1d. Bijlagen bij toelichting (onderzoeksrapporten)
Tekst van het document
Archeologische begeleiding, (niet gepubliceerd)
Late middeleeuwen – nieuwe tijd
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
Fundering met verschillende bouwfasen
Late middeleeuwen – nieuwe tijd
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
100 m ten zuidwesten
Waterputten en waterkelders
Late middeleeuwen B – Nieuwe tijd laat
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
3171096100
90 m ten zuidoosten
Deel van de stadsmuur en mogelijk deel van een poort
Late middeleeuwen B
Muurwerk; baksteen en mergelblokken
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
2965519100
80 m ten noordoosten
Bakstenen gewelf en muurwerk
Middeleeuwen – nieuwe tijd
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
2966118100
Direct ten noordoosten
Stenen muur, toegang naar kerkterrein
Late middeleeuwennieuwe tijd
Muurwerk
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
2966629100
120 m ten noorden
Vondsten uit de Romeinse tijd, complextype niet te bepalen
Romeinse tijd – Nieuwe tijd
Steen, metaal, bot en keramiek
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
2965568100
100 m ten westen
Muur
Late middeleeuwen – nieuwe tijd
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
3033063100
120 m ten zuidoosten
Twee meter dikke muur van de stadswal
Nieuwe tijd midden
Muurwerk, baksteen
Onbekend
Archeologische begeleiding (niet gepubliceerd)
2965357100
80 m ten noorden
Beerput en muurwerk
Nieuwe tijd
Muurwerk baksteen
Vanaf 2 m –mv.
Archeologische begeleiding
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
Materiaal
[23]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
(niet gepubliceerd) Tabel 4. Overzicht van de bekende archeologische monumenten en archeologische vondstlocaties in en rond het plangebied.
Het plangebied is gelegen in het centrum van Nijmegen dat als terrein van archeologische waarde is aangeduid (AKM-terrein 12653). Het betreft een nederzettingsterrein uit de Romeinse tijd, dat zich uitstrekt van de Kops Plateau ten oosten tot Ulpia Noviomagus ten westen van het plangebied. Binnen het terrein van archeologische waarde zijn gedurende de Romeinse tijd verschillende nederzettingen, begraafplaatsen en infrastructuur aangelegd. De archeologische vondstlocaties in de omgeving van het plangebied bestaan ui t bewoningsresten uit de Romeinse tijd en late middeleeuwen tot de nieuwe tijd.
Figuur 18. Overzicht van in de omgeving van het plangebied uitgevoerde onderzoeken volgens ARCHIS3.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[24]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Eerder in de omgeving uitgevoerd onderzoek volgens ARCHIS3 Binnen het plangebied is volgens de gegevens van Archis geen onderzoek bekend. In de directe omgeving van het plangebied zijn veel verschillende onderzoeken gedaan. Zaakidentificatienummer
Resultaat/advies
4704280100 (80 m ten oosten)
Archeologische begeleiding aan de Tweede Walstraat 16, geen resultaten beschikbaar
2965616100, 3179601100 en 2880169100 (100 m ten noordoosten)
Archeologische opgraving rondom de Mariënburgkapel. Hierbij is een grafveld uit de laat-Romeinse tijd en vroege middeleeuwen aangetroffen. Veelal zijn de graven voorzien van bijgiften. Ook zijn funderingsresten van het klooster op het Mariënburg gevonden (Van Enckevort en Thijssen, 2000)
4042867100 (100 m ten oosten)
Bureau- en booronderzoek. Hoge verwachting op archeologische resten vanaf het paleolithicum t/m de nieuwe tijd, vanaf 70 cm onder het vloerniveau. vervolgonderzoek geadviseerd. (Kerkhoven, 2017)
5107199100 (100 ten westen)
Bureauonderzoek aan de Karrengas 36. Hoge verwachting op resten uit de Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd. Vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van verkennend booronderzoek. (Hendriksen, 2021)
3030414100 (60 meter ten oosten)
Archeologische opgraving Ziekerstraat 53 t/m 67 uit 2003. Bewoningssporen en een weg uit de Romeinse tijd. Een grafveld (inhumaties) uit de laat Romeinse tijd/vroege middeleeuwen en kelders en beerputten/kelders uit de nieuwe tijd
4586920100
Archeologische begeleiding van verschillende container locaties in de binnenstad. Enkele van deze locaties liggen in de omgeving van het onderhavige plangebied. Hierbij zijn in de directe omgeving van het plangebied geen r elevante vondsten gedaan. Bij twee locaties in de Molenstraat bevond de C -horizont zich op ongeveer een meter – mv (28 m en 27,3 m +NAP) (Van Kooten en Kloosterman, 2021)
3030682100 (direct ten westen)
Opgraving uit 2002 van de gemeente Nijmegen op de hoek van de Vlaamse gas en de Tweede Walstraat. De opgraving omvatte bewoningssporen uit de Romeinse tijd, late middeleeuwen en nieuwe tijd. Er zijn Romeinse sporen met aardewerk en bouwkeramiek uit het einde van de 1 e of het begin van de 2 e eeuw na Chr. aangetroffen. Het opgravingsvlak is op een diepte van 2,15 tot 2,7 m –mv aangelegd. De resten tonen de aanwezigheid van een Romeinse nederzetting ter plekke aan.
2260501100 (150 m ten noordwesten)
Archeologische opgraving op Plein 1944. Hierbij zijn resten van een Romeinse weg en greppelstructuren aangetroffen. Ook waren bewoningssporen uit de middeleeuwen en nieuwe tijd aanwezig. (Kloosterman, 2019)
4740585100 (100 m ten noordwesten)
Archeologische opgraving aan de Karregas 74. De opgraving heeft verkavelingsen bewoningssporen uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd opgeleverd. (Oosterbaan, 2021)
2398543100 (60 m ten noordwesten)
Archeologisch proefsleuvenonderzoek onder de vloer van Molenstraat 48-52. In de drie proefsleuven is onder meer muurwerk uit de middeleeuwen en nieuwe tijd aangetroffen. Ook was een deels intacte bodemopbouw aanwezig. vanaf 27,7 m +NAP waren akkerlagen uit de middeleeuwen/Romeinse tijd aanwezig. De natuurlijke ondergrond bevond zich op ongeveer 26,6 m +NAP. Advies: vervolgonderzoek in de vorm van een archeologische opgraving. (Hoek, 2013).
2405654100 (100 m ten oosten)
Archeologische begeleiding rioolvervangingswerkzaamhed en. De werkzaamheden bleven beperkt tot het tracé van het oude riool en er zijn archeologische vondsten gedaan.
2453899100 (direct ten zuiden)
Begeleiding plaatsen ondergrondse glasbakken op een aantal plekken in de binnenstad. Waaronder één direct ten zuiden van het plangebied in de Tweede Walstraat. De bodem ter plekke bleek volledig verstoord te zijn, en er zijn geen archeologische resten aangetroffen.
Tabel 5. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het plangebied.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[25]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Bekende archeologische gegevens uit andere bronnen Op 12 januari 2022 is een verzoek gedaan bij de heer Kees Brok van de afdeling archeologie van de gemeente Nijmegen voor aanvullende gegevens. Volgens de heer Brok is in 2006 nog een waarneming gedaan bij de aanleg van de roltrappen in het centrale deel van de passage. Ter plekke zijn een zwaar bakstenen fundament en een kelder vastgelegd. De resten bevonden zich op zo’n 80 cm onder het huidige vloerniveau van de passage. Mogelijk betreft het een kelder van het huis dat op het schilderij van Feltmann is te zien(figuur 21). Het aanwezig zijn van de fundamenten en kelder laat zien dat het bodemarchief nog restanten kan bevatten 6.
Figuur 19. Het muurwerk dat bij de aanleg van de roltrappen in 2006 werd aangetroffen, op ongeveer 80 cm onder het vloerniveau van de Molenpoort passage. (foto: gemeente Nijmegen) .
6
Schriftelijke mededeling van dhr. Kees Brok
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[26]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 20. De locatie van de aangelegde roltrappen waar i n 2006 de waarneming van bakstenen funderingen werd gedaan.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[27]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 21. Uitsnede van het schilderij van Hendrik Feltman uit 1668 met daarop het terrein van het Oud Burgeren Gasthuis. Het noorden is onder. In de cirkel het huis waarvan mogelijk de aangetroffen funderingen bij hebben gehoord. (bron: commons.wikimedia.org)
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[28]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
2.6 Huidige situatie Aan de hand van actuele gegevens van recente luchtfoto’s, Google Street View, locatiebezoek en navraag bij de opdrachtgever zijn de onderstaan de zaken over de huidige situatie te melden. Huidig grondgebruik
Bebouwd, winkelpassage en parkeergarage
Hoogteligging maaiveld
Variabel, direct ten noordoosten van plangebied ligt het maaiveld op 27 m. ten noordwesten op 28,4 m en ten zuiden op 29 m.
Grondwatertrap of -stand
Onbekend vanwege ligging in niet gekarteerd gebied. Op basis van omliggende vergelijkbare gebieden vermoedelijk grondwatertrap VIIId (tussen >140 en >180 cm – mv)
Milieutechnische condities
In de directe omgeving van het plangebied zijn bij milieutechnische onderzoeken bodemverontreinigingen aangetoond. Het betreft verontreinigingen van onder meer koper, zink, lood, kwik en PAK. Binnen het plangebied zelf is nog geen milieukundig bodemonderzoek uitgevoerd.
Aanwezige constructies (funderingen, kelders e.d.)
Binnen het plangebied zijn funderingen aanwezig van de huidige Molenpoort passage (zie bijlage 3). De passage is niet voorzien van onderkeldering of kruipruimtes. De diepte van de poeren varieert van één tot drie meter onder het vloerniveau. Onder de oprit naar het parkeerdek aan de Tweede Walstraat is nog een waterberging aanwezig tot 1,5 meter onder maaiveld.
Locatie en diepte van kabels/leidingen
onbekend
Tabel 6. Overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
Figuur 22. Luchtfoto van de huidige situatie.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[29]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
2.7 Toekomstige situatie Uit navraag bij de opdrachtgever is het volgende gebleken over de toekomstige situatie: Aard
Nieuwbouw van appartementen en winkels
Omvang en diepte
De precieze invulling van het plangebied is nog niet bekend. De nieuwbouwplannen zijn nog in een verkennende fase. Wel is gebleken dat de huidige fundering niet geschikt is voor de nieuwbouwplannen. Hierdoor is ondergrondse sloop en nieuwbouw noodzakelijk.
Invloed op maaiveld en grondwater
De werkzaamheden zullen een geringe invloed hebben op het maaiveld. Waarschijnlijk zal er geen invloed zijn op de grondwaterstand.
Toekomstig gebruik
Horeca, winkelruimtes en wooneenheden
Tabel 7. De toekomstige situatie.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[30]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
3 Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de tijdens het bureauonderzoek verzamelde gegevens is een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Deze geeft inzicht in de aard en de ouderdom (inclusief omvang en uiterlijke kenmerken), (diepte)ligging, en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten. Aard en ouderdom Het verspreidingspatroon van archeologische vindplaatsen is voor een groot deel gerelateerd aan de fysieke eisen die de mens stelde aan de leef- en woonomgeving. Het meest markant zijn de verschillen tussen jager-verzamelaars enerzijds en landbouwers anderzijds. Jager-verzamelaars In de steentijd (paleolithicum t/m neolithicum) leefden de mensen voornamelijk van de jacht, visvangst en het verzamelen van eetbare planten en vruchten. Deze zogenaamde jager -verzamelaars trokken door het landschap en verbleven alleen tijdelijk op een plek. Uit een ruimtelijke analyse blijkt dat hun kampementen in vrijwel alle gevallen waren gesitueerd op de overgang van nat naar droog. Nabij dergelijke gradiëntzones waren namelijk de meeste voedselbronnen voorhanden en was (drink)water bereikbaar.
Het plangebied ligt op een smeltwaterwaaier die vanaf de gestuwde afzet tingen ten oosten van het plangebied in zuidelijke en westelijke richting afloopt. Het plangebied bevindt zich dus in een zone met gradiëntsituaties. Zodoende kunnen vindplaatsen van jager -verzamelaars verwacht worden. Het betreft resten van nederzettingen en begravingen uit het laat-paleolithicum tot en met het neolithicum. Deze vindplaatsen kenmerken zich door een (oppervlakkige) concentratie van vuurstenen werktuigen en haardkuilen en kunnen in oppervlakte enkele honderden vierkante meters omvatten. Landbouwers Met de introductie van de landbouw (vanaf het neolithicum) werd de mate waarin gronden geschikt waren om te beakkeren een steeds belangrijker factor in de locatiekeuze van de mens en. De eerste akkergronden werden aangelegd op de van nature vruchtbaarste gronden. Bovendien moesten de gronden goed ontwaterd zijn. Het plangebied ligt op een goed ontwaterde smeltwaterwaaier, om de flank van de stuwwal in het oosten van Nijmegen Hierdoor worden wel archeologische resten vanaf de tijd van de eerste landbouwers (neolithicum tot en met de ijzertijd) verwacht. Het betreft resten van nederzettingen, grafvelden en agrarische activiteiten.
Dergelijke vindplaatsen zijn over het algemeen enkele honderden tot duizenden vierkante meters in omvang en kenmerken zi ch door een spreiding van vondstmateriaal en de aanwezigheid van archeologische sporen zoals paalsporen, kuilen greppels, waterputten en – kuilen, haardplaatsen, graven en grafstructuren en akkerlagen.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[31]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Romeinse tijd Het centrum van Nijmegen staat bekend om de aanwezigheid van een veelvoud aan archeologische vondsten, in de vorm van onder meer nederzettingsresten en grafvelden uit alle perioden van de Romeinse tijd. Ten noordoosten van het plangebied zijn in het verleden de resten van een grafveld aangetroffen, waarvan de zuidelijke begrenzing nog niet is vastgesteld. Het grafveld zou tot in het plangebied door kunnen lopen. Direct ten zuidwesten van het plangebied zijn Romeinse nederzettingsresten aan de Vlaamse gas opgegraven. Deze nederzetting loopt waarschijnlijk door tot binnen het onderhavige plangebied. Er moet dan ook binnen het plangebied rekening worden gehouden met archeologische resten uit de Romeinse tijd. Het kan hierbij gaan om zowel nederzettingsresten als grafvelden, maar ook resten van infrastructuur en overige complexen kunnen aanwezig zijn. Dergelijke vindplaatsen kenmerken zich door de aanwezigheid van een mogelijke akkerlaag, een spreiding van vondstmateriaal en grondsporen zoals paalkuilen, kuilen, funderingen, waterputten, g raven en grafstructuren, wegpakketten, greppels en hekwerken. Middeleeuwen en nieuwe tijd Het plangebied bevindt zich in een deel van het centrum dat gedurende de late middeleeuwen en vroege nieuwe tijd binnen de muren van de stad kwam te liggen.
Binnen h et plangebied bevond zich vanaf de late middeleeuwen een klooster dat la ter werd omgebouwd tot gasthuis. Dit gasthuis heeft bestaan tot de sloop in 1968, waarna de huidige Molenpoort passage is gebouwd. Binnen het plangebied kunnen daarmee nog resten aanwezig zijn uit de middeleeuwen en nieuwe tijd. Het betreft hier voornamelijk een spreiding van vondstmateriaal en resten van funderingen, kelders, beer - en waterputten, kuilen, greppels en resten van tuinen/akkers. (Diepte)ligging Uit onderzoeken in de directe omgeving van het plangebied is gebleken dat de natuurlijke ondergrond, de C-horizont, zich bevindt op een hoogte van 27,3 tot 28 m +NAP (ca. 1 m –mv) ten westen van het plangebied in de Molenstraat. Het archeologisch sporenniveau te hoogte van de opgraving Vlaamse Gas bevond zich vanaf ca 2 m – mv, vanaf ongeveer 28 m +NAP. Uit de waarneming die in 2006 door de gemeente Nijmegen is gedaan blijkt dat funderingsresten uit de middeleeuwen en nieuwe tijd in elk geval vanaf ongeveer 80 cm onder het vloerniveau van de huidige passage te verwachten zijn. Het valt niet uit te sluiten dat archeologische resten ondieper onder het vloerniveau aanwezig zijn.
Fysieke kwaliteit De fysieke kwaliteit van de resten in de top van de natuurlijke ondergrond, de akkerlag en uit de Romeinse tijd en de middeleeuwen en resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd is vermoedelijk matig tot goed. Bij de sloop van het gasthuiscomplex in 1968 lijkt voornamelijk bovengronds te zijn gesloopt. De gaten voor de poeren de sleuven voor de funderingen zijn plaatselijk uitgegraven. Tussen de funderingen lijkt de bodem niet diep te zijn verstoord en zijn waarschijnlijk nog resten van oude bebouwing aanwezig. Overzicht De archeologische verwachting en de verschillende deelaspecten daarvan, zoals hiervoor beschreven, zijn samengevat in tabel 8.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[32]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Archeologische periode
Complextype
Omvang
Kenmerken
Diepteligging
Gaafheid
Jagerverzamelaars (laat-paleolithicum t/m neolithicum)
Vuursteenvindplaatsen en nederzettingen
Enkele honderden vierkante meters
Strooiing van vuursteen en aardewerk, haardkuilen
Vanaf onderzijde akkerlagen/in top natuurlijke bodem, variabel tussen 100 en 300 cm mv
Matig tot goed, afhankelijk van diepte en omvang funderingen.
Landbouwers (neolithicum tot ijzertijd)
Nederzettingen, grafvelden en agrarische activiteiten
Enkele honderden tot duizenden vierkante meters
Strooiing van vondsten, grondsporen
Vanaf onderzijde akkerlagen/in top natuurlijke bodem, variabel tussen 100 en 300 cm mv
Matig tot goed, afhankelijk van diepte en omvang funderingen.
Romeinse tijd
Nederzettingen, grafvelden en agrarische activiteiten
Enkele honderden tot duizenden vierkante meters
Strooiing van vondsten, grondsporen en funderingen/ muurwerken
In de akkerlagen en in top natuurlijke bodem variabel tussen 100 en 300 cm mv
Matig tot goed, afhankelijk van diepte en omvang funderingen.
(late) middeleeuwen t/m nieuwe tijd
Funderingsresten van klooster en gasthuis, inhumaties
Het gehele plangebied
Strooiing van vondsten, grondsporen en funderingen/ muurwerken
Vanaf – maaiveld
Matig tot goed, afhankelijk van diepte en omvang funderingen.
Tabel 8. Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[33]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
4 Beantwoording onderzoeksvragen In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord: -
Hoe ziet de geo(morfo)logische en/of bodemkundige opbouw van het plangebied eruit?
Geologisch gezien ligt het plangebied in een zone met glaciofluviale afzettingen bestaande uit grof zand en grind (Formatie van Drenthe; Laagpakket van Schaarsbergen) welke zijn afgezet in het Pleistoceen. Zowel de geomorfologische als de bodemkundige situatie in het plangebied zijn niet gekarteerd vanwege de ligging binnen de bebouwde kom. Op basis van extrapolatie van de geomorfologische situatie buiten de bebouwde kom blijkt dat het plangebied is gelegen op een smeltwaterwaaier (sandr) die bestaat uit grove, slecht gesorteerde fluvioglaciale sedimenten die door smeltwater van de hoger gelegen gestuwde afzettingen in het oosten van Nijmegen naar de lager gelegen westelijke en zuidelijke delen van Nijmegen zijn afgevoerd en afgezet. Op basis van extrapolatie van de bodemkundige situatie buiten de bebouwde kom blijkt dat de bodem binnen het plangebied vermoedelijk bestaat uit holtpodzolgronden, waarop al dan niet Romeinse of middeleeuwse akker- of ophogingslagen zijn aangebracht. -
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen in en rond plangebied zijn reeds bekend?
Het plangebied is gelegen in het centrum van Nijmegen, binnen een terrein van archeologische waarde dat nederzettingsterreinen en grafvelden uit de Romeinse tijd omvat. In de directe omgeving van het plangebied zijn meerdere vindplaatsen uit de Romeinse tijd opgegraven. Rondom het Mariënburg, ten noorden van het plangebied bevond zich een grafveld uit de Romeinse tijd en vroege middeleeuwen en op plein 1944 zijn onder meer resten van een Romeinse weg aangetroffen. Direct ten zuiden van het plangebied bevond zich de nederzetting Vlaamse Gas, die in gebruik was in de jaren 70 tot 270 na Chr. Het plangebied bevindt zich in een deel van het centrum dat gedurende de late middeleeuwen en vroege nieuwe tijd binnen de muren van de stad kwam te liggen. Binnen het plangebied bevond zich vanaf de late middeleeuwen een klooster dat later werd omgebouwd tot gasthuis. Dit gasthuis heeft bestaan tot de sloop in 1968, waarna de huidige Molenpoort passage is gebouwd. In 2006 zijn bij een waarneming door de gemeente Nijmegen funderingsresten van het voormalige gasthuis aangetroffen onder de huidige bebouwing. -
Wat was het historisch landgebruik van het plangebied en wat is het landgebruik nu en wat is de invloed daarvan op de (verwachte) archeologie en (bodem)gaafheid?
Gedurende de Romeinse tijd was in het plangebied mogelijk een nederzetting gelegen, getuige de vindplaats Vlaamse Gas direct ten zuiden van het plangebied. Ook valt niet uit te sluiten dat het grafveld rondom de Mariënburg tot in het plangebied heeft doorgelopen. Vanaf de late middeleeuwen was in het plangebied een klooster en later een gasthuis aanwezig. Het valt niet uit te sluiten dat een deel van het plangebied ten tijde van het klooster is gebruikt als begraafplaats. De resten van deze voormalige bebouwing kunnen eventuele oudere resten hebben verstoord . Het plangebied is momenteel is momenteel in gebruik als winkelpassage, die in de jaren 1970 is gebouwd. De huidige bebouwing is gebouwd op funderingspoeren en is niet onderkelderd. De diepte van de poeren varieert van één meter tot drie meter onder peil (vloerniveau). Op basis van bestudering
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[34]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
van foto’s die ten tijde van de bouw gemaakt zijn lijkt sprake te zijn van handmatig gegraven gaten op de locaties van de poeren. Voor de zones tussen de poeren zijn geen aanwijzingen dat hier diepe ontgravingen hebben plaatsgevonden. De vondst van oude muur-/funderingsresten op 80 cm onder vloerniveau bevestigen dit beeld. Kortom, onder de huidige bebouwing zijn hoogstwaarschijnlijk intacte resten van oude bebouwing aanwezig zijn, en zijn deze lokaal, ter plaatse van de aanwezige poeren, verstoord tot een diepte tussen 1 en 3 m. -
Wat is de gespecificeerde verwachting ten aanzien van nog onbekende archeologische waarden in het gebied? En wat zijn hiervan de prospectiekenmerken?
Vanwege de ligging op de smeltwaterwaaier, en daarmee in de omgeving van gradiëntsituaties en goed ontwaterde gronden, is de verwachting voor het aantreffen van resten uit het laat -paleolithicum tot en met de ijzertijd verwacht worden. De ligging van het plangebied binnen een gebied met verschill ende nederzettingen en grafvelden uit alle perioden van de Romeinse tijd duidt erop dat ook binnen het plangebied een hoge verwachting bestaat voor het aantreffen van resten uit deze periode. Daarnaast is bekend dat in het plangebied in de late middeleeuwen en nieuwe tijd een klooster en gasthuis was gelegen. Derhalve geldt ook voor de middeleeuwen en nieuwe tijd een hoge verwachting. Bovenstaande archeologische waarden worden gekenmerkt door de aanwezigheid van akker - en ophooglagen en vondstspreidingen van houtskool, vuursteen, keramiek, bouwkeramiek en botmateriaal. Tevens kunnen bij prospectie sporen aangeboord worden, zoals paalsporen, kuilen, water - en beerputten maar ook resten van funderingen, muurwerken of kelders. -
Wat is de invloed van de toekomstige inrichting op eventuele archeologische resten?
Op dit moment wordt nog onderzocht op welke manier het plangebied zal worden ingericht. Het is nog niet bekend hoe de toekomstige nieuwbouw zal worden gefundeerd en wat de exacte verstoring voor de archeologische resten gaat zijn. Het slopen van de huidige bebouwing en nieuwbouw kunnen eventuele archeologische resten verstoren. -
Op welke wijze kan bij de planvorming met archeologische resten worden omgegaan?
Binnen het plangebied worden archeologische resten verwacht vanaf het laat paleolithicum tot en met de nieuwe tijd, met een zwaartepunt op resten uit Romeinse tijd, late middeleeuwen en nieuwe tijd. Uit de waarneming van de gemeente Nijmegen uit 2006 en op basis van archieffoto’s van de nieuwbouw in 1970 is al gebleken dat onder het huidige vloerniveau nog funderingsresten van oude bebouwing aanwezig zijn. Toekomstige werkzaamheden zoals het slopen van de huidige bebouwing en nieuwbouw kunnen dergelijke funderingsresten en de aanwezige archeologische lagen in het algemeen verstoren. Daarom wordt aanbevolen een vervolgonderzoek uit te voeren indien bij de ontwikkeling van het plangebied bodemverstorende werkzaamheden worden uitgevoerd. -
Met de inzet van welke zoekmethoden kunnen verwachte resten system atisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)?
Om de gespecificeerde verwachting te toetsen wordt een vervolgonderzoek geadviseerd, indien bij de nieuwbouwplannen bodemverstorende werkzaamheden zullen worden uitgevoe rd. In wat voor vorm het vervolgonderzoek dient te worden uitgevoerd is afhankelijk van de uiteindelijke ontwikkelingsplannen van het plangebied. Omdat er naar verwachting puin en funderingsresten in de ondergrond zitten is een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek niet zinvol. Zodra de invulling van de nieuwbouwplannen bekend is kan worden gekeken naar een geschikte zoekmethode.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[35]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[36]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
5 Conclusies en advies 5.1 Conclusie Op grond van de onderzoeksresultaten en onder verwijzing naar de doelstellingen, kunnen de volgende uitspraken worden gedaan: In opdracht van MWPO Fier B.V. heeft RAAP in januari 2022 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen in de gemeente Nijmegen (figuur 1). MWPO Fier B.V. is voornemens de huidige bebouwing (deels) te slopen en het plangebied opnieuw in te richten met mix van winkels en woningen. Het is op dit moment nog niet bekend of de nieuwe invulling op de bestaande funderingen zal worden gerealiseerd of dat volledige sloop en nieuwbouw noodzakelijk is. Het plangebied is gelegen in het centrum van Nijmegen, op de smeltwaterwaaier die is ontstaan tussen de voorlaatste en de laatste ijstijd. De smeltwaterwaaier bestaat uit grind en grof zand dat afkomstig is van de gestuwde afzettingen ten oosten van het plangebied. De bodem bestaat uit holtpodzolgronden, waarop in de Romeinse tijd en middeleeuwen akkerlagen zijn ontstaan. Het centrum van Nijmegen is aangeduid als terrein van archeologische waarde vanwege de aanwezigheid van nederzettingen en grafvelden uit de Romeinse tijd.
In de omgeving van het plangebied zijn verschillende vindplaatsen uit de Romeinse tijd bekend, waaronder een grafveld ten noorden van het plangebied en een nederzetting direct ten zuiden van het plangebi ed. Deze nederzetting zal waarschijnlijk tot in het plangebied hebben doorgelopen. Daarnaast is de zuidelijke begrenzing van het grafveld rondom de Mariënburg nog niet vastgesteld, mogelijk heeft het grafveld ook deels in het plangebied gelegen. Daarom bestaat voor het plangebied een zeer hoge verwachting voor het aantreffen van resten uit de Romeinse tijd. Vanaf de late middeleeuwen was in het plangebied achtereenvolgens een klooster en een gasthuis gevestigd. Eest bevond het klooster zich buiten de muren van de stad, vanaf circa 1470 was het binnen de muren van de stad gesitueerd. De gebouwen van het gasthuis hebben, met verschillende bouwfases, bestaan tot 1968. Toen werd het gesloopt ten behoeve van de bouw van de huidige Molenpoortpassage. De huidige bebouwing is gefundeerd op poeren en is niet onderkelderd. Op basis van een waarneming uit 2006 kan worden opgemaakt dat onder de bebouwing nog oude funderingsresten aanwezig zijn. Derhalve geldt ook een hoge verwachting voor resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd.
5.2 Advies Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied hoogstwaarschijnlijk archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Aangezien de huidige fundering niet geschikt is voor de nieuwbouwplannen is ondergrondse sloop en nieuwbouw noodzakelijk. Omdat grondverstorende werkzaamheden dienen te worden uitgevoerd, wordt een archeologische vervolgonderzoek in de vorm van een inventariserend veldonderzoek (karterende/waarderende fase i n de vorm van proefsleuven) geadviseerd. Dit type onderzoek is hiervoor het meest geschikt om de archeologische verwachting te toetsen en te verfijnen. Gezien de hoge verwachting op muurwerk en funderingen uit de middeleeuwen en nieuwe tijd is een verkenne nd booronderzoek minder geschikt.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[37]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Wel dient te worden opgemerkt dat een dergelijk archeologisch proefsleuvenonderzoek pas kan worden uitgevoerd nadat de huidige bebouwing bovengronds gesloopt is. Het is hierbij belangrijk te benoemen dat het archeologisch onderzoek dient te zijn afgerond voordat gestart wordt met eventuele ondergrondse sloop van de funderingen van de huidige bebouwing van de Molenpoort passage.
5.3 Tot slot Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid , de gemeente Nijmegen, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[38]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Literatuur Enckevort, H. van, 2011. Romeinse graven en verbrand geld op de Nijmeegse Hunerberg. Archeologisch onderzoek aan de Hugo de Grootstraat. Archeologische Berichten Nijmegen, Rapport 27. Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie. Enckevort, H. van & C.J.F. Brok, 2017. Archeologie in het Waalfront. Stand van zaken. Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie. Enckevort, H. van & J. Thijssen, 2000. Graven op Mariënburg: archeologisch onderzoek in het centrum van Nijmegen. Nijmegen. Hendriksen, M.T.C., 2021. Plangebied Karrengas 36 te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 5389. Weesp. Hoek, R.G.J.M., 2013. Inventariserend archeologische onderzoek onder de vloer van Molenstraat 48 52. Archeologische Berichten Nijmegen, Briefrapport 136. Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie. Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. SIKB, 2016. Beoordelingsrichtlijn Archeologie. BRL SIKB 4000. SIKB, Gouda. Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland. TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht. Kerkhoven, A.A., 2017. Tweede Walstraat, 16, Nijmegen (gem. Nijmegen).
Een archeologisch bureauonderzoek (BO) en inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase). Transect rapport 1256. Transect B.V. Utrecht. Kloosterman, R.P.J., 2019. Archeologisch onderzoek op de Scheidemakershog en plein 1944 te Nijmegen. Proefsleuvenonderzoek, een opgraving en een opgraving, variant archeologische begeleiding. Archeologische Berichten Nijmegen – Rapport 93. Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie. Koomen, A.J.M. & G.J. Maas, 2004. Geomorfologische kaart Nederland (GKN). Achtergrond¬document bij het landsdekkende digitale bestand. Alterra-rapport 1039, Wageningen. Kooten, M.Y. van & R.P.J. Kloosterman, 2021. Veertig kijkgaten in het centrum van Nijmegen (gemeente Nijmegen). Een opgraving, variant archeologische begeleiding. Archeologische Berichten Nijmegen, Briefrapport 316. Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie. Kuys, J. & H. Bots (red.), 2005. Nijmegen: geschiedenis van de oudste stad van Nederland, deel 2: Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Wormer. Oosterbaan, J., 2021. Archeologische opgraving aan de Karrengas 74 in Nijmegen, gemeente Nijmegen. Ex-Situ Archeologierapport 12. Zeist. Willems, W., H. van Enckevort, J.K. Haalebos & J. Thijssen (red.), 2005. Nijmegen: geschiedenis van de oudste stad van Nederland, deel 1: prehistorie en oudheid. Wormer
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[39]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. Aanduiding plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).
7
Figuur 2 plangebied geprojecteerd op de geologische kaart.
10
Figuur 3. Plangebied geprojecteerd op de geomorfologische kaart.
11
Figuur 4. Plangebied geprojecteerd op de bodemkaart.
12
Figuur 5. Plangebied geprojecteerd op het AHN3.
13
Figuur 6.Overzicht van Romeins Nijmegen tussen ca. 70 en 170 na Chr. De grachten en de wegen zijn doorgetrokken en gestippelde lijnen weergegeven. Legenda: 1: legerplaats van het Tiende legioen op de Hunerberg, 2: canabae legionis, 3: nederzetting Waalkade, 4: nederzetting Vlaamse Gas, 5: Ulpia Noviomagus, 6-7: grafvelden, A: markthal (forum), B: hoofdkwartier (principia) Hunerberg, C: Amfitheater, D: herberg (m ansio), E: tempels voor Mercurius en Fortuna aan het Maasplein, F: badhuis, G: in 1834 op de Wnseling ontdekte tempel. (Naar Van Enckevort, 2017 p 11). Het plangebied bevindt zich ter hoogte van de nederzetting Vlaamse Gas (4).
14
Figuur 7. Plangebied geprojecteerd op de kaart van Jacob van Deventer..
15
Figuur 8. Aquarel van G. van Druynen van het Oud Burgeren Gasthuis en de naastgelegen kerk, gezien vanaf de Molenstraat. Situatie van voor de sloop van 1848 (Bron: Regionaal archief Nijmegen).
16
Figuur 9. Overzicht van het plangebied op de kadastrale minuut van 1832.
17
Figuur 10. Het gasthuiscomplex en de Peter Canisiuskerk rond 1930 (Bron: Regionaal Archief Nijmegen).
18
Figuur 11.De ontwikkeling van het plangebied op verschillende topografische kaarten.
18
Figuur 12. Samengestelde foto van het plangebied, gezien vanaf de Molenstraat, ten tijde van de sloop in 1969. (bron: Regionaal Archief Nijmegen).
19
Figuur 13. Ontgraving voor de aanleg van enkele poeren (bron: Regionaal Archief Nijmegen, Jeroen de Groot).
19
Figuur 14. Wapening voor een poer wordt geplaatst tussen bestaand muurwerk (bron: Regionaal Archief Nijmegen, Jeroen de Groot).
20
Figuur 15. Bakstenen funderingen in het plangebied ten tijde van de bouwwerkzaamheden (bron: Regionaal archief Nijmegen, Jeroen de Groot)..
20
Figuur 16. Overzichtsfoto van de aanleg van de fundering van de Molenpoortpassage. De ruimte tussen de funderingssleuven lijkt niet diep te zijn verstoord. (bron: Regionaal Archief Nijmegen, Jeroen de Groot). Figuur 17. Plangebied geprojecteerd op de gemeentelijke archeologische beleidskaart.
21 22
Figuur 18. Overzicht van in de omgeving van het plangebied uitgevoerde onderzoeken volgens ARCHIS3.
24
Figuur 19. Het muurwerk dat bij de aanleg van de roltrappen in 2006 werd aangetroffen, op ongeveer 80 cm onder het vloerniveau van de Molenpoort passage. (foto: gemeente Nijmegen).
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
26
[40]
Plangebied Passage Molenpoort te Nijmegen, gemeente Nijmegen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 20. De locatie van de aangelegde roltrappen waar in 2006 de waarneming van bakstenen funderingen werd gedaan.
27
Figuur 21. Uitsnede van het schilderij van Hendrik Feltman uit 1668 met daarop het terrein van het Oud Burgeren Gasthuis. Het noorden is onder. In de cirkel het huis waarvan mogelijk de aangetroffen funderingen bij hebben gehoord. (bron: commons.wikimedia.org)
28
Figuur 22. Luchtfoto van de huidige situatie.
29
Tabellen: Tabel 1. Administratieve gegevens.
8
Tabel 2. Overzicht van geraadpleegde geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken van het plangebied en de directe omgeving.
10
Tabel 3. Overzicht van het geldende archeologiebeleid en achterliggende verwachting skaart.
22
Tabel 4. Overzicht van de bekende archeologische monumenten en archeologische vondstlocaties in en rond het plangebied.
24
Tabel 5. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het pla ngebied.
25
Tabel 6. Overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
29
Tabel 7. De toekomstige situatie.
30
Tabel 8. Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwac hting voor het plangebied.
33
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen Bijlage 3. Funderingsplan Molenpoort Passage
RAAP-rapport 5651 / versie 18-02-2022
[41]
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering
Tijdperk
Recente tijd
- 1945
C
Nieuwe tijd
- 1850
B
- 1650
A
Laat B Laat A
Vroeg
Middeleeuwen
D: Ottoonse tijd
C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd
A: Volksverhuizingstijd Laat
Romeinse tijd
Midden
Vroeg Laat
IJzertijd
Midden
Vroeg Laat
Bronstijd
Midden
Prehistorie
Vroeg
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
Mesolithicum (M idden Steentijd)
Laat
Midden Vroeg Laat
Midden Vroeg Laat
Paleolithicum (Oude Steentijd)
Jong B Jong A Midden
Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
- 1500 - 1250 - 1050 - 900 - 725
- 525 - 450
- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000
- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700
- 12.500 - 16.000
- 35.000 - 250.000
Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen
x
Geomorfologische kaart van NL
x
Gedetailleerde bodemkaarten
x
DINO Gegevens milieukundig bodemonderzoek
x
Actueel Hoogtebestand Nederland
x
Lucht- en satellietfoto’s
x
Topografische kaart van Nederland
x
Oud(st)e kadasterkaarten
x
Historische kaarten van Nederland
x
Beeldmateriaal bouwhistorie
x
Archeologische en cultuurhistorische rapportages
x
Archieven (RAAP)
x
Eigenaar en gebruiker
x
AMK
x
ARCHIS
x
CMA
x
CAA
x
CHW
x
Literatuur (arch./aardwet.)
x
Gebiedsgerichte specialisten
x
Amateurarcheologen
x
Gemeentelijke waarden- of verwachtingskaart
x
Archeologisch depot
x
Opmerking
Geologische kaart van NL
Bevat geen (nieuwe) relevante informatie
x
Niet beschikbaar voor dit plan-/onderzoeksgebied
Bodemkaart van NL
Geraadpleegd, niet afgebeeld
Bron
Geraadpleegd en afgebeeld/beschreven
LS03 en LS04, motivatie voor de keuze van de geraadpleegde bronnen (+ indien van toepassing)
Bijlage 3. Funderingsplan Molenpoort Passage