvoorbeeld de bouw van een school, nieuwe woningen of een klein particulier belang, zoals de realisatie van een aanbouw. Compensatie We gaan ervan uit dat de waarden die bij het kappen van bomen verloren gaan, na afloop van de kap zo veel mogelijk worden gecompenseerd. We kunnen aan de omgevingsvergunning voor het kappen van een boom een aantal verschillende voorschriften verbinden.

Bijvoorbeeld of er een herplantplicht van toepassing is of dat op een andere wijze compensatie noodzakelijk is, of voorwaarden waarna de vergunning pas geldig wordt. Bij het laatste kun je denken aan het verkrijgen van een daadwerkelijke bouwvergunning waarvoor de kap noodzakelijk is. Vooraf kappen terwijl de bouwvergunning nog niet onherroepelijk is, zou daarom zonde zijn. Voor aanvragers die als voorschrift opgelegd krijgen om een herplant uit te voeren, creëren we de mogelijkheid om een boom ofwel fysiek te herplanten of deze herplant op financiële wijze te voldoen. Het eerste heeft de voorkeur. De gemeente compenseert op basis van financiële herplant die betaald is door particulieren en bedrijven, de groene waarde elders in de stad.

7.3 Stappenplan afweging van omgevingsvergunning Om te komen tot een afweging van belangen bij een vergunningsaanvraag doorlopen we de volgende vier stappen (zie hiervoor ook het stroomschema in bijlage 3): 1. 2. 3. 4.

Categorie van de aanvraag Afweging belangen en motivatie t.o. de maatschappelijke waarde Bepalen compensatie Conclusie vergunning

In deze stappen maken we onderscheid tussen 3 categorieën: Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 31 van 67

•

•

•

Categorie 1: Bomen en bosplantsoen in gemeentelijk eigendom: dit zijn bomen (en bosplantsoen) in de openbare ruimte in beheer en eigendom van de gemeente, die door omstandigheden in de loop van de jaren minder vitaal zijn geworden, vanwege het beheertype afgezet moeten worden (bv bij hakhout of bosplantsoen) of te veel hinder opleveren voor aanwonenden. Categorie 2: Bomen en bosplantsoen in privaat eigendom: dit zijn alle bomen die geen gemeentelijk eigendom zijn en niet worden gekapt in het kader van een ruimtelijk project, maar vanwege een particulier of individueel belang zoals woninguitbreiding of de bouw van een schuur. Categorie 3: Bomen en bosplantsoen in ruimtelijke projecten: dit zijn bomen in ruimtelijke projecten, zoals de bouw van een voorziening, vervanging van riolering, projecten van woningcorporaties en gebiedsontwikkelingen.

Hieronder wordt kort toegelicht hoe we met de verschillende categorieën omgaan met de afwegingen rondom kap en compensatie. In bijlage 3 is het nieuwe beoordelingskader (waarderingstabel en hindertabel) met stappenplan voor kap en compensatie opgenomen.

Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 32 van 67

Categorie 1: bomen en bosplantsoenen in eigendom van de gemeente Bomen en bosplantsoen in eigendom van de gemeente kunnen veel waarde hebben, maar kunnen ook in de loop van de jaren minder vitaal of ziek worden. En soms veroorzaken bomen overlast als deze bijvoorbeeld te dicht bij een woning staan. Afweging aan de hand van de waarderings- en hindertabel Om de afweging voor de kap van een boom zo objectief mogelijk te kunnen maken gebruiken we twee tabellen en de motivatie voor de aanvraag. De waarderingstabel bestaat uit een opsomming van maatschappelijke waarden die wij als gemeente zo belangrijk vinden dat wij ze willen beschermen. Bij elke aanvraag worden de boomwaarden in de waarderingstabel getoetst. Hiermee wordt de waarde van de boom voor de omgeving in beeld gebracht. Als de boomwaarde laag is zal een vergunning in de meeste gevallen worden afgegeven. De hindertabel passen we als boomeigenaar alleen toe als bedrijven of bewoners een beroep willen doen op het verwijderen van een individuele gemeentelijke boom omdat deze bovenmatig langdurig/veel en ernstige overlast geeft op/aan hun perceel/eigendommen. Uiteraard wordt eerst gekeken of een beheeringreep zoals snoei, deze hinder kan verminderen tot een acceptabel niveau of dat we überhaupt wel kunnen spreken van bovenmatige hinder.

Met de hindertabel beoordelen we eenduidig en herleidbaar de mate van hinder op basis van o.a. de duur, omvang van de overlast en de verhouding van de boom tot bijvoorbeeld de woning of de tuin. Als de mate van hinder inderdaad hoog is dan gaan we als boomeigenaar over tot eventuele vergunningaanvraag, gevolgd door het kappen van die specifieke boom. Voor het bepalen van de overlast voor meerdere bomen in de straat (dus niet jegens een enkel adres) maken we, vanwege de vele en verschillende belangen, altijd een maatwerkafweging. Afhankelijk van de geconstateerde waardering (en de mate van hinder in geval van overlast) wordt bepaald of een vergunning verleend wordt, er een nadere afweging plaatsvindt of de vergunning wordt geweigerd. Beheer en onderhoud Vanuit beheer en onderhoud in de openbare ruimte worden vooral bomen gekapt die (bijna) gestorven zijn, ziek zijn of een gevaar vormen voor de omgeving. Daarnaast komt het soms voor dat we bomen moeten kappen omdat ze onevenredig veel overlast veroorzaken voor een bewoner of bedrijf. Ook zijn er nog vormen van houtopstand zoals knotwilgen, bosplantsoenen en hakhoutbosjes die juist in stand worden gehouden door deze eens in de zoveel tijd af te zetten. Het doel is dat de begroeiing weer terug groeit.

Soms heeft dit te maken met een landschappelijk element zoals de knotwilg, soms met afscherming van wegen, gebouwen of watergangen zoals soms bij bosplantsoen. Het uitblijven van regelmatige kap zou ervoor zorgen dat er uiteindelijk Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 33 van 67

alleen maar bomen overblijven waar je onderdoor kunt kijken. Onderbeplanting en kleinere bomen worden dan vaak weggeconcurreerd door schaduw en droogte van grotere bomen. In specifieke gevallen kan natuurontwikkeling nog een motivatie zijn om bepaalde bomen te moeten kappen om een bepaald doel te bereiken. Compensatie Afhankelijk van de situatie wordt bij beheer en onderhoud gecompenseerd: • •

•

Bomen in hoofdstructuur en bijzondere bomen: deze bomen compenseren we altijd. Dit doen we het liefst ter plekke. Overige bomen en bosplantsoen: we herplanten op de oude locatie wanneer dit zinvol is. In de andere gevallen zoeken we een betere locatie. Als er in de straat of in het gebied binnen een aantal jaar grote renovaties of ontwikkelingen plaatsvinden, wachten we met de herplant zodat we dit in een keer goed kunnen doen. Verjongen/afzetten bosplantsoen (natuurlijke uitloop): door de natuurlijke uitloop komt er vanzelf nieuw plantsoen. We herplanten hiervoor vanzelfsprekend niets.

De tabellen voor het bepalen van waardering en hinder zijn opgenomen in bijlage 3. Categorie 2: Bomen en bosplantsoen als privaat-eigendom Afweging aan de hand van de waarderingstabel en de motivatie Er zijn bomen en bosplantsoenen in de private tuinen van de stad die wij graag willen beschermen. Voor bomen en bosplantsoen in privé-eigendom worden dezelfde waarderingstabellen gebruikt als voor gemeentelijke bomen en bosplantsoen. De hindertabel is bij privaat groen nooit van toepassing. De redenen om te kappen zijn bij privaat eigendom divers. Het kan zijn dat een boom gekapt moet worden voor de aanpassing van de woning of de plaatsing van een schuur of dat er om diezelfde redenen bosplantsoen verdwijnt. Ook kunnen bomen schade aan een woning veroorzaken en moet een boom daarvoor wijken. We kijken bij privaat eigendom naar de waardering van de boom/bosplantsoen en wegen deze af tegen de motivatie van de kap en mogelijke alternatieven. Zo beoordelen we of een vergunning verleend wordt. Aanvullende informatie bij meerdere bomen: VTA of afwegingsrapportage Als er meerdere bomen op een perceel gekapt moeten worden, willen we in het belang van de groene waarden extra zorgvuldig handelen. Voor kapaanvragen waarbij de gezondheid van een boom een rol speelt, vragen wij altijd een VTA-rapport ter onderbouwing van de gezondheid van de boom.

Voor aanvragen voor de kap van bijzondere bomen of waar twee of meer bomen gekapt moeten worden, kan de initiatiefnemer daarom aanvullend gevraagd worden om een afwegingsrapportage/Boom Effect Analyse (BEA) aan te leveren. In deze BEA wordt aangegeven wat de alternatieven zijn, waarom een boom niet in te passen valt en hoe er gecompenseerd gaat worden. Bomenplan | Gemeente Nijmegen | Pagina 34 van 67

Compensatie Ook voor bomen in privaat eigendom kan compensatie (voor een te kappen boom) geëist worden. Bij private bomen geldt een compensatieplicht bij percelen >300 m2 en een score op de waarderingstabel van meer dan 45 punten. Overzicht van waardering en compensatie is opgenomen in bijlage 3. Categorie 3: Bomen en bosplantsoen in ruimtelijke projecten Altijd nadere afweging en compensatie Voor bomen en bosplantsoen in ruimtelijke projecten kiezen we voor een nadere afweging middels een afwegingsrapportage of Boom Effect Analyse (BEA). Op die manier wordt eerst de waarde en conditie van het aanwezige groen in beeld gebracht. In deze categorie vallen de bomen en bosplantsoen in ruimtelijke projecten, zoals bij straatrenovatie, projecten van woningcorporaties, gebiedsontwikkelingen of de aanleg van voorzieningen in het maatschappelijk belang. Bij deze projecten stemmen we, waar mogelijk, vooraf de gewenste inpassing, behoud en compensatie vast. We wegen de waarde van de te kappen bomen (en/of alternatieven zoals inpassing en verplanting) af tegen de maatschappelijke motivatie van het project. Vervolgens bepalen we of de voorgestelde compensatie op basis van een groenplan voldoende is of dat we aanvullende (financiële) compensatie eisen. We willen namelijk geen uitbreiding van het aantal stenige wijken waar na realisatie hittestress een rol gaat spelen.