15. Omgevingseffectrapport 2020_Geredigeerd
Tekst van het document
Projectgerelateerd
Inhoud Leeswijzer
vi
Samenvatting
viii
1
Inleiding
1
1.1
Aanleiding
1
1.2
De m.e.r.-procedure
1
1.3
Opzet van de Omgevingsvisie
3
1.4
Opzet document en leeswijzer
3
2
Beoordelingsmethodiek
4
2.1
Referentiesituatie
5
2.2
Beoordeling opgaven en alternatieven
6
2.3
Keuzes Omgevingsvisie
6
2.4
Passende beoordeling
6
3
De referentiesituatie
7
3.1
Huidige situatie en autonome ontwikkeling.
7
3.2
Overzicht beoordeling
10
3.3
Behoud biodiversiteit
11
3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4
Natuurgebieden Waardevolle en beschermde soorten Voedselproductie Samenvatting behoud biodiversiteit
11 12 14 14
3.4
Bescherming ondergrond
14
3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.4.4
Bodemkwaliteit Grondwater Archeologische en aardkundige waarden Samenvatting bescherming ondergrond
14 15 16 17
3.5
Klimaatadaptatie
17
3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.5.4
Waterveiligheid Hittestress Wateroverlast Samenvatting klimaatadaptatie
17 18 18 20
3.6
Energie
20
3.6.1 3.6.2 3.6.3
Opwekking duurzame elektriciteit Duurzame warmte Samenvatting energie
23 24 24
3.7
Gezond en veilig
24
3.7.1
Geluid
24
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
ii
Projectgerelateerd
3.7.2 3.7.3 3.7.4 3.7.5 3.7.6
Gezonde luchtkwaliteit Omgevingsveiligheid Bewegen en ontmoeten Veilige infrastructuur voor fietsers en voetgangers Samenvatting gezond en veilig
26 29 29 31 32
3.8
Leefomgeving
32
3.8.1 3.8.2 3.8.3 3.8.4 3.8.5
Leefbaarheid Functiemenging Diversiteit woonomgeving Waardering leefomgeving Samenvatting leefomgeving
32 33 34 36 37
3.9
Economie
37
3.9.1 3.9.2 3.9.3
Werkgelegenheid Bijdrage economische ontwikkeling Samenvatting economie
37 38 39
3.10
Bereikbaarheid
39
3.10.1 3.10.2 3.10.3
Bereikbaarheid (multimodaal) van werklocaties Bereikbaarheid over weg en water Samenvatting bereikbaarheid
39 40 41
3.11
Recreatie
41
3.11.1 3.11.2 3.11.3
Recreatiemogelijkheden Cultureel erfgoed Samenvatting recreatie
41 42 44
4
Effectbeoordeling en -vergelijking
45
4.1
Opgaven in de aanloop van de Omgevingsvisie
45
4.2
Behoud biodiversiteit
47
4.2.1 4.2.2 4.2.3
Natuurgebieden Waardevolle en beschermde soorten Voedselproductie
47 47 48
4.3
Bescherming ondergrond
49
4.3.1 4.3.2 4.3.3
Bodemkwaliteit Grondwaterkwaliteit Archeologische en aardkundige waarden
49 49 50
4.4
Klimaatadaptatie
50
4.4.1 4.4.2 4.4.3
Waterveiligheid Hittestress Wateroverlast
50 50 51
4.5
Energie
51
4.5.1 4.5.2
Opwekking duurzame energie Duurzame warmte
51 52
4.6
Gezond en veilig
52
4.6.1 4.6.2
Geluid Luchtkwaliteit
52 53
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
iii
Projectgerelateerd
4.6.3 4.6.4 4.6.5
Omgevingsveiligheid Bewegen en ontmoeting Veilige infrastructuur voor fietsers en voetgangers
53 53 54
4.7
Leefomgeving
54
4.7.1 4.7.2 4.7.3 4.7.4
Leefbaarheid Functiemenging Diversiteit woonomgeving Waardering leefomgeving
54 55 55 55
4.8
Economie
56
4.8.1 4.8.2
Werkgelegenheid Bijdrage economische ontwikkeling
56 56
4.9
Bereikbaarheid
57
4.9.1 4.9.2
Bereikbaarheid (multimodaal) van werklocaties Bereikbaarheid over weg en water
57 58
4.10
Recreatie
58
4.10.1 4.10.2
Recreatiemogelijkheden Cultureel erfgoed
58 59
4.11
Effectvergelijking opgaven
60
4.11.1 4.11.2
Effectvergelijking op hoofdlijnen Aandachtspunten per thema
61 61
5
Keuzes Omgevingsvisie
63
5.1
Ruimteclaim Omgevingsvisie
63
5.2
Beoordeling keuzes
65
5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.2.7 5.2.8
Compacte, dynamische stad Toekomstbestendige wijken Een groene, gezonde stad Duurzame mobiliteit We werken aan de energieopgave Een groter centrumgebied Sterke campussen We omarmen het kanaal
65 66 68 69 70 70 72 73
5.3
Botsproeven
74
6
Conclusies en aanbevelingen voor vervolg
77
6.1
Risico’s
77
6.2
Kansen
77
6.3
Monitoringsprogramma
78
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
iv
Projectgerelateerd
7
Referentielijst
80
Bijlagen Bijlage 1 Onderbouwing Beoordelingscriteria Bijlage 2 Kaarten van de opgaven Bijlage 3 Reactienota NRD Bijlage 4 Botsproeven Bijlage 5 Huidige situatie en autonome ontwikkelingen Bijlage 6 Ruimtegebruik/ruimteclaim Bijlage 7 Aanzet Uitvoeringsagenda Omgevingsvisie Bijlage 8 Risicoanalyse effecten Natura 2000
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
v
Projectgerelateerd
Leeswijzer Dit stuk begint met een samenvatting van het hele rapport. Hierin is noodzaak en opzet van het onderzoek kort beschreven. Vervolgens geeft de samenvatting de belangrijkste resultaten. We raden aan om eerst de samenvatting te lezen. Het Omgevingseffectrapport (OER) is opgezet aan de hand van de onderzoeksmethode. In de eerste hoofdstukken is de inleiding opgenomen (hoofdstuk 1) en wordt de onderzoeksopzet behandeld (hoofdstuk 2). Vervolgens wordt eerst de referentiesituatie beoordeeld aan de hand van de huidige situatie en de autonome ontwikkelingen (hoofdstuk 3). Aan de hand van de beoordeling van de referentiesituatie volgt de effectbeoordeling van de vier opgaven uit de Omgevingsvisie (hoofdstuk 4). Deze beoordeling leidt tot een aantal aandachtspunten, deze worden in hoofdstuk 4.11 behandeld. Deze risico’s zijn in de Omgevingsvisie verwerkt in de keuzes voor de hoofdkoers. In hoofdstuk 5 worden de effecten van de acht keuzes van de Omgevingsvisie beschreven en wordt nagegaan middels botsproeven in hoeverre de keuzes elkaar onderling beïnvloeden. Ten slotte worden in hoofdstuk 6 enkele conclusies beschreven en een aanzet voor de monitoring. Deze opzet is in onderstaande figuur schematisch weergegeven.
Figuur A: Overzicht hoofdstukindeling OER
Samenhang proces Omgevingsvisie en OER Het OER is nauw verweven in het proces van het opstellen van de Omgevingsvisie. Analyse van de Omgevingskwaliteiten en de mogelijke effecten hierop bij uitwerking van de opgaven leidde tot aanscherping van de producten van de Omgevingsvisie. Tegelijkertijd leidde de ontwikkeling van de opgaven tot het aanscherpen van de onderzoeksvraag in het OER. Het OER geeft aandachtspunten voor de verdere uitwerking van de keuzes uit de Omgevingsvisie en de monitoring van Omgevingswaarden bij deze uitwerkingen. Vanwege deze wisselwerking tussen de Omgevingsvisie en het OER is het eveneens van belang om bij het lezen van dit OER de samenhang te kennen. De figuur op de volgende pagina is hiervan een beknopte weergave.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
vi
Projectgerelateerd
Managementsamenvatting Inleiding Nijmegen kiest, conform de uitgangspunten van de Omgevingswet, een brede aanpak in de Omgevingsvisievisie. De Nijmeegse Omgevingsvisie ‘Stad in beweging’ bevat hoge ambities op het gebied van de kwaliteit van leefomgeving en acht heldere ruimtelijke keuzes. Hierbij heeft het milieubelang al een belangrijke rol gekregen. Een duidelijk voorbeeld is het uitgangspunt om de groei van de stad binnen bestaand stedelijk gebied te laten plaatsvinden. Dit ontziet het landschap rond de stad en biedt kansen voor een duurzame mobiliteitsontwikkeling. De gemeente Nijmegen kiest er voor om de procedure voor milieueffectrapportage te doorlopen. Dit doet zij bewust omdat ze groot belang hecht aan het volwaardig meewegen van (potentiële) milieu- en omgevingseffecten in de integrale keuzes in de Omgevingsvisie. Dit OER onderzoekt de mogelijke effecten, kansen of risico’s van de Omgevingsvisie op de leefomgeving. OER staat voor Omgevingseffect-rapport en gaat alleen over de leefomgeving. Effecten op bijvoorbeeld het sociale domein of maatschappelijke vraagstukken komen hier niet aan de orde. Het OER is het resultaat van een wettelijk verplichte procedure: de m.e.r. Dit staat voor milieu-effectrapportage en is een wettelijk instrument om milieueffecten een plek te geven in besluitvorming. De m.e.r. kan voor concrete projecten gelden en voor plannen of visies.
In dit geval is de m.e.r. verplicht voor de Omgevingsvisie, omdat er in de Omgevingsvisie keuzes gemaakt worden over de ontwikkeling van woningen en bedrijvigheid. Door middel van de m.e.r. krijgen milieu- en omgevingseffecten een plek in de totstandkoming van en besluitvorming over de Omgevingsvisie. Het OER is parallel en in wisselwerking met de Omgevingsvisie opgesteld op basis van kwalitatief onderzoek op een gelijkwaardig detailniveau als dat van de Omgevingsvisie. De resultaten van het OER zijn daardoor direct in het proces van de Omgevingsvisie meegenomen. Door deze wisselwerking hebben beide stukken elkaar continu beïnvloed. Het OER is onderdeel van de Omgevingsvisie, maar is wel een apart document. Het OER is namelijk door een andere partij gemaakt, zodat de kansen en risico’s onafhankelijk en zo objectief mogelijk in beeld worden gebracht. De Commissie m.e.r. heeft het OER ook getoetst en een voorlopig advies uitgebracht om het OER aan te vullen met: • Inzicht of de acht ruimtelijke keuzes (het voorkeursalternatief uit de visie) de gewenste leefomgevingskwaliteit opleveren. • Een methodische zorgvuldigere en transparantere uitwerking in het OER. Voorliggend document betreft het aangevulde OER waarin het advies van de Commissie m.e.r. is verwerkt. Het detailniveau van het OER sluit aan op het detailniveau van de Omgevingsvisie.
De Omgevingsvisie kijkt naar de lange termijn (tot 2040) en is richtinggevend. De omgevingseffecten zijn daarom niet in detail berekend, maar in grote lijnen beschreven. De toekomst is immers erg onzeker. Vanwege deze onzekerheid zijn de omgevingseffecten niet gedetailleerd beschreven, maar zijn vooral risico’s en kansen gesignaleerd. De Omgevingsvisie is een dynamisch document. Om te zorgen dat de Omgevingsvisie steeds zo actueel mogelijk is, wordt de visie in ieder geval elk jaar geactualiseerd. In de Aanzet voor de Uitvoeringsagenda die in bijlage 7 is beschreven valt te lezen met welke onderwerpen de gemeente het komende jaar aan de slag gaat. Deze zullen in de actualisatie aan bod komen.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
viii
Projectgerelateerd
Onderzoeksmethode De kansen en risico’s zijn voor 26 criteria in beeld gebracht. Deze criteria komen voort uit de opgaven die de gemeente Nijmegen zelf bij de ontwikkeling van de Omgevingsvisie heeft opgenomen. Voor elk criterium is eerst de huidige situatie en autonome ontwikkeling bekeken. De autonome ontwikkeling is wat er gebeurt als het huidige beleid van de gemeente wordt uitgevoerd en er geen nieuwe Omgevingsvisie is. De huidige situatie en autonome ontwikkeling vormen samen de referentiesituatie. In hoofdstuk 3 worden deze op kaart weergegeven. In bijlage 5 wordt de huidige situatie en de autonome ontwikkeling uitgebreider beschreven. Op basis van deze referentiesituatie is de uitwerking van de Omgevingsvisie onderzocht. Het OER volgt de methode van de Omgevingsvisie zelf. De Omgevingsvisie is ontwikkeld aan de hand van vier opgaven: ▪ Sociale en gezonde stad; ▪ Aantrekkelijke stad; ▪ Economisch veerkrachtige stad; ▪ Duurzame stad. In het OER zijn alle opgaven apart als alternatief beoordeeld. Hieruit kwamen kansen en risico’s naar voren. Vervolgens zijn elementen uit de opgaven samengevoegd tot één integrale Omgevingsvisie. De kansen en risico’s zijn hierin meegenomen. De methode is ook weergegeven in de figuur bij de Leeswijzer (figuur A). Het onderzoek is op globaal niveau uitgevoerd. De mogelijke effecten zijn kwalitatief beschreven en beschouwd.
Er zijn geen kwantitatieve detailstudies uitgevoerd. De Omgevingsvisie geeft een koers aan, die mede gebaseerd is op de beoordeling van de opgaven in dit OER.
Kansen en aandachtspunten van separate opgaven Alle aandachtspunten of risico’s komen voor bij de opgave voor een aantrekkelijke en economisch veerkrachtige stad. In deze opgaven wordt de verstedelijkingsopgave nadrukkelijk vormgegeven. De druk op de stad neemt hierdoor toe, waardoor er meer risico’s voor de leefomgevingskwaliteit ontstaan. De opgave sociaal en gezonde stad richt zich daarentegen vooral op het verbeteren van de leefomgevingskwaliteit. Hierin wordt niet expliciet de keuze gemaakt om de groei te faciliteren, behalve mogelijk in Nijmegen West (Dukenburg e.o.), maar wordt vooral gekeken naar hoe de leefomgeving verbeterd kan worden. Dit is terug te zien in de beoordelingen, er zijn geen risico’s of aandachtspunten voorzien, maar alleen verbeteringen en kansen in relatie tot een gezonde en veilige leefomgeving. Voor de duurzame stad geldt in principe hetzelfde, hoewel hier wel stadsontwikkeling en nieuwe woonwerk locaties worden benoemd. Voor deze opgave worden vooral extra kansen gezien voor waardevolle en beschermde soorten en voor de leefomgeving. Het combineren van verschillende opgaven is noodzakelijk en lijkt een goede mogelijkheid waarbij kansen en risico’s elkaar kunnen opvangen. Bij de uitwerking van de Omgevingsvisie moet uiteraard blijken in hoeverre dit ook mogelijk is en optreedt.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
ix
Projectgerelateerd
Aandachtspunten per thema Behoud biodiversiteit Nijmegen is een groene stad waar veel waardevolle en beschermde soorten (flora en fauna) voorkomen. Nieuwe natuurparels en meer verbinding van groengebieden in de stad zijn positief voor de biodiversiteit. De mogelijkheden voor voedselproductie in de stad zijn kleinschalig van aard en dragen niet of in beperkte mate bij aan de biodiversiteit. Belangrijke aandachtspunten voor de biodiversiteit zijn het recreatief gebruik van het groen en het verdichten en drukker worden van de stad als gevolg van de toenemende inwonersaantallen, waardoor de druk op de biodiversiteit toeneemt. Bescherming ondergrond Het vigerende beleid ten aanzien van de ondergrond werkt goed in Nijmegen. Het is niet de verwachting dat dit bij één van de opgaven of in een combinatie wezenlijk verandert. Bij ontwikkelingen op locaties met een bodem- of grondwaterverontreiniging, wordt de verontreiniging aangepakt. Dit wordt als positief beschouwd. Klimaatadaptatie De ligging aan de Waal maakt dat waterveiligheid altijd al belangrijk is geweest voor Nijmegen. Dit is ook zichtbaar in de beoordeling van de referentiesituatie en de opgaven. Ten aanzien van hittestress en wateroverlast is dit duidelijk anders. Er is wel veel aandacht voor en er is een regionale adaptatiestrategie uitgewerkt, maar de lokale doorwerking is nog niet uitgewerkt.
Tegelijkertijd zijn er ontwikkelingen voorzien in de opgaven waardoor de effecten van wateroverlast en hitte naar verwachting toenemen, terwijl er geen specifieke maatregelen voor zijn opgenomen in de opgaven. Energie Ten aanzien van de doelstellingen van de energietransitie heeft Nijmegen een grote uitdaging. Door het relatief beperkte buitengebied heeft Nijmegen weinig ruimte voor de grootschalige opwekking van duurzame wind- of zonne-energie en is daardoor afhankelijk van regionale samenwerking en initiatieven vanuit de markt. Regionale samenwerking krijgt inmiddels vorm in de RES. In de alternatieven is de RES nog niet verwerkt omdat afspraken in dit verband nog moeten worden gemaakt in de periode 2020-2021. Gezond en veilig De gemeente Nijmegen kent een goede uitgangssituatie met betrekking tot het thema Gezond en Veilig. De inzet op meer en veilige verbindingen, parklinten en groene verblijfsgebieden wordt gezien als een positieve ontwikkeling. De groei van het verkeer en de hoeveelheid mensen die dicht op elkaar wonen kunnen leiden tot meer hinder. Vooral bij functieveranderingen is het van belang aandacht te hebben voor de uitfasering van bestaande bedrijven die hinder veroorzaken of veiligheidscontouren hebben. Het vroegtijdig aanbrengen van groenstructuren en mogelijkheden voor bewegen en ontmoeten zijn eveneens belangrijke aandachtspunten bij functieveranderingen.
Leefomgeving Voor de gemeente Nijmegen geldt dat de waardering van de leefomgeving en de leefbaarheid over het algemeen goed zijn. Het groene karakter van de gemeente is hierin een belangrijke schakel. Verschillende elementen uit de opgaven dragen hier verder in bij, zoals bijvoorbeeld de nieuwe natuurparels. De functiemenging in de wijken en de diversiteit van de woonomgeving is over het algemeen wat beperkt. De nadrukkelijke aandacht voor de mix van wonen, werken en ontmoeten in de verschillende opgaven/alternatieven worden hier positief op beoordeeld.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xi
Projectgerelateerd
Economie Vanuit de opgave voor de aantrekkelijke stad en de economisch veerkrachtige stad is er veel aandacht voor functiemenging, wonen en werken rondom de stations en de campusontwikkeling. Dit biedt goede kansen voor de (ruimtelijk) economische ontwikkeling van de gemeente. Daarnaast is er ook nog ruimte voor andere belangrijke groeisectoren. De werkgelegenheid lijkt zich hierdoor in de breedte te kunnen ontwikkelen in lijn met vraag en aanbod. Bereikbaarheid Met de groei van de stad blijft de bereikbaarheid een uitdaging. Autonoom is er veel aandacht voor de bereikbaarheid van de stad en de werklocaties. De opgaven zijn vooral gericht op het stimuleren van OV, fiets en lopen. Voor auto en vrachtverkeer is er in Nijmegen vrijwel geen ruimte voor nieuwe infrastructuur. Naar verwachting levert dit een toenemende druk op de bereikbaarheid. Dit is een belangrijk aandachtspunt dat voor een deel kan worden opgelost door de inzet op andere modaliteiten, gedragsverandering en bijvoorbeeld deelmobiliteit en gecoördineerde stadsdistributie. Recreatie Nijmegen is een stad met een herkenbare geschiedenis. Bij de ontwikkeling van de stad wordt die geschiedenis waar mogelijk beleefbaar gemaakt zodat de aantrekkelijkheid voor de recreatie wordt vergroot. Ook de inzet op extra verbindingen met het buitengebied maken de stad aantrekkelijk om er te wonen, te verblijven en te recreëren.
Keuzes Omgevingsvisie Uit de beoordeling van de afzonderlijke opgaven/alternatieven zijn 7 aandachtspunten voortgekomen. Deze zijn in figuur A weergegeven. Deze aandachtspunten zijn verwerkt in de keuzes die in de Omgevingsvisie gemaakt worden. Onderstaand is dit toegelicht. Op de volgende pagina is tevens de Omgevingsvisiekaart waarin alle afzonderlijke keuzes samenkomen weergegeven. Compacte, dynamische stad Voor een aantrekkelijke woonomgeving gaat de gemeente voor verdichting en vermenging. Hiermee wordt het buitengebied gespaard en kan groei plaatsvinden binnen de stad. Verdichting en vermenging zorgen tevens voor kortere afstanden tussen verschillende functies en meer plaats voor bedrijven en woningen. De verdichtings- en vermengingsopgave landt in eerste instantie vooral bij de OV-knopen. Hierdoor ontstaan dynamische stedelijke milieus. Deze toegenomen functiemenging komt ook de levendigheid en aantrekkelijkheid van deze gebieden ten goede. Tevens wordt ingezet op meer functiemenging in stedelijk compacte milieus. Er is veel aandacht voor kwaliteit en diversiteit van de woonomgeving. Een aandachtspunt hierbij blijft om in de hogere dichtheden de leefkwaliteit op peil te houden. Verdichting brengt namelijk ook risico’s mee, zoals drukte in het verkeer, kans op meer geluidsoverlast, kans op meer hittestress en een grotere druk op de biodiversiteit.
In de overige keuzes wordt aandacht besteed aan deze punten.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xii
Projectgerelateerd
Figuur C: kaart Omgevingsvisie. Voor legenda en een korte toelichting daarbij zie pagina 39 Ontwerp Omgevingsvisie.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xiii
Projectgerelateerd
Toekomstbestendige wijken Deze keuze leidt tot een grotere diversiteit van de woonomgeving. Een diverse woonomgeving wordt geborgd door bij elk nieuwbouwplan te kijken naar de verhouding tussen de verschillende wooncategorieën. Op het gebied van leefkwaliteit moet elke wijk voorzieningen en een goede openbare ruimte hebben met groen, water, natuur, speel-, beweeg- en ontmoetingsruimte en goede verbindingen met het buitengebied. Hierdoor biedt de Omgevingsvisie veel kansen om de leefbaarheid en de biodiversiteit te verbeteren. Van belang is wel dat de druk op het groen door de mens niet te groot wordt. Negatieve effecten voor de biodiversiteit kunnen worden voorkomen door het opzetten van een monitoringsprogramma voor het voorkomen van waardevolle en beschermde soorten flora en fauna en het gebruik en beheer van de openbare ruimte af te stemmen op de waarnemingen. Een groene, gezonde stad Met deze keuze zet de gemeente in op een verbetering van de omgeving, biodiversiteit, klimaatadaptatie en leefbaarheid. Dit is erg belangrijk in relatie tot diverse benoemde aandachtspunten. Ter eerste neemt de druk op de stad toe (zie ook keuze 1), waardoor er risico’s ontstaan voor leefbaarheid. Met deze keuze kan de gemeente deze risico’s opvangen. Ten tweede verandert het klimaat, waardoor de stad in de toekomst geconfronteerd wordt met meer droogte, hitte en wateroverlast.
Dit is in hoofdstuk 3 en 4 als risico benoemd. Ook omdat juist de plekken ontwikkelen die nu kwetsbaar zijn voor hittestress en wateroverlast (het centrum, de OV-knopen en Heyendaal). Meer groen en water zorgt voor verkoeling en infiltratie en buffering van regenwater. De regio’s Rijk van Nijmegen en Land van Maas & Waal hebben met de Provincie Gelderland, het Waterschap Rivierenland en met regionale stakeholders de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) opgesteld. In de RAS zijn zes actiethema’s benoemd om de uitdagingen aan te pakken. Met de aandacht in deze keuze voor een robuuster natuurlijk systeem en de ondergrond zijn er goede kansen om de effecten van klimaatverandering in Nijmegen te beperken. Klimaatadaptatie als randvoorwaarde benoemen voor ontwikkelingen draagt hier aan bij. De lokale uitwerking van de RAS dient hier verder vorm aan te geven. Biodiversiteit is het derde aandachtspunt dat in deze keuze meegenomen is. Juist als de stad verdicht, wordt de kwaliteit van de groene en blauwe netwerken en plekken in de stad steeds belangrijker. Het bestaande groen zal namelijk door meer mensen gebruikt worden. Het risico is dat dit ten koste gaat van de biodiversiteit. In de Omgevingsvisie wordt de versterking van ecologie gelinkt aan andere opgaven, zoals hittestress en wandelroutes en wordt ingezet op het breed toepassen van natuurinclusief bouwen.
Bij de uitwerking hiervan blijft de bescherming van biodiversiteit in relatie met een drukkere stad een aandachtspunt (zie ook monitoringsprogramma bij 5.2). Tenslotte wordt ook het bewegen, spelen en ontmoeten in deze keuze nadrukkelijk verbonden aan het wonen. Concrete voorstellen voor beweegroutes en groene ontmoetingsplekken dragen er aan bij dat de Omgevingsvisie op het criterium bewegen en ontmoeten positief wordt gewaardeerd. Duurzame mobiliteit Uit de beoordeling van de opgave komt als risico de toenemende drukte in de stad naar voren, met als gevolg meer druk op of de bestaande infrastructuur. Het is aannemelijk dat de filedruk hierdoor nog toeneemt. Dit is een blijvende uitdaging voor een groeiende stad. In de Omgevingsvisie wordt uitdrukkelijk gekozen voor multimodale, duurzame mobiliteit en niet het verder faciliteren van de groei van het autoverkeer. De nadruk ligt op lopen, fietsen en openbaar vervoer. Om de stad bereikbaar te houden, worden werkgevers en werknemers gestimuleerd om buiten de spits te rijden en worden de mogelijkheden voor mobiliteit verbreed. Een voorbeeld hiervan is mobiliteit als een service. Dat houdt ook in dat de gemeente bij elke gebiedsontwikkeling aandacht heeft voor goede loop- en fietsroutes,
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xiv
Projectgerelateerd
bereikbaarheid van het OV, voldoende infrastructuur voor elektrisch laden, collectieve voorzieningen voor thuisbezorgdiensten en het aanbieden van deelvoertuigen, zoals deelfietsen en deelauto’s, op allerlei locaties in de stad. Tenslotte zet de gemeente ook in op meer mogelijkheden voor Park & Ride, Park & Bike/Walk aan de randen van de stad en binnenstad. Al deze maatregelen gezamenlijk maken dat er goede kansen zijn om de bereikbaarheid van Nijmegen en van de werklocaties op peil te houden. Andere voordelen van het pakket aan maatregelen voor duurzame mobiliteit zijn gelegen in verbetering van de luchtkwaliteit, minder geluidhinder en het beschikbaar komen van openbare ruimte voor voetganger, groen en/of spelen. Dit is ook belangrijk in relatie tot gezondheid en klimaatadaptatie. We werken aan de energieopgave De gemeente Nijmegen is al volop bezig met de energietransitie. De Omgevingsvisie zet de huidige plannen voort. Om dit verder te brengen werkt de gemeente samen met regionale partijen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. De regionale samenwerking is van belang omdat de fysieke ruimte van de gemeente voor de opwekking van duurzame energie beperkt is.
Vanwege het intensieve ruimtegebruik binnen het grondgebied van de gemeente en daarmee de beperkte mogelijkheden voor het toepassen van grootschalige energieopwekking door zon of wind, is het voor de gemeente een grote uitdaging om haar doelstellingen te behalen. Afspraken die hierover in regionaal verband worden gemaakt geven hierin mogelijk meer inzicht. Een groter centrumgebied De aandachtspunten ‘functiemenging’ en ‘diversiteit woonomgeving’ komen hier in terug. Hiermee beoogd de gemeente verschillende, gemengde en aantrekkelijke milieus rondom het centrum en de Waal. Naast inzet op functiemenging en meer diversiteit van wonen wordt hierbij ook ingezet op groen, water en duurzame mobiliteit. De combinatie van doelstellingen maakt dat een groter centrumgebied een positieve waardering krijgt op deze criteria. Verwacht wordt dat ook de gezondheid, de economie en de recreatie positief beïnvloed worden bij vergroting van het centrumgebied. Sterke campussen Deze keuze draagt bij aan de economische ontwikkeling en werkgelegenheid in Nijmegen. Een belangrijk aandachtspunt blijft de multimodale bereikbaarheid van de campusterreinen. Voor Heyendaal zijn reeds afspraken gemaakt om de bereikbaarheid per fiets en OV te verbeteren met positieve resultaten. De Novio Tech Campus is al goed ontsloten voor diverse modaliteiten maar per fiets en wandelend is die bereikbaarheid minder goed.
Heyendaal zou hier als voorbeeld in de ontwikkeling dienen te worden betrokken. Daarnaast zijn er goede kansen voor bescherming van de ondergrond, gezondheid, leefbaarheid en het betrekken van cultuurhistorische waarden in de ontwikkelingen. We omarmen het kanaal Diversiteit van de woonomgeving en functiemenging zijn belangrijke uitgangspunten voor deze keuze. Met de Omgevingsvisie wordt erop ingezet om in de gebieden rondom het kanaal aantrekkelijke en gevarieerde wijken te maken die ook veel meer als onderdeel van de stad kunnen worden beschouwd. De jaren ’70, ’80 en ’90 wijken zijn aandachtsgebieden voor leefbaarheid. De Omgevingsvisie biedt goede kansen voor verbetering als gevolg van de inzet op groen, gezondheid en toekomstbestendigheid. De transformatie van Winkelsteeg en Oost-Kanaalhavens vormen de grootste uitdagingen waar het gaat om functiemenging en omgevingsveiligheid, vooral voor de combinaties van wonen en werken. Door de groei rondom het kanaal verkleint de psychologische afstand tussen de stad en Dukenburg en Lindenholt. Het maakt nieuwe verbindingen mogelijk voor zowel fietsers als wandelaars en betere verbindingen van het groen. Ook kan deze ontwikkeling bijdragen aan de economische ontwikkeling van Nijmegen door een
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xv
Projectgerelateerd
hogere arbeidsintensiteit en kan het bijdragen aan het op peil houden van het voorzieningenniveau in het westen van de stad. Botsproeven Bovenstaande acht keuzen zijn beoordeeld in het OER en zijn middels botsproeven met elkaar in relatie gebracht. Belangrijk is te constateren dat de keuzes elkaar vooral versterken. Er zijn drie botsproeven waar zekere risico’s zijn geconstateerd: •
•
•
Groene en gezonde stad X Duurzame mobiliteit Er zijn diverse aandachtspunten die de botsproef laten zien. Het intensiveren van de gebieden rondom de vervoersknooppunten staat op gespannen voet met de groene en gezonde stad. Denk bijvoorbeeld aan hoe hittestress in deze gebieden zoveel mogelijk wordt voorkomen. Op andere gebieden zijn deze twee keuzes complementair, zoals bijvoorbeeld bij de afwaardering van 50 km/uur wegen naar 30 km/uur. Groenblauwe en grijze netwerken begeven zich beide in de invloedsfeer van de gemeente. Hierdoor kunnen de ontwikkelingen hand in hand gaan: bij renovatie van infrastructuur dienen direct de groene en gezonde doelstellingen integraal meegenomen te worden en evenwichtig te worden uitgewerkt. Daarnaast zijn diverse fysieke barrières in de Omgevingsvisie benoemd om oplossingsrichtingen voor uit te werken. Duurzame mobiliteit X Energietransitie Ruimtelijk kan Nijmegen aan de extra opwekopgave die de verduurzaming van de mobiliteit met zich mee brengt geen grote bijdrage leveren vanwege de beperkte ruimte binnen de gemeentegrenzen voor duurzame energie-opwekking. Daar staat tegenover dat de wijze waarop duidelijk wordt gekozen voor het stimuleren van duurzame mobiliteit, bijvoorbeeld door toepassing van “Mobility as a service” in ontwikkelgebieden een bijdrage kunnen leveren aan netstabiliteit.
Electrische auto’s, zeker als deze collectief beheerd worden, kunnen hieraan bijdragen. Energietransitie X sterke campussen De campussen zijn de innovatiecentra van de stad en als zodanig een kennisbron voor energietransitie. De grotere daken van de gebouwencomplexen lenen zich goed voor zonneparken. In zoverre versterken deze keuzes elkaar. De campussen zijn tegelijkertijd de grootste energieverbruikers in de stad, op een schaal die niet lokaal duurzaam op te wekken is. Hoewel hier aan wordt gewerkt in regionaal verband, zijn dit voor de stad in beginsel tegengestelde keuzes.
In bijlage 4 zijn de botsproeven verder uitgewerkt.
Conclusies en aanbevelingen voor vervolg Risico’s Druk op de ruimte Er komen steeds meer inwoners, bedrijven en functies in de stad. De gemeente Nijmegen kiest uitdrukkelijk voor inbreiding, verdichting en combineren, in tegenstelling tot uitbreiden buiten de bebouwde kom. Hiermee wordt het buitengebied gespaart, maar komt wel meer druk op de ruimte binnen de stad. Dit brengt risico’s met zich mee, aangezien er beperkte ruimte is, waarin nieuwe functies gerealiseerd moeten worden én andere kwaliteiten op peil gehouden. De Omgevingsvisie zet ook sterk in op kwaliteitsverbetering van de leefomgeving, maar doet er verstandig aan een monitoringsprogramma op te zetten om de ontwikkeling van de biodiversiteit te volgen. Klimaatverandering Door klimaatverandering komen er extra risico’s in de toekomst, meer piekbuien en langere perioden van hitte en droogte. De stad is extra gevoelig voor hitte. Door steen, beton en hoge gebouwen wordt warmte 11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xvi
Projectgerelateerd
langer vastgehouden. Ook zijn er plekken in de stad waar regenwater zich ophoopt, waardoor wateroverlast kan ontstaan. Als de stad zich niet goed op voorbereidt op de veranderingen, heeft dit invloed op de gezondheid van mensen, leefbaarheid van buurten, comfort in woningen en gebouwen, op de arbeidsproductiviteit, en leidt dit mogelijk tot economische schade (factsheet Hittestress, Climate Proof Cities, TNO). Aandacht voor klimaatadaptatie wordt een uitgangspunt bij gebiedsontwikkelingen conform de Omgevingsvisie. De manier waarop dient nog wel verder te worden uitgewerkt. Energietransitie Voor het onderdeel energietransitie is Nijmegen grotendeels afhankelijk van de samenwerking met regionale partners, bedrijven en maatschappelijke partijen. Er zijn al veel trajecten in gang gezet om de strategie voor een energieneutraal Nijmegen verder uit te werken en waar te maken. Vanwege de afhankelijkheid en onzekerheid blijft dit een aandachtspunt. Kansen Gezondheid, groen en bewegen Nijmegen is een groene stad en de Omgevingsvisie biedt voldoende kansen om dit te versterken. Door de groene gebieden met elkaar te verbinden worden de kwaliteiten van het groen verbetert. Daarnaast wordt er ingezet op de wandel- en fietsinfrastructuur. Hierdoor worden meer rondjes gecreëerd en worden de wijken beter verbonden met het buitengebied. De mogelijkheden voor gezonde mobiliteit nemen toe.
Ook op andere gezondheidsaspecten ontstaan kansen, zoals bij luchtkwaliteit, geluid en hittestress. Hittestress is hierboven ook aangemerkt als risico voor de toekomst. Het groen helpt dit risico te mitigeren. Door de verbreding van de inzet op natuurinclusief bouwen wordt verwacht dat de kansen goed benut kunnen worden. Bereikbaarheid/mobiliteit Nijmegen kiest expliciet voor het niet langer faciliteren van de groei van het autoverkeer. Dit kan een risico zijn voor de bereikbaarheid van de stad. Het brede pakket van maatregelen waar zowel in regionaal als in lokaal verband al aan wordt gewerkt, in combinatie met de extra aandacht vanuit de Omgevingsvisie voor duurzame mobiliteit maken het een kans voor de gemeente om zich juist op dit vlak te profileren. Economie Door een verbetering van de omgevingskwaliteit wordt Nijmegen aantrekkelijker als werk- en vestigingslocatie. Door functiemenging en meer ruimte voor bedrijven kan de stad meer bedrijven een plek bieden waarmee in de breedte wordt bijgedragen aan werkgelegenheid. Dit is een kans voor de economische ontwikkeling en werkgelegenheid. Monitoringsprogramma Binnen de gemeente Nijmegen wordt er reeds veel gemonitord. Hiervoor zijn specifieke programma’s ontwikkeld. Grotendeels zijn dit bestaande programma’s, zoals programma Luchtkwaliteit en Actieplan Geluid.
Deels zijn dit ook nieuwe programma’s die op basis van de Omgevingsvisie zijn gedefinieerd, zoals bijvoorbeeld de Woondeal. In bijlage 7 is beschreven aan welke (monitorings)programma’s wordt gewerkt en welke uitwerkingen er plaats gaan vinden. Daarnaast is het belangrijk dat diverse thema’s en criteria vanuit dit OER worden gemonitord. Hierbij gaat het om biodiversiteit, stikstofdepositie, hittestress en wateroverlast, bereikbaarheid en energie.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
xvii
Projectgerelateerd
1
Inleiding
Dit document betreft het Omgevingseffectrapport (OER) bij de Omgevingsvisie Nijmegen Stad in Beweging 2020 - 2040. Dit document is opgesteld gelijktijdig met het ontwikkelen en opstellen van de Omgevingsvisie en vormt een zelfstandig leesbaar document bij die visie. Er heeft derhalve veel wisselwerking plaatsgevonden bij de totstandkoming van beide documenten. Het verdient daarom aanbeveling bij het lezen van het OER ook kennis te nemen van de Omgevingsvisie.
1.1
Aanleiding
In 2021 treedt de Omgevingswet in werking. Hoofddoel is vereenvoudiging en integratie van beleid en regelgeving voor het totaal van de fysieke leefomgeving, met meer ruimte voor maatwerk en meer flexibiliteit om sneller in te kunnen spelen op veranderingen. De wet bundelt bestaande wetten op het gebied van bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening, verkeer en vervoer, landschap en natuur. Eén van de nieuwe instrumenten is de Omgevingsvisie: een integrale visie voor de langere termijn op de kwaliteit, inrichting, gebruik en beheer van de fysieke leefomgeving. De gemeente Nijmegen is in 2018 begonnen met de Omgevingsvisie. Er zijn vier opgaven gedefinieerd waar de gemeente tot 2040 op inzet in haar Omgevingsvisie: ▪ Sociale en gezonde stad; ▪ Aantrekkelijke stad; ▪ Economisch veerkrachtige stad; ▪ Duurzame stad. In 2020 wordt de Omgevingsvisie Nijmegen Stad in Beweging 2020 - 2040 vastgesteld. Nijmegen kiest, conform de uitgangspunten van de Omgevingswet, een brede aanpak in de Omgevingsvisievisie. De Nijmeegse Omgevingsvisie ‘Stad in beweging’ bevat hoge ambities op het gebied van de kwaliteit van leefomgeving en acht heldere ruimtelijke keuzes. Hierbij heeft het milieubelang al een belangrijke rol gekregen. Een duidelijk voorbeeld is het uitgangspunt om de groei van de stad binnen bestaand stedelijk gebied te laten plaatsvinden.
Dit ontziet het landschap rond de stad en biedt kansen voor een duurzame mobiliteitsontwikkeling. De gemeente Nijmegen kiest er voor om de procedure voor milieueffectrapportage te doorlopen. Dit doet zij bewust omdat ze groot belang hecht aan het volwaardig meewegen van (potentiële) milieu- en omgevingseffecten in de integrale keuzes in de Omgevingsvisie. Onderdeel van de besluitvormingsprocedure is derhalve de m.e.r.-procedure (formeel een milieueffectrapportage). Voorliggend (aangevuld) Omgevingseffectrapport (OER) is hier het product van en levert de informatie die nodig is voor een zorgvuldig besluit over de Omgevingsvisie.
1.2
De m.e.r.-procedure
Milieueffectrapportage (m.e.r.) brengt de milieugevolgen van een plan in beeld voordat er een besluit over is genomen. M.e.r. is gebaseerd op Europese regelgeving. Het doel van m.e.r. is het bieden van voldoende informatie om het milieubelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming te betrekken. Het resultaat is een milieueffectrapport, afgekort MER. Het MER voor de Omgevingsvisie gaat niet alleen in op milieuaspecten, maar beschrijft ook breder de effecten op de leefomgevingskwaliteit (waaronder bv. sociaal economische aspecten). Om deze reden wordt dit stuk geen MER, maar een OER genoemd: Omgevingseffectrapport.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
1
Projectgerelateerd
Waarom een OER ten behoeve van de Omgevingsvisie? De inhoud van de Omgevingsvisie bepaalt of het verplicht is een m.e.r.-procedure te doorlopen. Dit is het geval, wanneer: a) De Omgevingsvisie kaders stelt voor activiteiten die volgens de wet m.e.r.-(beoordelings)plichtig zijn. Denk bijvoorbeeld aan stedelijke ontwikkelingsprojecten, (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen, oprichting van windturbineparken of de aanleg/wijziging van autowegen; b) Op voorhand niet kan worden uitgesloten dat als gevolg van de strategische keuzes in de Omgevingsvisie significante negatieve effecten optreden op Natura 2000-gebieden. Enkele thema’s binnen de Omgevingsvisie zijn kaderstellend voor toekomstige m.e.r.-plichtige activiteiten. Het betreft vooral de herstructurering en/of transformatie van bestaande woningvoorraad en werklocaties. De gemeente Nijmegen kiest er voor om de procedure voor milieueffectrapportage te doorlopen. Dit doet zij bewust omdat ze groot belang hecht aan het volwaardig meewegen van (potentiële) milieu- en omgevingseffecten in de integrale keuzes in de Omgevingsvisie. Naast het voldoen aan de wettelijke verplichting wordt met de m.e.r. ook beoogd om transparant te zijn over het proces en de inhoud van de Omgevingsvisie. Daarnaast genereert het OER beslisinformatie voor een integrale afweging van beleidskeuzes.
Dat houdt in dat het OER inzicht geeft in de (samenhang tussen) omgevingseffecten en het doelbereik (de mate waarin ambities worden verwezenlijkt) van keuzes waarop de Omgevingsvisie betrekking heeft. Wat zijn de stappen voor de m.e.r.-procedure? De stappen in het planproces voor de Omgevingsvisie en de uitvoering van het OER zijn nauw aan elkaar verbonden. Er vindt een wisselwerking plaats tussen inhoudelijke uitwerking van de thema’s en voorstellen vanuit het visie-spoor, en de beoordeling van effecten en advisering vanuit het m.e.r.-spoor. Daarnaast kent de m.e.r.-procedure een aantal stappen: • Stap 1: Mededeling, kennisgeving over het voornemen. • Stap 2: Inspraak, raadpleging betrokken bestuursorganen, wettelijke adviseurs en advies over reikwijdte en detailniveau. • Stap 3: De gemeente stelt het OER op gekoppeld aan de ontwerp Omgevingsvisie. Dat betreft dit rapport. Het OER is tot stand gekomen tijdens de uitwerking van de Omgevingsvisie. In het OER zijn de thema’s, die in de visie een plek krijgen, uitgewerkt. Ook is duidelijk gemaakt welk van deze thema’s een mogelijke impact hebben op de leefomgevingskwaliteit. • Stap 4: Dit OER (met de leefomgevingstoets) wordt begin 2020 gelijktijdig met de ontwerp Omgevingsvisie zes weken ter inzage gelegd. • Stap 5: Inspraak. Een ieder kan zienswijze indienen op de ontwerp Omgevingsvisie en het OER. • Stap 6: De Commissie m.e.r.
brengt advies uit over het OER (toetsingsadvies), binnen de termijn die ook voor de zienswijzen geldt. In dit geval is een voorlopig advies uitgebracht en heeft de Commissie enkele aanvullingen aanbevolen voor de besluitvorming. • Stap 7: Definitief besluit: De gemeente neemt een definitief besluit. Daarbij geeft het aan hoe rekening is gehouden met de in het OER beschreven gevolgen voor de leefomgevingskwaliteit, de zienswijzen en het advies van de commissie m.e.r.. • Stap 8: Bekendmaking besluit. Gedurende de inspraak periode voor de ontwerp Omgevingsvisie was inspraak op het OER mogelijk op dezelfde wijze als op de ontwerp Omgevingsvisie.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
2
Projectgerelateerd
Commissie m.e.r. Het bevoegd gezag wordt in haar besluitvorming met betrekking tot het OER geadviseerd door de Commissie m.e.r. Deze onafhankelijke commissie bestaat uit deskundigen op het gebied van milieu, natuur, leefomgeving en duurzaamheid. Zij beoordeeld dit OER in relatie tot de Notitie Reikwijdte en Detailniveau op volledigheid en objectiviteit en vormt op basis hiervan een advies voor het bevoegde gezag. De Commissie m.e.r. heeft het OER inmiddels getoetst en een voorlopig advies uitgebracht om het OER aan te vullen met: • Inzicht of de acht ruimtelijke keuzes (het voorkeursalternatief uit de visie) de gewenste leefomgevingskwaliteit opleveren. • Een methodische zorgvuldigere en transparantere uitwerking in het OER. Voorliggend document betreft het aangevulde OER waarin het advies van de Commissie m.e.r. is verwerkt.
1.3
Opzet van de Omgevingsvisie
De Omgevingsvisie is opgesteld aan de hand van vijf opgaven uit het coalitie akkoord. Deze zijn in een eerder stadium gedefinieerd als de vijf opgaven voor de stad. De Omgevingsvisie beschrijft eveneens de uitgangssituatie: de staat van de stad of ook de stad in beeld. Vervolgens is aan de hand van elke opgave een toekomstvisie geschetst, waarbij die opgave helemaal uitgewerkt is. De opgave Moderne Overheid is in de Omgevingsvisie wel uitgewerkt, maar het betreft vooral een manier van werken waaraan geen omgevingseffecten kunnen worden gerelateerd. In het OER komt deze opgave daarom niet verder terug. Op basis van de uitwerking van de opgaven heeft de gemeente samen met stakeholders en inwoners en op basis van de OER de uiteindelijke Omgevingsvisie vormt. Figuur 1: De opgaven van de Omgevingsvisie
1.4
Opzet document en leeswijzer
In hoofdstuk 1 is een inleiding gegeven en beschrijft het kader voor het OER. In hoofdstuk 2 wordt de beoordelingsmethodiek beschreven. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de huidige situatie en autonome ontwikkeling beschreven en beoordeeld. Dit vormt de referentiesituatie. Daarna worden de opgaven afzonderlijk beschreven en beoordeeld in hoofdstuk 4. De aandachtspunten die hieruit volgen zijn in het Omgevingsvisieproces meegenomen om te komen tot acht keuzes. In hoofdstuk 5 zijn de acht keuzes en de effecten hiervan beschreven. Ook is middels botsproeven nagegaan of de keuzes elkaar onderling beïnvloeden. Hoofdstuk 6 bevat de conclusies en aanbevelingen voor het vervolg inclusief een aanzet voor de monitoring.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
3
Projectgerelateerd
3
De referentiesituatie
In dit OER (omgevingseffectrapport) worden de effecten beschreven die worden verwacht als gevolg van de keuzes die nu worden gemaakt in de Omgevingsvisie. De effecten worden beoordeeld ten opzichte van de zogenaamde referentiesituatie. Dit is de leefomgevingskwaliteit zoals die in de toekomst (2040) wordt verwacht bij ongewijzigd vigerend beleid en waarbij rekening wordt gehouden met verschillende autonome trends en ontwikkelingen in de leefomgeving (zoals demografische veranderingen, klimaatveranderingen en veranderingen in de vastgoedmarkt). Op basis van een referentiesituatie is het mogelijk om knelpunten van het bestaand beleid inzichtelijk te maken en na te denken over de te formuleren kernkwaliteiten. Voor het beoordelen van de referentiesituatie is de volgende aanpak gehanteerd: ▪ De huidige situatie en de autonome ontwikkelingen zijn beschreven en verbeeld op basis van beschikbare informatie. ▪ Er zijn criteria geformuleerd gebaseerd op een bureauonderzoek naar beschikbare bronnen waarin de huidige en/of toekomstig verwachtte leefomgevingskwaliteiten zijn beschreven (zie referentielijst en bijlage 1). ▪ De referentiesituatie is beoordeeld op basis van de beschikbare informatie voor: o De huidige situatie (2018); o De toekomstige situatie in een eventueel tussentijds doeljaar en/of; o De toekomstige autonome situatie in 2040 (tevens het zichtjaar van de Omgevingsvisie).
▪ In de verschillende bronnen worden niet altijd dezelfde zichtjaren gehanteerd. In de tekst en in bijlage 1 is duidelijk aangegeven hoe met de tijdshorizon is omgegaan in relatie tot de beschikbaarheid van gegevens. ▪ De conclusie ten aanzien van de autonome leefomgevingskwaliteit is op basis van expert judgement (door verschillende specialisten) ingeschat op basis van de onderliggende bronnen. In dit OER is er expliciet voor gekozen om de referentiesituatie te beoordelen en niet ook de huidige situatie. Beoordeling van de huidige situatie biedt geen meerwaarde ten opzichte van de keuzes die er in het kader van de Omgevingsvisie dienen te worden gemaakt. De opgaven en de visie zelf kijken naar 2040; het is belangrijk om na te gaan in hoeverre het reeds ingezette beleid moet worden geactualiseerd om de doelen en ambities voor 2040 te realiseren. Om die reden worden de opgaven en de visie zelf altijd vergelijken met de autonome ontwikkeling (referentiesituatie). Er vindt geen vergelijking plaats met de huidige situatie, waardoor een beoordeling daarvan niets toevoegt in relatie tot de te maken keuzes. In de tekst wordt van alle criteria waarvan informatie van de huidige situatie beschikbaar is, deze informatie uiteraard wel beschreven, zodat duidelijk is op welke gegevens de effectvoorspellingen (autonoom, van de opgaven en de visie) zijn gebaseerd.
3.1
Huidige situatie en autonome ontwikkeling.
Huidige situatie De huidige situatie is beschreven in bijlage 5 op basis van de Stads- en Wijkmonitor. De monitor geeft een beeld van de staat van de stad en deelgebieden daarbinnen. Voor het OER is gebruikgemaakt van de deze stadsmonitor. De Stadsmonitor zal ook ingezet worden om de effecten van de Omgevingsvisie in de toekomst te monitoren. Hiervoor wordt de monitor mogelijk uitgebreid met relevante aspecten uit de Omgevingsvisie en de aandachtpunten uit het OER.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
7
Projectgerelateerd
Figuur 3: Huidige situatie Nijmegen
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
8
Projectgerelateerd
3.3
Behoud biodiversiteit
3.3.1
Natuurgebieden
De natuurgebieden in de gemeente Nijmegen zijn de uiterwaarden van de Waal (Natura 2000) en aan de randen van de gemeente liggen stukken Gelders Natuurnetwerk. Naast de GNN zijn er Groene Ontwikkelingszones (GO). Die verbinden de natuurgebieden met elkaar en laten ruimte voor economische ontwikkeling. Dit zijn dus zoekgebieden (landbouwgronden) waarbinnen nog gronden aangekocht en bestemd moeten worden. De Ecologische verbindingszones maken deel uit van de GO, evenals weidevogelgebieden en rustgebieden voor overwinterende ganzen. Ten zuiden van Nijmegen ligt een groot GO rondom Landgoed Grootstal en bosgebied Elshof waar met beide gemeenten wordt ingezet op dassenbescherming en stadslandbouw. In de stad zelf liggen een paar grotere parken, zoals de Goffert en ecologische hotspots (zie ook onderdeel beschermde soorten). Deze zijn niet of nauwelijks verbonden met de bos- en natuurgebieden aan de stadsranden. De natuurgebieden worden beschermd en in stand gehouden. In beleidsdocument De Groene Draad staat beleid om de groenstructuur uit te breiden. In het beleid wordt ingezet op het creëren van een robuust netwerk van groene zones en aders. De huidige gebieden worden dus beschermd door middel van ‘nee, tenzij’ beleid en beheer. Daarnaast wordt er in de autonome situatie ingezet op de verbinding van de natuurgebieden om de natuurwaarden te versterken.
Op basis van dit beleid zijn er goede kansen op het behouden en versterken van verbindingen tussen natuurgebieden.
😊
Figuur 5: Natuurgebieden in Nijmegen
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
11
Projectgerelateerd
3.3.2
Waardevolle en beschermde soorten
Waardevolle soorten die voorkomen in de gemeente Nijmegen zijn vooral gebonden aan de rivier en de uiterwaarden. De bever, otter en zeldzame trekvissen verspreiden zich via de rivier. Ganzen, weidevogels en vele zeldzame plantensoorten komen voor in de uiterwaarden en op de dijken. In de rest van de stad zijn veel parken en groenstructuren waar soorten leven. In de Groene Draad (2007) zijn ecologische hotspots aangewezen waar algemene en zeldzame soorten kunnen leven. Op deze plekken wordt ecologie voorop gezet: beheer wordt afgestemd op de natuurwaarden en recreatie wordt gereguleerd. De aangewezen plekken in de stad zijn wel schaars, de hotspots liggen allemaal aan de rand. Meer centraal zijn enkele wijkspots afwezig. Dit zijn ook de gebieden waar het uitbreiden van ecologische hotspots lastig is, in verband met de beperkt aanwezige ruimte. In de Groene Draad heeft de gemeente de ambitie uitgesproken om op deze plekken geschikte woonplaatsen voor vogels en vleermuizen te creëren. In ander beleid (zoals op het gebied van klimaatadaptatie) wordt ook ingezet op groenontwikkeling. Dit zal positief zijn voor verschillende soorten, zoals insecten en vogels. In 2018 is het soortenmanagementplan voor de Waalsprong opgesteld. In het soortenmanagementplan is natuurinclusief bouwen opgenomen en als standaard ingevoerd.
De basis van natuurinclusief bouwen wordt gevormd door het zodanig inrichten en beheren van de groenstructuur dat er kansen worden geboden voor de beschermde soorten en dat er voor biodiversiteit in algemene zin een plus wordt behaald. Hier sluiten de maatregelen in de gebouwen op aan. In 2019 heeft Natuurplaza een analyse gemaakt van de natuurwaarden en beschermde soorten in Nijmegen. Zij hebben natuurparels aangewezen, waar veel waardevolle soorten voorkomen. Deze zijn weergegeven op de kaart in figuur 3. Deze natuurparels liggen niet alleen aan de randen, maar ook in de stad. In de stad zijn dus meer leefgebieden voor (beschermde) soorten aanwezig, dan op dit moment in beleid opgenomen. In de huidige situatie komen verspreid over de gemeente veel beschermde soorten voor in de natuurparels. Een aantal van deze gebieden is opgenomen in beleid. Daarnaast zijn er meer leefgebieden voor beschermde soorten die nog niet zijn opgenomen in beleid.
😊
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
12
Projectgerelateerd
Figuur 6: Natuurparelkaart (Stichting RAVON, 2020)
Groep Amfibieën/reptielen/vissen Insecten Flora Vleermuizen Vogels Zoogdieren Totaal
11 juni 2020
Aantal bijzondere soorten in Nijmegen 12 21 113 3 23 8 180
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
13
Projectgerelateerd
3.3.3
Voedselproductie
Vanuit duurzaamheid richt de gemeente zich op de productie van voedsel in zowel lokale als regionale stadslandbouw. Met omringende gemeenten wordt gekeken naar de mogelijkheden voor voedsellandschappen. Met regionale stakeholders en de kennisinstituten van Hall Larenstein en Wageningen wordt de versterking van de korte voedselketens in samenhang met het versterken van de binding van bewoners met het platteland onderzocht. De gemeente focust hierbij op de Zuidflank (Landgoed Grootstal), op de Oostflank (Ooijpolder) en de Noordflank (Warmoes, Park Lingezegen/Akkers van Doornik) van Nijmegen. Initiatieven uit de stad op het gebied van stadslandbouw en nieuwe voedselconcepten worden gefaciliteerd. Op de participatiekaart van Nijmegen staan 20 initiatieven die met voedsel te maken hebben. Het gaat dan om moestuinen en volkstuintjes. Veel van deze projecten zijn mede mogelijk gemaakt door de gemeente. Daarnaast wordt er vanuit eetbaarnijmegen.nl gewerkt aan voedsel-projecten en biodiversiteit. Het beleid van de gemeente is gericht op het faciliteren van initiatieven. Er is een aantal kleinschalige projecten, maar het is niet de verwachting dat dit aantal snel toe zal nemen.
😐 3.3.4
Samenvatting behoud biodiversiteit
Nijmegen is een groene stad met veel verschillende natuurwaarden. In en aan de randen van de stad bevinden zich gebieden met hoge natuurwaarden. De landelijk beschermde gebieden (Natura 2000 en Gelders Natuurnetwerk) bevinden zich aan de randen en langs Waal. De biodiversiteit binnen de stad is hoog en komt vooral voor in verschillende kleine groenzones, de natuurparels. Voedselproductie is een kleinschalig onderwerp binnen de stad.
3.4
Bescherming ondergrond
3.4.1
Bodemkwaliteit
In Nijmegen bevindt zich op een aantal plekken bodemverontreinigingen. Gemeente Nijmegen heeft als beleid om nieuwe verontreinigingen tegen te gaan. Binnen de gemeente Nijmegen is op gebiedsniveau sprake van stand-still, behalve waar ontwikkelingen plaatsvinden. Bijvoorbeeld in de Waalsprong en het Waalfront. Daar worden verontreinigingen gesaneerd, danwel gecontroleerd van het leefmilieu afgesloten. Verontreinigde grond kan worden hergebruikt binnen Nijmegen, zodat onnodig gebruik van schone grond wordt voorkomen. In de uitvoeringsagenda duurzaamheid staan enkele speerpunten voor bodem genoemd, zo moet bijvoorbeeld de Nota Bodembeheer en bodemsanering geactualiseerd worden.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
14
Projectgerelateerd
Figuur 7: Bodemkwaliteitskaart (Stadsatlas, 2019)
Het beleid is tot nu toe conserverend van aard, waarbij de huidige bodemkwaliteit vrijwel gelijk blijft in de autonome situatie.
😐 3.4.2
Grondwater
In Nijmegen komen op diverse plekken grondwaterverontreinigingen voor (Stadsatlas, 2019). De meeste bevinden zich onder de industrieterreinen. De meest voorkomende verontreiniging is VOCL (vluchtige
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
15
Projectgerelateerd
Momenteel werkt de gemeente Nijmegen aan het aanwijzen van terreinen die gerelateerd kunnen worden aan de Romeinse Limes, archeologisch erfgoed dat in 2021 genomineerd wordt als werelderfgoed. Met de bescherming wil UNESCO de erfgoederen veilig stellen voor toekomstige generaties, maar daarnaast is het ook goed voor toerisme en voor de economie. Een plek op de lijst betekent ook een instandhoudingsplicht. De archeologische monumenten worden beschermd en met de aanwijzing van de Romeinse Limes als archeologisch werelderfgoed worden deze waarden beter in kaart gebracht en beleefbaar gemaakt.
😊 3.4.4
Samenvatting bescherming ondergrond
Bodem- en grondwaterverontreinigingen komen voor in Nijmegen en dit zal naar verwachting op het zelfde niveau blijven. Er zijn veel archeologische waarden aanwezig in Nijmegen en de gemeente. De Romeinse Limes wordt genomineerd als werelderfgoed en de gemeente zet zich in om dit erfgoed in kaart te brengen en beleefbaar te maken.
3.5
Klimaatadaptatie
3.5.1
Waterveiligheid
Grote delen van Nijmegen kunnen overstromen bij een doorbraak van de rivierdijken (Klimaateffectatlas). Het centrum en de wijken ten oosten daarvan blijven droog, maar de rest van de gemeente heeft een risico. Gelukkig is de kans op een overstroming hier zeer tot extreem klein, onder andere door aanleg van de nevengeul: ▪ Eén keer in de 3.000 tot 30.000 jaar voor Nijmegen-West ▪ Minder dan één keer in de 30.000 jaar voor Nijmegen-Noord In de Ooijse Schependom (net ten oosten van de binnenstad) en op Veur Lent bevindt zich een aantal buitendijkse woningen. Deze woningen hebben een veel hoger overstromingsrisico. In de Ooijse Schependom betreft het een historisch gegroeide situatie, waarbij het de eigen verantwoordelijkheid van bewoners is om de woning te beschermen tegen hoogwater. In Veur Lent hebben bewoners tevens zelf maatregelen getroffen, zoals woongedeelten op eerste verdieping en afsluitbare parkeergarages. De al geplande ontwikkelingen Waalfront en Hof van Holland gaan gepaard met dijkverbetering en verhoging van de veiligheid. De prognoses van de klimaateffectatlas geven aan dat er nauwelijks overstromingsrisico’s zijn en voorspellen geen verandering in risico’s voor die gebieden.
😊
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
17
Projectgerelateerd
3.5.2
Hittestress
Voor Nijmegen zijn diverse hittestresskaarten gemaakt (zie bijlage 1a). De eerste kaart uit het Europese Interreg IVb project Future Cities is gemaakt door de Universiteit van Kassel op basis van landgebruik, gebouwgegevens en meteorologische data (met name windblokkade). Die kaart (zie bijlage 1a) laat zien dat de stad momenteel op de meeste versteende plekken (centrum, volkswijken, Radboud Campus) ‘s nachts veel warmer blijft dan de stadsdelen met meer groen en openheid. In een tweede onderzoek door de Universiteit van Bochum is een temperatuurverschil gemeten van 7 graden tijdens een hittegolfnacht. Deze kaart ging ook uit van woningbouwtypologieën in de wijken. Het beeld is min of meer hetzelfde. Boven een bepaalde waarde kunnen hoge temperaturen leiden tot hittestress, afhankelijk van omgevingsen persoonlijke omstandigheden (Factsheet Hittestress, Climate Proof Cities, TNO). Deze hittestress kan leiden tot een verminderd thermisch comfort, slaapverstoring, gedragsverandering (grotere agressie) en verminderde arbeidsproductiviteit. Hittestress kan echter ook tot serieuze hitte gerelateerde ziekten leiden zoals: huiduitslag, krampen, oververmoeidheid, beroertes, nierfalen en ademhalingsproblemen. Soms kan hittestress zelfs sterfte tot gevolg hebben.
De meest gevoelige mensen voor hittegerelateerde ziekten en sterfte zijn ouderen boven de 75 en chronisch zieken, met name als zij hart-, ademhaling- en nieraandoeningen hebben. Om de effecten te beoordelen wordt de toename van nachthittestress als criterium gehanteerd (klimaateffectatlas.nl). De klimaateffectatlas maakt inzichtelijk op welke plekken in de stad welke verandering van nachthittestress als gevolg van klimaatverandering optreedt. Nachthittestress zorgt er voor dat mensen minder goed slapen en dus minder goed uitrusten. Vooral als dit langer dan een paar dagen voorkomt, is dit een probleem. De voorspelling voor 2050 is dat hittegolven wellicht drie tot vier weken gaan duren. Hierbij treden er belangrijke gezondheidseffecten op bij genoemde kwetsbare groepen. De klimaateffectatlas (zie ook bijlage 1a) geeft aan dat het aantal warme nachten in Nijmegen fors toeneemt als gevolg van klimaatveranderingen. De toename loopt op van enkele dagen in de huidige situatie tot 2 weken in het grootste deel van Nijmegen en 2 à 3 weken in de centrumgebieden van Nijmegen.
🙁 3.5.3
Wateroverlast
Wateroverlast door hevige regenval komt vooral voor in Nijmegen Centrum en Oost. Nijmegen is een reliëfrijke stad, waardoor water snel afstroomt naar lagere delen. Hier kan het water zich ophopen. Er zijn verschillende plekken in de stad die bij een hevige regenbui vollopen. Op deze plekken kan het water dieper dan 30 cm zijn. Veel van deze plekken zijn op wegen of kruispunten, waardoor verkeer gehinderd kan worden. Soms lopen kelders onder, maar vaak is dat omdat er gebruiksruimtes beneden het plaatselijke maaiveld zijn gerealiseerd, zonder goed rekening te houden met afstromend water. In de afgelopen 10 jaar lijkt de overlast vaker voor te komen dan voorheen. Verschillende onderzoeken hebben de risicolocaties inzichtelijk gemaakt, bij rioolvervanging wordt hier rekening mee gehouden. Maatregelen ter voorkoming van wateroverlast worden veelal In combinatie met onderhoud uitgevoerd, waardoor ze niet direct gebiedsdekkend zijn uitgevoerd.
11 juni 2020
AANGEVULD OER OMGEVINGSVISIE NIJMEGEN
BG9482TPRP2006111353
18
Projectgerelateerd
Figuur 10: Wateroverlast (klimaateffectlas)
Nijmegen heeft samen met waterschap Rivierenland, de provincie Gelderland en de gemeenten in de regio Maas en Waal en het Rijk van Nijmegen een Regionale Adaptatiestrategie (RAS) opgesteld, met zes onderwerpen waar de regio de komende jaren aan werkt. Daarnaast is er al vanaf 2009 heel veel ingezet op onderzoek naar de maatregelen. Er is veel inzicht in de problematiek. Er is een evaluatierapport gemaakt van de onderzoeken van afgelopen jaren (2009-2018), ongeveer 30 locaties zijn in die periode onderzocht in tientallen onderzoeksrapporten. Er zijn in deze periode ook al vele maatregelen getroffen, ook bij particulieren in Nijmegen-oost. Bovenstrooms bij Berg en Dal is een groot bergingsriool gerealiseerd zodat veel van water binnenboord wordt gehouden. Vanuit het GRP 2017-2023 wordt daarboven ook nog eens aangegeven dat er een strategie beperken regenwateroverlast dient te komen. Deze zal in 2020 wordt gerealiseerd. Dit biedt de grondslag voor het interne beleid voor de klimaatbestendige stad. Aan het einde van 2019 is de RAS vertaald naar een Regionaal Uitvoeringsprogramma (RUP) met een doorvertaling op stadsniveau, een lokale klimaatadaptatiestrategie (LAS) en lokaal uitvoeringsprogramma (LUP). De ambities uit de RAS worden vertaald in de Omgevingsvisie (Duurzaamheidsvisie). Nijmegen zet in veel beleid in op vergroening van de stad.