Ambitiedocument “Kinderdorp Neerbosch (Verborgen parel aan de rand van Nijmegen)”

Ambitiedocument

Kinderdorp Neerbosch

1 nijmegen.nl

Kinderdorp Neerbosch-West in 1912, collectie Van’t Lindenhout museum

Inhoud 1 |

Inleiding 2 Verborgen parel aan de rand van ­Nijmegen 2 Onzekerheid en achterstallig onderhoud 2 De gemeente neemt regie 2 Doelstelling van het integrale ontwikkelplan 3 Één integraal plan, meerdere producten 3 Proces ambitiedocument 3 Participatie 3

2 |

Gebiedsanalyse Kinderdorp Neerbosch 6 Afbakening van het plangebied 7 Ruimtelijke karakterschets 7 Historische hoofdstructuur 7 Parkachtige omgeving 7 Typologieën 8 Dorpse karakter 9 Splendid isolation 9 Functionele beschrijving Kinderdorp 10 De rijke cultuurhistorie van Kinderdorp Neerbosch 11 Archeologie 16

3 |

De unieke waarden van Kinderdorp Neerbosch 20 De geschiedenis als centrale onderliggende waarde 21 Het rustige, besloten en dorpse karakter van het Kinderdorp 22 Natuur, groen en duurzaamheid 23

4 |

Nijmeegse ambities 24 Omgevingsvisie 25

5 |

Behoud, versterken en ontwikkelen 28 De rijke historie centraal 29 Behouden en versterken van het dorpse karakter 30 Passende programmering – focus op maatschappelijk en collectief 31 Behouden en versterken van Groen, Natuur en Duurzaamheid 32 Nastreven kostenneutrale ontwikkeling 33

6 |

Ruimtelijk raamwerk 34 Groene Ontwikkelzone als centraal element voor behoud van het dorpse karakter 35 Groene Ontwikkelzone rondom het Kinderdorp 36 Ontwerpschets ontwikkelplan kinderdorp Neerbosch 38 Kansen voor vastgoedontwikkeling 40 Selectie van ontwikkelvlekken: een integraal en participatief proces 40 De ontwikkelvlekken nader bekeken 40

7 |

Conclusie 46 Vervolg 47 Bijlage 1 | Participatieprocesplan 49 Bijlage 2 | Aanvullende Milieu - informatie 49

Inleiding

1

Het Kinderdorp Neerbosch is een uniek stukje Nijmegen met een lange en bijzondere ­geschiedenis. In 1867 stichtte Johannes van ’t ­Lindenhout hier de zelfvoor­zie­ nende Weesinrichting Neerbosch die uiteindelijk uit zou groeien tot de grootste wezenopvang van ­Nederland. Verborgen parel aan de rand van N ­ ijmegen

Sinds het prille begin hebben vele duizenden wezen en voogdijkinderen vanuit heel Nederland hun kinder­ jaren doorgebracht in het kinderdorp van Neerbosch. (In totaal bijna 20.000 uithuisgeplaatste kinderen). In de afgelopen 150 jaar heeft het gebied zich ontwikkeld van wezenopvang tot een gebied met veel ruimte voor zorg- en (speciaal) onderwijsinstellingen. Het Kinderdorp huisvest vandaag nog steeds veel maatschappelijke instellingen met een accent op zorg voor kinderen. Een beschut gebied waar jongeren prettig wonen en zich kunnen ontwikkelen. In het jaar 2000 verlaat jeugdzorginstelling Lindenhout het privéterrein en verkoopt het aan projectontwikkelaar Plegt-Vos. In de jaren daarna is er in toenemende mate ook sprake van bewoningen door mensen die geen band hebben met de jeugdzorg op het Kinderdorp en daarnaast zijn panden in gebruik voor kleinschalige bedrijvigheid. Er is sprake van een diverse, maar zeer hechte, gemeenschap van bewoners en instellingen die nauw betrokken zijn bij ‘hun’ Kinderdorp. Ondanks de bijzondere geschiedenis kennen lang niet alle Nijmegenaren het gebied. Het Kinderdorp is daarmee een ‘verborgen parel’ aan de rand van Nijmegen. Gekenmerkt door de historie, het vele groen, de ruimte en het haast dorpse karakter.

2

Huidige situatie met de witte huijzen aan de Scherpenkampweg, foto Roger Veringmeier

Onzekerheid en achterstallig onderhoud

Het Kinderdorp is door de jaren heen continu in ontwikkeling geweest. De focus verschoof van de opvang van weeskinderen naar de zorg in maatschappelijke instellingen. In het recente verleden zijn er naast de maatschappelijke instellingen en kleinschalige bedrijvigheid toegevoegd aan het gebied. De afgelopen decennia was de toekomst voor het Kinderdorp onduidelijk en heeft de openbare ruimte weinig aandacht gekregen. Het resultaat hiervan is dat er sprake is van veel achterstallig onderhoud van de riolering, tot de wegen en verlichting. Bovendien is er onzekerheid bij bewoners, instellingen en bedrijven over de toekomst van het Kinderdorp.

De gemeente neemt regie

Op 21 april 2017 sloten de Lindenhoutstichting, project­­ontwikkelaar Plegt-Vos en de gemeente ­Nijmegen een driepartijen overeenkomst. In deze overeenkomst werd vastgelegd dat een bestemmingsplanprocedure met ontwikkelrechten voor woningbouw en bedrijfsdoeleinden zou worden voorbereid. Tijdens de voorbereiding van het bestemmingsplan is

Huidige gebouwen aan de Scherpenkampweg Nijmegen, foto Roger Veringmeier

woningbouwopgave binnen Kinderdorp, de renovatie/ nieuwbouw van de sporthal, het toevoegen van bedrijfs- en maatschappelijke zorg functies. De raad heeft de wens uitgesproken betrokken te worden bij de totstandkoming van het integrale ontwikkelplan. Tevens is aangegeven dat de nieuwe ontwikkelingen uitgevoerd moeten worden met een sluitende exploitatie.

Doelstelling van het integrale ontwikkelplan

echter gebleken dat de visie van de betrokken partijen sterk uiteenloopt. Na een lang proces van onderlinge afstemming, weinig voortgang en aanhoudende verschillen van inzicht is gebleken dat de belangen van partijen (blijvend) te ver uit elkaar lagen en heeft PlegtVos aangegeven de overeenkomst te willen ontbinden en haar grondpositie in Kinderdorp Neerbosch over te willen dragen aan de gemeente. Op 19 december 2021 heeft de gemeenteraad ingestemd met de aankoop van gronden van ­ontwikkelaar Plegt-Vos in Kinderdorp Neerbosch. Daarnaast heeft de raad opdracht gegeven een integraal ­ontwikkelplan voor dit gebied op te stellen. Dit integrale ontwikkel­ plan moet onder andere leiden tot een andere belan­ gen­­­afweging en voortgang in het proces. ­Doelstelling hierbij is een vitaal en toekomstbestendig Kinderdorp waar het voor bewoners en werknemers goed toeven is. Onder het motto ‘Kiezen voor Kinderdorp’ wordt ingezet op de maatschappelijke en cultuurhistorische betekenis van het gebied waarbij onder andere uit­ voering wordt gegeven aan de Erfgoedstrategie die op 9 september 2020 door de raad is vastgesteld. Ook kan op een andere manier invulling worden gegeven aan de

Het Kinderdorp Neerbosch is een uniek gebied aan de rand van Nijmegen. Het is een belangrijk onderdeel van het cultureel erfgoed van de stad, een bijzondere woonomgeving voor bewoners met veel groen en stadslandbouw en huisvest bovendien belangrijke maatschappelijke instellingen. Het gebied herbergt belangrijke cultuurhistorisch waardevolle elementen zoals bijvoorbeeld het Van ’t Lindenhoutmuseum (gehuisvest in de Weezenkapel uit 1882), de historische instituutsbegraafplaats Weezenkerkhof Neerbosch (1879) en het historisch laantje met de witte huizen uit de begintijd van de Weesinrichting. Nijmegen heeft de ambitie de waarden van het ­g­ebied niet alleen te beschermen en in stand te houden maar ook te versterken, ontwikkelen en benutten. Om ongewenste ontwikkelingen te voorkomen heeft de gemeente de gronden van Plegt-Vos verworven. De gemaakte kosten zullen terugverdiend moeten worden door passende nieuwe ontwikkelingen mogelijk te maken in het gebied. Een extra impuls is er ook vanuit de ‘vernieuwingsgolf openbare ruimte’ voor Kinderdorp Neerbosch. Vanuit dit separate project voor groot onderhoud aan de openbare ruimte wordt o.a. aandacht besteed aan riolering, wegen, groen en openbare verlichting .

De belangrijkste doelstellingen van het integrale ontwikkelplan zijn: • een ruimtelijke ontwikkeling die passend is voor het bijzondere gebied van Kinderdorp Neerbosch; • een bijdrage leveren aan de maatschappelijke ­ambities van Nijmegen zoals aangegeven in de Omgevingsvisie;

3

• een kostenneutrale ontwikkeling met een sluitende grondexploitatie; • het verbeteren van de openbare ruimte met aandacht voor klimaatadaptatie en biodiversiteit; • het uitvoeren van achterstallig onderhoud.

Één integraal plan, meerdere producten

De doelstellingen van het integrale ontwikkelplan zijn enerzijds gebaseerd op het verkennen van de ontwikkelmogelijkheden die kunnen leiden tot een sluitende grondexploitatie en anderzijds gericht op het verbeteren van wat er al is door beheer van de openbare ­ruimte, het uitvoeren van achterstallig onderhoud en het beschermen van de aanwezige cultuurhistorie. Daarom wordt er gekozen het integrale ontwikkelplan vorm te geven door verschillende producten en ­pro­jecten. Zo richt dit ambitiedocument zich op de ­ontwikkelopgave binnen de vastgestelde planexploitatie. De openbare ruimte en het achterstallige onderhoud krijgen een i­ mpuls vanuit de ‘vernieuwingsgolf openbare ­ruimte’. Er komt tevens een beschermings­ traject voor de bescherming van de aanwezige cultuur­ histo­rische waarden. Er is afstemming tussen de verschil­lende producten en projecten.

Proces ambitiedocument

Omdat sprake is van een gebiedsgerichte uitwerking van de Omgevingsvisie wordt het ambitiedocument door ons college vastgesteld. Omdat het duidelijk is dat de raad veel aandacht heeft voor de ontwikkelingen in het Kinderdorp Neerbosch zal de raad betrokken worden middels het opvragen van ‘wensen en bedenkingen’ bij het proces van het ambitiedocument. Na vaststelling van het ambitiedocument door het college kunnen de gewenste ontwikkelingen vertaald worden naar een bestemmingsplan (Omgevingsplan in de nieuwe Omgevingswet). Deze zal door de raad vastgesteld worden.

Participatie

In het participatieprocesplan, dat in de bijlage van dit ambitiedocument is bijgevoegd, wordt uitgelegd welk participatieproces gevolgd is en hoe belanghebbenden konden bijdragen aan de totstandkoming van het ambitiedocument. We startten het partici­patieproces met verkennende gesprekken met verschillende ­belanghebbenden zoals bewoners, bedrijven en instel­ lingen in en rondom Kinderdorp Neerbosch. Vanuit deze verkennende fase bleek dat de b ­ elanghebbenden veel kennis hebben over gebied. Met name de bewoners bleken ook zeer bewoners betrokken te zijn bij het

4

gebied. Verder viel na deze eerste gesprekken op dat dat er verschillende gedacht wordt over mogelijke ontwikkelingen in het gebied. De gemeente maakt graag gebruik van de aanwezige betrokkenheid en kennis in het gebied. Door te kiezen voor een intensief participatieproces gaven we alle partijen in de omgeving de ruimte om kennis, wensen, en aandachtspunten met de gemeente delen. Met deze inbreng sluit het ambitiedocument nog beter aan bij het gebied. Tevens maakte deze aanpak voor alle betrokken partijen zichtbaar hoe lastig het is om tot een integraal plan te komen waar de meeste mensen zich in kunnen vinden. Na de verkennende gesprekken organiseerde de gemeente een informatieavond voor alle belanghebbenden uit de omgeving waarin de gemeente uitleg gaf over haar plannen en het te doorlopen proces. Ook werd deze avond een representatieve klankbordgroep opgezet. Deze groep heeft in drie verschillende werksessies geadviseerd over de inhoud van het ­ambitiedocument. In elk overleg deelde de gemeente de voortgang en motiveerede de keuzes. Dit gebeurde met behulp van kaartmateriaal en de inzet van ­collega’s uit diverse beleidsdisciplines.

Ook evalueerden we gezamenlijk kort of de avond naar verwachting was verlopen of dat er aanpassingen ­nodig waren voor opvolgende overleggen. Het uitgebreide participatieproces wordt door de klankbordgroep gewaardeerd. De groep is niet unaniem enthousiast over het feit dat er gebouwd gaat worden in het gebied, maar is wel positief over hoe zij in het proces mogen inspreken en dat hun vragen en ideeën serieus worden genomen. De uitgangspunten van het ambitiedocument zijn opgesteld naar aanleiding van input uit de klankbordgroep. Daarnaast heeft de inbreng van de klankbordgroep geleid tot aanpassingen in de plannen. Zo is bijvoorbeeld de locatie van de sporthal verplaatst en is het voorgestelde aantal woningen verminderd. ­Wanneer aanpassingen niet mogelijk waren, is dit duidelijk gecommuniceerd en uitgelegd. Tot slot kregen

de leden van de klankbordgroep de kans om concrete tekstvoorstellen te doen voor in het ambitiedocument. Een aantal leden hebben hier gebruik van gemaakt. Op 31 mei is de voorlopig laatste klankbordgroep bijeenkomst waarin we het eindresultaat presenteren en de bewoners bijpraten over de laatste ­ontwikkelingen. Na dit overleg wordt het participatieverslag afgerond waarin we terugkijken op het participatie­proces. Inhoudelijke reacties van de klankbordgroep op het ambitiedocument zijn opgenomen in dit verslag, welke als bijlage bij het collegevoorstel en definitieve ambitie­document zijn gevoegd. Meer informatie over het participatieproces, de bijeen­ komsten en de verslagen zijn terug te vinden op: Kinderdorp Neerbosch (onderdeel van Nijmegen-West) - gebiedsont­ wikkeling - MijnWijkplan

Leeswijzer Na deze beknopte inleiding laten we u in hoofdstuk 2 middels een gebiedsanalyse uitgebreider kennis maken met ­Kinderdorp Neerbosch. We beschrijven o.a. de histo­ rische context, de ruimtelijke en functionele inrichting, het bestemmingsplan en de relevante milieucontouren. In hoofdstuk 3 destilleren we de unieke waarden die het Kinderdorp Neerbosch tot het unieke stukje Nijmegen maken dat het nu is. In het vierde hoofdstuk voegen we op hoofdlijnen de ruimtelijke en maatschappelijke a­ mbities van gemeente Nijmegen toe aan het verhaal.

Hierbij richten we ons met name op de omgevingsvisie. In hoofdstuk 5 worden de beschreven ambities en waar­ den gebruikt om te komen tot vijf centrale uitgangspunten voor de ontwikkeling van het Kinderdorp. In hoofdstuk 6 vertalen we deze uitgangspun­ ten naar een ruimtelijk raam­ werk. In het raamwerk maken we een selectie van concrete ontwikkelvlekken en geven we hier richtlijnen voor mee. Ook het belang van de groene ont­ wikkelzone rond het Kinder­ dorp komt hierbij aan bod. We ronden af met een vooruitblik en de belangrijkste conclusies in hoofdstuk 7.

Participatietraject met de bewoners van Neerbosch-West

5

2

eg ew ds lan ge Ho

t

aa str r e nk

eg pw

Jo

se

eid

rh

de

Ne g we

eg pw

am enk

erp

Sch

Neerb

ossche weg

Afbakening plangebied ambitiedocument Kinderdorp Neerbosch

6

r

he

Sc

m ka

n pe

Het Kinderdorp Neerbosch is een historisch waardevol, enigszins ­afge­legen gebied in het noordwesten van Nijmegen. Door de afgelegen ­ligging zijn veel Nijmegenaren onbekend met het Kinderdorp. Wie toch de moeite neemt om het gebied te bezoeken, vind een ‘verborgen parel’ in de rand van Nijmegen, gekenmerkt door het vele groen, de rust, ­ ruimte en het haast dorpse karakter.

Gebiedsanalyse Kinderdorp Neerbosch We laten u in diit hoofdstuk kennis maken met een uniek stukje Nijmegen: het Kinderdorp Neerbosch. We beginnen met een eerste beschrijving op hoofd­ lijnen van het huidige Kinderdorp. Hierbij besteden we aandacht aan de ruimtelijke en functionele opbouw van het gebied. Daarna nemen we u mee langs de rijke geschiedenis van het Kinderdorp. Vervolgens beschrijven we de meest relevante milieucontouren die van belang zijn voor de huidige en toekomstige bewoners en bezoekers van het gebied. We sluiten af met een beschrijving van het vigerende bestemmingsplan en de huidige eigendomssituatie.

Afbakening van het plangebied

Voordat we kunnen beginnen met een ruimtelijke en functionele beschrijving van het Kinderdorp Neerbosch is het van belang eerst duidelijk aan te geven over welk gebied we het hebben. Voor dit ambitiedocument hebben we het plangebied als volgt afgebakend. De zuidelijke grens van het plangebied loopt gelijk aan de Neerbosscheweg. De bedrijfskavels langs de Hogelandseweg begrenzen het gebied in het oosten. Deze bedrijven vallen niet binnen het plangebied maar zijn wel stakeholders. Het is belangrijk dat het functio­ neren van deze bedrijven niet wordt belemmerd door de nieuwe ontwikkelingen binnen het Kinderdorp. De Jonkerstraat begrenst het plangebied in het noorden en westen.

Ruimtelijke karakterschets

Het unieke karakter van Kinderdorp Neerbosch wordt bepaald door een aantal ruimtelijke en cultuurhisto­ rische kenmerken die samen het raamwerk vormen dat de beleving van het gebied bepaalt. De goede leef­kwaliteit van dit bijzondere stukje Nijmegen staat helaas wel onder druk door belasting met geur en geluid vanuit de omringende bedrijvigheid en ­snelweg. Hiervoor zal voortdurende voldoende aandacht ­moeten zijn.

Historische hoofdstructuur

De historische hoofdopzet van het Kinderdorp geënt op van het onderliggende slagenlandschap met een orthogonale structuur van lange rechte lijnen en de overgebleven historische gebouwen die daaraan nog zijn terug te vinden zorgen voor een unieke historische uitstraling. Binnen deze hoofdopzet zorgt de oude kerk (kapel), waar nu het Van ’t Lindenhoutmuseum (Weezenkapel uit 1882) is gevestigd, met daarvoor een groene (brinkachtige)ruimte er voor dat het Kinderdorp een eigen centrale plek heeft en nog veel van de oude historie uitstraalt.

Parkachtige omgeving

De orthogonale hoofdstructuur wordt op veel plaatsen begeleid door lange bomenlanen die zorgen voor het groene karakter van het Kinderdorp en samen met een aantal grotere bospercelen zorgen voor een groen raamwerk waarbinnen met de jaren verschillende ruimtelijke invullingen zijn geweest. De groene

7

De Wezenkapel, het oudste protestantse bidhuis in Nijmegen, is sinds 2001 ­Rijksmonument. Van ‘t ­Lindenhout museum is sinds 1999 in de kapel ­gevestigd. Foto collectie Van’t Lindenhout

ruimte voor de kerk waar nog veel oude bomen staan, is binnen deze laanstructuren het centrale punt van Kinderdorp, evenals de historische laan, voor het rijtje witte huizen, en de oude toegangslaan. Het Roekenbos is een belangrijke groenstructuur in het gebied.

Typologieën

De heldere historische en landschappelijke orthogonale opzet heeft er voor gezorgd dat er aansluitend op de eisen van verschillende tijdsperiodes ruimtelijke invullingen konden plaatsvinden die totaal verschillend waren maar wel goed pasten binnen het landschappelijke en cultuurhistorische raamwerk. Aanvankelijk waren dit de langgerekte logiesgebouwen van het weeshuis die rechthoekige en carrévormige ruimtes vormden. Hiervan is in de huidige situatie niet veel meer terug te vinden. Later (in de jaren ‘60) werden de ruimtes binnen het landschappelijk raamwerk ingevuld met alzijdige paviljoenachtige gebouwen die op een groene ondergrond staan waarvan de padenstructuur 45 graden gedraaid is ten opzichte van de hoofdstructuur (honingraadstructuur). Deze ruimtelijke invulling is nog duidelijk aanwezig. Daarnaast bevinden zich aan de orthogonale structuur lintbebouwing en opzichzelf­ staande grotere bouwvolumes zoals de kerk en de school.

8

Kinderdorp Neerbosch heeft zijn groene karakter behouden. De ­historische laan met het r­ ijtje witte huizen en de kapel zijn het centrale punt van Kinderdorp. Foto Roger Veringmeier

Dorpse karakter

De historie van het Kinderdorp, die nog op veel plekken afleesbaar is, geven het gebied een dorps karakter. Dit wordt nog eens versterkt door het opzichzelfstaande karakter van het gebied dat enigszins verstopt ligt omringd door landbouwgebied en bedrijvigheid en geen onderdeel is van de andere woongebieden aan de westzijde van Nijmegen. De groene zone rondom Kinderdorp Neerbosch is van groot belang voor deze “dorpse” beleving. Je benadert het Kinderdorp altijd via informele routes en komt daarbij altijd eerst door een groene buffer die bestaat uit intensief landbouw­ gebied en nieuwe stadslandbouwpercelen.

Splendid isolation

De primaire ontsluiting voor autoverkeer vindt plaats via de Scherpenkampweg, een erftoegangsweg met beperkte capaciteit. Deze beperkte ontsluiting wordt in het algemeen eerder als kwaliteit dan als beperking ­gezien. Het zorgt er namelijk voor dat het Kinderdorp rustig en ‘eigen’ blijft met verkeerssnelheden die passend bij een rustige gebied met veel wandelaars en fietsers. De minder goede bereikbaarheid voor

Huidige situatie met de witte huijzen aan de Scherpenkampweg, foto Roger Veringmeier

9

g­ emotoriseerd verkeer draagt aan een gevoel van “splendid isolation” dat past bij het opzichzelfstaande dorpse karakter. Ook de bereikbaarheid per openbaar vervoer is beperkt. Doordat er geen openbaar vervoer door het dorp zelf gaat zijn bewoners van het gebied afhankelijk van de buslijn aan de Hogelandseweg. Deze ­verbinding is door frequentie en afstand van de dorpskern niet ideaal. Met de aanleg van de snelfietsroute tussen ­Nijmegen en Beuningen heeft de fietsbereikbaarheid van het Kinderdorp wel een enorme impuls gekregen. Het gebied is hierdoor uitstekend te bereiken met de fiets. Tot slot is er een ontsluiting voor het langzaam verkeer met de Ackerwijken in Lindenholt.

Functionele beschrijving Kinderdorp

Het Kinderdorp Neerbosch is een unieke locatie, waar al meer dan anderhalve eeuw zorg aan kinderen wordt verleend. In eerste instantie als Weesinrichting, ­vanaf begin 1900 komen de eerste voogdijkinderen en vanaf de jaren ’60 van de twintigste eeuw in de vorm van ­moderne jeugdzorg. De historie van dit bijzondere ­stukje Nijmegen wordt op fraaie wijze inzichtelijk ­gemaakt in het aanwezige Van ’t ­Lindenhoutmuseum. Dit museum is gevestigd in de centraal gelegen ­Bethelkerk (Weezenkapel). Een gebouw dat in 18811882 gebouwd is door de weeskinderen zelf. De oude focus op zorg en kinderen is nog steeds herkenbaar in het huidige Kinderdorp Neerbosch. In het gebied zijn momenteel meerdere maatschappelijke voorzieningengevestigd. Een daarvan is met name gericht op kinderen binnen het autistisch spectrum. Zo biedt het Dr. Leo Kannerhuis op het Kinderdorp een derdelijns voorziening, waar 24 personen (waarvan ongeveer 50% jonger dan 18 jaar) met zwaar autis­ tische problematiek kunnen verblijven. Deze derdelijns voorziening heeft een bovenregionale functie. De helft van de bewoners komen uit Gelderland, de overige helft uit de rest van het land. De huidige locatie is voor deze doelgroep ideaal, omdat het een prikkelarme omgeving betreft. Tevens is het mogelijk om goed toezicht op de buitenruimte te houden. Korte lijnen met speciaal onderwijs in de buurt is een andere meerwaarde.

Want naast zorg heeft Kinderdorp Neerbosch een onderwijsvoorziening, namelijk ‘Park Neerbosch’ van de Aloysius Stichting (voormalig Kristallis). Park Neerbosch levert voortgezet speciaal onderwijs aan leerlingen vanaf 12 jaar met een speciale

10

Oude situatie met de witte huizen aan de Scherpenkampweg, foto collectie Van’t Lindenhout

onderwijs- of ondersteuningsvraag. Het gaat hierbij om leerlingen die binnen het reguliere onderwijs onvoldoende tot leren en ontwikkelen komen. Daarnaast kent het gebied met een regulier kinderdagverblijf van KION nog een derde functie gericht op kinderen. In Kinderdorp Neerbosch heeft het RIBW een g­ ebouw die door alle doelgroepen van het RIBW gebruikt ­kunnen worden als doorstroomlocatie. Maar er is ook een maatschappelijke voorziening voor de oudere Nijmegenaar in dit gebied. Huize Mientje in N ­ ijmegen biedt zorg aan negen senioren, zonder en met ­geheugenproblematiek. Wonen in dit kleinschalige v­ erzorgingshuis betekent wonen in een prettige, veilige en beschermde omgeving. Tot slot is er een crisisopvang ingericht waar mensen tijdelijk opgevangen kunnen worden. Ook voor deze mensen is de rust en ruimte die het Kinderdorp kan bieden van grote waarde. Naast alle maatschappelijke voorzieningen biedt het Kinderdorp ook steeds meer ruimte voor het reguliere wonen. Soms gaat het hier om mensen die een ­bepaalde band met het Kinderdorp of haar verleden hebben. Het kinderdorp huisvest tevens meerdere woongroepen. De bewoners van Kinderdorp Neerbosch hebben zich verenigd in een bewonersvereniging. BVKN: BelangenVereniging Kinderdorp Neerbosch.

1755

1903

Het gebied van Kinderdorp Neerbosch op de kaart van I.H. van Suchtelen en S.I. Hollandt uit 1755. Te zien is de Dennen­ straat in het noord-oosten, de Dorpsstraat in het zuid-oosten, de Nederheidsestraat (thans weg) in het zuid-westen.

De begrenzing door de Dorps­ straat, Dennenstraat, Jonker­ straat en Nederheidseweg is ook op deze kaart goed te zien. De gebouwen van de weesin­ richting in rood. De laan vanaf de kerk aan de Dorpsstraat is eveneens goed zichtbaar.

In het Kinderdorp zijn enkele kleinschalige economische functies gevestigd. Zo is er het E-learning bedrijf SEP en de eerder genoemde moestuinen aan de noord­ rand van het Kinderdorp. Sommige van deze functies zijn momenteel nog niet passend in het bestemmingsplan. Legalisatieonderzoek, eventueel in het kader van een nieuw bestemmingsplan/omgevingsplan moet uitwijzen of dit passend te maken is.

De rijke cultuurhistorie van Kinderdorp Neerbosch Pre-stedelijk landschap Neerbosch Kinderdorp Neerbosch is gelegen aan de lage heuvel­ voet van de stuwwal van Nijmegen, op het grond­ gebied van het voormalige dorp Neerbosch. Het gebied kent een rijke historie, al in de Romeinse tijd waren mensen in het gebied actief. In de late middeleeuwen waren hier bossen aanwezig, die bekend stonden als ­Lyndenholt en Honicholt, en omstreeks 1300 werden ontgonnen. Het was de eerste grootschalige,

s­ yste­matische ontginning nabij Nijmegen. Het gebied werd door de graaf van Gelre op 20 november 1300 in erfpacht uitgegeven. In zuidwest-noordwestelijke richting werd door het gebied een weg aangelegd, met haaks daarop de lange strookkavels tot de uiteinden van de ontginning, aan de noordzijde de Schaaps­ wetering (thans gelegen aan de Hogelandseweg en Jonkerstraat ten noorden van Kinderdorp). Er werden 48 ­hoeven in het gebied uitgegeven. Langs de kavelgrenzen ontwikkelden zich secundair enkele wegen, zoals de Dennenstraat, waar langs bebouwing tot stand kwam. Aan het eind van de 14e eeuw werd de kerk, gewijd aan Sint Antonius Abt, gebouwd. In de 18e en 19e eeuw bestond het gebied uit d ­ ezelfde langgerechte kavels, zoals ze in de 14 eeuw waren uitgegeven, waarop weilanden en bossen.

11

1931

1940

Topografische kaart van 1931, met het Maas-Waalkanaal en de onderbroken toegangslaan.

Luchtfoto van de wees­ inrichting Neerbosch. Exacte datering onbekend, omdat de oude boerderij aanwezig is, zal de foto gemaakt zijn voor 1944.

Fase 1 | weesinrichting Van ’t Lindenhout­ stichting 1867-1963 In 1863 stichtte Johannes van ’t Lindenhout (bijbelverkoper en evangelist) samen met zijn vrouw een weeshuis aan de Lange Brouwerstraat in Nijmegen. Na een paar jaar waren er al zo’n 80 kinderen, waardoor uitbreiding nodig was. In 1866 kreeg Van ’t Lindenhout een schenking van grond van de familie Jansen, be­wo­ ners boerderij ‘Het Spijkerhof’ in Neerbosch, voor de bouw van een nieuw weeshuis. Hierna ontving hij nog een gift van € 500,- en in 1867 startte de bouw van het weeshuis. De Weesinrichting Neerbosch werd gesitueerd binnen de laatmiddeleeuwse strokenverkaveling en was te ­bereiken vanaf een lange, rechte weg vanaf het kerkje van Neerbosch aan de Dorpsstraat. Ook een deel van het bos, zoals te zien op de kaart van 1755, bleef ­bewaard als onderdeel van de Weesinrichting.

12

De Weesinrichting groeide tot ongeveer 1903 uit tot een heel zelfvoorzienend dorp, waarbij bijna alle gebouwen waren gebouwd, onder leiding van de leermeesters, door de weeskinderen zelf. Het dorp had eigen werkplaatsen, een kapel, scholen, een boerderij, een drukkerij en uitgeverij en een ziekenhuis. In 1903 komen de eerste kinderbeschermingswetten. In datzelfde jaar draagt Johannes van ’t Lindenhout zijn functie over aan zijn opvolger. De gebouwen waren bijna allemaal wit gepleisterd en voorzien van een kap. Er was sprake van een eenvou­ dige, classicistische architectuur. De bebouwing waarin de wezen in waren gehuisvest betroffen grote, langgerekte gebouwen. De kinderen sliepen in slaapzalen. De weeskinderen kwamen uit heel het land en kregen, naast de huisvesting ook onderwijs. De meisjes werden opgeleid als dienstmeisjes, de jongens leerde een praktisch vak.

1963 Masterplan Tuynenburg-Muys De Dorpsstraat en de toegangslaan naar de Weesinrichting werden door de aanleg van het Maas-Waalkanaal in 1926 onderbroken. De toegangslaan was vanaf dat moment niet meer de hoofdtoegangsweg van het terrein. Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde het Kinderdorp een rol in Operatie Market Garden. Op het terrein waren Britse en Amerikaanse soldaten gelegerd en er stond afweergeschut. Bovengronds zijn geen zichtbare relicten meer aanwezig. De Weesinrichting groeide onder de naam Van ’t Lindenhoutstichting en ving in 1893 bijna duizend kinderen op, waardoor dit het grootste kinderdorp van Nederland was. De Weesinrichting had ook een eigen instituutsbegraafplaats. Op het Weezenkerkhof Neerbosch zijn 530 mensen begraven, waarvan 480 wees- en voogdijkinderen. De stichters Johannes van ’t Lindenhout en zijn vrouw zijn hier ook begraven omringd door personeel en kinderen. Vanaf 1901 werden de kinderwetten aangenomen, dit waren maatregelingen om kinderen te beschermen. Daarnaast kwamen er nieuwe regels op het gebied van jeugdstrafrecht, waardoor kinderen bij hun ouders weggehaald konden worden. Een voogd nam dan de zorg voor het kind over. In 1905 werden de Voogdij­ raden ingevoerd, waardoor kinderverwaarlozing werd gemeld. Vanaf toen werden er ook voogdijkinderen bij de Van ‘t Lindenhoutstichting opgevangen.

Door deze regels kreeg de Weesinrichting ook steun op financieel gebied van de overheid.

Fase 2 | Behandelcentrum Kinderdorp Neerbosch 1963-2001 Door de tijd heen waren de opvoedingsmethodes steeds verder ontwikkeld, waardoor in plaats van het opvoeden van kinderen in grote groepen het kind centraal kwam te staan. Er kwam een professionelere aanpak en in 1963 veranderde de weesinrichting in een behandelcentrum voor kinderen, genaamd Kinderdorp Neerbosch. Het kind stond nu centraal en ook de protestants-christelijke levensvisie was niet meer van groot belang. Om de kinderen meer persoonlijke aandacht te geven, deelde de stichting ze in kleinere groepen in. Voor deze nieuwe inzichten van het behandelcentrum maakte architectenbureau Tuynenburg Muys in 1963 een Masterplan, met kleine, alzijdige paviljoens, waarin kinderen in kleinschalige groepen konden worden opgevangen. Het masterplan is vanwege financiële redenen niet volledig uitgevoerd. In 1970 werden de 10 honingraat-paviljoens in gebruik genomen.

13

1975

1993 Topografische kaart uit 1993. Kinderdorp Neer­ bosch wordt aan de noordoost en zuid-oostzijde omgeven door industrie. De Hogelandseweg slingert er aan die zijde omheen.

Kinderdorp Neerbosch in 1975, met de nieuwe ronde en vierkante paviljoens.

De wel gerealiseerde bebouwing bestaat uit gegroepeerde kleine volumes in een groene open omgeving. Twee van deze clusters bestaan uit tienhoekige paviljoens, een andere cluster bestaat uit vier vierkante paviljoens. Alle paviljoens staan in een orthogonaal stelsel dat 45 graden gedraaid is ten opzichte van het hoofdstelsel. Dit stelsel zit in vlakken van het hoofdstelsel, waardoor de twee verschillende structuren van elkaar te onderscheiden zijn. Op de topografische kaart uit 1993 is zichtbaar dat de industrie zich tot over de rivier is gaan vestigen (afb. 17). De Neerbosscheweg is verlengd tot over het kanaal en loopt nu net langs het Kinderdorp op. Aan de rand van Kinderdorp Neerbosch vestigde zich de eerste industrie. Op het terrein zelf zijn de eerste wat grotere gebouwen geplaatst tegen de industrie aan de oost­ zijde aan. Doordat in 1989 de Wet op de Jeugdhulpverlening werd aangenomen, werden tussen 1992 en 1999 veel jeugdinstanties samengevoegd. Uiteindelijk werden

14

achttien Gelderse jeugdinstanties samengevoegd onder de naam Entrea Lindenhout. In 1996 vestigde het hoofdkantoor zich in Arnhem, hierdoor sloot uiteindelijk de zorginstelling in Neerbosch. De fusie Entrea-­ lindenhout dateert uit 2017.

Fase 3 | 2001-2022 Op het terrein zijn nog steeds veel gebouwen in gebruik voor het huisvesten van instellingen met maatschappe­ lijke doeleinden, waardoor de functie van het gebied door de tijd heen grotendeels hetzelfde is gebleven. In 2010 zijn voor het Dr. Leo Kannerhuis, die kinderen met autisme helpt, nieuwe paviljoens gebouwd. De vijf paviljoens, gesitueerd aan de noordzijde van het terrein, staan als kleine volumes in een open grasveld. De padenstructuur bestaat uit een orthogonaal stelsel dat 45 graden gedraaid is. Aan één van de zijdes van de paden zijn hagen gesitueerd, de andere zijde is open. De paviljoens hebben een vierkant grondvlak opgetrokken over twee bouwlagen, afgewerkt met verticale houten gevelelementen. Op de eerste verdieping zijn

2010 Reeks v..an 5 paviljoens uit 2010.

terrassen aanwezig, allemaal verschillend ingedeeld, waardoor de paviljoens uitkragingen hebben. In de laatste 5 jaar is het landbouwgebied rondom de sporthal aanzienlijk veranderd door de komst van het stadslandbouwbedrijf Eetmeerbosch van Siem Ottenheim met een oogstgenotentuin en een voedselbos. Voorheen lag hier de moestuin van bewoners uit het dorp. Sinds 2021 is op enkele weilanden ten westen van de sporthal een tweede stadslandbouwbedrijf gekomen. Boer Jelle levert ook groentepakketten.

2022 Luchtfoto Kinderdorp Neer­ bosch. Voor wie graag een tijdsimpressie van het rijke ­verleden wilt zien, raden wij de korte documentaire: “­­150 Jaar Lindenhout Bewogen Bewegen” aan: https://www.youtube.com/ watch?v=amYiAqxUMBY

15

Archeologie Archeologische waarden in het plangebied Het Kinderdorp Neerbosch ligt volgens de Archeolo­ gische beleidskaart van de gemeente Nijmegen (ABAK) in een zone van (zeer) hoge archeologische waarde. Hoewel het gebied lang buiten de stad lag kent het een lange en rijke geschiedenis. Ter bescherming van de archeologische waarden zijn in het vigerende Facetbestemmingsplan Archeologie voor het plangebied de dubbelbestemmingen Waarde Archeologie – 3 en Waarde Archeologie -2 opgenomen.

Archeologische onderzoek Om een besluit te kunnen nemen over hoe we moeten omgegaan met eventuele archeologische waarden in de bodem moeten we deze eerst inventariseren. Daarom is door de gemeente Nijmegen in 2021 voor het gebied een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek bevestigde de verwachting op het aantreffen van vindplaatsen uit grofweg drie perioden:

locatie tot nu toe onbekend is. Helaas zijn de meeste van deze vondsten niet bewaard gebleven, we kennen ze slechts uit vermeldingen. Alleen een bronzen beeldje van de god Mercurius, dat in 1891 in de gemeente­ver­ zameling van Nijmegen terecht is gekomen, bevindt zich nu nog in de collectie van Museum Het Valkhof.

2. Nieuwe Tijd In de bodem bevinden zich waarschijnlijk nog overblijfselen van de voormalige Weesinrichting. Denk hierbij bijvoorbeeld aan dieper gelegen bouwsporen zoals funderingen en kelders van de inmiddels verdwenen historische bebouwing en aan andere sporen zoals ­water- en afvalputten en restanten van de oorspronkelijke inrichting van het terrein.

3. Tweede Wereldoorlog

1. Romeinse tijd

Tijdens operatie Market Garden, vanaf september 1944, waren de geallieerden in de Weesinrichting gevestigd. Er was sprake van een kampement met bijbehorende luchtafweerstellingen, schuttersputten en ­dumpkuilen en een nabijgelegen airstrip. In de bodem kunnen hiervan nog resten aanwezig zijn.

Al tijdens de bouw en de aanleg van de voormalig Weesinrichting Neerbosch in 1863 zijn bij verschillende werkzaamheden archeologische vondsten gedaan. De meeste vondsten dateren uit de Romeinse tijd en wijzen op de aanwezigheid van een grafveld. Dit grafveld, met waarschijnlijk vooral crematiegraven, zal behoord hebben bij een nabijgelegen nederzetting waarvan de

De exacte begrenzing en omvang van de ­vermoede vindplaatsen is op dit moment nog niet bekend, daar­­voor is meer onderzoek nodig. Een proefsleuven­ onderzoek is een eerste stap om meer kennis te verkrijgen. Vanuit archeologie wordt aangeraden om het benodigde onderzoek in een zo vroeg mogelijke fase

16

Links | Mercurius, bronzen beeldje, collectie Museum Het Valkhof Rechts | De Wezeninrichting in 1888: op de voorgrond de kapel van achteren gezien, daarachter de voormalige bebouwing plus de tuinen, collectie archief Van ’t Lindenhout­ museum

Milieucontouren & milieubelasting

Het Kinderdorp Neerbosch is een mooi, rustig, groen en cultuurhistorisch waardevol gebied. Dat neemt echter niet weg dat het gebied vanuit verschillende windrichtingen onder druk staat qua milieubelasting en dat de bewoners hinder ervaren van deze belasting. Kinderdorp Neerbosch wordt namelijk omringd door industrie (TPN west), de ARN, de snelweg en sinds een aantal jaren de zandwinning van Boskalis. We geven in deze paragraaf op hoofdlijnen aan welke milieuaspecten van belang zijn voor het Kinderdorp. De voorlopige inschatting van de gemeente is dat de vastgoedontwikkelingen haalbaar lijken maar wel gevoelig liggen in het licht van toekomstige beleidswijzigingen en toenemende aandacht voor milieuhinder. Met name het aspect geur speelt hierbij een belangrijke rol en zal uitgebreid aandacht krijgen in deze paragraaf.

Beperken milieuhinder door centrale ligging vastgoedontwikkelingen uit te voeren. Zo wordt inzicht verkregen in de aanwezigheid van eventuele archeologische waarden en kan een besluit worden genomen met betrekking tot de eventuele noodzaak van vervolgonderzoek. Ook kan zo al in de planvorming rekening worden gehouden met archeologische waarden en invulling worden gegeven aan de ambitie van de gemeente om archeologische waarden in het geval van ontwikkeling zoveel mogelijk te ontzien.

Bij het beoordelen van geschikte locaties voor nieuwe vastgoedontwikkelingen is expliciet rekening gehouden met potentiële milieuhinder door de vastgoedlocaties relatief geconcentreerd in en rond de kern van het dorp te positioneren blijft er ruimte over voor een groenzone rond het dorp. Deze zone biedt niet alleen kansen voor natuurontwikkeling en stadslandbouw maar zorgt er ook voor dat er voldoende afstand tot de bedrijven op TPN-West (maximale milieucategorie van 3.2), de ­snelweg en de ARN & Waterzuivering behouden blijft.

Britse soldaten en kinderen van de toenmalige Wees­ inrichting Neerbosch 1944 of 1945, collectie Van ’t Lindenhoutmuseum

17

We hebben voor dit ambitiedocument adviezen opgevraagd over de milieucategorie, bodem, externe veiligheid, OOO geluid, lucht en geur. Op hoofdlijnen ­lijken deze adviezen de voorgestelde ­ontwikkelingen niet onmogelijk te maken. Deze inschatting zal ­geverifieerd worden met daadwerkelijke onderzoeken voordat we de plannen juridisch vastleggen in concrete omgevings­ plannen. Omdat we voor het aspect rekening houden met nieuw beleid en rekenmethodes en omdat dit aspect extra gevoelig ligt besteden we hier extra aandacht aan in deze paragraaf. De andere adviezen zijn terug te vinden in de bijlagen.

Bijzondere aandacht voor geur In het kader van de ontwikkelingen die voor worden ­gesteld in dit ambitiedocument verdiend het aspect geur bijzondere aandacht. Er zijn verschillende bronnen voor potentiële geurhinder. De ARN is hierbij de ­belangrijkste, ondanks dat het bedrijf ‘Best Beschik­ bare Technieken’ toepast om geurhinder te voor­ komen. Het toetsingskader stelt niet één norm, maar omvat een afwegingstraject dat wordt afgebakend door een grens- en streefwaarde, met daartussenin een richtwaarde. De grenswaarde komt overeen met het niveau waarboven vrijwel altijd sprake zal zijn van ernstige hinder. De streefwaarde komt overeen met een niveau van geen hinder. De richtwaarde kan gezien worden als een niveau van redelijke hinder. Het noordelijke deel van Kinderdorp Neerbosch valt boven de zogenaamde ‘grenswaarde’ voor geurhinder vanuit de ARN. Hier is de geurhinder dusdanig dat er

18

geen nieuwe woningen gebouwd kunnen worden. De rest van Kinderdorp Neerbosch valt buiten d­eze ­‘grenswaarde’ maar binnen de ‘richtwaarde’ voor geurhinder. De grens- en richtwaarden voor geur zijn opgenomen in de milieuvergunning van ARN, en zijn bedoeld om geurhinder in de omgeving zoveel mogelijk te beperken en voorkomen. Deze waarden zijn conform het vigerende Gelders geurbeleid (Beleidsregels geur bedrijven (niet-veehouderijen) Gelderland 2017), met een aan­ vulling ter beoordeling van de hinderlijkheid (april 2023). Gemeente Nijmegen volgt dit provinciale beleid. Om geurgevoelige functies in het gebied mogelijk te maken is het van belang dat er gebruik wordt gemaakt van technische installaties om de geuroverlast binnen de woning te beperken. Bovendien is het belangrijk dat nieuwe bewoners van te voren op de hoogte zijn van de milieubelasting in het kader van verwachtings­ management: ‘U komt in een prachtig, groen en historisch waardevol stukje Nijmegen te wonen, besef u wel dat u geuroverlast kunt ondervinden’. Juist door hier transparant over te zijn kunnen toekomstige klachten beperkt worden. Er wordt momenteel geuronderzoek uitgevoerd om een om een geactualiseerd beeld van de geurpro­ble­ matiek te krijgen. Hieruit kan een verandering inzicht over de geurcontouren van diverse bedrijven ontstaan, zoals een discrepantie tussen vergunde en feitelijke geurcontour.

Ook zal naar verwachting in de tweede

Links | Overzicht van de meest significante ­milieucontouren voor Kinderdorp ­Neerbosch (de info betreffende de geur­ belasting kan een correctie ondergaan n.a.v. nieuw onderzoek/rekenmethode Midden | Geurcontouren in de omgeving van ­Kinderdorp Neerbosch Rechts | Vigerende bestemmingsplan ‘Nijmegen Neerbosch West (2014)’.

van 2023 een gemeentelijk geurbeleid worden gedefinieerd, gebruikmakend van het huidige provinciale Gelderse geurbeleid. Dat kan gaan betekenen dat de beoordeling van het geuraspect op locatie Kinderdorp Neerbosch wijzigt (bijvoorbeeld rekening houden met cumulatie van geur). Nieuwe ­vastgoedontwikkelingen in het gebied zullen moeten voldoen aan het dan ­geldende beleid.

Eigendomssituatie

Grote delen van het grondgebied van Kinderdorp Neerbosch zijn nu in eigendom van Gemeente ­Nijmegen. Dit is van belang omdat er een opgave ligt voor een sluitende grondexploitatie. Onderstaande kaartje geeft duidelijk aan welke gebieden in eigendom zijn van de gemeente (oranje gekleurd) en welke percelen in privaat eigendom zijn.

Vigerend bestemmingsplan

Het gebied van Kinderdorp Neerbosch is ­opgenomen in het bestemmingsplan: ‘Nijmegen Neerbosch West’. Dit bestemmingsplan is in 2014 vastgesteld door de ­gemeenteraad. Het gebied heeft diverse ­b­­estemmingen. De meest relevante voor het Kinderdorp zijn de bestemmingen, Agrarisch, Maatschappelijk, Wonen, Groen en Bos. Vanwege de aanwezige archeologische waarden is een dubbelbestemming archeologie opgenomen. Ook de hoogspanningsleiding in het zuiden van het gebied heeft een dubbelbestemming. Tussen de Scherpenkampweg 104 en de boederij aan de Scherpenkampweg biedt het vigerende bestemmingsplan de mogelijkheid om woningbouw te reali­seren. Voor de rest van het grondgebied zal een herziening van het bestemmingsplan noodzakelijk zijn om nieuwe woningbouw of bedrijvigheid mogelijk te maken. De Sporthal valt nu binnen de bestemming ‘Sport’. Als de sporthal elders in het Kinderdorp een nieuwe plek krijgt, zal ook hiervoor het bestemmingsplan aangepast moeten worden.

Overzicht gronden in eigendom van gemeente Nijmegen

19

3

Weezenkapel in 1890, collectie Van”t Lindenhout

De meisjes van Kinderdorp Neerbosch in xxxx, collectie Van”t Lindenhout

20

In het vorige hoofdstuk heeft u als lezer kennis kunnen maken met het Kinderdorp Neerbosch. De focus lag daarbij op het beschrijven van het gebied en het delen van informatie. In dit hoofdstuk willen we hierop voortbouwen door aan te geven welke unieke ‘waarden’ het Kinderdorp heeft.

De unieke waarden van Kinderdorp Neerbosch Om een zo volledig en geintegreerd mogelijk beeld te krijgen van de waarden van het Kinderdorp hebben we deze vraag niet alleen uitgezet bij alle relevante beleidsdisciplines van de gemeente maar hebben we ook uitvoerig navraag gedaan bij de betrokken stakeholders. Het gaat hierbij om bewoners, maatschappe­ lijke instellingen, erfgoedinstellingen (museum en begraafplaats) en bedrijven in en nabij het Kinderdorp. Het beeld dat uit deze sessies naar voren is gekomen vertoont veel overlap en is daardoor relatief eenduidig. Alle betrokken partijen wezen op de unieke historie van het Kinderdorp als de centrale onderliggende waarde die het gebied maakt wat het nu is. Daarnaast is ook het besloten, rustige en dorpse karakter van groot belang voor de saamhorigheid en betrokkenheid die zo typerend is voor het Kinderdorp. Tot slot worden ook de ‘groene waarden’ genoemd als belangrijk om te versterken en te behouden. In deze paragraaf wordt beknopt uitgelegd waarom deze waarden belangrijk zijn voor het functioneren van het Kinderdorp.

De geschiedenis als centrale onderliggende waarde

De meest in het oog springende waarde, en de naamgever van het gebied, is de geschiedenis van het gebied als voormalig wezeninstelling voor weeskinderen. De Weesinrichting Neerbosch groeide uit tot ­grootste kinderdorp van Nederland van eind negentiende eeuw, ondanks de ontwikkelingen op het terrein is deze omvang nog steeds zichtbaar, waardoor het ook van cultuurhistorisch belang is op nationaal niveau. Alle gebouwen van de eerste bouwfasen zijn van

hoge ­cultuurhistorische waarden, omdat deze door de k­ inderen van de weesinrichting zelf zijn gebouwd, onder leiding van een leermeester. De manier van opvoeden veranderde door de tijd heen en dit weerspiegelt zich in het Kinderdorp. Zo is de ­professionalisering van de jeugdzorg, waardoor het kind centraal kwam te staan, duidelijk zichtbaar op het terrein door het reorganisatieplan dat eind jaren zestig en begin jaren zeventig is uitgevoerd. De kleine paviljoens in het orthogonale stelsel vertonen een totaal ander beeld dan de bebouwing die op het terrein stond. Ook deze latere fase is daarmee van hoge histo­ rische waarde, als verbeelding van het omslagpunt van wezenzorg naar jeugdzorg. De maatschappelijke jeugdzorg functie van Kinderdorp is daarmee eveneens een cultuurhistorische waarde. Van de verschillende fasen van Kinderdorp, van de eerste ontginningen van het gebied tot weesinrichting en jeugdzorginstelling, zijn nog verschillende structuren, gebouwen en objecten bewaard gebleven. Zo is de historische verkavelingsstructuur waarbinnen de weesinrichting gegroeid is nog duidelijk zichtbaar, maar ook de honingraadstructuur van de jaren ’60 van de twintigste eeuw. De historische toegangslaan met restanten van het toegangshek is bewaard gebleven, evenals de begraafplaats waar de oprichter Johannes van ’t Lindenhout en zijn vrouw begraven liggen en een groot aantal wezen.

Ook is er bebouwing uit de verschillende perioden. Niet alleen de bebouwing van de weesinrichting is van cultuurhistorische waarde, maar ook die uit latere tijden, zoals de ronde paviljoens

21

en de directeurs- en onderwijzerswoning. Een volledig overzicht van het erfgoed in het gebied is opgenomen in het rapport ‘Cultuurhistorisch onderzoek Kinderdorp Neerbosch 2020’ en weergegeven op bijgevoegde cultuurhistorische waardenkaart.

Kinderdorp als geheel heeft een aantal ­cultuurhistorische waarden: • Het Kinderdorp Neerbosch drukt een ontwikkeling van de jeugdzorg vanaf 1863 uit, waardoor het algemene historische waarden heeft op cultureel gebied. • De manier van opvoeden veranderde door de tijd heen en dit weerspiegelt zich in het Kinderdorp. Zo is de professionalisering van de jeugdzorg, waardoor het kind centraal kwam te staan, duidelijk zichtbaar op het terrein door het reorganisatieplan dat eind jaren zestig en begin jaren zeventig is uitgevoerd. De kleine paviljoens in het orthogonale stelsel vertonen een totaal ander beeld dan de bebouwing die op het terrein stond. • De Weesinrichting groeide uit tot grootste kinderdorp van Nederland van eind negentiende eeuw, ondanks de ontwikkelingen op het terrein is deze omvang nog steeds zichtbaar, waardoor het ook van cultuurhistorisch belang is op nationaal niveau. • Het gebied heeft een sterke ensemblewaarde, mede vanwege de begrenzing door groen aan de noord-, oost- en zuidzijde en het open agrarische

Kinderdorp Neerbosch in xxxx, collectie Van”t Lindenhout

gebied aan de westzijde. De ontwikkelingen van Kinderdorp hebben plaats gevonden binnen deze contouren. Daarnaast hebben de verschillende structuren, gebouwen en objecten cultuurhistorische waarde als herinnering aan de geschiedenis en ontwikkeling van het Kinderdorp. Een groot aantal gebouwen heeft archi­ tectuurhistorische waarde. Ook een deel van het groen, zoals het roekenbos, bomenlanen en open groene plekken, is onderdeel van het erfgoed van Kinderdorp.

Het rustige, besloten en dorpse karakter van het Kinderdorp Het kinderdorp is gelegen aan de rand van onze stad en heeft door haar geïsoleerde ligging een heel ‘eigen’, ­bijna dorps karakter. Door het ontbreken van hoogbouw en drukke verkeersstromen door het gebied en door de groene buffer rondom de kern van het kinder­ dorp ontstaat een leefomgeving die uniek is voor Nijmegen.

Cultuurhistorische waardenkaart voor Kinderdorp Neerbosch

22

Het is een rustige besloten leefomgeving die niet alleen bijzonder geschikt is voor de maatschappelijke instellingen die hier al decennia lang aanwezig zijn, maar ook voor bewoners die, ondanks de ook aanwezige overlast, bewust kiezen voor dit bijzondere stukje N ­ ijmegen. Het rustige karakter biedt jongeren met autisme, dementerende ouderen en mensen in ­crisisopvang de prikkelarme omgeving die zij nodig hebben.

Een van de ronde paviljoens, foto Van"t Lindenhoutmuseum

De groene buffers rond het Kinderdorp zorgen ervoor dat er afstand ontstaat tussen de bron van potentiele hinder en de hindergevoelige functies zoals de huizen van bewoners in het dorp. De afstand die door de ­groene bufferzone wordt gecreeerd is niet alleen voor de bewoners van belang maar ook voor de bedrijven rond het Kinderdorp. Deze bedrijven worden door de buffer niet gelimiteerd in hun bedrijfsactiviteiten. Bovendien fungeert het Kinderdorp als een aantrekkelijk uitloopgebied voor werknemers die tijdens de pauze een gezonde wandeling willen maken door het gebied. Door het besloten karakter van het Kinderdorp is er sprake van een grote sociale cohesie tussen de bewoners, de maatschappelijke instellingen en de bedrijven in het gebied. Iedereen kent elkaar en er is een grote betrokkenheid bij de eigen leefomgeving. Vaak is er sprake van samenwerking zoals bijvoorbeeld die tussen de school en de moestuin waar autistische kinderen kunnen meehelpen met het verbouwen van gewassen. Juist dit soort synergie tussen de verschillende functies in het gebied is waardevol en behoudenswaardig.

Natuur, groen en duurzaamheid

Kinderdorp Neerbosch kenmerkt zich door een diversiteit van schillende groenelementen. Belangrijke kenmerken in het gebied zijn de historische lanen en bosjes, het kleinschalige dorpse karakter met groene tuintjes, de functionele groene openbare ruimte en de direct aangrenzende agrarische percelen. De historische lanen zijn herkenbaar doordat ze direct naast de

Toegang Weezerkerkhof Neerbosch, foto Stichting Memento Mori Nijmegen

wegenstructuur zijn geplaatst en het diverse gebruik van zowel inheemse en uitheemse boomsoorten. In het zuidelijke deel van het Kinderdorp is een bosgebied aanwezig met een levendige biodiversiteit. Verder bestaat het gebied uit agrarische percelen waarbij het gebruik varieert van grasland tot aan akkerbouw. Aan de noordrand van het kinderdorp bieden de stadslandbouwbedrijven Eetmeerbosch van Boer Siem en de oogstgenotentuin van Stadsboer Jelle voedselpro­ ducten aan op een leuke manier voor elke Nijmegenaar. De dorpskern kenmerkt zich met een parkachtige sfeer met aanliggende groene tuintjes. De kleinschalige opzet, het wisselende landgebruik maar ook de zeer beperkte verstoring door menselijk handelen hebben er voor gezorgd dat zich hier een verscheidenheid aan fauna gevestigd heeft. Onder deze soorten bevinden zich ook diverse beschermde soorten als eekhoorn, gewone dwergvleermuis, rosse vleermuis, laatvlieger, gewone grootoorvleermuis, marterachtigen en een verscheidenheid aan vogelsoorten waaronder de huismus, buizerd en steenuil in het gebied. Soorten met een beperkte beschermingsstatus floreren dankzij de rust, de beperkte verlichting en de beperkte menselijke activiteit (o.a. auto gebruik). Zo zijn er veel waarnemingen van de egel.

Deze ecologische- en groene waarden bieden een ongekende kwaliteit aan het gebied en beschermen het gebied tot op zekere hoogte tegen de toekomstige problemen van klimaatverandering zoals hittestress en hevige en langdurige regenval.

23

4

Nijmegen - een duurzame, aantrekkelijke en gezonde stad, beeld Gemeente Nijmegen

Elkaar ontmoeten bij Moestuin Neerbosch, foto Eet Meerbosch

24

Ruimte om te spelen en te bewegen, foto Otto Wenninger/Pixabay

Nijmegen is een ambitieuze historische stad met verschillende ­gezichten. Met het afronden van de nieuwe woningbouwprojecten in Waalfront en Waalsprong in zicht, verschuift de focus meer en meer van uitbreiding op inbreiding en het versterken van de ­bestaande kwaliteiten in de stad.

Nijmeegse ambities In dit hoofdstuk beschrijven we de Nijmeegse ambities op hoofdlijnen. Hierbij geven we aan hoe de nieuwe ontwikkelingen in Kinderdorp Neerbosch bij kunnen dragen aan deze ambities. Dit doen we door aan te ­sluiten bij de ons belangrijkste ruimtelijke document: onze omgevingsvisie ‘Nijmegen stad in beweging’.

Omgevingsvisie Vier opgaven staan ­centraal in de Omgevingsvisie: 1 | Economisch veerkrachtige stad 2 | Sociale en gezonde stad 3 | Aantrekkelijke stad 4 | Duurzame stad Nieuwe initiatieven dienen bij te dragen aan deze opgaven, en bij voorkeur aan meer dan één tegelijkertijd. Voor de ontwikkelingen in Kinderdorp Neerbosch is primair het versterken van de ‘Aantrekkelijke stad’

1

4

economisch veerkrachtige stad

duurzame stad

3

Opgaven

aantrekkelijke stad

sociale en gezonde stad

2

Vier centrale opgaven van de Nijmeegse Omgevingsvisie

relevant. Uiteraard houden we ook rekening met de uitgangspunten van een duurzame en sociaal gezonde stad. Via mogelijke vestiging van bedrijvigheid komt ook de economisch veerkrachtige stad in beeld.

Aantrekkelijke stad Nijmegen is een aantrekkelijke historische stad om­geven door een mooie natuurlijk omgeving. Als oudste stad van Nederland willen het cultureel erfgoed niet alleen beschermen en in stand houden, maar ook versterken, ontwikkelen en benutten. In de omgevingsvisie is Kinderdorp Neerbosch aangewezen als ‘Cultuurhistorische Hotspot’. Hiermee is duidelijk dat het behoud, versterken en benutten van de aanwezige cultuurhistorische waarden een centrale ambitie is voor de gebiedsontwikkeling die we voorstellen in dit Ambitiedocument. We streven ernaar om ons ondergrondse erfgoed in situ te behouden. Dat betekent dat we bij bodem­ingrepen archeologische waarden zoveel mogelijk ontzien. ­Wanneer dit niet mogelijk is dan gaan we uit van behoud ex situ, oftewel behoud van informatie door middel van archeologisch onderzoek.

Sociale en gezonde stad Nijmegen is een inclusieve stad waar iedereen een plek kan vinden om te wonen en te werken. Een stad met sterke maatschappelijke voorzieningen op het gebied van zorg, werk en gezondheid. Kinderdorp Neerbosch wordt gekenmerkt door haar maatschappelijke instellingen en sterke sociale cohesie. Deze maatschappe­ lijke waarden willen we behouden en waar mogelijk versterken. Verder willen we potentiele milieuhinder van de omringende wegen en bedrijvigheid waar ­mogelijk voorkomen en beperken. We richten de openbare ruimte zo in dat deze uitnodigt tot spelen, bewegen en ontmoeten.

25

Door de steeds verdere ontwikkeling van stadslandbouw ontstaat er een sociale verbinding tussen Kinder­ dorp Neerbosch en de stad. Door de aanleg van een voedselbos en de oogstgenotentuin van Eetmeerbosch van boer Siem en bij Boer Jelle komen er steeds meer bewoners hier hun groente halen. Ook werken deze bedrijven samen met de onderwijsinstellingen ­(kinderen in de moestuin) en de Voedselbank aan meer bewustwording en sociale cohesie.

Duurzame stad Als voormalige ‘Green Capital’ van Europa heeft ­Nijmegen een uitstekende reputatie als het gaat om duurzaamheid. Nijmegen heeft ambities om natuur­ inclusief en circulair te bouwen en heeft aandacht voor het behoud en versterken van aanwezige groen- en natuurwaarden. Hierbij wordt ook ruimte geboden voor stadslandbouw, moestuinen en lokale voedsel initiatieven. Waar mogelijk versterken we de lokale biodiversiteit. In het Kinderdorp Neerbosch is het behouden en versterken van de reeds aanwezige groen- en natuurwaarden een belangrijke ambitie. Daarnaast is dit gebied veel klimaatbestendiger dan de stad door dit groen. Met name door de vele bomen en de groene ruimte is het gebied beter bestand tegen hittestress en hevige regenval. De regio Arnhem-Nijmegen wil zich profileren als circu­ laire regio. Dit uit zich onder meer in de met het Rijk afgesloten woondeal waarin nadrukkelijk deze groene ontwikkeling aan de groeiopgave van de regio gekoppeld is. In de nieuwe woningbouwplannen spannen wij ons in om minimaal 25% circulair te laten ontwikkelen. Vanaf 2030 wil de regio minimaal 50% circulair bouwen om uiteindelijk in 2050 te komen tot een circulaire leefomgeving. We streven daarom naar circulaire woningbouw, het liefst met gebruik van hernieuwbare organische bouwmaterialen. Nijmegen heeft de ambitie om uiterlijk in 2045 energieneutraal en aardgasvrij te zijn.

Energiebesparing is een eerste vereiste om de energievraag te minimaliseren. Waar energiebesparing in de vorm van bijvoorbeeld isolatie en een gunstige ligging met bezonning onvoldoende soelaas biedt, komt het opwekken van hernieuwbare schone energie in beeld. Nijmegen heeft daarom de ambitie dat alle geschikte daken vol liggen met zonnepanelen. Voor het Kinderdorp is het uiteraard van groot belang dat deze zonnepanelen niet alleen technisch mogelijk zijn maar zich ook verhouden met de aanwezige cultuurhistorische waarden.

26

Economisch veerkrachtige stad Omdat Nijmegen de komende jaren met duizenden nieuwe inwoners zal groeien zijn er 10.000 nieuwe banen nodig. Met haar afgelegen ligging en hoge cultuurhistorische- en natuurwaarde is het Kinderdorp Neerbosch geen focusgebied voor het realiseren van nieuwe banen. De ambitie hier is om de reeds aanwe­ zige banen te behouden en te zoeken naar de mogelijkheden voor een beperkte toevoeging van bedrijvigheid. Nieuwe maatschappelijke functies of woon-werk ­combinaties zouden uitstekend passen in het profiel van het Kinderdorp. Eventuele nieuwe woningbouwontwikkelingen of maatschappelijke functies mogen geen belemmering opleveren voor het normaal functio­neren van de reeds aanwezige bedrijvigheid in en rond TPN-West.

Impressie rechts | 3d impressie van ‘Ecodorp Zuiderveld’ in Nijmegen Noord, beeld Trebbe

Nijmegen heeft ambities om natuurinclusief en circulair te bouwen en heeft aandacht voor het behoud en versterken van aanwezige groen- en natuur­ waarden.

Impressie links | 3D impressie Waalhoven Benedenerf, Nijmegen, beeld Van Wonen

27

5

Achteraanzicht De Wezenkapel, foto Roger Veringmeier

Vooraanzicht De Wezenkapel, foto Havang(nl)

Het dorpse karakter in Kinderdorp Neerbosch, foto Roger Veringmeier

28

In de eerdere hoofdstukken van dit document hebben we u kennis laten maken met het gebied Kinderdorp Neerbosch. We beschreven welke unieke waarden het Kinderdorp heeft en welke ambities we als Nijmegen hebben. Het gevoerde participatietraject heeft veel waarde­ volle inzichten opgeleverd over de zaken die van belang zijn voor de stakeholders in het Kinderdorp.

Behoud, versterken en ontwikkelen Op basis van deze unieke waarden, ambities en belangen formuleren we in dit hoofdstuk een aantal centrale uitgangspunten voor de toekomstige ontwikkeling van het gebied. Het doel van deze uitgangspunten is om richting te geven aan de toekomstige ontwikkelingen. In het volgende hoofdstuk gaan we deze algemene uitgangspunten toepassen op de verschillende deel­ gebieden van het Kinderdorp in ons raamwerk. De hiervoor uitgevoerde gebiedsanalyse, waarden­ stelling en ambities leveren, gezamenlijk met de input uit het participatietraject, de volgende centrale uitgangspunten op: • De rijke historie centraal • Behouden en versterken van het dorpse karakter • Passende programmering • Behouden en versterken van groen, natuur en ­duurzaamheid • Nastreven kostenneutrale ontwikkeling

De rijke historie centraal

De geschiedenis van het gebied als grootste opvang voor weeskinderen van Nederland heeft het Kinderdorp gemaakt tot de unieke omgeving die het nu is. De naamgeving van het gebied, de ruimtelijke struc­ turen en de aanwezige functies met een focus op zorg, welzijn en jeugd komen allemaal voort uit deze rijke historische achtergrond. Daarom willen we de histo­ rische waarden in het gebied een centrale plek geven in dit document. Dit uitgangspunt betekent dat we niet alleen respectvol omgaan met de huidige beschermde