18. Bijlage bij de toelichting deel 5a-2

Naast kwaliteiten zijn er ook knelpunten gesignaleerd. De foto’s op de volgende pagina’s geven de belangrjkste knelpunten van het gebied.

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK Verstoring door verkeer en gevoel van verkeersonveiligheid

Cultuurhistorie langs de dijk ligt soms verborgen

- bewoners van het plangebied ervaren de dijk en de omgeving als druk; - de snelweg A50 verstoort de landelijke rust en stilte rondom Loenen en Wolferen. - gevoel van verkeersonveiligheid, de Waaldijk is relatief smal voor twee voertuigen die elkaar moeten passeren; - ‘s avonds en ‘s nachts kan er hard gereden worden op de dijk wat zorgt voor onveilige situaties; - op- en afritten vanaf de erven te scherp of te steil, wat zorgt voor onoverzichtelijke verkeersituaties.

- beleefbaarheid van cultuurhistorische structuren en objecten kan worden versterkt; - samenhang tussen binnen- en buitendijks erfgoed beter zichtbaar maken. ‘Kasteel’ Heerlijkheid Loenen

59 | 123

60 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

Inpassing horeca en recreatievoorzieningen kan beter

Grootschalige glastuinbouw

- de ligging belemmert het zicht op rivier vanaf dijk; - de inrichting past niet in het open en natuurlijke karakter; - onoverzichtelijke parkeersituaties bij drukte.

- niet passend in het kleinschalige agrarische karakter; - storend voor beleving vanaf de dijk.

Camping en brasserie Altena

59 | 123

Restaurant Sprok

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

13

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

14

rking nten dijk is lijk over g vanuit voor de osterhout ng.

m, alsook KK) irerend tieven Ook ansen

delijke rakter at i we, an de g met ijke - en De e a” en ma op hepen d richting

GEBIEDSBESCHRIJVING: Kwaliteiten van en van het oudhoevige land, Kwaliteiten van Oosterhout Oosterhout enmet vansporen het buitendijkse buitendijkse oudhoevige land, met met sporen sporen van van Kwaliteiten van Oosterhout en van het buitendijkse oudhoevige land, van Een weids weids uiterw uiterw middeleeuwse verkaveling, wegen en huiserven. Momenteel is de uiterwaard de uiterwaarden. De uiterwaarden hebben eenIhoge historische en natuurlijke -- Een middeleeuwse verkaveling, wegenA en huiserven. is de uiterwaard -Momenteel Een weids uiterwaardenlandschap als dynamisch natuur middeleeuwse verkaveling, wegen en huiserven. Momenteel is E de uiterwaard K W A L T E I T E N , O P G A V E N N M B I T I E S Bosrijk karakter in ontwikkeling als nieuw natuurgebied, ook dient het als uitloopgebied waarde met waardevolle relicten van oude dijkdoorbraken en verdronken

Bosrijk karakter ontwikkeling alsuitloopgebied nieuw natuurgebied, ook dient als uitloopgebied - het Bosrijk karakter aan binnendijkse zijde,- met name ter ho in ontwikkeling als nieuw natuurgebied, in ook dient het als landgoederen; voor bewoners. Binnendijks speelt de mogelijke ontwikkeling van het nieuwe landgoederen; voor bewoners. Binnendijks speelt de mogelijke ontwikkeling van het nieuwe landgoederen; voor bewoners. Binnendijks speelt de mogelijke ontwikkeling van het nieuwe Gelaagd historis historis woningbouwgebied Hoge Deelgebied Oosterhout bestaat -- Gelaagd woningbouwgebied Hoge Wei. Wei. Deelgebied buitenplaats buitenplaats Oosterhout - Gelaagd historisch bestaat landschap met waardevolle ensemble woningbouwgebied Hoge Wei. Deelgebied buitenplaats Oosterhout bestaat uit het gelijknamige landgoed dat door dijkdoorbraken meermalen is verwoest Belangrijke rout Deelgebieden - Belangrijke rout uit het gelijknamige landgoed dat door dijkdoorbraken meermalen verwoest - Belangrijke route isvoor lokaal verkeer en als recreatieve fi uit het gelijknamige landgoed dat door dijkdoorbraken meermalen is verwoest en steeds is herbouwd. Het landgoed en de uiterwaarden met verschillende Wisselend pano De dijk ligt in het landschap van de Middenwaal; zwakis meanderende Wisselend is herbouwd.

landgoed en de uiterwaarden - met verschillende - Wisselend panorama op het landschap- en de rivier pano door eneen steeds herbouwd. Het landgoed enen desteeds uiterwaarden - met Het verschillende Een continue continue en en doorbraakkolken -- hebben hebben een een zeer zeer hoge archeologische verwachting. verwachting. Ze Ze rivier met brede oeverwallen en dijken dicht bij doorbraakkolken de rivier. Dit landschap wordt -- Een doorbraakkolken - Een continue en samenhangend dijkprofiel met ecologis - hebben een zeer hoge archeologische verwachting. Ze hoge archeologische kruidenrijke ber hebben daarnaast een recreatieve waarde. Sinds 2003 is de hele buitenplaats, historisch-landschappelijk uiteen gelegd in vier hebben lagen: de natuurlijke de kruidenrijke ber hebben waarde. Sinds 2003 is de helebermen; buitenplaats, kruidenrijke daarnaast eenWaal, recreatieve waarde. Sinds daarnaast 2003 is deeen helerecreatieve buitenplaats, - Contrast Contrast tussen tussen inclusief parkbos, parkbos, lanen lanen en en weilanden, weilanden, een een Rijksmonument. Rijksmonument. Vanaf Vanaf de de dijk dijk is is bedijkte Waal, de bewoonde Waal en de beleefde Waal. Op basis van deze inclusief - Contrast tussen stadse dynamiek en landelijke rust; inclusief parkbos, lanen en weilanden, een Rijksmonument. Vanaf de dijk is Recreatieve rust het landgoed vooral beleefbaar als bos.

Deelgebied Lent / Rivierpark heeft lagen zijn acht deelgebieden te onderscheiden, het metlandgoed elk een eigen natuurlijke - de Recreatieve rust landgoed vooral beleefbaar als bos. Deelgebied Lent / Rivierpark heeftmet horeca aan - Recreatieve rustpunten rivier. vooral beleefbaar als bos. het Deelgebied Lent / Rivierpark heeft de laatste jaren een grote transformatie ondergaan van landelijk dorp naar ondergrond, vorm van landgebruik, occupatiegeschiedenis en historische laatste jaren een grotedorp transformatie ondergaan van landelijk dorp naar de laatste jaren een grote transformatie de ondergaan van landelijk naar Kansen voor voor verb verb uitbreidingslocatie van van Nijmegen Nijmegen achter achter een een teruggelegde teruggelegde dijk. dijk. Met Met de de realisatie realisatie structuur. Kansen uitbreidingslocatie Kansen voor verbetering / aandachtspunten uitbreidingslocatie van Nijmegen achter een teruggelegde dijk.

Met de realisatie Beter herkenbaa van de Spiegelwaal werd het bovendien een stedelijk recreatief uitloopgebied - Beter herkenbaa Spiegelwaal werd het bovendien een stedelijk recreatief uitloopgebied - Beter herkenbaar maken van de rijke cultuurhistorie lang van de Spiegelwaal werd het bovendien van een de stedelijk recreatief uitloopgebied landgoederen, ff met het het stadsilhouet stadsilhouet van van Nijmegen Nijmegen met met bruggen bruggen en en kerk kerk als als achtergrond. achtergrond. In In Deelgebied Wolferen heeft een uitgesproken agrarisch karakter met als landgoederen, met landgoederen, forten en relicten van dijkdoorbraken; met het stadsilhouet van Nijmegen met bruggen en kerk als achtergrond. In Minder verstorin verstorin dit deelgebied deelgebied ligt ligt ook ook Fort Fort Beneden-Lent, Beneden-Lent, een een Rijksmonument Rijksmonument met met zeer hoge hoge belangrijkste functie landbouw. Je ervaart er dedit rustdeelgebied en de weidsheid. -- Minder dit - Minder verstoringzeer door verkeer en gevoel van verkeerso ligt ookDe Fort Beneden-Lent, een Rijksmonument met zeer hoge Eenduidiger uits archeologische verwachting. aanwezige schaardijk heeft een grote samenhang met aanwezige dijkputten, Schematische weergave van de opbouw van het rivierenlandschap Het stroomgebied van de Waal en de Rijn - Eenduidiger archeologische verwachting.

- Eenduidiger uitstraling van meubilair en bestrating bijuits re archeologische verwachting. Inpassing van h Het laatste deelgebied Sprok ligt rondom het gelijknamige restaurant een oude rivierstrang en historische erven aan de Deelgebied Loenen - Inpassingkan vanbe h Het laatste deelgebiedrestaurant - Sprok - ligt rondom het-gelijknamige restaurant Inpassing van horeca- en recreatievoorzieningen Hetdijk. laatste deelgebied - Sprok - ligt rondom het gelijknamige parkeergelegen en grenst grenst aan aan de de nieuwbouwwijken nieuwbouwwijken van Lent. De dijk en en de de kolken kolken zijn zijn hier hier bestaat uit een historisch monumentaal landgoed bossen ennieuwbouwwijken lanen en parkeergelegen en met grenst aan de van Lent. De dijk en de kolken zijn hier van Lent. De dijk parkeergelegenheden op de dijk; De grootschalig grootschalig middeleeuws en samen met het fort Boven-Lent en landgoed Doornikshof achter een teruggelegde dijk (inlaagdijk). Hier ismiddeleeuws de eeuwenlange strijd tegen middeleeuws en samen met het fort Boven-Lent -enDe landgoed Doornikshof - De en samen met het fort Boven-Lent en landgoed Doornikshof grootschalige glastuinbouw bij Oosterhout past niet landschap. heeft het een historisch karakter. Het panorama op de stad en de rivier, de het water nog afleesbaar in het verloop van de dijk, enhistorisch restantenkarakter.

van heeft hetopeen de stad en de rivier, de landschap. heeftkolken het een Het panorama dehistorisch stad en dekarakter. rivier, deHet panorama oplandschap. verschillende horecagelegenheden en en de de aansluiting aansluiting op op Park Park Lingezegen Lingezegen maken maken Wolferen-Sprok horecagelegenheden strangen. Het gebied heeft een hoge archeologische en ecologische waarde en verschillende horecagelegenheden en deverschillende aansluiting op Park Lingezegen maken deze plek tot een recreatieve toplocatie. Visie dijkversterki dijkversterki is een belangrijke recreatieve trekker. Deelgebied Slijk-Ewijk eenrecreatieve historisch toplocatie.deze plek tot een recreatieve toplocatie. Visie Visie dijkversterking deze plek tot iseen De dijk tussen Wo Wo lintdorp met monumentale witte kerk als markering aan de dijk. Rondom het De dijk tussen De dijk tussen Wolferen en Sprok heeft een uitgesproken met een uitermate Kwaliteiten en kansen voor verbetering dorp is sprake van een agrarisch landschap metKwaliteiten historischeen erven. Bij het eenoveral uitermate met een uitermate herkenbare structuur.met Vrijwel is s kansen voordorp verbetering Kwaliteiten en kansen voor verbetering uniform dijkprofie dijkprofie Naast bijzondere bijzondere waarden waarden van van de de deelgebieden deelgebieden is is er er ook ook sprake sprake van van meer meer is een voetveer naar Beuningen.

Voormalig landgoed De Danenberg vervult uniform Naast uniform dijkprofiel met steile taluds en groene bermen. An Naast bijzondere waarden van de deelgebieden is er ook sprake van meer langs de de Waal Waal (Go (Go overkoepelende kwaliteiten kwaliteiten en kansen kansen voor voor verbetering. verbetering. Kwaliteiten Kwaliteiten zijn zijn de de een belangrijke rol in de visie ‘landschapspark de Danenberg’, alskwaliteiten robuuste en kansen voor langs overkoepelende langs de Waal (Gorinchem - Waardenburg, Tiel - Waarden overkoepelende verbetering. Kwaliteiten en zijn de vergelijkbaar dijkp kenmerken van het landschap die hoog gewaardeerd worden. Het gaat er om de afscherming tegen het in ontwikkeling zijnde bedrijvenpark Park15. Deelgebied dijkp van het landschap worden.dijkprofiel Het gaat er om Er dekan dan vergelijkbaar vergelijkbaar zien. ook gesproken wo kenmerken van het landschap die hoog kenmerken gewaardeerd worden. Het gaatdie er hoog om degewaardeerd Het Waallandschap: Boven-, Midden-, en Benedenwaal “Waaldijkprofiel” a a kwaliteiten zoveel zoveel mogelijk mogelijk te te behouden behouden en en waar waar mogelijk mogelijk te te versterken. versterken.

Kansen Kansen Altena onderscheidt zich vanwege de gelijknamige camping en brasserie vlakbij “Waaldijkprofiel” kwaliteiten “Waaldijkprofiel” als identiteitsdrager kwaliteiten zoveel mogelijk te behouden en waar mogelijk te versterken. Kansen Arnhem van dit grotere gebie te behouden zou voor verbetering zijn plekken of gebieden die minder goed functioneren. Bij de rivier, als rustpunt aan het water voor fietsersvoor en wandelaars dijk. Het te behouden voor zijnfunctioneren. plekken of gebieden die minder goed functioneren. Bij te behouden zou dit basisprofiel bij het uitvoeren vanzou vers verbeteringop zijndeplekken of gebieden dieverbetering minder goed Bij richtinggevend m m de dijkversterking dijkversterking kunnen kunnen deze deze mogelijk mogelijk worden worden opgepakt. opgepakt. De De onderstaande onderstaande kleinschalige landschap binnendijks en de ervaring van de levendigheid van de richtinggevend de richtinggevend moeten zijn. Om dit toepasbaar te maken de dijkversterking kunnen deze mogelijk worden opgepakt. De onderstaande Bovenwaal de kenmerken van opsommingen geven een overzicht. Waal buitendijks zijn de kwaliteiten van dit gebied. Het dorp Oosterhout een de kenmerken van opsommingen geven een overzicht. Middenwaal de kenmerken van de deelgebieden, ruimtelijke bouwsten opsommingen geven een is overzicht.

Dodewaard Wolferen-Sprok verschillende vers vers deelgebied waar, net als bij Loenen, de dijk meermalen is verlegd als gevolg verschillende verschillende versterkingsmaatregelen. Er is onderscheid g Tiel Druten Slijk-Ewijk Benedenwaal Geldermalsen Gendt Beneden Leeuwen Oosterhout bouwstenen binne Lobith van doorbraken. Doorbraakkolken in de Oosterhoutse uiterwaarden herinneren binne bouwstenen binnendijks enLentbuitendijks. bouwstenen Buitendijks kan sp Spijk hieraan. Waardevol zijn de zeer hoge archeologische verwachting van de kern Nijmegen Gorinchem Fort Sint Andries Waardenburg Kwaliteiten van Oosterhout en van het buitendijkse oudhoevige land, met sporen van Woudrichem Slot Loevenstein - Een weids uiterwaardenlandschap als dynamisch natuurgebied; middeleeuwse verkaveling, wegen en huiserven. Momenteel is de uiterwaard Zaltbommel - Bosrijk karakter aan binnendijkse zijde, met name ter hoogte van de in ontwikkeling als nieuw natuurgebied, ook dient het als uitloopgebied landgoederen; voor bewoners. Binnendijks speelt de mogelijke ontwikkeling van het nieuwe 7 | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0 7 || 123 1232.0 Witteveen+Bos Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0 7 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief - Gelaagd historisch landschap met waardevolle ensembles; woningbouwgebied Hoge Wei.

Deelgebied buitenplaats Oosterhout bestaat - Belangrijke route voor lokaal verkeer en als recreatieve fiets- en wandelroute; uit het gelijknamige landgoed dat door dijkdoorbraken meermalen is verwoest - Wisselend panorama op het landschap en de rivier door de kronkelende dijk; en steeds is herbouwd. Het landgoed en de uiterwaarden - met verschillende - Een continue en samenhangend dijkprofiel met ecologisch waardevolle doorbraakkolken - hebben een zeer hoge archeologische verwachting. Ze dorpen.

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

15

Deelgebieden

Wolferen Landgoed Loenen

Slijk-Ewijk Altena

Oosterhout Landgoed Oosterhout Sprok

Lent / Rivierpark

85 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

16

6.1O LWolferen W FEREN Historische en landschappelijke context

Waaldijk 6, huis `Wolferen´

Wolferen is een buurtschap met vijf binnendijks gelegen erven direct aan de dijk. Buitendijks ligt één erf op enige afstand van de dijk. Het gebied heeft een uitgesproken agrarisch karakter met als belangrijkste functie landbouw. Wolferen zou vroeger een kerkdorp zijn geweest, dat door de Waal is weggespoeld. Door verleggingen van de Waal is de Wolferense dijk steeds verder richting het noorden verschoven1. Deze verleggingen gebeurden al sinds de middeleeuwen. De rivier rukte sindsdien op tot in het voorland van de Wolferense dijk; daarom wordt die dijk ook wel een schaardijk genoemd. Aan de buitendijkse teen van de dijk zijn restanten zichtbaar van kleitichelgaten voor vroegere dijkversterkingen. Deze zijn tegenwoordig herkenbaar als laagte en deels begroeid geraakt. Ter hoogte van de Klipstraat staat een oude grenspaal die nu een rijksmonument is. Kwaliteiten - historische samenhang schaardijk met binnen- en buitendijks micro-reliëf (kleiwinning), oude rivierstrang en oude agrarische erven (enkele beschermd als monument); - beleving: ervaring van rust en weidsheid, open agrarisch landschap.

Opgaven en ambities - realiseren van een eenvoudige zitplek op de dijk als rustpunt voor fietsers en wandelaars; - versterken van de herkenbaarheid van de oude strang; - behouden van het micro-reliëf van kleiputten aan de buitenteen van de dijk; - rond buitendijkse dijkputten kans om opgaand geboomte (wilgenbosschages) te benutten om golfaanvallen te temperen; - verbeteren van op- en afritten naar aan de dijk gelegen erven.

1

Mulder et al. 2001

De hoogtekaart laat de ligging van de oude strang en de kleiwinning langs de dijk zien

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

87 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

17

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

18

L6.2 A NLandgoed D G O E D L Loenen OENEN

Historische en landschappelijke context De historie van Loenen gaat terug tot in de vroege middeleeuwen. Het kasteel is gebouwd langs een oude rivierarm. Over het oorspronkelijke slot Loenen is niets bekend. Het zou in 1373 al niet meer hebben bestaan.1 De dijk van Loenen is nog herkenbaar als onderdeel van een partiële bedijking uit de 10e-12e eeuw, met een zijdewende en een achterwende. In de loop der eeuwen is de dijk steeds verder teruggelegd. Enerzijds door natuurlijke verleggingen van de Waal en anderzijds door de aanleg van kribben aan de zuidelijke Waaloever. Uiteindelijk werd de dijk een flink stuk teruggelegd zodat de wielen Zwarte Kuil en Grote Kolk buitendijks kwamen te liggen. Dit buitendijks geraakte land wordt oudhoevig land genoemd.2 Landgoed Loenen stamt uit 1572 en ligt direct aan de dijk. Door een dijkdoorbraak werd het landgoed deels verzwolgen. Hierdoor liggen direct achter de dijk de overslagggronden. Dit is zandig, doorlatend materiaal, dat het rivierwater had meegevoerd. In 1825 werd het huidige Huis Loenen gebouwd. De huidige inrichting van het landgoed Loenen werd aan het eind van de 18e eeuw aangelegd. Het gebied wordt gekenmerkt door oude laanstructuren en het huis Heerlijkheid Loenen. Vanaf de dijk is Loenen vooral herkenbaar als bos: dit essen-eikenbos op oude standplaats is tevens een waardevol natuurgebied.

Het gedijt zo goed op deze plaats door de ligging op de overslaggrond. Het parkbos beschikt over een uitgekiend systeem van greppels en sloten om het waterpeil te reguleren. Het huis en de laanstructuren zijn vanaf de dijk echter nauwelijks zichtbaar. Zowel binnen- als buitendijks is er een (zeer) hoge archeologische verwachting. Loenen wordt door bewoners en recreanten als een van de toplocaties van het plangebied beleefd. Dit gebied was ook belangrijk in de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spanjaarden. Langs de Waal is toen een linie met een aantal redoutes aangelegd. Rondom het plangebied lagen zo’n vijf redoutes die nu niet meer zichtbaar zijn in het landschap. Rondom deze plekken zijn wellicht nog archeologische resten aanwezig.3 1 2 3

Mulder et al. (2001) Hemmen et. al (2016) Hemmen et. al (2016)

Kwaliteiten - historisch monumentaal landgoed op overslaggronden achter inlaagdijk - parkbos en lanen op zandige ondergrond; - archeologie: zeer hoge verwachting buitendijks gebied (oudhoevig land en mogelijke aanwezigheid overblijfselen van redoutes; - hoge natuurwaarden buitendijks met historische strangen en wielen. Opgaven en ambities - aansluiten bij natuurinrichting Loenense Buitenpolder; - verhogen natuurwaarde landgoedbos; - herstel van oude laanstructuren; - binnen- en buitendijks recreatief met elkaar verbinden, eventueel in combinatie met de ligging van de oude schaardijk; - aantrekkelijker maken van de zitplek met behoud van het ‘van Boetselaar bankje’; - het zichtbaar maken van de 17e eeuwse redoutes (initiatief Stichting Onze Waal); - bosdijk aan de kant van landgoed Loenen; - gebruik maken van het waterhuishoudkundig systeem van het landgoed tbv aanvullende waterveiligheid en natuurwaarde. Kaart Loenen en de Waal, 1830. Uit: Hemmen et al. (2016) in Rijkswaterstaat (Data ICTDienst (DID), Programma Ruimte voor de Rivier.

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

91 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

19

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

20

6.3 S L I JSlijk-Ewijk K- E W I J K Historische en landschappelijke context Het dorp Slijk-Ewijk bestond vroeger uit twee kernen, een rond De Gasthuisbouwing en een dichter bij de Waal. Tussen de beide kernen lag een komlaagte waarin steeds meer huizen werden gebouwd zodat zich een langgerekte nederzetting vormde. Kenmerkend voor het dorp is de opvallende witte, gotische kerk uit de vijftiende eeuw die direct aan de dijk staat. Deze kerk is tevens een rijksmonument en heeft twee bijbehorende monumentale bomen.1 De hoofdtoegangsweg loopt vanaf de dijk door het dorp. Rondom het dorp liggen een aantal erven met hun entree aan de dijk. Het dorp zelf is deels archeologisch monumentaal-terrein en kent tevens een hoge verwachting op het gebied van archeologie. In de uiterwaarden ligt een wandelpad naar het voetveer naar de overkant van de Waal.

Kwaliteiten - agrarisch dijklandschap met reeks van erven; - monumentale boerderijen en bomen; - afwisseling tussen beslotenheid en openheid van het binnendijks gebied; - ervaring van rust en weidsheid; - historisch ensemble van witte kerk en monumentale bomen als markering van het dorp aan de dijk; - Slijk-Ewijk als historisch lintdorp met zeer hoge archeologische verwachting; - historische strang aan de teen van de dijk; - historische dijkwoningen op/in de dijk. 1 2

Gemeente Overbetuwe, 2004 https://www.landschapsparkdedanenberg.nl/index.php

Geomorfologische kaart

d ou

Ten oosten van Slijk-Ewijk ligt de Danenberg, een voormalig klein landgoed dat nu bestaat uit twee boerderijen waarvan een omgracht. De Danenberg vervult nu een belangrijke rol in de visie ‘landschapspark de Danenberg’ waarbij het gebied aan robuuste afscherming moet vormen tegen het toekomstige Betuws bedrijvenpark.2

Opgaven en ambities - versterken van de oude entreefunctie van de dijk als toegang tot het dorp (bijvoorbeeld door verbeteren profiel en aanpassen materialisering - aansluiten bij ontwikkelingen op het gebied van recreatie en landelijk wonen uit plan Danenberg; - opknappen en aantrekkelijker maken van de huidige zitplek bij de kerk op de dijk; - verbeteren van op- en afritten; - beter herkenbare recreatieve verbinding naar voetveer; - wandel- en fietsroutes veiliger en aantrekkelijker maken.

er ivi erg eul bij S lijk

-Ewijk

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

21

Historische en landschappelijke context

Slijk-Ewijk in 1962.

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

22

6.4 A L T Altena ENA Historische en landschappelijke context De Altena werd al in 1521 genoemd omdat op deze plek vermoedelijk een veerhuis of herberg stond. Hier lag waarschijnlijk ook het Oosterhoutse veer dat fungeerde als overzetveer naar Bunswaard en als marktroute naar Nijmegen. Voor de Altena is in 1875 een loswal aangelegd.1 Dat is nu nog heel duidelijk te zien aan de rechte vorm van de oever. De Altena bestaat momenteel uit camping Altena en brasserie Altena die beiden aan buitendijkse zijde liggen. Bij dit deelgebied zijn de uiterwaarden zeer smal en ligt de dijk dicht bij de Waal. De binnendijkse zijde bestaat voornamelijk uit landbouwgebied. Aan deze kant ligt ook een deel van het dorp Oosterhout, aan de Dijkstraat. Voor 1809 concentreerde de bewoning van Oosterhout zich namelijk rond drie wegen: de Dijkstraat, de Dorpsstraat (Hoogestraat) en de Groenestraat.2 De Dijkstraat is dus een van de historische linten van Oosterhout. Aan dit lint liggen nu naast woningen ook een aantal kassen. Deze kassen zijn vanaf de dijk nu niet heel goed zichtbaar door het besloten oeverwallandschap dat het zicht hierop ontneemt. Naast een dijkversterkingsopgave speelt hier ook een rivierverruimingsopgave die is toegelicht in het vorige hoofdstuk.

Onderstaande kwaliteiten, aandachtspunten en kansen gaan daarom in op een breder gebied zodat ze ook op de rivierverruimingsmaatregelen van toepassing zijn.

1 2

Mulder et al. 2002 Mulder et al. 2002

Kwaliteiten - recreatieve locatie camping en brasserie Altena vlakbij de rivier als rustpunt aan het water voor fietsers en wandelaars op de dijk; - agrarische bedrijvigheid binnendijks; - ervaring van de levendigheid van de Waal die zowel vanaf de camping als vanaf de fiets goed beleefbaar is. Opgaven en ambities - locatie de Altena doorontwikkelen tot een toeristische toplocatie, als toeristisch opstappunt met verblijfsrecreatie; - verbeteren van de verkeersveiligheid door herinrichting entree en parkeervoorziening Altena; - verbeteren van op- en afritten; - wandel- en fietsroutes veiliger en aantrekkelijker maken.

Kadastrale kaart Oosterhout 1832

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

101 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

23

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

24

6.5 O O SOosterhout T E R H O U T dorp DORP Historische en landschappelijke context Oosterhout is in de vroege Middeleeuwen ontstaan langs een stroomrug van de Waal. Ook Oosterhout kwam steeds dichterbij de Waal te liggen door het oprukken van de rivier en door dijkdoorbraken. Pas vanaf de 17e eeuw werd er weer land gewonnen door de aanleg van kribben. Voor 1809 concentreerde de bewoning van Oosterhout zich rond drie wegen: de Dijkstraat, de Dorpsstraat en de Groenestraat. In 1809 en 1820 werd Oosterhout getroffen door dijkdoorbraken waarna de dorpskern zich verplaatste naar de huidige Dorpsstraat.1 De resten van het dorp en de kerk van Oosterhout moeten zich bevinden nabij de Verburgtskolk in de Oosterhoutse Polder. Achter de kolk werd door de dijkdoorbraak een dik pakket overslaggrond afgezet. Om de rivier meer ruimte te geven werden de kolken buitendijks gelegd. De traditionele rond dijkvorm maakte plaats voor een strakke, hoekige dijk (Mulder e.a. 2002). Dit verschil in vorm is goed te zien op oude kaarten. Oosterhout heeft het karakter van een lintdorp en ligt niet meer zoals vroeger direct aan de dijk. Woonpark Ter Gouw ligt nog wel direct aan de dijk. De Sint Leonarduskerk is een belangrijk landmark van Oosterhout die al op verre afstand zichtbaar is vanaf de dijk. Een aantal bomen aan de dijk ter hoogte van het dorp is aangewezen als monumentale boom.

Momenteel is buitendijks het gebied de Oosterhoutse waarden in ontwikkeling als nieuw natuurgebied bij Oosterhout. Binnendijks speelt de mogelijke ontwikkeling van het nieuwe woningbouwgebied Hoge Wei.

1

Mulder et al. (2002)

108 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

Kwaliteiten - ervaring van de weidsheid en de nabijheid van de Waal; - monumentale bebouwing in de kern van Oosterhout; - zeer hoge archeologische verwachting van de kern van Oosterhout en van het buitendijkse oudhoevige land, met sporen van middeleeuwse verkaveling, wegen en huiserven; - uiterwaarden en dijk als uitloopgebied voor bewoners. Opgaven en ambities - aantrekkelijker maken van de dorpsentrees Oosterhout, indien mogelijk gerelateerd aan het initiatief om dorpshart te verbeteren; - ontwikkellocatie Hoge Wei; - borgen van de toekomst van park Ter Gouw; - natuurontwikkeling van de Oosterhoutse waarden; - verbeteren op- en afritten; - beleefbaar maken van de resten van het verdronken Oosterhout en oude verkavelingsstructuur.

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

109 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

25

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

26

6.6 Buitenplaats Oosterhout B U I TBuitenplaats E N6.6 P L ABuitenplaats A T S Oosterhout O O S T EOosterhout RHOUT 6.6

Historische en landschappelijke landschappelijke context Kwaliteiten Historische Historische en landschappelijke en context context Kwaliteiten Kwaliteiten Kwaliteiten historisch monumentaal landgoed op overslaggronden overslaggronden achter inlaagdijk inlaagdijk Kwaliteiten - historisch -- historisch monumentaal monumentaal landgoedlandgoed op overslaggronden op achter inlaagdijk achter -historisch historisch monumentaal landgoed overslaggronden achter inlaagdijk Tot 1820 1820 erplek op deze deze plek twee landgoederen, landgoederen, namelijk Oosterhout en inlaagdijk parkbos en lanen lanen opondergrond; zandige ondergrond; ondergrond; Tot 1820 lagen Tot er op lagen deze er op twee plek landgoederen, twee namelijk Oosterhout namelijk Oosterhout en achter en -lagen monumentaal landgoed opop overslaggronden - parkbos-- en parkbos lanen en op zandige op zandige Oosterhout parkbos lanen zandige ondergrond; Waaijenstein. Het kasteel Oosterhout, vroeger Notenstein enBronckhorst ook wel wel Bronckhorst Bronckhorst- archeologie: archeologie: zeer hoge verwachting verwachting binnendijks; osterhout enen Waaijenstein. Waaijenstein.

Het kasteel Het Oosterhout, kasteel Oosterhout, vroeger Notenstein vroeger Notenstein en ook wel en ook - -parkbos enen lanen opop zandige ondergrond; -- archeologie: zeer hogezeer verwachting hoge binnendijks; binnendijks; ook wel Bronckhorst -archeologie: archeologie: zeer hoge verwachting binnendijks; genoemd, is in of kortgebouwd nazeer 1356 gebouwd door Willem van Bronckhorst. Bronckhorst. Het kasteel kasteel hoge natuurwaarden natuurwaarden met historische historische wielen; ok wel Bronckhorst genoemd,genoemd, is in of kort in na of 1356 kort na 1356 gebouwd doorverwachting Willem door van Willem Bronckhorst. van Het kasteel Het - is hoge binnendijks; - hoge natuurwaarden -- hoge met historische met wielen; wielen; onckhorst. Het kasteel -hoge hoge natuurwaarden met historische wielen; stond opvan de hoek van de Groenestraat Groenestraat en Waaldijk. Omstreeks 1660 liet liet Johan Johan - beleving belevingstad silhouet stad Nijmegen Nijmegen met bruggen bruggen en kerk; kerk; ckhorst. Het kasteel stond op stond de hoek op hoek de Groenestraat van de en Waaldijk. en Waaldijk.

Omstreeks Omstreeks 1660 liet Johan 1660 -de natuurwaarden met historische wielen; -- beleving silhouet silhouet Nijmegen stad met bruggen met en kerk; en s 1660 liet Johan ten -van beleving silhouet stad Nijmegen met bruggen kerk; Hackfort oosten van het kasteel Oosterhout opbruggen de ‘Waaijsche Weide’ huis huis 1660 liet Johan Hackfort Hackfort oosten ten oosten het kasteel van het Oosterhout kasteel Oosterhout op de ‘Waaijsche op de ‘Waaijsche Weide’ huis Weide’ -ten beleving silhouet stad Nijmegen met enen kerk; 11 Deze landgoederen waren van twee broers Hackfort en met che Weide’ huis Waaijenstein Waaijenstein bouwen. Opgaven en ambities ambities he Weide’ huis Waaijenstein bouwen.1bouwen. Deze landgoederen Deze landgoederen waren vanwaren twee van broers twee Hackfort broers en Hackfort met en met Opgaven Opgaven en ambities en oers Hackfort met Opgaven ambities elkaar verbonden verbonden door een allee. Huis Waaijenstein Waaijenstein stond dicht bijwat de rivier, rivier, wat nu nu- zichtlijn-- naar zichtlijn naar huis Oosterhout Oosterhout en entree vanaf de dijk dijk herstellen; herstellen; ers Hackfort enen met elkaar verbonden elkaar door een door allee. een Huisallee.

Waaijenstein Huis stond dicht stond bij de dicht rivier, bij de nu wat Opgaven enen ambities zichtlijn huisnaar Oosterhout huis en entreeen vanaf entree de vanaf dijk de herstellen; ht rivier, wat nu huis vanaf de dijk herstellen; - natuurontwikkeling buitendijks iszichtlijn geworden. Dit isOosterhout afOosterhout te lezen lezen aan deentree naam vanbuitendijkse kolk aan buitendijkse natuurontwikkeling van de de Oosterhoutse Oosterhoutse waarden; bijbij dede rivier, wat nubuitendijks buitendijks is geworden. is geworden. Dit isnaar afnaar teDit lezen is af aan te de naam aan de van naam kolkvanaf aan van kolk aan buitendijkse - -zichtlijn huis enen entree de dijk herstellen; -- natuurontwikkeling van van de Oosterhoutse waarden;waarden; lk aan buitendijkse natuurontwikkeling van Oosterhoutse waarden; zijde, de de Waaiensteinkolk. Waaiensteinkolk. Deze kolk isde een overblijfsel van de dijkdoorbraak dijkdoorbraak die - park en--woningbouw park en en woningbouw woningbouw Waaijenstein en woningbouw woningbouw Woenderskamp; aan buitendijkse zijde, de Waaiensteinkolk.

zijde, Deze kolkDeze is een kolk overblijfsel is een overblijfsel van de dijkdoorbraak van de die die - -natuurontwikkeling van de Oosterhoutse waarden; park Waaijenstein en Woenderskamp; Waaijenstein en woningbouw Woenderskamp; dijkdoorbraak die landgoed -park park woningbouw Waaijenstein en woningbouw Woenderskamp; landgoed Waaijenstein verwoestte. Hethuis huidige huis Oosterhout is gebouwd in - verbeteren verbeteren op- en en afritten. afritten. jkdoorbraak die landgoed Waaijenstein verwoestte. verwoestte. Het huidige Het huidige Oosterhout huis Oosterhout is gebouwd is gebouwd in in -Waaijenstein enen woningbouw Waaijenstein en woningbouw Woenderskamp; -- verbeteren opop- en afritten. out gebouwd in 1840. -verbeteren verbeteren open afritten.parkbos 1840. Sinds 2003 isbuitenplaats, de hele hele buitenplaats, inclusiefen parkbos en weilanden, weilanden, een dijkhouden. autovrij houden. houden. t is is gebouwd 1840.inSinds 2003 Sinds is-de 2003 heleis de buitenplaats, inclusief inclusief parkbos weilanden, en een een open afritten. -- dijk autovrij - dijk autovrij weilanden, een Rijksmonument. dijk autovrij houden. Rijksmonument. Vanaf de dijk is het het landgoed landgoed vooral beleefbaar beleefbaar als bos. Er Er is is een een - behoud van (herkenbaarheid en ensemble) landgoed Oosterhout eilanden, een Rijksmonument.

Vanaf deautovrij dijk Vanaf is de het dijk landgoed is vooral beleefbaar vooral als bos. Erals is bos. een - -dijk houden. aar bos. een zichtlijn vanaf de het dijkhuis, naarmaar het huis, huis, maar deze laat laat vrijwel nikshuis vanzien, het huis huis zien, zien, r alsals bos. ErEr is is een zichtlijn vanaf de dijk naar het vrijwel niks van het zichtlijn vanaf de dijk naar dezemaar laat deze vrijwel niks van het van het huis zien, alleen het hek hek impliceert impliceert dat er er misschien misschien een fraaier huis achter ligt. ligt. an het huis zien, het dat een fraaier huis achter alleen hetalleen hek impliceert dat er misschien een fraaier huis achter ligt. ter ligt. r ligt. Het gebied ter hoogte van de kolk kolk (voornamelijk (voornamelijk buitendijks, maar ook een een deel deel Het ter hoogte van de buitendijks, ook maar ookmaar Het gebied tergebied hoogte van de kolk (voornamelijk buitendijks, een deel maar ook een deelbinnendijks) binnendijks) is aangewezen aangewezen als AMK-terrein AMK-terrein met archeologische archeologische waarde en hoge hoge aar ook een deel binnendijks) is aangewezen is als AMK-terrein als met archeologische met waarde enwaarde hoge en waarde en hogearcheologische archeologische waarde. Hier bevinden bevinden zich ook ook resten van het het oude oude landhuis. landhuis. ehe waarde en hoge archeologische waarde. Hier waarde.

bevinden Hier zich ook resten zich vanresten het oude van landhuis. oude landhuis. oude landhuis. Ter hoogte van het hetisparkbos parkbos is in in90 devorige jaren 90 90 vorige eeuw een stalen damwand damwand in Ter hoogte Ter van hoogte het parkbos van in de jaren is de jaren eeuw vorige eeneeuw staleneen damwand stalen in in stalen damwand inde de dijk dijk geslagen. geslagen. Het talud is daar daar ook ook steiler. Ditbij was om bij de de dijkversterking dijkversterking de alen damwand de dijkingeslagen. Het taludHet is daar talud ook is steiler. Ditsteiler. was om Dit was deom dijkversterking bij de de de dijkversterking de bomen entehet het bos te teBij sparen. Bij het het versterken versterken van de dijk dijk vanaf het bos tot tot hoek hoek dijkversterking bomende en bomen het bos en sparen. bos sparen. het versterken Bij van de dijk van vanaf de het vanaf bos tot het hoek bos naf het bos hoek Oude Groenestraat Groenestraat is erfundamenten kans dat dat fundamenten fundamenten van het het oude oude kasteel Oosterhout Oosterhout af het bos tottot hoek Oude Groenestraat Oude is er kansis dat er kans van het oude van kasteel Oosterhout kasteel kasteel Oosterhout worden blootgelegd. blootgelegd. steel Oosterhout worden blootgelegd. worden

Met de de vorige versterking versterking is de de naar oprijlaan naar de dijk dijk weer weeren hersteld en er er zijn zijn Met de vorige Met versterking vorige is de oprijlaan is oprijlaan de dijk naar weer de hersteld hersteld er zijn en rsteld zijn kastanjes nieuwe kastanjes kastanjes geplant.het Doordat het dijklichaam dijklichaam smal is, is issprake er geen geen sprake van van teld enen erer zijn nieuwe nieuwe geplant. Doordat geplant. Doordat dijklichaam het smal is, issmal er geen is, er van sprake er geen sprake van een een statige laan // zichtlijn. zichtlijn. geen sprake een van statige laan statige / zichtlijn. laan

1

Mulder et al. al. (2002) (2002) Mulder 11 et al.Mulder (2002) et

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

Een tekening van kasteel Notenstein in Oosterhout in de 16e eeuw (www.noviomagus.nl)

Historische kaart van huis Oosterhout na de herbouw

113 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

27

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

28

L6.7 E N Lent T / R/ IRivierpark V I E R PA R K

Historische en landschappelijke context Het dorp Lent lag gesitueerd op een oeverwal langs de Waal en fungeerde letterlijk als toegangspoort naar Nijmegen vanuit het noorden. In het begin van de 16e eeuw bestond Lent eigenlijk uit twee delen: het oude Lent rond de kerk met een agarische bevolking en de mensen bij de Veerdam en binnendijks van de Betuwse bandijk die van handel, verkeer en dienstverlening leefden.1 Strategisch gezien was Lent de uitvalsbasis voor vijandelijke troepen die Nijmegen wilden veroveren. De opstand van Nijmegen in 1585 tegen het Staatse gezag maakte een eind aan de groei van de economische bedrijvigheid aan de Veerdam. Er moest een schans worden gebouwd om Nijmegen te beschermen en daarom werd alle bebouwing in een brede kring om die nieuwe schans gesloopt en werden alle bomen en boomgaarden in de omgeving gerooid. Vervolgens werd de eerste schans, Knodsenburg (1585) geconstrueerd. In 1795 werd dit fort door de Fransen gesloopt.2 Een deel van de contouren is in 2016 gevisualiseerd gerestaureerd als onderdeel van Ruimte voor de Waal. In 1862 moest Nijmegen opnieuw verdedigd worden en daarom werden er twee forten gebouwd: fort Beneden-Lent en fort Boven-Lent. Fort Beneden-Lent werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers gebruikt om de geallieerden tegen te houden. Beide forten zijn nog goed zichtbaar in het landschap.

Stadsdeel Lent is nu als onderdeel van Nijmegen volop in ontwikkeling. Momenteel oogt het gebied ter hoogte van fort Beneden-Lent nog relatief landelijk en groen, al staan er bij de spoorbrug al wat huizen. Binnenkort verrijzen er echter de woonwijken Woenderskamp en Hof van Holland. Hierdoor verandert het gebied van landelijk naar stedelijk. Het contrast tussen stedelijk en landelijk gebied is een kernkwaliteit is die deels behouden kan blijven als de dijk zich hier manifesteert als groene, landelijke dijk. Verschillende plekken direct aan de dijk hebben een zeer hoge archeologische verwachtingswaarde. Het fort is een Rijksmonument. 1 2

www.noviomagus.nl/Lent www.noviomagus.nl/Lent

Kwaliteiten - Spiegelwaal en dijk als recreatief uitloopgebied; - beleving silhouet stad Nijmegen met bruggen en kerk; - monumentaal oud fort met zeer hoge archeologische verwachting; - kleinschalig ensemble van erven. Opgaven en ambities - de dijk autoluw maken, in combinatie met stedelijke ontwikkeling Hof van Holland; - beter herkenbaar maken van het fort; - behouden en versterken kleinschalig karakter rondom bestaande woningen; - dijk als recreatief uitloopgebied van Nijmegen (Hof van Holland); - benutten oude kwelkom van de fortgracht: de kwel kan zo een impuls geven aan het fortlandschap Gezicht op de Waal en Nijmegen vanaf Lent. Op de voorgrond de Lentse uiterwaarden en een stukje bebouwing aan de Veerdam (www.noviomagus.nl: steendruk van RJ. Backer)

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

117 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

29

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

30

S PRO K / D/ ODoornik ORNIK 6.8 Sprok

Historische en landschappelijke context Sprok / Doornik is het deelgebied rondom het gelijknamige restaurant Sprok en grenst verder aan de nieuwbouwwijk Vossenpels en aan de overblijfselen van landgoed Doornik. Schuin tegenover en binnendijks liggen terras Zijdewinde en hotel Doornikshof, de zuidelijke entree van park Lingezegen en iets verderop ligt het Fort Boven-Lent, voor feesten/partijen. Binnendijks ligt kolk van Elferen wat gebruikt wordt door de visvereniging. Deze locaties maken van dit gebied een recreatieve bestemming. De dijk fungeert hier dan ook als uitloopgebied van Lent, waar de woningbouw volop in ontwikkeling is. De dijk tussen fort Boven Lent en Sprok is een oude schaardijk en heeft een middeleeuwse oorsprong. Rondom dit stuk dijk liggen veel kolken die herinneren aan dijkbreuken in de 16e eeuw. Deze doorbraken waren het resultaat van de flessenhals in de Waalbedding bij Nijmegen. In de Bemmelse uiterwaarden spoelde in 1799 het middeleeuwse dorp Doornik weg. De overblijfselen van het dorp kwamen buitendijks te liggen door aanleg van een reusachtige inlaagdijk die bij Sprok aantakt op de oude schaardijk. Aan de landzijde werden overslaggronden afgezet. Hierop floreerde in de 19e eeuw de groente- en bloementeelt. Lent dankt hieraan zijn naam als tuinbouwdorp.

Het terrein van het verdwenen dorp is een archeologisch monument met relicten van huizen, een kerk en een kerkhof. Vlakbij herinnert een kolk aan de doorbraak van 1799. Voor de ramp van 1799 liep er een weg van Huis Doornik naar het oude dorp. Na de aanleg van de nieuwe dijk ligt Huis Doornik pal achter de dijk. Landschappelijk is het contrast tussen het stedelijk landschap aan de overzijde van de rivier en het landelijk karakter op de dijk bijzonder. Opvallend is dat er nauwelijks sprake is van uiterwaarden, de Waal stroomt zeer dicht langs de dijk. Om deze reden is de buitenzijde van het dijktalud ter versteviging bekleed met zetsteen.

Kwaliteiten - historische schaardijk met middeleeuwse kolken. Bij de Kolk van Van Elferen ligt nog een kwelkade; - recreatieve toplocactie met meerdere horecavoorzieningen; - aansluiting park Lingezegen; - beleving silhouet stad Nijmegen met bruggen en kerk; - ervaring van de nabijheid van de Waal; - historisch karakter met fort Boven-Lent en landgoed Doornikshof. Opgaven en ambities - verbeteren recreatieve verbinding tussen Lingezegen en de Spiegelwaal; - verbeteren uitstraling en inrichting van de parkeervoorzieningen; - verbeteren van op- en afritten naar aan de dijk gelegen erven; - het benutten van de kwelkom bij de aanpak van piping: de kwel draagt bij aan de kwaliteit van water en natuur van het wiel.

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

Historische en landschappelijke context

Fort Boven-Lent

Kolk van Elferen

121 | 123 Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

31

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

32

THEMAKAARTEN

Topografische en Kadastrale Ondergrond © Topografische Dienst Kadaster

Kaart archeologie en bovengronds erfgoed

"

Y Redoute 17e eeuw X

che en Kadastrale Ondergrond © Topografische Dienst Kadaster

Rijksmonumenten ï

Begraafplaats

õ

Boerderij

×

Dienstwoning

Historische dijk/kade IJssellinie defensiewerk Leigraaf

Erfscheiding

Ringdijk Lent - Loenen

X

Grensafbakening

ò

Fort, vesting en -onderdl

Vermoedelijke ligging Romeinse weg Ophoging

Kazemat

Oppervl. afgraving

ò

Kasteel, buitenplaats

×

Bijgebouwen kastelen enz.

î

Kerk en kerkonderdeel

î

Kerkelijke dienstwoning

j [

Tuin, park en plantsoen

×

Woonhuis

Bebouwd (BBG2008) Middelhoge trefkans op begraven aquatische (incl. maritieme) archeologie Romeinse Limes

Cultuurhistorische elementen

Y Gemaal X

Afgravingen (Alterra 2007)

AMK-terrein Archeologische waarde

Verwachtingszones binnendijks

Verwachtingszones buitendijks

Mogelijk Middeleeuws dijklichaam aanwezig

1: laag; land

Vindplaats onder dijklichaam

2: laag/middelhoog: land

Archeologische resten aanwezig

3: middelhoog; land

Steentijdniveau vanaf 4m -mv

4: hoog: land

Steentijdniveau vanaf 2m tot 4m -mv

5: laag, water

Zeer hoge verwachting

6: middelhoog, water

Hoge verwachting Middelhoge verwachting

7; hoog, water

Dijktraject

ï

Begraafplaats

õ

Boerderij

×

Dienstwoning Erfscheiding

X

Grensafbakening

ò

Fort, vesting en -onderdl

Esri Nederland, AHN; Esri Nederland & Community Maps Contributors

Project :

Dijkversterking Wolferen-Sprok Archeologie

Vrijgegeven na archeologisch onderzoek

Onderdeel :

Conditionerende onderzoeken

Wiel

Formaat : Schaal : Projectnr. : Besteknr. : Tekeningnr. :

A3 1:37.500 TL269-1 8

Lage verwachting

Dijktraject Wolferen-Sprok

Vrijgegeven tot 1,5m -mv

Onderzoeksgebied

Water

Postadres: Postbus 599 4000 AN, Tiel

Afgegraven

Hoge archeologische waarde

Hoewel bij de samenstelling van deze kaart de grootste zorgvuldigheid is betracht, kan Waterschap Rivierenland niet garanderen dat de informatie compleet, actueel en/of accuraat is. Waterschap Rivierenland aanvaardt dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade ontstaan door gebruik van de informatie van deze kaart.

Rijksmonumenten

X Redoute 17e eeuw Y

Historische dijk/kade IJssellinie defensiewerk

Verwachtingszones binnendijks

Vermoedelijke ligging Romeinse weg

Verwachtingszones buitendijks

Mogelijk Middeleeuws dijklichaam aanwezig

1: laag; land

Vindplaats onder dijklichaam

2: laag/middelhoog: land

Archeologische resten aanwezig

3: middelhoog; land

Steentijdniveau vanaf 4m -mv

4: hoog: land

Steentijdniveau vanaf 2m tot 4m -mv

5: laag, water

Zeer hoge verwachting

6: middelhoog, water

43 | 123Leigraaf Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0 Ringdijk Lent - Loenen

"

Bezoekadres: De Blomboogerd 1 4003 AN, Tiel tel: (0344) 64 90 90

Blad : Datum : Status :

1 van : 1 21-10-2016 Gecontroleerd

"

Arts MSc Getekend : S.M.J. " Gecontr.: Ing. H.E.J. Nieuwland Versie : 1

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

33

Topografische en Kadastrale Ondergrond © Topografische Dienst Kadaster

P VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

34

Kaart routes en verkeer

P

RP

RP

Topografische en Kadastrale Ondergrond © Topografische Dienst Kadaster

P P

R P

RP

R

Esri Nederland, AHN; Esri Nederland &

Parkeer- en recreatiegelegenheid

3-1 kantmarkering

Asmarkering P Parkeergelegenheid Ononderbroken kantmarkering R Recreatiegelegenheid R PRecreatie- en parkeergelegenheid Overige functies

Wegmarkeringstype 1-1 suggestiestroken

Project :

RP Dijkversterking Wolferen-Sprok Mobiliteitstoetsing

Dijktraject (fietsfunctie, tijdelijke geslotenheidsverklaring autoverkeer)

Onderdeel :

Conditionerende onderzoeken

Dijktraject (max. 60 km/u en onderdeel van reacreatieve fietsfunctie)

Formaat : Schaal : Bezoekadres: Projectnr. : De Blomboogerd 1 Besteknr. : 4003 AN, Tiel R tel: (0344) 64 90 90 Tekeningnr. :

P

Parallelle wegstructuur

Dijktraject

OV-route

Woonkernen

Aansluisting regionale/nationale wegen

Onderzoeksgebied

Postadres: Postbus 599 4000 AN, Tiel

Veerpont

1-3 kantmarkering

A3 1:37.500 TL269-1 6

Blad : Datum : Status :

1 van : 1 21-10-2016 Gecontroleerd

Hoewel bij de samenstelling van deze kaart de grootste zorgvuldigheid is betracht, kan Waterschap Rivierenland niet garanderen dat de informatie compleet, actueel en/of accuraat is. Waterschap Rivierenland aanvaardt dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade ontstaan door gebruik van de informatie van deze kaart.

47 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

Esri Nederland, AHN; Esri Nederland & Community Maps Contributors

Parkeer- en recreatiegelegenheid

3-1 kantmarkering

Asmarkering P Parkeergelegenheid Ononderbroken kantmarkering Recreatiegelegenheid R R PRecreatie- en parkeergelegenheid Overige functies

Wegmarkeringstype 1-1 suggestiestroken

Project :

Dijkversterking Wolferen-Sprok Mobiliteitstoetsing

Dijktraject (fietsfunctie, tijdelijke geslotenheidsverklaring autoverkeer)

Onderdeel :

Conditionerende onderzoeken

Dijktraject (max. 60 km/u en onderdeel van reacreatieve fietsfunctie)

Formaat : Schaal : Projectnr. : Besteknr. :

A3 1:37.500 TL269-1 -

Parallelle wegstructuur

Dijktraject

OV-route

Woonkernen

Aansluisting regionale/nationale wegen

Onderzoeksgebied

fig. 1 A15 als voorkeursroute voor niet recreatief Postadres: verkeerBezoekadres: Postbus 599 4000 AN, Tiel

De Blomboogerd 1 4003 AN, Tiel

Blad : Datum : Status :

1 van : 1 Getekend Waaldijk : S.M.J. Arts MSc Afbeelding Gastvrije 21-10-2016 Gecontr.: Ing. H.E.J. Nieuwland Gecontroleerd Versie : 1

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

35

Omgeving van de dijk: - de binnen- en buitendijkse gebieden vormen een mooi decor vanaf de dijk - er zijn veel cultuurhistorische waarden en natuurwaarden in deze gebieden - door de vele wandel- en fietspaden lenen de gebieden zich uitstekend voor recreatie ´begroeiïng en de verschillende plassen water in de uiterwaarden zijn belangrijk en lenen zich uitstekend voor recreatie´

Belevingswaardenkaart

´de toegankelijkheid van deze gebieden is belangrijk´

Tekst in grijs met nummers 1 t/m 12: de top 12 locaties van het gebied

recreant

De dijk: - fysieke functie als verbindend element tussen verschillende deelgebieden - object waar je het gebied vanaf kunt beleven - kronkelige vorm ´fietsen op de dijk is belangrijk´

´rust en stilte in het gebied is belangrijk. De dijk wordt nu als druk ervaren´ De Waal: - mooi uitzicht - waterkwaliteit

recreant

bewoner

wensen dijk • De weg op de dijk autoluw of autovrij • Gescheiden fiets- en wandelpaden, bijvoorbeeld aan de onderkant van de dijk • Verkeersremmende maatregelen en maximaal 30 of 50 km/uur rijden op de dijk • Motoren weren • Verlichting plaatsen • Bankjes en picknickplekken • Bloemrijke dijk / maaibeheer gericht op natuur • Vorm, sfeer en functie van de dijk behouden • Kunstwerk Waterrad bij Oosterhout verwijderen, verplaatsen of camoufleren

´de vorm van de rivier is belangrijk´

recreant

49 | 123

Witteveen+Bos | TL269-1/17-003.078 | Definitief 2.0

´de dynamiek van het rivierengebied is belangrijk´

bewoner

bewoner wensen omgeving • Meer horeca • (Struin)paden in de uiterwaarden • Natuurontwikkeling • Boomgaarden binnendijks en (extensieve) landbouw • Geen nieuwbouw (in de uiterwaarden en aan de dijk) • Infra: glasvezel, riolering, aardgas buitendijks

KON keerlus: bankje stalletje

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

36

STANDAARD PROFIEL Overzichtskaart Planconcept Gastvrije Waaldijk WAALBALKON S

(verouderde versie april 2019)

LEGENDA

BALKON WAALBALKON L zicht op brug van Ewijk

WAALBALKON L

BALKON splitsing Waalstraat richting Andelst

ALGEMEEN rivier/water

BALKON Wiel van Andelst

uiterwaard

G ast vrije Wa a l di j k de

een 80 kilometer lange

WAALENTREE HORSTWEG

BALKON afrit Dijkstraat richting Grote Allee

BALKON afrit landgoed Heerlijkheid Loenen

beplanting

bebouwing

waalervaring

SEQUENTIE VAN DE GASTVRIJE WAALDIJK

steenfabriek, actief

STALLETJE V VOETVERKE fiets en voet Slijk-Ewijk

50 X WAALBALKON 60 X ENTREE WAALPARK

locatie voormalige steenfabriek

04 X WAALTRIBUNE vestingwerk

inundatiekom Nieuwe Hollandse Waterlinie

DIJKVERSTERKING versterking noordelijke Waaldijk OK RA 18- 086 | M ASTERPL AN GAST VR IJ E WA ALD IJ K voormalig dijktracé

71

LEGENDA GASTVRIJE WAALDIJK

ALGEMEEN rivier/water

Gastvrije Waaldijk veilig en aantrekkelijk fietsen van Nijmegen tot Gorinchem Gastvrije Waaldijk profiel met assymetrische weginrichting

uiterwaard brandpunten inrichten toeristisch-recreatief aantrekkelijke locatie beplanting

bebouwing

dijkentree, toegang binnendijks gebied naar dijk aanpassen op/afrit dijk bij dijkversterking met aandacht voor hellingshoek en ruimtelijke kwaliteit entree Gastvrije Waaldijk

steenfabriek, actief

Dorpsboulevard Gastvrije Waaldijk - verbreding van de 60cm band aan de waalzijde vaak opgespannen tussen twee dijkopgangen

locatie voormalige steenfabriek

waalbalkon 60 X ENTREE WAALPARK verblijfsplek ingericht met waalzuil, bank(en) en fietsparkeren al dan niet gemarkeerd als uitzichtlocatie

vestingwerk

entree waalpark entree van het rivierpark waal. Ingericht met waalzuil en al dan niet fietsparkeren

SEQUENTIE VAN DE GASTVRIJE WAALDIJK 50 X WAALBALKON

04 X WAALTRIBUNE

inundatiekom Nieuwe Hollandse Waterlinie

waaltribune zit- en verblijfselement die relatie aangaat met hoog en laag water komt alleen voor waar waal en waaldijk dicht langs elkaar liggen utizonderingssituatie Gastvrije Waaldijk

DIJKVERSTERKING versterking noordelijke Waaldijk

RIVIERPARK WAAL wandelpaden ontwikkelen wandelpadennetwerk met doorgaande uiterwaardenroute en dorpsommetjes

voormalig dijktracé

GASTVRIJE WAALDIJK BALKON Het Vugje: zitplek en entree uiterwaarde

Gastvrije Waaldijk veilig en aantrekkelijk fietsen van Nijmegen tot Gorinchem Gastvrije Waaldijk profiel met assymetrische weginrichting

Schaal 1:15000

TOP toeristisch overstappunt bij fort vuren

waaltribune zit- en verblijfselement die relatie aangaat met hoog en laag water komt alleen voor waar waal en waaldijk dicht langs elkaar liggen

inundatiekom Nieuwe Hollandse Waterlinie

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

utizonderingssituatie Gastvrije Waaldijk DIJKVERSTERKING

RIVIERPARK WAAL

versterking noordelijke Waaldijk

wandelpaden ontwikkelen wandelpadennetwerk met doorgaande uiterwaardenroute en dorpsommetjes

voormalig dijktracé

GASTVRIJE WAALDIJK HORECAPUNT bij brasserie de Grote Altena

BALKON Het Vugje: zitplek en entree uiterwaarde

BALKON afrit Dijkstraat

Gastvrije Waaldijk veilig en aantrekkelijk fietsen van Nijmegen tot Gorinchem Gastvrije Waaldijk profiel met assymetrische weginrichting

brandpunten inrichten toeristisch-recreatief aantrekkelijke locatie dijkentree, toegang binnendijks gebied naar dijk aanpassen op/afrit dijk bij dijkversterking met aandacht voor hellingshoek BALKON BALKON en ruimtelijke kwaliteit entree Gastvrije Waaldijk

dijkopgang Steltsestraat Steltsestraat dijkopgang

Dorpsboulevard Gastvrije Waaldijk - verbreding van de 60cm band aan de waalzijde vaak opgespannen tussen twee dijkopgangen waalbalkon verblijfsplek ingericht met waalzuil, bank(en) en fietsparkeren al dan niet gemarkeerd als uitzichtlocatie entree waalpark entree van het rivierpark waal. Ingericht met waalzuil en al dan niet fietsparkeren waaltribune zit- en verblijfselement die relatie aangaat met hoog en laag water komt alleen voor waar waal en waaldijk dicht langs elkaar liggen

LENT

SLIJK-EWIJK

BALKON Danenberg Slijk-Ewijk nabij ‘de Camping’

OOSTERHOUT

VOET EN EER tveer

utizonderingssituatie Gastvrije Waaldijk RIVIERPARK WAAL wandelpaden ontwikkelen wandelpadennetwerk met doorgaande uiterwaardenroute en dorpsommetjes

Afbeelding Gastvrije Waaldijk

37

38

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

RUIMTELIJKE VISIE

39

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

40

VISIE OP DE VERSTERKINGSOPGAVE

INLEIDING In dit deel gaan we in op de visie op de versterkingsopgave. De visie dient als kader voor de inpassingsprincipes en wordt gepositioneerd in een opeenvolging in het denken over landschappelijke inpassing bij dijkverbetering vanaf de jaren '80.

Faalmechanismen bij grondconstructies - afbeelding uit Grondslagen voor Hoogwaterbescherming - Expertisenetwerk hoogwaterveiligheid

DIJKVERSTERKING WOLFEREN - SPROK

DIJKVERSTERKING DOOR DE JAREN HEEN Versterking jaren ‘80

Versterking jaren ‘90

Positie dijk in het landschap

De dijk als onderdeel van het oeverwallenlandschap. Landschapselementen liggen dicht op de dijk (kwelkades, sloten, wielen etc.)

De dijk als autonoom element, een loper in het landschap.

De dijk als zelfstandig element met steeds wisselende profielen en relatie met het naastgelegen landschap

De dijk blijft een zelfstandig element, maar met meer aandacht voor continuïteit en leesbaarheid van de dijk als geheel

Gebruik dicht op de dijk, vaak tot aan de kruin

De dijk als zelfstandig element. Landschap en gebruik op afstand. Relatief veel bebouwing gesloopt.

Gebruik iets dichter op de dijk, door zo compact mogelijk dijkprofiel.Veel ruimte voor maatwerkoplossingen.

Gebruik weer dichter op de dijk. Maatwerk om waarden langs de dijk te sparen. Beheer ook deels naar gebruikers.

Robuust en rechtlijning waar het kan, omdijking waar geen ruimte is, daar verliest oude dijk haar functie

Uitgekiend ontwerpen

Sober en doelmatig

Inpassing grote variatie vermeende kwaliteiten leidt tot grote bandbreedte aan locatiespecifieke oplossingen

Goed ingepaste, heldere en leesbare dijk ‘zonder fratsen’. Aandacht voor waarden langs de dijk; erven en een aantal bijzondere ensembles en plekken zoals forten etc.

Vooraf bebouwing opgekocht en gesloopt

Geen buitenwaartse dijkverlegging of i.c.m. aanleg nevengeul

Geen buitenwaartse dijkverlegging of i.c.m. aanleg nevengeul

Taluds 1:3 Hoogte gem. >9m NAP Kruinbreedte 6m

Getailleerde taluds Hoogte gem. <8m NAP Kruinbreedte 6m Hoge steunbermen

Compact profiel, aanhelen maaiveld. Geen grootschalige maatregelen in het voorland

a-

e

een . de eg de

at

er geen aandacht zou zijn voor andere belangen dan waterveiligheid. Op advies van de commissie Boertien werd daarom veel aandacht besteed aan ruimtelijke ontwerpen en visieontwikkeling in de dijkverbeteringsprojecten. Ruimtelijk ontwerpers, zoals landschapsarchitecten, en natuur- en milieuorganisaties werkten nauw samen met de uitvoerende waterschappen en dat leidde veelal tot goed ingepaste dijken in het landschap, op tijd gerealiseerd, met een breed gedeeld gevoel van tevredenheid.

Profiel

en

Tijdgeest versterking

de

voorbeeld uit het ontwerphandboek commissie Boertien

Ambitie komende dijkverbetering

Voor 1970

Gebruik

ds mp

m. en

41

Buitenwaartse verlegging mogelijk

VISIE EN UITGANGSPUNTEN RUIMTELIJKE KWALITEIT

42

HISTORISCH PERSPECTIEF In het schema hiernaast is samengevat hoe de positie van de dijk in het landschap veranderd is vanaf de jaren '70 en hoe in de opeenvolgende periodes omgegaan werd met dijkverbeteringsmaatregelen. Op de volgende pagina staan een aantal principe profielen uit de betreffende periodes. Te zien is dat zowel het profiel, de positie in het landschap en het gebruik van de dijk met de opeenvolgende dijkverbeteringen veranderd is. Tot omstreeks de jaren '70 was de dijk een integraal onderdeel van het oeverwallenlandschap. Het landschap en gebruik zit dicht op de dijk, die vaak nog een slank profiel kent. Bij de dijkverbeteringen in de jaren '80 werd ingezet op een robuuste dijk met een continu profiel. De dijk werd hoger met flauwere taluds en is grotendeels onbebouwd en vrij van medegebruik. In deze periode is relatief veel bebouwing gesloopt en zijn lokale kwaliteiten verloren gegaan. Wel is er een eenduidige en continue dijk gerealiseerd. Op een aantal plekken is de dijk buitenwaarts verlegd. Bijvoorbeeld ter plaatse van de omdijkingen (Herwijnen en Haaften).

In reactie hierop is in de versterkingen in de jaren '90 meer aandacht besteed aan lokale kwaliteiten. Door een scala aan maatwerkoplossingen zijn veel kwaliteiten behouden, maar is ook een grote variëteit aan dijkprofielen ontstaan. Er zijn veel hoge en brede steunbermen aangelegd, waardoor het profiel van de dijk breder is geworden. Bij de komende dijkverbetering wordt een volgende laag aan deze ontwikkeling toegevoegd. Dit vraagt om een positiebepaling ten aanzien van twee belangrijke aspecten: Gebruik van de dijk en positie in het landschap Door de opeenvolgende versterkingen is de dijk een steeds zelfstandiger element geworden in het landschap. De dijk is hoger en breder en het landgebruik ligt op grotere afstand. Het contact met en de beleving van het landschap aan weerszijden is hierdoor verminderd. Bij de komende verbetering is de ambitie om de dijk weer een scherpe grens te laten zijn tussen het binnen- en buitendijkslandschap en het gebruik weer dichter op de dijk te brengen. Daarmee kan mogelijk ook een deel van het beheer van het waterschap overgedragen worden naar de aangrenzende particuliere grondbezitters.

Continuïteit en maatwerk Voor de herkenbaarheid van de dijk als bovenlokale structuur en oriëntatie in het landschap is de continuïteit van de dijk als geheel van belang. Anderzijds moet er ook recht worden gedaan aan de lokale omstandigheden die de dijk weer aanhaken aan het lokale landschap en zijn bewoners. Het gaat erom hier de juiste balans tussen te vinden. Ook in het verleden is dit een zoektocht geweest. In de jaren '80 lag het accent op continuïteit van het dijkprofiel, in de jaren '90 op aandacht voor lokale kwaliteiten. De huidige generatie landschapsarchitecten die betrokken zijn geweest bij de projecten 'Ruimte voor de Rivier' en 'Deltaprogramma' zullen geneigd zijn een tussenpositie in te nemen. Zowel aandacht voor de continuïteit van de dijk als geheel, als daarbinnen liefdevolle uitwerkingen voor details en maatwerkoplossingen. Uit deze typering zijn 8 punten voor de gewenste aanpak van de versterking af te leiden. Deze lichten we in het volgende overzicht toe.