Bijlage 13 Deel 1 Atlas Indische buurt

63

potentiële gemeentelijke monumenten (aanwijzing kent zelfstandig besluitvormingstraject)

2 en 3 2 en 3 2, 3 en 6

2 en 3 2 en 3

1,2,3, en 4 1,2,3, en 4 1,2,3, en 4

2, 3 en 6

2 en 3 2 en 3 2, 3 en 6

1,2,3, en 4

voorstel gemeentelijke monumenten

bestaand

gemeentelijk monument - bestaand

redenen van waardering tot gemeentelijke monumenten (zie lijst hieronder)

Criteria voor aanwijzing tot gemeentelijk monument 1

nieuw

gemeentelijk monument - onderdeel van een Stedelijk Ensemble gemeentelijk monument - onderdeel van een Architectonisch Ensemble

stadsesthetische kwaliteit van het stedebouwkundig plan en de openbare ruimte

2

intrinsieke samenhang tussen stedebouw en architectuur

3

architectonische kwaliteit van het object of het ensemble

4

bijzondere sociaal-historische betekenis - manifestatie van corporatie gedachte (gemeenschapsideaal)

gemeentelijk monument - Enkelvoudig Object

- pioniersproject van onder architectuur gebouwde volksTot het moment waarop de gemeenteraad van Nijmegen over aanwijzing als gemeentelijk monument beslist, zijn de potentiële gemeentelijke monumenten aangemerkt als beschermde stadsbeeldobjecten.

64

woningbouw 5

bijzondere programmatische betekenis

6

bijzondere manifestatie van de historische gelaagdheid

7

intrinsieke stedelijke context van een rijksmonument

de stedebouwkundige en architectonische waardering

3

grotendeels overlappen, terwijl ook de bebouwing uit verschillende episoden min of meer kriskras door de buurt is vermengd. Duidelijke scheidslijnen tussen historische episoden en bouwstijlen zijn daardoor moeilijk te trekken. Daarom is gekozen voor een beschrijving van de stedebouwkundige en architectonische waarden op drie schaalniveaus: ·

Stedelijke Ensembles Dit zijn gebieden waarbij zowel het stedebouwkundig plan, als de architectuur én de openbare ruimte als één geheel zijn ontworpen, als een ‘Totaal Kunstwerk’. Dit erfgoed dateert met name uit het decennium na de Eerste Wereldoorlog, toen de stadsesthetiek als een belangrijk maatschappelijk-politiek onderwerp werd beschouwd.

·

Architectonische Ensembles Dit zijn grotere complexen, meestal woongebouwen, die als één geheel zijn ontworpen, als onderdeel van een straatwand of pleinwand.

·

Enkelvoudige Architectonische Objecten De buurt bevat een groot aantal bijzondere panden, die als afzonderlijk object zijn ontworpen, soms zonder enige samenhang met het stedebouwkundig plan, als willekeurige invulling van een straatwand, soms uitdrukkelijk in samenhang met het stedebouwkundig plan.

Omdat de bebouwing uit verschillende episoden door de buurt verspreid voorkomen zijn de hierboven benoemde categorieën van cultuurhistorische waarden op drie verschillende kaarten aangegeven.

Galgenveld Nijmegen RG & P

65

66

de stedebouwkundige en architectonische waardering

Waardestelling Indische Buurt Nijmegen

erfgoed is daardoor in alle dimensies opvallend aanwezig. Vrijwel

Welke waarden maken dat de Indische Buurt wordt aangewezen als

overal is de staat van onderhoud van de gebouwen en van de ver-

Beschermd Stadsbeeld? Daarvoor zijn vele redenen aan te dragen.

schillende overgangselementen tussen privé en openbaar uitzonder-

Allereerst de grote diversiteit van de buurt. Die uit zich op vele

lijk goed. Duurzaamheid in cultuurhistorisch opzicht valt hier vrijwel

manieren: in de verschillende bouwstijlen die je er aantreft, in de

naadloos samen met duurzaamheid in sociaal-economisch opzicht.

3

uiteenlopende bouwperiodes, in de afwisseling tussen individuele percelen en de grotere complexmatige bebouwing, in de staalkaart

Ook in architectonisch opzicht liggen de historische lagen niet keu-

van openbare ruimten en in de sterke menging van woonmilieus en

rig als de jaarringen van een boom naast elkaar, maar is er sprake

van stedelijke functies. Deze diversiteit maakt de buurt tot een van

van een bonte mengeling. Vrijwel iedere straatwand is een staal-

de meest geliefde buurten van de stad.

kaart van bebouwing uit verschillende episoden.

De ruimtelijke structuur heeft daarnaast een boeiende stedebouw-

De bijzondere openbare ruimte van Galgenveld heeft ervoor ge-

kundige ontstaansgeschiedenis, wat de wijk een grote cultuurhisto-

zorgd dat de diversiteit aan bouwstijlen en bouwplannen niet heeft

rische waarde meegeeft. De buurt laat zich lezen als een geschie-

geleid tot een kakafonie van plannen. De openbare ruimte ademt

denisboek van de stedebouw van de eerste helft van de twintigste

juist de sfeer van een vroeg twintigste-eeuwse stadswijk, met

eeuw. Om dat geschiedenisboek te kunnen lezen is echter wel een

monumentale pleinen en brede straten, beplant met grote stadsbo-

zeker geoefend oog nodig. De verschillende historische episodes

men. De openbare ruimte zorgt voor samenhang en cohesie in de

zijn namelijk niet keurig afgebakend naast elkaar gelegen, maar

buurt.

zijn, zoals de golven van de branding, onstuimig door elkaar geschud en vermengd, zowel architectonisch als stedebouwkundig.

Genoeg redenen om de wijk te waarderen tot een beschermd stadsbeeld. Het karakter en de sfeer van de wijk dienen gerespecteerd te

Het stedebouwkundig plan voor de buurt is enkele keren opnieuw

worden, zodat veranderingen in de wijk die de toekomst ons mag

ontworpen, vanuit verschillende opvattingen over de verschijnings-

brengen niet kunnen leiden tot het verlies van identiteit.

vorm van een gegoede stedelijke woonbuurt, zodat het stratenpatroon iets heeft van een mooi patchwork. Dit gevoel van te wonen in een draaikolk of branding van tijdsgolven wordt nog versterkt doordat er zelfs nog sporen aanwezig zijn van de vóórstedelijke episode. In het extreem diepe bouwblok tussen St. Annastraat en Javastraat ligt het lommerrijke Javabosje verscholen, restant van een voormalige kwekerij. Deze verborgen schat functioneert voor de bewoners als een belangrijk centrum van het buurtleven. De stedebouwkundige waarde van het beschermd stadsbeeld Indische buurt is dan ook groot. Naast deze stedebouwhistorische diversiteit tref je ook in vrijwel ieder deel van de buurt waardevolle architectuur aan uit verschillende ontstaansperiodes. Architecten zoals A.M. Van Wamelen, Ch. Estourgie, A. van der Kloot en M.E. Veugelers hebben gezorgd voor bijzondere architectonische projecten, zowel in de sociale wo-

luchtfoto Javabosje

ningbouw als in de particuliere sector. Het rijke cultuurhistorische Galgenveld Nijmegen RG & P

67

straatnamen Galgenveld - Indische Buurt

68

atlas

4

De atlas is chronologisch opgebouwd in drie episoden. Per episode is de hiervoor genoemde driedeling aangehouden in Stedelijke Ensembles, Architectonische Ensembles en Enkelvoudige Objecten. Per categorie zijn de meest aansprekende voorbeelden nader geanalyseerd. Samen geeft dit een goed totaalbeeld van de cultuurhistorische waarden van de buurt. De analysemethodiek is afgestemd op de verschillen in complexiteit tussen deze drie categorieën. Voor de aanduiding van de verschillende stedebouwkundige en architectonische ingrediënten is een uitgebreide legenda opgesteld, die is afgedrukt op het uitklapbare deel van de achterkaft. De analyse vindt op twee niveaus plaats: a stedebouw Centraal staat de ruimtelijke compositie van het stedebouwkundig plan. Deze analyse is uitsluitend toegepast bij de Stedelijke Ensembles. Daarbij gaat het om de wijze waarop stedebouwkundig plan en de architectuur met elkaar een samenspel aan gaan. Anders gezegd: de wijze waarop middels architectonische elementen de stedebouwkundige compositie leesbaar wordt gemaakt. Hierbij hoort ook: de wijze waarop de architectuur reageert op de topografische gegevenheden, zoals hoogteverschillen. De volgende elementen komen hierbij aan bod: a-1 de hiërarchische opbouw van de ruimtelijke compositie in een primaire laag, een secundaire laag en een tertiaire laag a-2 de middelen van stedebouwkundige articulatie, zoals:

rooilijnen en rooilijnsprongen, verwijdingen en insnoeringen van de straatruimte

-

bouwhoogten en hoogtesprongen

-

articulatie van een zicht-as door een geaccentueerd architectonisch element

Galgenveld Nijmegen RG & P

69

-

articulatie van een symmetrie-as door een geaccentueerd architectonisch element

-

verticale accenten (schoorstenen, penanten, hoektoren)

articulatie van bouwblokhoeken door een geaccentueerd

-

inspelen op het reliëf

architectonisch element -

binnen het stedebouwkundig plan zijn geïncorporeerd, in de architectuur opgevangen)

inspelen op het relief straatprofielen, met beplanting en overgangsgebieden

-

vorm, afmeting en inrichting van pleinen

b architectuur Centraal staat de analyse van de kenmerken van de architectuur. Deze analyse is toegepast bij alle drie categorieën, het Stedelijk Ensemble, het Architectonisch Ensemble en het Enkelvoudige Architectonische object. De volgende elementen komen hierbij aan bod: a

architectuurhistorische periode, stijl, auteursgegevens

b

bouwmassa -

opbouw bouwmassa, goothoogtes en nokhoogtes,

-

dakvorm

overgang tussen openbaar- en privé-domein voortuin, stoep, erfafscheiding, loggia, portiek, collonade, galerij, sokkel, overstek

d

gevelcompositie -

symmetrie - asymmetrie

-

gelaagdheid (plint, kroonlijst, middenpartij (Corps de Logis)), ordonnantie

e

-

openingen

-

proporties - maatverhoudingen

-

ritmiek

architectonische articulaties -

fronton (middenrisaliet) en hoekaccent (hoekrisaliet)

-

rooilijnsprong

-

gelede bouwmassa (toegevoegd dwarsvolume, toegevoegd kopvolume)

70

(hoe zijn topografische hoogteverschillen, zoals deze

private stoepen, de voor- en zijtuinen

-

-

de overgang tussen openbaar gebied en privé-domein, de

a-3 openbare ruimte

c

Frans balkon, luifel, pui, plantenbak, trap/bordes, terras,

-

verspringing goothoogte

-

bijzondere gevelelementen (entreeportiek, erker, loggia,

f

materialisatie (materiaal en wijze van verwerken)

g

ornamentiek, bijzondere details, beeldende kunst

atlas - bouwperiodes

4

bouwwerken 1e episode - tot 1918 2e episode - 1918 tot 1934 3e episode - 1934 tot 1945 3e episode - na 1945

openbare ruimte 1e episode 2e episode 3e episode kaart overzicht bouwjaren Galgenveld - Indische Buurt

Beeldatlas Galgenveld RG & P

71

stedelijk ensemble Balistraat - Lombokstraat, ruimtelijke compositie

primaire laag

secundaire laag

Met name in de eerste episode was de individuele stadsvilla één van de belangrijkste bouwstenen van het stedebouwkundig plan. Grote stadsvilla’s werden zodanig ontworpen dat ze optimaal profiteerden van hun ligging in het stratenplan, als zichtpunt in de monumentale assen die aan het plan ten grondslag liggen, of met fraaie erkers en serres profiterend van het uitzicht over pleinen en prospecten. Opmerkelijk is het verrassingseffect van de aankomst op het plein, vanuit verschillende aanlooprichtingen op een verschillende manier

tertiaire laag

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 1e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 2e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 3e episode, na 1945 het “halve sterplein”, bindend element

72

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

4

Stedelijk Ensemble 1 = architect P. Langhout, 1913, blz 72 Stedelijk Ensemble 2 = architect Charles Estourgie, 1913, blz 74 Stedelijk Ensemble 3 = architect onbekend, 1918, blz 76 Architectonisch Ensemble 1 = architect P. Langhout, 1913, blz 78 S1

A1

S2 S3

architectonisch Stedelijk Ensemble Architectonisch Ensemble Enkelvoudig Object

openbare ruimte 1e episode Stedelijk Ensemble

Beeldatlas Galgenveld RG & P

73

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

S1 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Sumatrastraat 6-20

Sumatrastraat 6-20

1913 - architect: P. Langhout

rechthoekige uitbouw met balkon

74

driehoekig gevormde uitbouw met balkon

uitbouwen t.p.v. centrale kopgevel

ijzeren hekwerk op natuurstenen plint als erfafscheiding

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

4

S1 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Sumatrastraat 6-20

situatiekaart

D

C

B

A

A

B

C

D

compositorisch schema

typologie: schakeling van 8 twee beukige stadswoningen, 2 aan 2 gespiegeld

locatie bouwblok P. Langhout maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble het sterplein, bindend element

ornamenten in centrale kopgevel

articulatie door gevelbekroning met fronton, boog en torentje

detailfoto dakrand

Nadere typering te beschermen waarden Architect P. Langhout, bouwjaar 1913 Stedelijk Ensemble: monumentale entreestraat relatie architectuur-stedebouw: sterke relatie tussen stedebouw en architectuur. De bouwblokarchitectuur over de volle lengte van de straat maakt op mo numentale wijze zichtbaar dat het hier om een belangrijke entree van de buurt gaat. compositie: bouwblokarchitectuur met ver doorgevoerde symmetrie. Articulatie door drie verschillende gevelbekroningen en drie verschillende uitbouwen.De combinatie van deze motieven leidt tot 2x4 verschillende gevels. Daarnaast gelaagdheid in de architectuur die ont- staat door de toepassing van plint, middenpartij en kroonlijst. articulatie: frontons op de hoeken van het bouwblok en in midden bouwblok. Uitbouwen, torentjes, ornament in centraal fronton, gemetselde bal kons in combinatie met hekwerk en sierrollagen erfafscheidingen: stalen hekwerk op natuurstenen plint materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen, metaal hekwerk bij balkons en erfafscheiding kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels, gele bakstenen ter articulatie, crème-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde rode keramische pannen

entree vesterkt door positie omliggende ramen

Beeldatlas Galgenveld RG & P

75

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

S2 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 104a

zijgevel Javastraat 104a

4

Javastraat 104a

3 2 1 Gevel Archipelstraat: as 1 gevel 1913 - architect: Charles Estourgie

ronde erker t.p.v. kopgevel as 1

76

overhoekse dakrand

gevel Javastraat: as 2

verticale reeks van glas-in-lood ramen (trappenhuis) én detail van dakkapellen in gevel as 4

plattegrond

serre aan achterzijde van het huis (as 3()

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

4

S2 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 104a

Villa Saxon Holme aan de Javastraat in Nijmegen. De villa is gebouwd in 1913 in opdracht van de Engelse accountant F.H. Hague. Het is het tweede ontwerp dat Charles Estourgie in Nijmegen uitvoerde. Zijn eerste opdracht betrof het Landhuis Heyendael, dat hij in 1912 ontwierp voor de industrieel Frans Jurgens uit Oss. Hague was de accountant van Jurgens. Estourgie verhuisde in 1921 zelf van de Oude Stadsgracht naar de Javastraat, waar hij het pand tegenover Saxon Holme betrok. De villa vertoont met haar klassieke elementen en vakwerk topgevels zowel kenmerken van de Nieuw Historiserende stijl als de Cottagestijl. De invloed van Estourgie’s Amsterdamse leermeester Eduard Cuijpers is onmiskenbaar aanwezig. Estourgie werd geboren in 1884 te Amsterdam. Zijn opleiding kreeg hij op het architectenbureau van Ed. Cuijpers wat een ware broedplaats was voor jong talent. Tegelijkertijd met Charles Estourgie waren hier ook de later beroemd geworden architecten van de Amsterdamse School M. de Klerk en P. Kramer werkzaam. Zijn eerste zelfstandige opdracht kreeg Estourgie in 1912. Het betrof een kantoorgebouw voor de margarinefabiek van Jurgens in Oss. In hetzelfde jaar vroeg Frans Jurgens hem een landhuis te bouwen in Nijmegen, Huis Heijendael. Charles Estourgie besloot met zijn gezin naar Nijmegen te verhuizen. De eerste jaren werkte Estourgie veel in Oss, met name voor de familie Jurgens.

Hij bouwde er diverse fabrieken, twee arbeiderswijken, een middenstandswijkje, een aantal woonhuizen en tekende er een uitbreidingsplan en het ontwerp voor een nieuw stadhuis. Vanaf de jaren twintig kreeg Estourgie steeds meer opdrachten in Nijmegen vooral van religieuze orden en congregaties. Deze gaven hem opdrachten voor studiehuizen, kloosters en scholen. Hij was huisarchitect van de Zusters J.M.J., voor wie hij onder meer klooster en internaat Mariënbosch bouwde. Ook ontwierp hij de uitbreiding van het Canisiuscollege en het Bisschop Hamerhuis met de Chinese pagode. Estourgie introduceerde de architectuur van de Amsterdamse school in Nijmegen. Verspreid over Nijmegen staan nog talloze huizen van zijn hand, die kenmerken hebben van deze stijl. De betekenis van architect Estourgie voor Nijmegen kan moeilijk worden overschat. Hij verrijkte de stad met een groot aantal markante gebouwen, die vrijwel allemaal een fantasievol ontwerp combineren met een bijzondere detaillering en een gedegen uitwerking.In 1950 overleed Estourgie. (Bron: http://www.architectuurcentrumnijmegen.nl)

situatiekaart

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 1e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 2e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 3e episode, na 1945 het halve sterplein, bindend element

as 1: kopgevel Archipelstraat

as 2: kopgevel Javastraat

as 3: kopgevel tuinzijde

as 4: zijentree in portiek met ornamenten in de luifel en t.p.v. de deur

Nadere typering te beschermen waarden Architect Charles Estourgie, bouwjaar 1913 Stedelijk Ensemble (onvoltooid) relatie architectuur-stedebouw: vrijstaande stadsvilla met een alzijdige architectonische compositie. Een van de twee “wachters” die het kruispunt bewaken waar je vanuit de hoofdentree van de buurt het symmetrische plein opkomt. Deze positie is doorgewerkt in de architectonische hiërarchie van de villa: as 1 is dwars op de entreeweg (Archipelstraat), as 2 is gericht op het plein. As 3 en 4 zijn meer introvert van karakter. gevelcompositie: gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkapellen articulatie: kopgevels in hiërarchische opbouw, (ronde) erkeruitbouwen, gemetselde balkons, sierrollagen, zuilen, glas-in-lood ramen, metselwerk decoraties in gevel, ornamentaal hekwerk als erfafscheiding en balkonhek, serre op bakstenen plint, ronde vensterramen erfafscheidingen: stalen hekwerk op bakstenen plint materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen en frontons, glas-in-lood ramen, kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels, crème-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pannen thema’s: - eenheid in detaillering - hiërarchische opbouw: verschil tussen de kopgevels (zie plattegrond) - alzijdigheid

originele bouwtekening ontwerp afsluithek

Beeldatlas Galgenveld RG & P

77

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

S3 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 106

Javastraat 106

zijgevel Javastraat 106

2 1

1918

door toepassing van een rieten kap wordt de architectonische eenheid niet aangetast door toepassing van verschillende dakkapellen

78

rechterstuk verbouwd door zeer waarschijnlijk Charles Estourgie

aansluiting riet op baksteen

voordeur aan de Javastraat, gelegen in een portiek

kappenplan

1 2

ornamenten opgenomen in de erker aan de Archipelstraat

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

4

S3 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 106

situatiekaart

erfafscheiding: gemetselde muur met hekwerk

houten gevel, waarin een kleine gevelopening is opgenomen

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 1e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 2e episode maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble, gebouwd in 3e episode, na 1945 het halve sterplein, bindend element detailfoto metselwerk schoorsteen

detailfoto glas-in-lood ramen gevel Archipelstraat; Arts and Crafts invloed, een van de 4 3-voudige ramen

Nadere typering te beschermen waarden Architect onbekend, bouwjaar 1918; hoekwoning Voorbeeld van vroeg-moderne villa architectuur. Tegenover de eclectische collage-architectuur is hier een architectuur geplaatst in een homogene stijlopvatting. Deze is geïnspireerd op de Engelse Arts and Crafts beweging (Luytjens) en op regionale boerenlandelijke architectuur. Dit pand werd enkele jaren bewoond door Charles Estourgie. relatie architectuur-stedebouw: vrijstaande stadsvilla met een alzijdige architectonische compositie. Een van de twee “wachters” die het kruispunt bewaken waar je vanuit de hoofdentree van de buurt het symmetrisch plein opkomt. Deze hiërarchie is met name zichtbaar in de samengestelde kapvorm van de villa. Deze is gecomponeerd op basis van twee hoofdassen met een hiërarchisch verschil. As 1 (de hoofdkap) is gericht op de entreeweg (Archipelstraat), as 2 is gericht op het plein. gevelcompositie: toepassing van 3-voudige ramen.

Deze spelen, binnen het traditionalistische handschrift, in op de moderne behoefte aan licht en uitzicht articulatie: erkeruitbouw, glas-in-lood ramen, bijzondere dakkapellen erfafscheidingen: stalen hekwerk op wit geverfde bakstenen plint materiaalgebruik: bakstenen en houten gevels, houten deuren, ramen, glas-in-lood ramen, rieten dak, gemetselde schoorsteen kleurgebruik: wit geverfde bakstenen gevels, crème-kleurig houtwerk, rieten daken Thema’s: eenheid in detaillering, hiërarchische opbouw

Beeldatlas Galgenveld RG & P

79

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

A1 - Uitwerking Architectonisch Ensemble Sumatraplein 31-33

Sumatraplein 31-33

Sumatraplein 31-33 1913

entree als een groot gebaar ontworpen door samenspel van deur, ramen en bakstenen ornamenten

80

binnen de symmetrische hoofdopzet krijgen de woningen een individueel accent door toepassing van twee verschillende uitbouwen; links trapeziumvormig, rechts rechthoekig

atlas - eerste episode. uitbreidingsplan 1908

4

A1 - Uitwerking Architectonisch Ensemble Sumatraplein 31-33

situatiekaart

compositorisch

A

A

B

C

schema

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble het sterplein, bindend element

ornamenten in gevelbekroning

consequent doorgevoerde detaillering in metselwerk t.p.v. dakkapel en uitbouwen (zie hiernaast)

Nadere typering te beschermen waarden Architect P. Langhout, bouwjaar 1913 rijwoning, Architectonisch Ensemble relatie architectuur-stedebouw: sterke relatie tussen architectuur en stedebouw, symmetrie-as woonhuizen correspondeert met de dwars-as van het Sumatraplein compositie: symmetrisch dubbel woonhuis, gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij en kroonlijst articulatie: frontons op de hoeken van het bouwblok, erkeruitbouwen, gemetselde balkons, sierrollagen, ornamenten in fronton, kelderentree aan straat- zijde, metselwerk decoraties in gevel, gebogen ramen op eerste verdieping erfafscheidingen: stalen hekwerk op bakstenen plint materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen, metaal hekwerk bij balkons en erfafscheiding kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels, gele bakstenen ter articulatie, daken met gesmoorde rode keramische pannen Thema’s: - frontaliteit (monumentaliteit) - overhoekse gerichtheid - verlenging uitzicht over de diagonaal van de straat (wooncomfort) - symmetrie - asymmetrie (zie schema); hoofdopzet samen symmetrisch, individueel verschillend door verschillende uitbouwen

Beeldatlas Galgenveld RG & P

81

Stedelijk Ensemble Sumatraplein

primaire laag

secundaire laag

tertiaire laag

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble het sterplein, bindend element

82

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

Stedelijke Ensembles S1 = architect P. Langenaart, 1925, blz. 86 S2 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 88 S3 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 90 S4 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 92 S5 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 94 S6 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 96 S7 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 98

E3

S9

S8 = architect M.E. Veugelers, 1921, blz. 100 S9 = architect Th. Arens, 1922, blz. 102

S10

A2

S10= architect Th. Arens, 1922, blz. 104 E1

A4

A1

Architectonische Ensembles A1 = architect A.H. van Wamelen, 1920, blz. 108 A2 = architect A.H. van Wamelen, 1920, blz. 110

A3

A3 = architect A.H. van Wamelen, 1920, blz. 112 E2

A4 = architect Gebr. A.J. en G.B. Smits, 1922, blz. 114 Enkelvoudige Objecten

S7

E1 = architect P. Langhout, 1918, blz. 116

S6

E2 = architect T. Kiemstra, 1924, blz. 118

S4

E3 = Gemeentewerken Nijmegen, 1931, blz. 120

S3 S1

S8 S2 architectonisch onderdeel van een Stedelijk Ensemble

S5

onderdeel van een Architectonisch Ensemble Enkelvoudig Object

openbare ruimte 2e episode, Stedelijk Ensemble

Beeldatlas Galgenveld RG & P

83

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

Stedelijk Ensemble; Middenstandswoningen (1921) Javaplein/ Javastraat/ Oude Groenewoudseweg / Lombokstraat; Architect: M.E. Veugelers Het ensemble Javaplein/Javastraat/Oude Groenewoudseweg/Lombokstraat van de architect M.E. Veugelers kenmerkt zich door een sterke samenhang tussen stedebouw, architectuur en openbare ruimte. Het is opgezet als een totaalkunstwerk, in de geest van de vroeg 20ste eeuwse pionierprojecten van monumentale sociale woningbouw van architecten als Berlage en De Bazel. Een samenspel tussen architectuur en stedelijke ruimte (pleinvorm, twee symmetrische zijstraten, inrichting van de openbare ruimte).

bouwtekening renovatieplan door Woningbouwvereeniging Nijmegen, 1963

het Javaplein gezien vanuit de Oude Groenewoudseweg

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers primaire laag

84

secundaire laag

tertiaire laag

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

stedebouwkundige context Javaplein - Javastraat, architect M.E. Veugelers

S2

S6

S7

S3

S4

S4

S5

S8 S3

S2

S3

S2

panorama Javaplein vanuit Bankastraat; De hoektoren is een a-symmetrisch element in de totaalcompositie. Deze arcticuleert de overgang van Javaplein naar Javastraat.

entree Javastraat gezien vanuit Javaplein

Beeldatlas Galgenveld RG & P

85

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S1 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Oude Groenewoudseweg 286-296

Oude Groenewoudseweg 286-296

1925 - architect: P. Langenaart

detailfoto uitbouw

86

entree met voorbordes en luifel (vernieuwde deur)

houten balkonhek en raampartij

beëîndiging blok met lager bouwblok met kap en dakkapel

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S1 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Oude Groenewoudseweg 286-296

situatiekaart

A1

A2

A1

A2

A1

compositorisch schema

Nadere typering te beschermen waarden architect: P. Langenaart; bouwjaar 1925 In rijen aaneen gebouwde eengezinswoningen-woningen van twee lagen met kap erfafscheidingen: gevelcompositie: articulatie: materiaalgebruik: kleurgebruik:

eenheid d.m.v. gietijzeren hekwerk bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de straatwand; gelaagdheid in het bebouwingsbeeld die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkapellen erkers in kopgevel met balkon erboven, entree met voorbordes/trap en luifel, gemetselde ornamenten bakstenen gevels, houten deuren, ramen en balkonshekken rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pannen

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers

Stylistisch: overgangsarchitectuur tussen laat 19e eeuws – eclectisch en rationalistisch; bv. balkonhekken zijn 19e-eeuws, baksteen siermetselwerk en deurkozijnen zijn rationalistisch.

hekwerk als erfafscheiding

detailfoto dakkapellen

het Javaplein, bindend element

siermetselwerk in topgevel

Beeldatlas Galgenveld RG & P

87

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S2 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javaplein 20-29

Javaplein 20-29

1921 - architect: M.E. Veugelers

deurensemble (originele deuren)

88

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd en oorspronkelijk gemetselde borstwering van de balkons vervangen door metalen hekwerk

detailfoto erker

detailfoto hoe bouwblok

metselwerkaccent boven deurensemble

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S2 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javaplein 20-29

situatiekaart

bouwmassa

9m

6m

46,3m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers het Javaplein, bindend element

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. In rijen aaneen geschakelde beneden-boven-woningen. Bouwmassa: twee lagen met kap. erfafscheidingen: eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met metalen buis gevelcompositie: bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de pleinwand; gelaagdheid in het de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappel len articulatie: fronton op de hoeken van de bouwblokken, erkers in combinatie met balkonhekwerk erboven, entreepar tij met portiek, voorbordes/trap en luifels, gemetselde schoorstenen, gemetselde ornamenten in fronton en langsgevel materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen en dakkapellen, grote dakoverstekken kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pan nen Stylistisch: de architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven. rijk gedetailleerd fronton; gemetselde ornamenten

Beeldatlas Galgenveld RG & P

89

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S3 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 140-152

Javastraat 140-152

1921 - architect: M.E. Veugelers

hoge erker met gemetselde ornamenten en “muizentanden”

90

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd

uitbouw met balkon en geprofileerde en gemetselde originele borstwering

combinatie van hout en baksteen in fronton; gemetselde ornamenten

rooilijnsprong t.p.v. kopgevel

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S3 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 140-152

situatiekaart

bouwmassa

9m

6m

46m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers het Javaplein, bindend element

articulatie op hoek d.m.v. torentje; brede dakoverstekken met geprofileerde consoles; versterking van verticaal effect door siermetselwerk op de hoeken van de toren. De hoektoren is een asymmetrisch element in de totaalcompositie. Deze articuleert de overgang van Javaplein naar Javastraat.

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. In rijen aaneen gebouwde eengezinswoningen-woningen van twee lagen met kap erfafscheidingen: gevelcompositie: articulatie: materiaalgebruik: kleurgebruik:

eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met stalen railing bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de straatwand; gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toe passing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappellen hoektorentje, fronton in het midden en op de hoek van het bouwblok, centraal gepositioneerse erkers, entree met voorbordes/trap en luifel, gemetselde schoor- stenen, gemetselde ornamenten, grote dakoverstekken bakstenen gevels, houten deuren, ramen, dakkapellen en topstuk van fronton rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pannen

Styllistisch: de architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven.

Beeldatlas Galgenveld RG & P

91

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S4 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 124-138

Javastraat 124-138

1921 - architect: M.E. Veugelers; verbouwingstekening; zie voor originele tekeningen basistyoe Bb en Bd

metselwerkdetails in fronton; siermetselwerk in rollaag en penanten

92

rooilijnsprong t.p.v. middenpartij

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd

originele brievenbus

uitbouw

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S4 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 124-138

situatiekaart

bouwmassa

9m

6m

49,5m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers het Javaplein, bindend element

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. In rijen aaneen gebouwde eengezinswoningen-woningen van twee lagen met kap erfafscheidingen: gevelcompositie: articulatie: materiaalgebruik: kleurgebruik:

eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met metalen buis bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de straatwand; gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappellen fronton op de hoeken en het midden van het bouwblok, erkers centraal gegroepeerd tussen de frontons in, entree met voorbordes/trap en luifel, gemetselde schoorstenen, gemetselde ornamenten, grote dakoverstekken bakstenen gevels, houten deuren, ramen en dakkapellen rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pannen

Styllistisch: de architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven.

detailfoto kopgevel; siermetselwerk langs rand van de topgevel

Beeldatlas Galgenveld RG & P

93

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S5 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Oude Groenewoudseweg 250 -270

Oude Groenewoudseweg 250 - 270

1921 - architect: M.E. Veugelers

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd en oorspronkelijk gemetselde borstwering van de balkons vervangen door metalen hekwerk

deurensemble beneden-bovenwoningen; portiek ter accentuering van de bovenwoningen, met erboven metselwerkornament; het siermetselwerk verbindt de verschillende bouwkundige elementen

94

rooilijnsprong t.p.v. fronton

detailfoto erker, originele bakstenen borstwering gesloopt; siermetselwerk in rollagen

afsluiting bouwblok; siermetselwerk langs daklijst

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S5 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Oude Groenewoudseweg 250 -270

situatiekaart

bouwmassa

9m 6m 60,2m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties

maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers het Javaplein, bindend element

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. In rijen aaneen gebouwde eengezinswoningen-woningen van twee lagen met kap erfafscheidingen: eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met metalen buis gevelcompositie: bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de straatwand; gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappellen articulatie: fronton op de hoeken en het midden van het bouwblok, erkers in kopgevel met balkon erboven, entree als ensemble gegroepeerd met portiek, gemetselde schoorstenen, gemetselde ornamenten in fronton en gevel, grote dakoverstekken, midden van het bouwblok geaccentueerd door dubbele topgevel met man sardekap materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen en dakkapellen kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pan nen De architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven. detailfoto kopgevel met siermetselwerk in topgevel en daklijsten

Beeldatlas Galgenveld RG & P

95

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S6 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Lombokstraat 8 -14

Lombokstraat 8-14

1921 - architect: M.E. Veugelers

gemetselde muren als erfafscheiding

96

oorspronkelijk gemetselde borstwering van de balkons vervangen door metalen hekwerk

erker met origele ramen

entree met luifel, trapje en metselwerkdecoraties

aansluiting balkonhek op gevel

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S6 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Lombokstraat 8 -14 situatiekaart bouwmassa 6m

9m

18,5m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers

analyse schakeling woningplatte -

het Javaplein, bindend element

gronden

begane grond

1e verdieping

2e verdieping

kelder

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. Aaneengeschakelde beneden-boven-woning met de allure van een twee-onder-een-kap villa erfafscheidingen: eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met metalen buis gevelcompositie: bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de pleinwand; gelaagdheid in de gevelarchitectuurd die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappellen articulatie: fronton op de hoeken van het bouwblok, erkers in kopgevel met balkon erboven, entree met voorbordes/ trap en luifel, gemetselde schoorstenen, gemetselde ornamenten materiaalgebruik: bakstenen gevels, houten deuren, ramen en dakkapellen kleurgebruik: rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pan nen Sociale woningbouw voor de middenstand voegt zich in de allure van het chique stadsplein met statige villa bebouwing. De architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven. fronton waarbij de originele ramen intact zijn gebleven; siermetselwerk langs daklijst

Beeldatlas Galgenveld RG & P

97

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S7 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 71-75

Lombokstraat 2-6

Javastraat 71-75

plattegrond; dubbel hoekaccent, bestaande uit een halve achthoekige hoektoren en idem uitbouw, markeert overgang van straat naar plein 1921 - architect: M.E. Veugelers

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd en oorspronkelijk gemetselde borstwering van de balkons vervangen door metalen hekwerk

verbijzondering van de bovenwoning door erkeruitbouw, houten betimmering van latere datum

98

originele deur met luifel, trapje en metselwerkdecoraties

erker op de hoek

vertcaal siermetselwerk, onderdeel van de achthoekige toren

aansluiting fronton op zadeldak

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

4

S7 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javastraat 71-75

situatiekaart bouwmassa 6m

9m

17,3m

6m

9m

19,9m

erfafscheiding

gelaagdheid

articulatie

gevelopeningen/ proporties maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble maakt deel uit van het Stedelijk Ensemble; architect: M.E. Veugelers

analyse schakeling woningplatte -

het Javaplein, bindend element

gronden

begane grond

1e verdieping

2e verdieping

kelder

Nadere typering te beschermen waarden Woningbouwvereniging Portaal (voorheen “Nijmegen”), architect M.E. Veugelers, bouwjaar 1921. Hoekblok met zes woningen in de typologie van beneden-boven-woningen. Hoekblok is overhoeks symmetrisch met aan beide zijden gekoppelde topgevels met mansarde kappen. erfafscheidingen: gevelcompositie: articulatie: materiaalgebruik: kleurgebruik:

eenheid d.m.v. lage gemetselde tuinmuurtjes met metalen buis bouwblokarchitectuur; ieder huis is onderdeel van de totaalcompositie van de pleinwand; gelaagdheid in de gevelarchitectuur die ontstaat door de toepassing van plint, middenpartij, kroonlijst en dakkappellen fronton op de hoeken van het bouwblok, erkers in kopgevel, op de hoek en een verbijzonderde op de 1e verdieping, entree met voorbordes/trap en luifel, gemetselde schoorstenen, gemetselde ornamenten bakstenen gevels, houten deuren, ramen en dakkapellen rood-bruine bakstenen gevels en creme-kleurig houtwerk, daken met gesmoorde grijze keramische pannen

De architectuur van Veugelers kenmerkt zich door een bijzondere combinatie van Hollandse traditionele baksteen architectuur en gestyleerde art-deco motieven.

dubbel fronton met metselwerkornamenten; wijziging t.o.v. originele bouwtekening: extra raam in het midden

Beeldatlas Galgenveld RG & P

99

atlas - tweede episode, uitbreidingsplan 1918

S8 - Uitwerking Stedelijk Ensemble Javaplein 15-19

Javaplein 15-19

1921,

architect: M.E. Veugelers

brede dakoverstekken met geprofileerde consoles; versterking van verticaal effect door siermetselwerk op de hoeken van de toren.

100

oorspronkelijke raamindeling gewijzigd en oorspronkelijk gemetselde borstwering van de balkons vervangen door metalen hekwerk (1965)

details in metselwerk in fronton zorgen voor een versterking van de verticaliteit

detialfoto uitbouw

dakkapel; siermetselwerk in centraal deel van de gevel