Bijlage 1. Visie Financiële bestaanszekerheid 2026-2029
Tekst van het document
Visie Financiële bestaanszekerheid
2025-2029
2
3
VOORWOORD
4
1. INLEIDING 1.1 Leeswijzer
5
2. DEFINITIE, CONTEXT EN ONTWIKKELINGEN 2.1 Definitie financiële bestaanszekerheid 2.2 Context 2.3 Beleidsontwikkelingen 2.4 Samenhang andere beleidsthema’s 2.5 Omvang financiële bestaansonzekerheid in Nijmegen
12
3. VISIE
16
4. SPEERPUNTEN
Inhoudsopgave
4.1 Speerpunt 1: We verstevigen de basis: inkomen, zorg en voedsel
4.2 Speerpunt 2: We stimuleren meedoen en bieden ondersteuning toegankelijk en dichtbij 4.3 Speerpunt 3: We bieden maatwerk als de basis niet toereikend is 4.4 Speerpunt 4: We bieden perspectief
26
5. FINANCIËN
27
6. EVALUATIE EN MONITORING
28
BIJLAGEN Bijlage 1 - Overzicht inkomensregelingen gemeente Nijmegen Bijlage 2 - Overzicht netwerk in de stad die actief zijn op financiële bestaanszekerheid Bijlage 3 - Cijfers
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
3
Een afgeronde opleiding, een eigen bedrijf in dans en visagie, een leuke huurwoning in Den Haag en een relatie met de liefde van haar leven. Het leven lacht Vinanda toe, totdat een aanslag van de Belastingdienst van 16.000 euro op de deurmat valt. “Ik had geen spaargeld en geen idee hoe ik dit moest betalen. Ik probeerde hard door te werken en positief te blijven, maar uiteindelijk was dit het begin van nog veel meer problemen.” Door een stapeling van tegenslagen raakt Vinanda alles kwijt: haar huis, haar auto en uiteindelijk ook haar werk. Zes jaar lang is ze, samen met haar partner, dakloos, zwerft ze van stad naar stad en raakt ze verslaafd. Na opname in een kliniek en een korte periode van begeleid wonen lukt het om de weg omhoog te vinden. Met hulp van een bewindvoerder en een urgentieverklaring krijgt ze een woning in Nijmegen. Inmiddels rondt ze haar studie Social Work af en werkt ze als ervaringsdeskundige bij een sociaal werk organisatie in de stad. “Ik had nooit verwacht dat ik zo in de problemen zou raken. Ik kom niet uit een kansarm gezin en ik ben niet opgegroeid in armoede. Ik heb gestudeerd en had een eigen bedrijf, maar toch gebeurde het. Ik ben blij dat ik mijn nare ervaringen nu kan inzetten om anderen te helpen. Dat geeft mij veel voldoening.
Ook Bas weet hoe groot de impact van schulden kan zijn. Jarenlang probeert hij zijn financiële problemen zelf op te lossen, maar telkens loopt hij vast. Bij zijn eerste poging om hulp te krijgen wordt hij weggestuurd: hij voldoet niet aan de voorwaarden. “De stap om hulp te vragen was al groot, en door die afwijzing werd mijn overtuiging versterkt dat er geen hulp mogelijk was. Pas na vijf tot zeven jaar durfde ik opnieuw hulp te vragen.” Wanneer Bas uiteindelijk bij een hulporganisatie in Nijmegen terechtkomt, ervaart hij voor het eerst dat hij niet alleen als iemand met schulden wordt gezien, maar als mens met een eigen verhaal, onzekerheden en angsten. “Dat iemand ruimte gaf voor het emotionele stuk gaf me de bevestiging dat ik er niet alleen voor stond. Dat was voor mij een belangrijk kantelpunt.” Die erkenning geeft hem de ruimte om zijn situatie stap voor stap te verbeteren en uiteindelijk zelf anderen te ondersteunen als ervaringsdeskundige.
Voorwoord
Het voelt alsof mijn moeilijke jaren niet voor niets zijn geweest.”
De verhalen van Vinanda en Bas laten zien dat bestaanszekerheid niet vanzelfsprekend is. Schulden en geldzorgen hebben een enorme impact op iemands leven. Maar ze laten ook zien dat erkenning, vertrouwen en maatwerk het verschil kunnen maken. In dit beleidskader beschrijven we hoe we samen met inwoners en partners in de stad werken aan een Nijmegen waarin iedereen kan rekenen op een financieel zeker bestaan.
4
Voor u ligt de nieuwe beleidsvisie op financiële
tot regelingen en het terugdringen van niet-gebruik. De
bestaanszekerheid van de gemeente Nijmegen.
evaluatie van de vorige beleidsperiode laat zien dat we op de goede weg zijn.
In Nijmegen willen we dat iedereen volwaardig mee kan doen aan de samenleving. Dat betekent dat alle
Zo is het bereik van de regelingen gegroeid. Maar er
inwoners toegang moeten hebben tot voldoende
is meer nodig om inwoners écht financieel zeker te
inkomen om in hun basisbehoeften te voorzien, zich te
laten zijn.
ontwikkelen en mee te doen. Helaas zien we dat dit in de praktijk niet voor iedereen vanzelfsprekend is.
Deze nieuwe visie financiële bestaanszekerheid bevat onze kaders en de speerpunten waarop we de
In onze stad groeit één op de zes kinderen op in een
komende jaren (extra) willen inzetten. Deze visie en
gezin met een laag inkomen. Steeds meer mensen
speerpunten komen voort uit de uitkomsten van de
hebben moeite om de eindjes aan elkaar te knopen,
beleidsevaluatie en gesprekken met inwoners en
ook als ze werken. Stijgende prijzen, hoge vaste lasten
partners en bouwen door op de eerder vastgestelde
en onzekerheid over werk of uitkeringen vergroten het
startnotitie en landelijke beleidsontwikkelingen.
risico op armoede. De gevolgen zijn groot: schulden,
Ze geven richting aan hoe we als gemeente samen
stress, gezondheidsproblemen en minder kansen op
met maatschappelijke organisaties, werkgevers en
een goede toekomst.
inwoners willen blijven bouwen aan een stad waarin
1. Inleiding
Financiële bestaanszekerheid is niet alleen een kwestie van geld, maar ook van gezondheid, participatie en gelijke kansen.
bestaanszekerheid het uitgangspunt is. We danken alle inwoners, professionals, partners, ervaringsdeskundigen en adviesraden die met ons hebben meegedacht, hun ervaringen hebben gedeeld en input hebben geleverd voor deze nieuwe
De afgelopen jaren kregen het terugdringen van
beleidsvisie. Alleen samen kunnen we zorgen voor een
armoede en schulden steeds meer aandacht, zowel
Nijmegen waarin iedereen mee kan doen.
lokaal als landelijk. De Rijksoverheid kwam met regelingen om koopkracht te ondersteunen, zoals de energietoeslag, verhoging van het kindgebonden
1.1 Leeswijzer
We starten in hoofdstuk 2 met de definitie van
budget en verhoging van het minimumloon. Tegelijker
financiële bestaanszekerheid, een beschrijving van
tijd zien we dat het toeslagenstelsel en complexe regel-
de beleidscontext: maatschappelijke ontwikkelingen,
geving nog te vaak zorgen voor wantrouwen, schulden
landelijke beleidsontwikkelingen en de samenhang
en stress. Landelijk maar ook lokaal klinkt steeds luider
met andere beleidsterreinen. Ook gaan we in op een
de roep om eenvoud, vertrouwen en een mensgerichte
aantal belangrijke cijfers, om vervolgens in hoofdstuk 3
benadering.
in te zoomen op de visie. In hoofdstuk 4 beschrijven we de vier speerpunten waarop we ons de komende jaren
In de periode 2020–2024 hebben we vanuit de Armoede
richten en in hoofdstuk 5 gaan we in op de financiën.
Agenda Nijmegen actief gewerkt aan het terugdringen
We sluiten af in hoofdstuk 6 met hoe we het beleid de
van de gevolgen van armoede onder kinderen, het
komende vier jaar gaan monitoren en evalueren.
ondersteunen van werkende armen, terugdringen van gezondheidsachterstanden en meer persoonlijk contact waarbij er aandacht is voor de leefwereld van de inwoner. We hebben samen met inwoners en partners in de stad stappen gezet richting een betere toegang
2. Definitie, context en ontwikkelingen
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
In dit hoofdstuk gaan we in op de definitie van financiële bestaanszekerheid, schetsen we een aantal belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen en landelijke beleidsontwikkelingen die van invloed zijn op deze beleidsvisie en zoomen we in op de samenhang met andere beleidsdomeinen.
5
2.1 Definitie financiële bestaanszekerheid
Financiële bestaanszekerheid betekent dat mensen voldoende en stabiel inkomen hebben om te voorzien in hun basisbehoeften, zoals wonen, voeding, gezondheidszorg en onderwijs.
Wat verstaan we onder bestaanszekerheid & financiële bestaanszekerheid?
Bestaanszekerheid
Financiële bestaanszekerheid
Figuur 1. Wat verstaan we onder bestaanszekerheid en financiële bestaanszekerheid? Bron: Een zeker bestaan, Commissie sociaal minimum, 2023.
Doelen van het stelsel van sociaal minimum brede definitie zoals omschreven door Commissie sociaal minimum
6
“Voor mij is bestaanszekerheid veiligheid. Toen mijn financiën niet op orde waren, voelde mijn leven
Het gaat niet alleen om het hebben van werk of een uitkering,
onveilig en was er alleen ruimte voor overleven,
maar ook om de voorspelbaarheid en continuïteit van dat
niet voor écht leven.” Bas - Ervaringsdeskundige
inkomen. Financiële bestaanszekerheid geeft mensen perspectief om bewuste keuzes te maken en stelt mensen (weer) in staat om met vertrouwen naar de toekomst te kijken, schulden te vermijden of af te lossen, en actief deel te nemen aan de samen leving, bijvoorbeeld door sociale of culturele activiteiten en sport. Financiële bestaanszekerheid vormt het fundament voor sociale inclusie, gezondheid en welzijn, en is een essentiële voorwaarde voor het realiseren van kansengelijkheid.
2.2 Context
Ontoereikend sociaal minimum Het recht op bestaanszekerheid volgt uit het sociaal Grondrecht, artikel 20 uit de Grondwet. De Rijksoverheid is primair verantwoordelijk voor het stelsel van inkomensvoorzieningen en sociale zekerheid in Nederland. Door het bepalen van wettelijke kaders bepaalt de Rijksoverheid de basis waarbinnen financiële bestaanszekerheid wordt gewaarborgd. De Commissie Sociaal Minimum trekt in haar eerste rapport de harde conclusie dat de Rijksoverheid hierin tekortschiet: “Als er beleidsmatig niets verandert, komen mensen met een laag inkomen de komende jaren tot honderden euro’s per maand tekort.”1
Vereenvoudiging Inkomensondersteuning Gemeenten proberen veelal – binnen de mogelijkheden die zij hebben, want zij mogen immers geen inkomenspolitiek voeren – de gaten te dichten. Hierdoor is de afgelopen jaren een netwerk aan voorzieningen en regelingen ontstaan. Dit is ook het geval in de gemeente Nijmegen, een gemeente met een sociaal hart. (Zie bijlage 1 en 2 voor een overzicht van de in Nijmegen beschikbare voorzieningen en regelingen voor mensen met een laag inkomen.) Dit stelsel is echter niet houdbaar. Er is boven op het complexe systeem van ondersteuning vanuit het Rijk – van toeslagen tot arbeidsongeschiktheidsuitkeringen – een bijna net zo complex netwerk aan gemeentelijke ondersteuning ontstaan. Daarnaast wordt de schaarste in zowel middelen als arbeidskrachten groter en groter.
Toenemende ongelijkheid Hoewel de ‘harde’ armoedecijfers volgens de nieuwe, uniforme meetmethode van CBS, SCP en Nibud laten zien dat de armoede 1.
Een zeker bestaan, Commissie sociaal minimum, 2023.
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
7
staat de bestaanszekerheid van veel huishoudens nog steeds
Ondanks groei nog altijd hoge werkloosheid onder vluchtelingen
onder druk. Dat een huishouden niet onder de formele
Vluchtelingen hebben het relatief moeilijker op de arbeidsmarkt,
definitie van armoede valt betekent niet dat er geen sprake is
ook ten aanzien van andere typen migranten.
van armoede. In 2023 leefden 1,2 miljoen mensen in Nederland
Taalachterstand, niet geldige diploma’s en factoren die te maken
net boven de armoedegrens, wat betekent dat zij formeel niet
hebben met het feit dat ze zijn gevlucht (onduidelijkheid over
als arm worden beschouwd, maar wel moeite hebben om rond
status, mentale belasting, het ontbreken van een netwerk)
te komen. Stijgende kosten voor basisbehoeften zoals wonen
zorgen voor afstand tot de arbeidsmarkt. Vluchtelingen met
en energie, een toename van flexibele arbeidscontracten en een
verblijfsstatus wachten in de beginfase ook vaak nog op huis
gebrek aan financiële buffers maken deze huishoudens
vesting of gezinshereniging en/of zijn druk met inburgeren. Dat
kwetsbaarder.
belemmert een snelle start met werk. De nieuwe Wet Inburger-
in Nederland (en in Nijmegen) de afgelopen jaren is gedaald,
Daarnaast zien we dat ook steeds meer werkenden aangeven de eindjes niet langer aan elkaar geknoopt te krijgen.
ing 2021 biedt meer mogelijkheden voor het combineren van inburgering en werk en er is binnen inburgering meer aandacht voor participatie. We zien ook dat de arbeidsmarktparticipatie van vluchtelingen toeneemt, mede als gevolg van de krappe arbeidsmarkt waardoor er meer kansen zijn voor mensen met
Ook de ontwikkelingen op de woningmarkt, de grote transities
een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Maar er is nog altijd een
op onder andere klimaat en digitalisering van de arbeidsmarkt
relatief hoge werkloosheid onder deze doelgroep.
maken dat we de ongelijkheid in de samenleving zien toenemen. Mensen die niet beschikken over voldoende financiële middelen
Vluchtelingen kwetsbaar voor schulden en armoede
om te investeren in verduurzaming of over de benodigde basis-
Mede door belemmeringen in het vinden van een passende
vaardigheden op gebied van werk raken steeds verder achterop.
baan hebben veel vluchtelingen moeite om volledig financieel
De kloof tussen arm en rijk groeit en daarmee ook de onvrede in
zelfredzaam te zijn. Zij zijn in de beginfase veelal afhankelijk
de samenleving.
van een uitkering of hebben een laag inkomen. We zien dat deze groep hierdoor kwetsbaar is voor (informele) schulden en
Krappe arbeidsmarkt
armoede. Het ontbreken van een bruikbaar sociaal netwerk en
Op het moment van schrijven van deze visie is de arbeidsmarkt
gezondheidsproblemen kunnen financiële bestaanszekerheid
krapper dan ooit. Door demografische ontwikkelingen zoals
verder onder druk zetten. Gezinshereniging waarbij een (oud-)
vergrijzing, een afname van het aantal werkenden ten opzichte
statushouder als referent zorgdraagt voor een of meerdere
van het aantal uitstromers maar ook onvoldoende aansluiting
gezinsmigranten zorgt in sommige gevallen ook voor extra
tussen vraag en aanbod, ervaren veel werkgevers krapte in
uitdagingen, vanwege extra kosten en leningen voor inburgering
personeel. Hetzelfde werk (en soms nog meer), moet gedaan
en/of studie die drukken op een laag inkomen. Bij met name
worden met minder mensen. Dat vraagt veel van de mensen
jonge statushouders zien we dat er ook sprake kan zijn van
die al werken. Op steeds meer plekken loopt de werkdruk op
financiële verplichtingen of verwachtingen van familie in het
en moet werk vaker gecombineerd worden met mantelzorg of
land van herkomst.
de zorg voor kinderen. Tegelijkertijd zien we dat de krapte ook kansen biedt: werkgevers zijn steeds vaker bereid om anders
Oekraïense ontheemden
te kijken naar talent, te investeren in scholing en begeleiding
Ontheemden uit Oekraïne vallen niet onder de Participatiewet.
en ruimte te maken voor maatwerk. Daarnaast maken tech-
Uit onderzoek onder Oekraïense Ontheemden in Nederland
nologische ontwikkelingen het steeds vaker mogelijk om werk
blijkt dat deze groep vluchtelingen relatief sneller hun weg naar
anders in te richten. Hierdoor ontstaan er mogelijkheden om
de arbeidsmarkt weten te vinden. Tegelijkertijd zoekt ook nog
meer mensen, waaronder langdurig werkzoekenden en mensen
een aanzienlijk deel van deze groep werk en is er vaak sprake
met een beperking, duurzaam aan het werk te helpen en zo hun
van kortstondige arbeidscontracten met een beperkt aantal uren
inkomenspositie te versterken.
en werk onder het eigen opleidingsniveau.
8
Toename dak- en thuislozen
een voorstel voor een eenvoudigere inrichting van inkomens-
We zien een toename van het aantal dak- en thuisloze mensen in
ondersteuning. Zowel voor de inkomensondersteuning vanuit
de regio Gelderland Zuid. Dit wordt veroorzaakt door
het Rijk als vanuit gemeenten. IPE geeft aan dat landelijke
verschillende maatschappelijke ontwikkelingen, zoals een tekort
regelingen de basis moeten zijn en dat lokaal ruimte is voor
aan woningen, hogere eigen bijdrage voor maatschappelijke
maatwerk. Ze geeft aan dat een aantal regelingen die nu door
opvangvoorzieningen en geen beschikbare passende intramurale
gemeenten worden uitgevoerd (weer) onder de verantwoor-
plekken. In Nijmegen zijn 590 dak- en thuisloze volwassenen
delijkheid van het Rijk moeten vallen, waaronder de Individuele
geteld en 69 kinderen. Mensen worden ook meegeteld als dak- en
Inkomenstoeslag, de Studietoeslag en de Collectieve aanvullende
thuislozen als ze bij familie, vrienden of derden verblijven.
ziektekostenverzekering. Regelingen die gemeenten inzetten ter bevordering van participatie kunnen het best samengevoegd
2.3 Beleidsontwikkelingen
Programma Vereenvoudiging Inkomensondersteuning voor Mensen
worden tot één toelage. Hiervoor wordt de systeemwijziging zoals vanaf 2025 is ingezet in de gemeente Wageningen als voorbeeld genoemd: het Maatschappelijk Meedoen Budget (MMB).
Ook het Rijk ziet dat er iets moet veranderen. In het programma
Nationaal Programma Armoede en Schulden
Vereenvoudiging Inkomensondersteuning voor Mensen (VIM)
In de Kamerbrief van 6 juni 2025 informeert Staatssecretaris
onderzoeken de betrokken overheidsorganisaties (SZW,
Nobel de Tweede Kamer over het Nationaal Programma
Financiën, VWS, OCW en BZK, UWV, dienst Toeslagen,
Armoede en Schulden3. Dit programma is de opvolger van de
Belastingdienst, SVB, DUO en gemeenten via VNG en Divosa) hoe
Aanpak geldzorgen, armoede en schulden 2022-2025 en heeft
de inkomensondersteuning eenvoudiger en begrijpelijker kan.
als doel om de toename van (kinder)armoede te voorkomen, de
Daarbij kijken ze zowel naar korte termijn als de middellange
langetermijneffecten van armoede tegen te gaan en mensen in
termijn.
armoede te helpen vooruit te komen. Aandachtspunten waarop het Nationaal Programma focust zijn:
SEO economisch onderzoek heeft voor de programmadirectie
1. Het voorkomen van geldzorgen
VIM een verkenning uitgevoerd naar het verminderen van de
2. Kleine zorgen blijven klein: eenvoudige toegang tot hulp en ondersteuning
complexiteit van het Nederlandse stelstel van inkomensondersteuning . De verkenning beschrijft drie scenario’s: 2
3. Hulp als het tegenzit: de negatieve effecten van
1) Vereenvoudigen uitvoering voor inwoners, zoals: eenvoudigere aanvraagprocedures of een proactieve
geldzorgen beperken 4. Meer grip en overzicht: passende dienstverlening voor
dienstverlening; 2) Vereenvoudigen binnen de huidige regelingen, zoals: minder
mensen 5. Perspectief voor de toekomst: oplossen van armoede en
toegangseisen en minder parameters binnen regelingen;
schulden
3) Vereenvoudigen op stelselniveau, zoals: minder regelingen, geen inkomensafhankelijkheid en automatisch uitkeren.
Verder wil het Rijk inzetten op het eenvoudiger maken van landelijke regels en zo het armoedebeleid vereenvoudigen.
Alhoewel het onderzoek zich met name richt op het totale
Uitgangspunt daarbij is dat het Rijk de inkomensbasis goed
Nederlandse systeem aan inkomensondersteuning en geen
regelt, zodat mensen voor hun inkomen niet afhankelijk zijn van
rekening houdt met mogelijke interacties tussen landelijk en
gemeentelijke armoederegelingen.
gemeentelijk inkomensbeleid, benadrukt het wel het belang van vereenvoudiging en geeft het ons richting in de vereenvoudiging
Wet Proactieve Dienstverlening
van het gemeentelijke systeem aan inkomensondersteuning.
Met het wetsvoorstel proactieve dienstverlening kunnen UWV, de SVB en gemeenten proactieve dienstverlening inzetten. Dit
Ook het rapport van het Instituut Publieke Economie (IPE)
betekent dat zij mogen onderzoeken wie mogelijk recht heeft
“Eerlijker en eenvoudiger armoedebeleid” (januari 2025), doet
op een uitkering of een andere ondersteunende voorziening,
2.
De impact van eenvoud: een verkenning naar de brede kosten en baten van eenvoudigere inkomensondersteuning. SEO Economisch Onderzoek, 14 april 2025.
3.
Kamerbrief over Nationaal Programma Armoede en Schulden | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
4.
https://www.internetconsultatie.nl/wetproactievedienstverleningszw/b1
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
9
maar deze niet gebruikt. Zij mogen actief contact opnemen met
helpen of op een andere manier laten deelnemen aan de
deze mensen en hen ondersteunen bij een aanvraag voor een
maatschappij.
uitkering of voorziening. Hiervoor mogen zij persoonsgegevens
• Het aantrekkelijker maken van werk naast een uitkering,
verwerken. Het doel van deze wet is niet-gebruik van uitkeringen
bijvoorbeeld door het uniformeren van bijverdiengrenzen
en andere voorzieningen in de sociale zekerheid verminderen.
en het invoeren van een bufferbudget om
Het wetsvoorstel is op 14 februari 2025 naar de Raad van State
inkomensschommelingen op te vangen.
gestuurd. Precieze inwerkingtreding van het wetsvoorstel is nog
• Eenvoudigere aanvraagprocedures voor bijstandsuitkeringen.
niet bekend.4 Het programma Participatiewet in balans
Participatiewet in balans
bestaat uit 3 sporen:
De Participatiewet heeft als doel om zoveel mogelijk mensen
Spoor 1: Maatregelen op korte termijn, het wetsvoorstel voor de
met arbeidsvermogen aan het werk te helpen, ook mensen met
wijzigingen is op 22 april 2025 aangenomen door de
een arbeidsbeperking. De wet vervangt sinds 2015 de Wet werk
Tweede kamer en ligt momenteel voor aan de Eerste Kamer.
en bijstand (WWB), Wajong en (deels) WSW, en moet zorgen voor
Spoor 2: Fundamentele herziening van de Participatiewet op
een inclusieve arbeidsmarkt waarin iedereen naar vermogen
langere termijn.
bijdraagt. Gemeenten voeren de wet uit en bieden onder
Spoor 3: Versterken van de vakkundigheid in de uitvoering.
steuning op maat, zoals inkomensvoorziening of re-integratie. Afhankelijk van de bespreking in de Eerste Kamer is de geplande Met het programma Participatiewet in balans wil het Rijk de
inwerkingtreding van het wetsvoorstel 1 januari 20265.
huidige Participatiewet vereenvoudigen en verbeteren, met • Een begrijpelijke wet die werkt voor mensen, met vertrouwen
Meer mogelijkheden om te werken voor asielzoekers en ontwikkeling langetermijnbeleid Oekraïners
en oog voor de menselijke maat.
Verschillende beleidsontwikkelingen bieden kansen om de
• Meer mensen vanuit de Participatiewet sneller aan het werk
financiële en sociale zelfredzaamheid van vluchtelingen te
als doel:
5.
https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/36582_participatiewet_in_balans
6.
Amendement: Leidende principes voor zorg, welzijn en ondersteuning. Stadsbegroting 2025-2028. 13 november 2024.
https://nijmegen.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Item//0fd36be3-dec1-4d4a-a1aa-bacea0a985bd
10
bevorderen. Met de nieuwe Wet inburgering zijn gemeenten
bevorderen van integratie, het terugdringen van ongelijkheid en
sinds 2022 verantwoordelijk voor de organisatie van inburger-
het stimuleren van de lokale economie door ondernemers
ing, waarbij er meer ruimte is om inburgering en participatie
te ondersteunen, de arbeidsmarkt te versterken en een
te combineren in duale trajecten. Voor asielzoekers, die (nog)
aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren. Vanuit de visie
geen verblijfsvergunning hebben is begin 2024 de zogenaamde
financiële bestaanszekerheid werken we nauw samen met
24-weken-eis, waarin werd gesteld dat asielzoekers slechts 24
deze beleidsterreinen en stimuleren we collega’s om rekening
weken in het jaar mochten werken, geschrapt. Deze regel
te houden met inwoners met geldzorgen en/ of met een laag
vormde een obstakel om een vroege participatie van asiel
inkomen. Dit doen we door mee te denken, te adviseren en
zoekers mogelijk te maken. In een pilot kijkt gemeente Nijmegen
ervaringsdeskundigen in te schakelen. Bijvoorbeeld wanneer het
samen met UWV en WerkBedrijf naar de mogelijkheden die er nu
gaat om grote transities die op ons afkomen, zoals de energie-
zijn om asielzoekers sneller naar werk te begeleiden. Voor ont-
transitie en klimaatadaptatie.
heemden uit Oekraïners die naar Nederland gevlucht zijn werkt het kabinet aan een ‘nationale terugvaloptie’ voor ontheemden uit Oekraïne die langer in Nederland blijven. De verwachting is dat deze groep dan onder de reguliere dienstverlening van gemeenten gaat vallen, waaronder inzet op participatie en inkomensondersteuning.
2.5 Omvang financiële bestaansonzekerheid in Nijmegen
Om een goed beeld te krijgen van de problematiek waar we met deze beleidsvisie een oplossing voor willen bieden, staan we stil bij de omvang van bestaansonzekerheid in Nijmegen. We
2.4 Samenhang andere beleidsthema’s
gaan hier met name in op de conclusie die we trekken op basis van de beschikbare cijfers en minder op de verhalen achter de
In de inleiding noemden we het al: financiële bestaanszekerheid
cijfers, terwijl juist de verhalen ons kunnen helpen de cijfers nog
gaat niet alleen over het wel of niet hebben van geld. Financiële
beter te duiden en ons beleid sterker te maken. Komende jaren
bestaanszekerheid gaat ook over gezondheid, participatie en
willen we naast cijfers (‘tellen’) daarom ook meer inzetten op de
gelijke kansen. Daarmee raakt financiële bestaanszekerheid ook
verhalen achter de cijfers (‘vertellen’), zie hoofdstuk 6. De cijfers
andere beleidsterreinen in het sociaal domein.
zijn onder andere gebaseerd op de informatie uit de Nijmeegse Stads- en wijkmonitor 20257.
Deze visie op Financiële bestaanszekerheid draagt bij aan onze ambities op het sociaal domein. Binnen het sociaal domein
Hoewel de armoede in cijfers afgelopen jaren daalde, nam het
hanteren we de leidende principes voor zorg, welzijn en onder
aantal uitkeringen toe, steeg het aantal huishoudens met
steuning. Deze zijn vastgesteld met de Stadsbegroting 2025-
problematische schulden (tot aan 2024) en nam het aantal dak-
2028 . Wij vertalen de leidende principes naar de volgende
en thuislozen toe. Daarnaast geven meer Nijmegenaren aan dat
uitgangspunten voor financiële bestaanszekerheid (in lijn met
hun financiële situatie achteruitgegaan is/ slecht is en vinden
de Visie op gezondheid)
minder mensen dat ze erop vooruit zijn gegaan. Wat we ook
6
• Iedereen moet mee kunnen doen • We geven het goede voorbeeld • Voorkomen is beter dan genezen • We investeren ongelijk voor gelijke kansen
zien is dat de vaste kern van mensen met een uitkering groot is. En we weten inmiddels dat hoe langer iemand een uitkering ontvangt, hoe moeilijker vaak de weg naar werk. Ook zien we dat het gebruik van andere ondersteuning naast inkomensregelingen hoger is dan het gebruik onder de groep die niet van inkomensregelingen gebruik maakt. De uitdaging om inwoners
Naast het sociaal domein raakt financiële bestaanszekerheid ook
ook komende jaren te ondersteunen in een financieel zeker
aan beleidsthema’s uit andere domeinen. Denk aan het bouwen
bestaan blijft dan ook groot.
van voldoende sociale huurwoningen, het opknappen van buurten, het creëren van een veilige en gezonde leefomgeving, het bieden van een veilige plek aan vluchtelingen en het
7.
Kerncijfers | Stads- en wijkmonitor 2025
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
11
Stijging geregistreerde schulden
Doelgro
e
p
Kinderen in armoede
16.700 huishoudens
In Nijmegen moeten 16.700 huishoudens rondkomen van een inkomen tot 130% van het sociaal minimum
Bijstandsuitkeringen De laatste 2 jaar is het aantal uitkeringen toegenomen. Het percentage bijstandsuitkeringen ligt in Nijmegen ruim boven het landelijk gemiddelde.
%
Daling armoedecijfers
%
% % %
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025
12
De afgelopen jaren zetten we ons samen met de partners in de stad in om zoveel mogelijk mensen te ondersteunen in een financieel zeker bestaan. Hoewel het aantal mensen dat we afgelopen jaren bereikten steeg (zie evaluatie Armoede Agenda Nijmegen 2020-2024), laten voorgaande hoofdstukken zien dat er nog steeds veel te doen is. Financiële bestaansonzekerheid heeft ingrijpende gevolgen voor individuen en voor de samenleving als geheel. Wanneer mensen niet zeker zijn van hun inkomen of niet in staat zijn om hun basisbehoeften te bekostigen, ontstaan vaak (chronische) stress, gezondheidsproblemen en sociaal isolement. Schulden kunnen zich opstapelen, wat leidt tot verdere uitsluiting, schaamte en een groeiende afstand tot werk of scholing. Kinderen die opgroeien in huishoudens met financiële onzekerheid lopen bovendien verhoogd risico op achterstanden in ontwikkeling en onderwijs. Op de lange termijn ondermijnt financiële bestaansonzekerheid het vertrouwen in instituties, vergroot het de ongelijkheid, en leidt het tot hogere maatschappelijke kosten, onder andere in de zorg, schulddienstverlening en handhaving. We zien financiële bestaansonzekerheid als belangrijke oorzaak en versterker van problemen op andere levensgebieden. Andersom geldt ook: problemen op andere levensgebieden kunnen leiden tot financiële bestaansonzekerheid. Langdurige financiële onzeker-
3. Visie
heid heeft een grote impact op het welzijn van onze inwoners. Deze Nijmegenaren komen hierdoor terecht in een vicieuze cirkel van financiële problemen, gezondheidsproblemen en een ongezondere leefomgeving. Deze trend leidt tot een steeds grotere ongelijkheid in de samenleving.
Stabiel en voorspelbaar inkomen In Nijmegen willen we dat iedereen beschikt over voldoende en stabiel inkomen om te kunnen voorzien in hun basisbehoeften, zoals wonen, voeding, gezondheidszorg en onderwijs. Het gaat daarbij niet alleen om het hebben van inkomen uit werk of een uitkering, maar ook om de voorspelbaarheid en continuïteit
“Het idee dat je mensen geld geeft zonder te controleren waar het aan wordt uitgegeven, laat zien dat je vertrouwen hebt. Voor mij is dat de kern: mensen zelf laten beslissen.” Vinanda - Ervaringsdeskundige
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
13
“Het is belangrijk te beseffen dat de doelgroep heel divers is. Er is niet één weg uit problematische schulden. Maatwerk is cruciaal.”
Als gemeente zetten we ons samen met onze partners in om deze inwoners te ondersteunen. We versterken de financiële bestaanszekerheid en doorbreken de vicieuze cirkel.
Bas - Ervaringsdeskundige
Financiële bestaanszekerheid is voorwaardelijk om mee te kunnen doen in de samenleving. Financiële bestaanszekerheid is dan ook de springplank naar een gezondere, socialere en economisch stabielere samenleving. We werken als gemeente niet alleen aan de ambities en doelen die in deze visie zijn
van dat inkomen. Door te zorgen voor continue financiële bestaanszekerheid bieden we mensen perspectief om bewust keuzes te maken die helpen om hun leven weer op te bouwen en stellen we mensen (weer) in staat om met vertrouwen naar
gesteld: dit doen we samen met ons netwerk van partners, en vooral met, voor en door onze inwoners. Gezamenlijk bouwen we aan een sterke sociale basis waarin financiële bestaans zekerheid gewaarborgd is.
de toekomst te kijken, schulden te vermijden of af te lossen, en actief deel te nemen aan de samenleving, bijvoorbeeld door sociale of culturele activiteiten en sport. “Je doet niet mee, je bungelt onderaan de De volgende ambities sluiten aan op onze visie en verwerken we in de komende Stadsbegroting:
maatschappij en voelt je minder gezien. Het is ook belastend om te moeten zeggen: ‘Ik heb hulp nodig.’”
• ‘’Nijmegenaren kunnen rondkomen’’ • “Nijmegenaren kunnen meedoen”.
Bas - Ervaringsdeskundige
Voor het programma Werk en Inkomen is een aantal doelen gesteld:
Nijmegenaren kunnen meedoen
Nijmegenaren kunnen rondkomen
14
IN DE UITWERKING VAN ONZE VISIE HANTEREN WE DE
biedt het Rijk een sociaal vangnet. Zoals de commissie ‘sociaal
VOLGENDE UITGANGSPUNTEN:
minimum’ echter liet zien, is dat vangnet voor veel huishoudens
HET MOET SNELLER EN MAKKELIJKER: INVOEREN VAN EEN NIJMEEGS MAATSCHAPPELIJK MEEDOEN BUDGET
niet voldoende. Bij veel huishoudens ontbreekt het geld voor
We willen dat hulp snel en makkelijk bereikbaar is voor
geen ruimte. Tot de invoering van een Nijmeegse variant op het
inwoners. Waar we de afgelopen jaren vooral werkten aan het
Maatschappelijk Meedoen Budget blijven we daarom een breed
vereenvoudigen van de uitvoering voor inwoners en het vereen-
lokaal aanbod van toegankelijke regelingen aanbieden, aan
voudigen binnen regelingen gaan we met deze visie een stap
vullend op de inkomensondersteuning vanuit het Rijk.
verder. We kiezen ervoor om naast het verder vereenvoudigen
Deze regelingen maken het mensen makkelijker om zich te
van de uitvoering en regelingen (scenario 1 en 2 uit de ver
verplaatsen door de stad, of geven mensen toegang tot sport,
kenning van SEO Economisch Onderzoek) ook de eerste stappen
cultuur of ontspanning. We vinden het extra belangrijk dat
te zetten op het gebied van het vereenvoudigen op stelselniveau
kinderen mee kunnen doen, zodat ieder kind de kans heeft om
(scenario 3 uit de verkenning van SEO Economisch Onderzoek).
te sporten of op muziekles te gaan en zo een breder netwerk en
Onze stip op de horizon is het invoeren van een Nijmeegse
vaardigheden op te bouwen. Ook hier blijven we komende jaren
variant op het Maatschappelijk Meedoen Budget van de
op inzetten. Op deze manier leveren we een bijdrage aan het
gemeente Wageningen. Dit is een voorbeeld voor een vereen-
bestrijden van intergenerationele armoede en het bevorderen
voudiging op stelselniveau. De gemeente Wageningen heeft
van kansengelijkheid. Daarnaast hebben we regelingen voor
al haar regelingen op inkomensondersteuning omgezet naar
mensen die zich in een uitzonderlijke situatie bevinden, zoals
één Maatschappelijk Meedoen Budget (MMB). Per huishouden
vluchtelingen of asielzoekers.
basisbehoeften. Voor zaken als sport of cultuur is dan helemaal
wordt er gekeken naar de inkomsten en uitgaven en hoeveel de inwoner aan extra financiële ondersteuning nodig heeft. Onder-
MAATWERK DOOR DE DIVERSITEIT VAN DE DOELGROEP
steuning ontvangen inwoners in de vorm van een maandelijkse
De doelgroep inwoners met een laag inkomen is divers. Van
uitbetaling. Dit systeem gaat uit van vertrouwen en eigen regie
kinderen die opgroeien in armoede, jongeren/ volwassenen met
en is voor inwoners veel eenvoudiger dan het aanvragen van
schulden, chronisch zieken, dak- en thuislozen, verslaafden,
allerlei verschillende regelingen. Uitgangspunten die ook goed
vluchtelingen (asielzoekers, statushouders, mensen zonder
aansluiten bij Nijmegen. Daarom werken we in Nijmegen op
documenten en Ontheemden uit Oekraïne), arbeidsmigranten,
termijn toe naar een Nijmeegse variant op het Maatschappelijk
mensen met lage basisvaardigheden tot aan hoogopgeleide
Meedoen Budget. We verwachten echter dat de impact van een
professionals en (zelfstandig) ondernemers. De diversiteit van
dergelijk systeem op de uitvoering fors zal zijn. We starten daar-
de doelgroep laat zien: geldzorgen is iets dat iedereen kan
om met een verkenning en voeren een voor Nijmegen passend
overkomen. Dit maakt ook dat we de doelgroep inwoners met
systeem stapsgewijs in. Omdat we het belangrijk vinden dat we
een laag inkomen niet over één kam kunnen scheren én dat één
ook gedurende deze voorbereidingsperiode een stevig systeem
aanpak voor alle inwoners met een laag inkomen niet werkt.
aan inkomensondersteuning hebben, krijgt dit ook onze aan-
Achter de problemen die we aan de buitenkant zien schuilen
dacht. Er zijn nú Nijmegenaren met honger, en zij moeten ook nu
mensen met verschillende verhalen, verschillende ervaringen
goed geholpen worden.
en verschillende dromen. Niet ons aanbod maar de persoonlijke situatie van een inwoner moet centraal staan willen we de juiste
IEDEREEN MOET KUNNEN MEEDOEN
hulp kunnen bieden. Hoewel we afgelopen jaren al steeds vaker
Een gebrek aan financiële bestaanszekerheid heeft veel
maatwerk hebben ingezet, scherpen we dit verder aan. Maat-
negatieve gevolgen. Eén daarvan is dat mensen die hier mee te
werk is voortaan geen uitzondering meer, maar een bewuste
maken hebben niet of minder mee kunnen doen in de samen-
keuze om mensen daadwerkelijk verder te helpen.
leving. We willen dat iedere Nijmegenaar kan deelnemen in de samenleving, ook mensen die net nieuw zijn in Nijmegen zoals vluchtelingen en statushouders. Het liefst door te werken en zelf voldoende inkomen te verdienen. Wanneer dat niet lukt
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
15
Speerpunten Deze visie en uitgangspunten leiden tot vier speerpunten. Aan de hand van deze vier speerpunten geven we onze visie en ambities de komende jaren vorm:
We verstevigen de basis: we prioriteren het garanderen van inkomen, zorg en voedsel.
We stimuleren meedoen en bieden ondersteuning toegankelijk en dichtbij.
We bieden passend hulp als de basis niet toereikend is (maatwerk).
We bieden perspectief.
Onze inzet op het gebied van (preventie van) schulden is verweven door deze visie. Inwoners vroeger, sneller en beter helpen is een rode draad die door beide beleidskaders loopt.
16
In dit hoofdstuk beschrijven we de vier speerpunten
inkomensvoorzieningen en sociale zekerheid in
waar we de komende jaren aan werken.
Nederland. Door het bepalen van wettelijke kaders
Dat doen we op visieniveau.
bepaalt de Rijksoverheid de basis waarbinnen
Concrete acties die horen bij deze speerpunten worden na vaststelling van de visie nader uitgewerkt in een uitvoeringsplan.
financiële bestaanszekerheid wordt gewaarborgd. Gemeenten proberen veelal – binnen de mogelijkheden die zij hebben, want zij mogen immers geen
Dit uitvoeringsplan maken we samen met partners en
inkomenspolitiek voeren – de gaten te dichten. Hier-
ervaringsdeskundigen.
door is de afgelopen jaren in Nijmegen een netwerk aan extra voorzieningen en regelingen ontstaan.
4. Speerpunten
Omdat de beleidsterreinen schuldhulpverlening en financiële bestaanszekerheid zo nauw met elkaar ver-
Veel van deze voorzieningen en regelingen pakken
bonden zijn, benoemen we hieronder per speerpunt
niet de kernoorzaak van het probleem aan: een te laag
wat de koppeling is met schuldhulpverlening. Op
besteedbaar inkomen om van rond te komen. Als lokale
termijn werken we toe naar één visie Financiële
overheid zien we het als onze taak om dit probleem
bestaanszekerheid waarin ook de plannen voor
landelijk onder de aandacht te blijven brengen. Dit
schuldhulpverlening zijn opgenomen.
doen we door vanuit beleid aan te sluiten op landelijke
4.1 Speerpunt 1: We verstevigen de basis: inkomen, zorg en voedsel
bijeenkomsten en input te blijven leveren voor landelijk inkomensbeleid via organisaties zoals de VNG. Binnen de mogelijkheden die we als gemeente wel hebben richten we ons in Nijmegen op het bieden van
Waarom?
financiële steun en schuldhulpverlening om inwoners
Inkomen, zorg en voedsel zijn essentieel om mensen
te helpen een stabiel inkomen te verkrijgen en
zekerheid en gelijke kansen te bieden. Als we snel hulp
schulden te verminderen. De ondersteuning die
bieden bij de grootste problemen, voorkomen we dat
we bieden is divers: van de bijstandsuitkering tot
de situatie verslechtert. Iedereen heeft recht op een
ondersteuning bij life events, zoals met pensioen
menswaardig bestaan, en voldoende inkomen speelt
gaan. De minima-effect-rapportage 2024 laat zien dat
daarin een belangrijke rol. Door op tijd in te grijpen –
met de aanvullende regelingen die Nijmegen kent
bijvoorbeeld met goede zorg en toegang tot gezond
alle onderzochte huishoudens de maandbegroting
eten – voorkomen we grotere problemen en komt er
rondkrijgen, mits zij gebruikmaken van alle beschik-
ruimte om ook dieperliggende zorgen aan te pakken.
bare inkomensondersteuning, zowel landelijk als
Op de lange termijn levert dit niet alleen een gezondere
lokaal. Dit is echter een theoretisch model en we zien in
en sterkere samenleving op, maar besparen we ook
de praktijk dat dit lang niet altijd lukt.
kosten. De komende jaren werken we daarom aan een verNaast inkomen, zorg en voedsel is ook een goede en
eenvoudiging van de gemeentelijke ondersteuning en
betaalbare woning van belang. We blijven hiervoor
aan een verbetering van het bereik. De afgelopen jaren
aandacht vragen binnen plannen die op dit vlak binnen
hebben we hierin al geïnvesteerd en positieve resul-
de gemeente worden gemaakt.
taten geboekt. Toch is het systeem nog te complex en bereiken we nog steeds bepaalde groepen inwoners
Wat? Inkomen
onvoldoende, zoals werkende armen, mensen met
In hoofdstuk 2 noemden we het al: de Rijksoverheid
migratieachtergrond. Hier ligt nog een flinke opgave.
is primair verantwoordelijk voor het stelsel van
We zien echter ook dat de basis die we bieden niet
beperkte basisvaardigheden en mensen met een
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
17
“In het verleden voelde ik vooral wantrouwen. Bij aanvragen voor een uitkering moest ik mijn hele leven verantwoorden en voelde ik me vaak veroordeeld.” Vinanda - Ervaringsdeskundige
geïsoleerde huurwoningen, worden onevenredig hard getroffen. De stijgende energieprijzen, in combinatie met beperkte mogelijkheden om te verduurzamen, zorgen ervoor dat deze mensen geconfronteerd worden met keuzes tussen basis behoeften zoals verwarming of voedsel. Energiearmoede
voor iedereen toereikend is. Naast het feit dat nog niet ieder-
heeft ook invloed op gezondheid, leefcomfort en participatie.
een bereikt wordt, zien we dat door omstandigheden, zoals
Afgelopen jaren is zowel op landelijk als op lokaal niveau fors extra
schulden, de basis onvoldoende kan zijn. We willen ervoor
ingezet op het terugdringen van energiearmoede. Vanuit onze
waken dat we niet nog meer pleisters gaan plakken en telkens
visie op financiële bestaanszekerheid blijven we dit samen met
nieuwe regelingen optuigen of bestaande regelingen steeds
andere beleidsdomeinen zoals duurzaamheid en wonen doen.
verder uitbreiden. Daarmee houden we het complexe systeem van inkomensondersteuning immers in stand. In plaats daarvan
Zorg
zetten we daarom in op het bieden van maatwerk wanneer dat
Een van de grootste uitdagingen van deze tijd is het verkleinen
nodig is en werken we toe naar een Nijmeegse variant op het
van gezondheidsverschillen. Nederland kent grote ongelijkheid
Maatschappelijk Meedoen Budget. Zie hiervoor hoofdstuk 3
in kansen op gezondheid. Mensen met een lage sociaalecono-
visie en speerpunt 4.2. Vertrouwen en de menselijke maat in
mische positie (SEP) leven gemiddeld 5 jaar korter en krijgen
onze ondersteuning blijft vertrekpunt.
ruim 14 jaar eerder te maken met een slechtere gezondheid dan mensen met een hoge sociaaleconomische positie (SEP)8.
Aanpak energiearmoede
Gezondheidsachterstanden van mensen met een lage SEP zijn
Energiearmoede is een groot probleem. Steeds meer mensen
niet alleen een individueel gezondheidsprobleem, maar ook een
hebben moeite om hun energierekening te betalen of hun
groot maatschappelijk probleem. Het leidt tot hoge zorgkosten,
kunnen hun woning onvoldoende verwarmen of verlichten.
minder arbeidsproductiviteit en veel mentale problemen. Met
Vooral mensen met een laag inkomen, die wonen in slecht
een stapeling van maatschappelijke problemen tot gevolg.
Samenhang armoede, schulden en gezondheid
Armoede & schulden
Fysieke & psychische gezondheid
Leefomstandigheden
Gezondheid
Leefomstandigheden
8.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) 2023, www.vws.nl
18
Zo hebben mensen met gezondheidsproblemen of -beperkingen
maand geen geld meer over is voor voedsel, dan is dit niet gelijk
vaak meer kans om in sociale isolatie terecht te komen. Dit kan
zichtbaar. Voedselnood komt bij verschillende groepen voor
leiden tot een neerwaartse spiraal waarin gezondheid, welbevin-
(ook bij werkende, zzp’ers en studenten), maar omdat er relatief
den en sociale participatie elkaar negatief blijven beïnvloeden. De
weinig signalen binnen komen (o.a. vanwege schaamte) blijft
komende jaren geven we extra aandacht aan het verkleinen van
het vaak onzichtbaar. Vanuit financiële bestaanszekerheid zien
gezondheidsverschillen. Hierbij sluiten we aan bij de uitgangs
we het als onze taak om voedselnood tegen te gaan. We blijven
punten en acties vanuit de Visie op gezondheid Nijmegen 2040.
daarom ook komende jaren inzetten op voedselhulp door het ondersteunen van partners zoals (de sociale supermarkt van) de
Vanuit het sociaal domein investeren we in preventieve maat
Voedselbank, de Vincentius Vereniging (noodpakketten) en het
regelen en werken samen met verschillende lokale en landelijke
Rode Kruis (boodschappenkaarten).
partijen. We sluiten aan bij het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Dit landelijke akkoord benadrukt het belang van een
De gevolgen van onvoldoende gezond en gevarieerd voedsel zijn
sterke sociale basis voor het opgroeien van een gezonde
groot, zowel op de fysieke als mentale gezondheid van mensen.
generatie. Daarnaast actualiseren we de afspraken over regionale
Het is belangrijk dat gezonde voeding betaalbaar en toegankelijk
samenwerking rond beschermd wonen en maatschappelijke
is voor iedereen. In Nijmegen zetten we ons hiervoor in. Gezonde
opvang en zorgen we voor een regionale begroting om de zorg
voeding én een gezonde voedselomgeving zijn belangrijke aan-
aan inwoners van Nijmegen en de regio voort te zetten
dachtspunten binnen de visie op gezondheid, waar we vanuit
(regionaal actieplan dak- en thuisloosheid).
financiële bestaanszekerheid op aansluiten.
Vanuit financiële bestaanszekerheid behouden we vooralsnog
Samen met het gezondheidsbeleid werken we aan een dekkend
de collectieve aanvullende ziektekostenverzekering. Ook is
landschap van toegankelijke ondersteuning op het gebied
bijzondere bijstand voor medische kosten mogelijk bij onvoor-
van gezond (en lokaal) voedsel. Ook geven we samen met het
ziene noodzakelijke situaties. We zien echter dat dit in de
domein gezondheid een impuls aan initiatieven zoals de
praktijk kan knellen en daarom onderzoeken we hoe we meer
Blauwe Tomaat en Van Tuin tot bord. We onderzoeken samen
ruimte kunnen geven voor maatwerk voor medische kosten
met scholen hoe we kunnen zorgen dat alle kinderen beschikken
vanuit de bijzondere bijstand. Verder onderzoeken we hoe we
over een gezonde lunch op school.
samen met onze partners in de stad gratis preventieve mondzorg kunnen blijven bieden.
Voedsel Voedsel is één van de basisbehoeften van de mens. In opdracht van het Rode Kruis heeft Ipsos in 2021 en 2024 onderzoek gedaan naar het landelijke beeld rondom voedselnood. Voedselnood wordt als volgt gedefinieerd: “Als iemand (soms of vaak) een te kort aan voedsel en/of een te kort aan gezond of gevarieerd voedsel heeft en dit geen eigen keuze is, maar een gevolg van onvoldoende toegang tot (gezond of gevarieerd) voedsel”9. Uit dit onderzoek blijkt dat 14% van de Nederlanders een vorm van voedselnood ervaart. Ongeveer de helft van de mensen die voedselnood ervaart noemt niet genoeg geld als oorzaak. 24% van de Nederlanders met voedselnood zou graag voedselhulp willen, maar heeft dat niet gekregen. Voedselnood blijft vaak verborgen omdat het meestal een sluitingspost is van de huishoudelijke begroting. Als er aan het einde van de
9.
Koppeling schuldhulpverlening Leven met schulden betekent dat je basisbehoeften onder druk staan. Inwoners moeten een deel van hun inkomen gebruiken om openstaande schulden terug te betalen. Ze hebben vaker een minimale zorgverzekering vanwege een achterstand bij de zorgpremie. Daar komt bij dat ze geen buffer hebben om een rekening van bijvoorbeeld de tandarts op te vangen. En omdat hun inkomen onder druk staat, houden ze weinig over voor (gezond) voedsel. Daarom blijven we aandacht geven aan het voorkomen en zo snel mogelijk oplossen van schulden. Een bestaan zonder schulden zorgt ervoor dat inwoners ruimte hebben om te leven in plaats van te overleven. Als die ruimte er is, zullen zij vaker gebruik maken van zorg en hebben ze vaker voldoende geld voor voedsel.
Voedselnood in Nederland (2024). Ipsos i&o, https://206.wpcdnnode.com/ipsos-publiek.nl/wp-content/uploads/2024/04/voedselnood-in-nederland_1-meting-2024_belangrijkste-
resultaten_definitief.pdf
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
4.2 Speerpunt 2: We stimuleren meedoen en bieden ondersteuning toegankelijk en dichtbij Waarom? We willen dat alle Nijmegenaren met geldzorgen mee kunnen doen en de ondersteuning krijgen die zij nodig hebben. We willen dat inwoners vertrouwen hebben in de gemeente en ons zien als behulpzame en rechtvaardige overheid.
Wat? Het zetten van een stap naar hulp is vaak een grote. We weten bijvoorbeeld dat het gemiddeld 5 jaar duurt voordat mensen met schulden de stap zetten naar hulp. Daarom is toegankelijke ondersteuning een noodzaak.
Toegankelijk Zoals beschreven gaan we in Nijmegen aan de slag met het vereenvoudigen van de gemeentelijke inkomensondersteuning op 3 niveaus: 1) vereenvoudigen uitvoering voor inwoners, zoals: eenvoudigere aanvraagprocedures of een proactieve dienstverlening; 2) vereenvoudigen binnen de huidige regelingen, zoals: minder toegangseisen en minder parameters binnen regelingen; 3) vereenvoudigen op stelselniveau, zoals: minder regelingen, geen inkomensafhankelijkheid en automatisch uitkeren10. Hiermee zorgen we voor een stadsbreed aanbod aan inkomens ondersteuning. Dit zien we als de basisvoorziening voor financiële bestaanszekerheid. De grootste stap die we gaan zetten is de verandering naar een Nijmeegs Maatschappelijk Meedoen Budget. In opmaat daarnaartoe vereenvoudigen we de gemeentelijke regelingen. Hoe we precies toewerken naar het Maatschappelijk meedoen budget en welke stappen we gaan zetten werken we nader uit in het uitvoeringsplan. Hierin kijken we ook naar hoe we een eventuele armoedeval zo veel mogelijk kunnen verzachten, bijvoorbeeld door maatwerk.
Nijmeegse Stadspas De gemeenteraad heeft in november 2023 de motie ‘Het is tijd voor een stadsbrede stadspas’ aangenomen. Hierin vraagt de gemeenteraad om een verkenning van de kansen, mogelijkheden, kosten en baten van verschillende vormen van
10.
Bron: SEO Economisch Onderzoek
19
een stadspas. De raad geeft in de motie aan dat een stadspas het Nijmeegse beleid moet aanvullen en versterken, niet verdubbelen. Bovendien mag een stadspas in geen geval stigmatiserend zijn. Deze verkenning is afgerond (zie bijlage 3). De verkenning beschrijft uitgebreid de mogelijkheden van een stadspas en relateert dit aan de Nijmeegse uitgangssituatie. Het onderzoek beschrijft drie scenario’s: 1. Overstappen op een stadspas, met daarbinnen drie varianten: • Een stadspas alleen voor mensen met een laag inkomen; • Een stadspas voor mensen met een laag inkomen én andere doelgroepen zoals vrijwilligers, mantelzorgers, ambtenaren en studenten; • Een stadspas voor alle inwoners (stadsbrede stadspas). 2. Huidige platform optimaliseren, een voorziening in de vorm van een online webshop. 3. Voortzetten huidige inzet op terugdringen niet-gebruik en vasthouden aan de huidige vorm van aanbieden ondersteuning. De verkenning adviseert – op basis van de richtlijnen opgenomen in de motie – om over te gaan op een stadsbrede stadspas. Hierbij wordt wel als voorwaarde gesteld dat dit een gezamenlijke ambitie moet zijn van het sociaal en economische domein. In de verkenning naar een stadsbrede stadspas wordt géén rekening gehouden met een systeemwijziging zoals ingevoerd is in de gemeente Wageningen, de stip op de horizon die we met deze visie Financiële bestaanszekerheid wél zetten.
We kiezen daarom op dit moment, in tegenstelling tot wat wordt geadviseerd in de verkenning, voor het voortzetten van de huidige inzet op het terugdringen niet-gebruik en houden we vast aan de huidige vorm van het aanbieden van ondersteuning. Dit doen we omdat het implementeren van een stadspas een aanzienlijke investering en arbeidscapaciteit vraagt. Een investering die we niet legitiem vinden wanneer we weten dat we over circa vier jaar overgaan naar een heel nieuw systeem aan inkomensondersteuning. Daar waar het huidige systeem knelt met de in deze visie omschreven speerpunten, voeren we verbeteringen door. Tot slot kiezen we voor deze weg omdat we inwoners zo veel mogelijk duidelijkheid en stabiliteit willen bieden. Twee grote veranderingen in relatief korte tijd draagt niet bij aan een zeker bestaan.
20
Dichtbij
investeren in de sociale basis en ook echt initiatieven vanuit
De gemeenteraad heeft met de kadernota ‘Samen werken, samen
de wijken/stadsdelen te kunnen steunen willen we een flexibel
sterk’ opdracht gegeven om samen met partners en inwoners de
budget opnemen. Dit werken we in het uitvoeringsplan nader uit.
sociale basis in te richten en verder te versterken. De afgelopen jaren is hieraan gewerkt in verschillende stadsdelen, waar we op
Communicatie en dienstverlening
voortbouwen. Op 26 maart 2025 heeft de gemeenteraad besloten
We vinden het belangrijk dat onze regelingen zo gemakkelijk
hier een vervolg aan te geven in Nijmegen-Noord, Lindenholt en
mogelijk zijn aan te vragen, of zelfs automatisch worden toe
Zwanenveld/Lankforst door:
gekend als we zeker weten dat mensen er recht op hebben.
• Toe te werken naar gebiedsgerichte en opdrachtgestuurde
Daarom zorgen we dat er hulp beschikbaar is bij het aanvragen.
financiering;
De informatie die we geven over regelingen is duidelijk en op
• Toe te werken naar sturing gericht op outcome en impact per
B1-niveau. Formulieren zijn zo kort en simpel mogelijk en zijn te
gebied;
vinden via diverse kanalen, zoals de website, bij de Financieel ex-
• Ons te committeren aan een meerjarige, lerende samenwerking
perts in de wijk en de Stips. Door middel van communicatie zetten
met partners en inwoners (> 10 jaar).
we uitgebreid in op de bekendheid van de dienstverlening en de diverse regelingen die we bieden. Daarbij houden we
De sociale basis bestaat uit gemeenschappen waarin mensen
rekening met de diversiteit van de doelgroep, bijvoorbeeld door
naar elkaar omkijken en elkaar ondersteunen. We zetten vol in
de keuzevrijheid te bieden om digitaal of analoog contact met ons
op een sterke sociale basis, zodat iedere Nijmegenaar mee kan
op te nemen, en sluiten we zoveel mogelijk aan bij de leefwereld
doen. Een basis waar iedereen die behoefte heeft aan hulp en
van de inwoners. Dit sluit aan bij de visie op dienstverlening van
ondersteuning, terecht kan. De inwoners en hun verbanden, voor
de gemeente Nijmegen.
zieningen en diensten die maatschappelijke partners aanbieden zijn onderdeel van de sociale basis en dragen bij aan bestaan
Ook de inzet van ervaringsdeskundigen helpt in de communicatie
szekerheid, kansengelijkheid en gezond en prettig samenleven.
naar onze inwoners. Vanuit hun eigen ervaring en kennis vormen
Een sterke sociale basis werkt preventief en tempert de individuele
ervaringsdeskundigen een belangrijke brug tussen de systeem
vragen om zorg en hulp. Om een sterke sociale basis te creëren
wereld van de gemeente en de leefwereld van de inwoner.
waar inwoners vertrouwen hebben in de overheid, is het belangrijk om te luisteren naar wat inwoners nodig hebben en
Extra aandacht voor beperkte basisvaardigheden
waar zij in hun eigen wijk prioriteit aan geven. Middels stadsdeel
Vanuit het terugdringen van gezondheidsverschillen is de inzet
programmeren gebeurt dit steeds meer. Ook het thema
op beperkte basisvaardigheden een belangrijk aandachtspunt.
geldzorgen zien we in deze stadsdelen terugkomen.
3,3 miljoen Nederlanders van 16 jaar en ouder hebben moeite met taal, rekenen en/of digitale vaardigheden.11 In Nijmegen heeft
De relatie tussen de sociale basis en financiële bestaanszekerheid
10% van de beroepsbevolking beperkte basisvaardigheden, wat
is wederkerig. We zien financiële bestaanszekerheid als randvoor-
neerkomt op 13.000 inwoners. Het beschikken over basisvaardig-
waarde voor deelname aan de sociale basis en tegelijkertijd zien
heden zoals taalvaardigheid, rekenen en digitale vaardigheden
we deelname aan de sociale basis als versterker van financiële
is binnen het huidige systeem van (inkomens)ondersteuning
bestaanszekerheid.
noodzakelijk. Wie moeite heeft met lezen en schrijven, het begrijpen van rekeningen of het invullen van formulieren loopt
Door te investeren in de sociale basis, met aandacht voor financiële bestaanszekerheid, zorgen we ervoor dat ook echt iedereen mee kan doen in deze sociale basis.
een groter risico op financiële- en gezondheidsproblemen. In Nijmegen werken we met een aantal vaste partners samen om mensen met beperkte basisvaardigheden te vinden en door te leiden naar passend educatief aanbod. Het formele aanbod voor de regio Rijk van Nijmegen wordt verzorgd door ROC Nijmegen. Zij zijn al jaren een vaste partner die wij vanuit WEB-middelen
Om ook vanuit deze visie financiële bestaanszekerheid te kunnen
(Wet Educatie en Beroepsonderwijs) subsidiëren. Voor non-
VISIE FINANCIËLE BESTAANSZEKERHEID
21
formeel aanbod, met name gericht op het vergroten van digitale
Ook zetten we in op financiële educatie aan (kwetsbare) jongeren
vaardigheden, kunnen inwoners terecht bij de openbare biblio-
door inzet van de geldlessen van Moneyways en Moneystart op
theek Gelderland Zuid. We spannen ons in om professionals en
het voorgezet onderwijs en mbo. Hiermee versterken we de basis-
vrijwilligers die contact hebben met de doelgroep toe te rusten de
vaardigheden en de weerbaarheid van jongeren rondom
problematiek te herkennen en bespreekbaar te maken.
financiën. Daarnaast werken we continu aan een zo breed mogelijk aanbod zodat er voor iedere leervraag een passend leertraject is. We zorgen dat onze communicatie over de dienst verlening op het gebied van financiële bestaanszekerheid toegankelijk en begrijpelijk is voor inwoners met beperkte basisvaar-
“Ik kan als ervaringsdeskundige emoties van de inwoner vertalen naar de gemeente, en de technische informatie van de gemeente andersom weer vertalen naar de inwoner
digheden. We maken de aanvraagprocedure voor ondersteuning zo simpel als mogelijk. Ook blijft het aanvragen van hulp via de Stips en via de telefoon mogelijk.
op een manier die minder hard binnenkomt. Zo ontstaat er vertrouwen, en dat is cruciaal om iemand door het proces te helpen.” Bas - Ervaringsdeskundige
11.
Onacceptabel: 1 op de 5 volwassenen heeft lage basisvaardigheden (10 december 2024). Stichting Lezen en Schrijven, https://www.lezenenschrijven.nl/over-stichting-lezen-en-
schrijven/actueel/onacceptabel-1-op-de-5-volwassenen-heeft-lage
22
Koppeling schuldhulpverlening
onze hulp. De FEW kent de inkomensregelingen goed en helpt
Schulden leggen veel druk op het dagelijks leven, waardoor
inwoners bij de aanvraag, maar zij doen meer dan dit. Ze
iemand zowel mentaal als financieel weinig ruimte heeft om
helpen inwoners bij het maken van financiële keuzes, overzicht
mee te kunnen doen. Daarom krijgen inwoners die in beeld
en het aanpakken van betalingsachterstanden. Doordat we re-
zijn bij schuldhulpverlening, altijd hulp bij het aanvragen
gelingen gaan versimpelen, verwachten we dat de FEW minder
van regelingen waar zij voor in aanmerking komen. Zo ook
vaak zal helpen bij het doen van een aanvraag. De Formulier-
de meedoenregeling en het busvoordeelabonnement. Als er
enbrigade van de Stips kan in meer gevallen deze hulp bieden.
kinderen zijn schakelen we ook de hulp van Stichting Leergeld
Daardoor kan de FEW meer tijd besteden aan ingewikkeldere
in. Daarnaast hebben we contact met de Buurtsportcoaches en
hulpvragen.
organisaties die gratis activiteiten aanbieden. We werken zo veel als mogelijk preventief. We hebben aanDe schuldhulpverlening in Nijmegen werkt al langer aan een
dacht voor specifieke gebeurtenissen, zoals 18 jaar worden,
laagdrempelige en duidelijke toegang voor geldzorgen met de
beginnen met werken en met pensioen gaan. Door inwoners
Financieel Expert in de Wijk (verder: FEW). Dit komt ook uit de
goed te informeren kunnen we geldzorgen voorkomen. Denk
basisdienstverlening, dat zijn voorschriften voor alle schuld-
aan budgettrainingen, geldlessen aan jongeren en Bereken
hulpverleners in Nederland. Door de eerste hulp bij geldzorgen
Uw Recht.
dichtbij te organiseren, vergroten we de zichtbaarheid van
4.3 Speerpunt 3: We bieden maatwerk als de basis niet toereikend is Waarom? Iedereen is anders en heeft eigen uitdagingen. Daarom werkt één oplossing voor armoede en geldzorgen niet voor iedereen. We willen flexibel inspelen op iemands situatie en oplossingen bieden die echt passen. Dat betekent ook dat we zo veel mogelijk maatwerk bieden voor de groep mensen die net buiten de gemeentelijke inkomensregelingen valt, waaronder de groep werkende armen.