CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport_HIP_Joods rechtsherstel-Nijkerk_NL

Beeldvorming II 6 juni 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Onderzoek Ontrechting en rechtsherstel Joodse inwoners26.354 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Dat gebeurde vanaf 1 augustus 1942 tot maart 1946.55 Het ANBO nam ook het woonhuis van de familie De Liever aan Holkerstraat 13 in beslag, alsook Hoogstraat 9, eigendom van Hartog de Rooij uit Putten en Singel 28, eigendom van Louis de Liever.56 Een document uit het gemeentearchief dat daar inzicht in geeft, betreft een ambtelijke nota met de titel ‘Gegevens betreffende onkosten van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943’. Die titel dekt de lading niet. Deze nota, gedateerd 6 november 1943, betreft weliswaar een kostenoverzicht, maar het betreft niet het transport van Joden. De kosten die vermeld worden, hebben betrekking op de herstel- en inrichtingskosten van woningen waar Joden in woonden zodat anderen in die woningen konden trekken. Uit de nota blijkt dat het ANBO aanspreekpunt en beheerder was van de panden aan Holkerstraat 13, Nieuwstraat 12 en Singel 28. Onder de kolom ‘Nota ingediend bij’, staat bij deze panden vermeld: ‘A.N.B.O., Mariahoek 21, Utrecht.’ Zo blijkt uit dit document dat de gemeente op verzoek of in opdracht van het ANBO, maar ook van de Omnia-Treuhandgesellschaft, inboedels uit huizen van Joden haalde en die verzegelde en de huizen vervolgens in gereedheid bracht voor bewoning door ‘ariërs’.

De betaling van de nota’s die de gemeente indiende bij het ANBO zou volgen zodra ‘de bate het toelaat’, vermeldt de opsteller van

52

NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85769, Hamburger, Nijkerk, J. Florijn, Vermogenstoestand fam. Hamburger in 1947, 28 februari 1947.

53

NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 123531, Liever, J.M. de, Nijkerk, Bruins Slot aan NBI, Arnhem, 23 juni 1949. Bewindvoerder van de erfenis van

Joseph de Liever was vanaf 12 februari 1947 zijn zwager Isedore Serphos uit Heemstede, die al voor zijn deportatie door De Liever als gevolmachtigde was aangewezen, zie: NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 123531, Liever, J.M. de, Nijkerk, NBI, 12 februari 1947; https://www.Joodsmonument.nl/nl/page/129967/rika-sophia-de-liever-serphos. Op 31 oktober 1950 werd dat zijn broer Gerzon Serphos uit Haarlem, zie: NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 5008, Liever, J., Nijkerk, NBI, Bureau Amsterdam, Vermogensopstelling 1945 t/m 1949, 31 januari 1951. 54

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Apeldoorn aan Das Katasteramt p/A.

Secretariat der Gemeente Nijkerk, 31 maart 1944; GAN, 191, Bevolkingsregister 1936-1948, Woningregister Sparrenlaan – De Veenhuis; GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentesecretaris Nijkerk aan Wedekind, sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. Mb.H., Waltersingel 85, Apeldoorn, 18 april 1944. 55

Archief Y. de Liver, S. de Liver-De Liver aan Beheerder A.N.B.O., 22 juli 1946. In het schrijven wordt per abuis Stationsstraat 16 genoemd. Dat

geldt ook voor het schrijven van de A.N.B.O. aan S. de Liver-De Liver, 4 februari 1946. 56 Holkerstraat 13: GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Ortskommandantur Apeldoorn aan Bruins Slot, 27 oktober 1943; Bron eigenaar:

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema, technisch ambtenaar, Gegevens betreffende onkosten van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943; Hoogstraat 9: GAN, Kadastrale leggers, legger 9, artikel 5661 en Kadastrale leggers, legger 12, artikel 6466; Singel 28: GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, W.A. Aalbers aan gemeentesecretaris Nijkerk, 16 juni 1943; idem, Secretaris Nijkerk aan ANBO, 10 december 1943.

20

de nota bij de panden Holkerstraat 13 en Nieuwstraat 12. Daarbij verwijst hij naar correspondentie met het ANBO dat jaar.57 Zoals gezegd, was Holkerstraat 13 eigendom van de familie De Liever-Serphos.58 Ook andere panden, onder meer die van Salomon Nihom aan de Langestraat, werden niet in beslag genomen en, voor zover bekend, ook niet verkocht, maar wel verhuurd. Omdat ze niet werden verkocht, staat ze ook niet in de Verkaufsbücher. De centrale rol die het ANBO vervulde, blijkt ook uit het gegeven dat tijdens en kort na de oorlog nieuwe huurders van Joodse woningen hun huurpenningen vaak aan het ANBO overmaakten. Dat betrof de Nijkerkse woningen die door de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) waren ontrecht. Die werden grotendeels verkocht, waarna die huizen weer werden verhuurd door de nieuwe eigenaren, zoals blijkt uit de koopakte van de huizen Spoorstraat 30 en 32 aan Hendrik van Sweden. Hij kocht beide panden via het ANBO van de NVG en werd daarna gerechtigd de huren te innen.

59 Van januari 1943 tot januari 1944 had het ANBO de huur van beide woningen geïncasseerd.60 Van Sweden werd gerechtigd om de huren te innen, maar moest als nieuwe eigenaar ook de gemeentelijke riool- en wegenbelasting betalen, blijkt uit de koopakte.61 Opmerkelijk is wel dat na de bevrijding de huur van enkele huizen in Nijkerk weer aan het ANBO werd overgemaakt, die tegen die tijd onder beheer stond van de Nederlandse overheid. Dat gold bijvoorbeeld voor de huur van de panden Singel 16 en Singel 18, eigendom van de inmiddels vermoorde weduwe Johanna Van der Hoeden-Turksma. In 1943 waren beide huizen en ook een derde pand van weduwe Van der Hoeden, Bagijnenstraat 10, gekocht door Arend Wassink, een Nijkerkse NSB’er. Wassink was een ijzerhandelaar die zich had aangemeld bij de SS. Hij kon drie woonhuizen en een pakhuis kopen dankzij een lening van 11.000 gulden, die hij in september 1943 aanging bij zijn welgestelde Nijkerkse partijgenoot Pieter van Leeuwen Boomkamp. 62 Waarschijnlijk is dat hij vanaf de koop de huurinkomsten ook zelf inde. Toch werd de huur na de oorlog tot en met mei 1946 ontvangen door het ANBO.63 Onduidelijk is vanaf welk moment dat is geweest.

Onroerendgoedtransacties in het Gelders Archief Uit de Verkaufsbücher en het gemeentearchief kwamen geen gegevens naar voren waaruit bleek dat de gemeente Nijkerk tijdens de oorlog zelf Joods vastgoed kocht. Wanneer daar toch sprake van is geweest, dan zouden die transacties terug te vinden moeten zijn in archieven van de provincie Gelderland. Bij onderzoek in het Gelders Archief in Arnhem zijn dergelijke transacties niet gevonden. Wel wordt melding gemaakt van enkele andere transacties, bijvoorbeeld de verkoop door notaris A. Colenbrander van Huize De Brink aan de gemeente in 1941 en vervolgens de verhuur van datzelfde huis aan notaris Colenbrander door de gemeente voor een periode van drie jaar. 64

57 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema, technisch ambtenaar, Gegevens betreffende onkosten

van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943. 58 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Ortskommandantur Apeldoorn an den Bürgemeister der Gemeinde Nijkerk, 27 oktober 1943. 59 Archief Y. de Liver, Koopakte Spoorstraat 30 en 32, 14 december 1943; NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk; NBI, Archief

2.09.16, Verkaufsbücher, inv.nr. 536.7 Algemeen laufnr. 7003; GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 60 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk, Notaris E.P. Reijers, Nijkerk, Beginverslag en rekening en verantwoording, 30

september 1948. 61

Archief Y. de Liver, Koopakte Spoorstraat 30 en 32, 14 december 1943.

62 NA, NBI, 2.09.16, Verkaufsbücher, inv.nr. 536.3, Algemeen laufnr. 4232; NA, NBI 2.09.16.16, inv.nr. 193809, Wassink, A., Nijkerk, Joh. Van

Elfrinkhof aan Secretaris van den Vertegenwoordiging Apeldoorn van het NBI, 6 september 1947 63 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 91034, Hoeden-Turksma, S. van der, Nijkerk, J. Florijn, Nijkerk aan NBI, Apeldoorn, 10 oktober 1947. 64 Gelders Archief (GA), Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Huur en pacht van gemeentelijke eigendommen, 1816-1949, inv.nr. 6476 Nijkerk,

1867-1949, Besluit Burgemeester van Nijkerk, 29 augustus 1941 en 2 maart 1942.

21

De conclusie mag daarom zijn dat de gemeente Nijkerk geen onroerende goederen van Joodse Nederlanders heeft gekocht tijdens de oorlog.

Leegstaande woningen en ontruimingen In het voorjaar van 1943 moesten alle Joodse Nijkerkers zich melden in Vught. Wie niet al was ondergedoken, vertrok. Hun woningen kwamen daarmee leeg te staan. De woningen werden vervolgens ontruimd. Een belangrijke rol bij het ontruimen hiervan speelde de marechaussee, oftewel de gemeentepolitie van Nijkerk die, zoals beschreven, formeel niet langer onder het gezag stond van burgemeester Bruins Slot. Tegelijk was de burgemeester wel verantwoordelijk voor de gang van zaken. Een van de taken van de burgemeester en de marechaussee was het toezien op de leegstaande huizen van Joodse Nijkerkers. Daarvoor moest de burgemeester verantwoording afleggen aan Duitse instanties. De burgemeester werd aangesproken op zijn plichten. Zelf werkte hij samen met de gemeenteveldwachters bij het invullen van de nieuwe taken. Zo kreeg gemeenteveldwachter J.A. Peterkamp op 29 oktober 1942 de opdracht een woon-winkelhuis van weduwe Van der Hoeden te verzegelen. In zijn rapport schreef hij: ‘Na bekomen opdracht, de toegangsdeuren der woning en winkel van de Wed. S. v.d. Hoeden Singel 16 te Nijkerk, gesloten en verzegeld, nadat de in die woning aanwezige inboedel enz.: was geinfentariseerd. Naar ik vernam is genoemde Wed. S. v.d. Hoeden sedert eenige dagen als patiënte opgenomen in het Ned. Israël.

Ziekenhuis te Amsterdam, waarvoor via de Joodsche Raad te Arnhem reisvergunning is verleend.’65 Vijf dagen eerder, op 24 oktober, was door ‘J. Dekker, gemeente- en onbezoldigd rijksveldwachter van en te Nijkerk, in opdracht van den Heer Inspecteur van Politie te Nijkerk, in verband met de arrestatie van niet-arische personen, t.w. de familie Fontein, wonende in de Nieuwstraat No 12, dit pand, door hem verzegeld geworden, o.a. achter het huis de schuur 3 deuren, boven de ramen, beneden de ramen en alle deuren. Dit verzegelen is geschied door middel van lak en gemeentestempel en papier of touw.’66

Rol van gemeentewerken bij ontruimingen Onder leiding van gemeenteopzichter Evert van Rootselaar speelde de dienst Gemeentewerken een actieve rol bij het leeghalen van de Joodse woningen. Dat blijkt onder meer uit de hierboven al genoemde nota van 6 november 1943. Die laat zien dat de gemeente voor 414,70 gulden aan werkzaamheden uitvoerde voor het ‘op transport stellen van Joden’. Zoals gezegd betrof dat niet de daadwerkelijke reiskosten die door de gemeente zouden zijn betaald, maar kosten die gemoeid waren met het ontruimen en verzegelen van Joodse woningen in opdracht van de Duitse autoriteiten. De werkzaamheden betroffen het transporteren van de inventaris van het woonhuis Singel 28 van Louis de Liever en het ontruimen van dertien leegstaande woningen en bewoonbaar maken daarvan voor de nieuwe bewoners. De rekeningen werden ingediend bij de beheerders van de woningen zoals het ANBO en de Omnia-Treuhandgesellschaft, waar de betreffende medewerker G. Wedekind werkzaam was als Sachbearbeiter en aan wie de nota werd geadresseerd. Andere rekeningen kwamen ten laste van de eigenaars van panden of van de nieuwe bewoners.67 Hieruit blijkt dat het ANBO en de OmniaTreuhandgesellschaft roerende goederen uit ontrechte Joodse woningen hebben geroofd.

65 GAN, 2.1.31, Kabinet, inv.nr. 566b Administratie Joden 1940-1943, rapport door Peterkamp aan burgemeester van Nijkerk, 29 oktober 1942.

De verkeerde spelling van de naam 'Fontein' in plaats van 'Fortuijn' staat zo in de originele notitie van J. Dekker. 66 GAN, 2.1.31, Kabinet, inv.nr. 566b Administratie Joden 1940-1943, J. Dekker, gemeente-politie Nijkerk, 24 oktober 1942, rapport. 67 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema, technisch ambtenaar, Gegevens betreffende onkosten

van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943.

22

De helft van de kosten die in deze notitie worden genoemd, was op 6 november 1943, de datum van de notitie, ook daadwerkelijk betaald door de gefactureerde personen of instanties. Van de rest zou uiteindelijk niet alles worden betaald, blijkt uit de notulen van de gemeenteraad uit 1947. De rekening die aan NSDAP’er Pellmann uit Terschuur was gestuurd voor het transport van de inboedel van de familie De Liever, werd dat jaar als oninbaar afgeboekt omdat Pellmann was overleden.68 Evenals het ANBO en de Omnia-Treuhandgesellschaft lijkt Pellmann roerende goederen uit ontrechte Joodse huizen te hebben geroofd. Op diezelfde 6 november dat de nota werd opgesteld, schreef Bruins Slot een briefje aan ‘het departement van Binnenlandsche Zaken’, waarin hij opgave deed van de ‘onkosten van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden.’ De kosten betroffen volgens Bruins Slot onder meer de kosten voor transport van ‘afgevoerde Joden’ en dan met name die van een zieke vrouw per ziekenauto naar Westerbork. Dat had 109,20 gulden gekost. Verder benoemde hij de kosten ‘van bewaring, opslag en bewaking van door Joden achtergelaten inventarissen: nihil’ en de ‘kosten voor ontruiming van door Joden bij hun afvoering achtergelaten woningen’. Die laatste post bedroeg 291,95 gulden.69 In het totaal was dat 401,15 gulden.

Ondertussen stelde gemeenteopzichter Evert van Rootselaar, sinds 1919 in dienst bij de gemeente, ook nog een andere rol. Hij bracht de inboedel van Samuël de Liver in veiligheid door die op te bergen.70 De Liver was eigenaar en bewoner van Spoorstraat 30. Dat blijkt uit het beginverslag en de rekening en verantwoording die de Nijkerkse notaris Reijers na de oorlog opstelde over de nalatenschap van deze familie. Na een oproep in de Nijkerksche Courant meldde Van Rootselaar dat hij die inventaris had ‘opgeborgen in een Gemeentelijk gebouw (thans de zolder van de Openbare School in de Gasthuisstraat)’.71 We mogen ervan uitgaan dat de goederen zijn teruggegeven door de gemeenteopzichter omdat de melding staat opgetekend in het beheersdossier van familie De Liver.

Toezicht op leegstaande woningen De verantwoordelijkheid voor het toezicht op de leegstaande woningen berustte niet bij de hoofdinspecteur van politie of bij de burgemeester, maar bij de Duitse autoriteiten. De Sicherheitspolizei uit Arnhem schreef op 20 oktober 1942 aan Bruins Slot: ‘Auf das Schreiben vom 17.10.42 teile ich Ihnen mit, da eine Freigabe der Wohnung durch die Deutsche Sicherheitspolizei nicht mehr erfolgen kann. Es wird Ihnen anheim gestellt, sich mit dem Einsatzstab Rosenberg, Amsterdam, Telefon 38520, in Verbinding zu setzen. Diese Stelle ist allein berechtigt, über Wohnungen zu verfügen.’72 De zeggenschap over Joods onroerend goed lag blijkbaar al voor de definitieve reorganisatie van de Nederlandse politie bij de Duitsers. Een belangrijke rol daarbij was weggelegd voor F.H. Pellmann uit Terschuur. Hij werd door de Duitsers verantwoordelijk gesteld voor het afvoeren van meubels van Joodse inwoners, schreef hij in december 1943. Pellmann bemande onder meer het Steunpunt Barneveld van de Duitse Nazipartij, de NSDAP, ‘Arbeitsbereich in den Niederlanden’.73 De Arbeitsbereich betrof de Nederlandse afdeling van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei.

68 GAN, Notulen gemeenteraad, 3 december 1947, Doss.no. 17.0, no. 31, p.2. 69 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan den heer Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken te

Apeldoorn, 6 november 1943. 70

GAN, Personeelsdossier E. van Rootselaar.

71 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk, Notaris Reijers, Nijkerk, Beginverslag en rekening en verantwoording, 1, 30 september

1948; Idem, Notaris Reijers, Nijkerk, Beginverslag en rekening en verantwoording, 30 september 1948. 72 GAN, 2.1.31, Kabinet, inv.nr. 566b Administratie Joden 1940-1943, Krim, Bevelhebber der Sicherheitspolizei en SD, Arnhem aan burgemeester

Nijkerk, 20 oktober 1942. 73 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, F.J. Pellmann aan Gemeinde Nykerk, zd. (ingekomen 3 december 1943 bij Bouw- en

Woningtoezicht Nijkerk).

23

Inmiddels is duidelijk geworden dat de gemeente maatregelen nam nadat de ‘Jodenhuizen’, zoals ze genoemd werden, eenmaal leeg waren komen te staan. Van diverse huizen werd de inboedel verhuisd naar andere panden, zodat de huizen te verhuren waren. Daarmee speelt de gemeente Nijkerk in enkele NBI-dossiers een rol. In februari 1944 meldde de technisch ambtenaar Postema aan burgemeester Bruins Slot: ‘De Jodenmeubelen werden door ons opgeslagen in onderstaande perceelen: Veenestraat 18, Singel 16, Singel 28, Nieuwstraat 17, Kruitstraat 1, Holkerstraat 9, Kloosterstraat 3, v. Deelenstraat 15, Stadswaag, Singel 22’. Daarop volgde de mededeling dat ‘al deze goederen worden beheerd door den Heer F.H. Pellmann te Terschuur’. 74 Pellmann had volgens Postema al diverse meubels weggehaald. Dat kon hij doen omdat hij de sleutels had van de vertrekken waarin de meubels stonden opgeslagen.

Verhuur van ontruimde woningen Al gauw kwamen er verzoeken binnen bij de gemeente Nijkerk om de leegstaande en ontruimde woningen te mogen huren. Dat had te maken met de bestaande woningnood, die niet alleen in Nijkerk bestond. Ook de gemeente zelf regelde een leegstaande ontrechte Joodse woning als huurwoning voor een van haar ambtenaren. Het ging om Spoorstraat 26, het woonhuis van de familie De Liever, maar eigendom van Van Esso junior. De woning werd verhuurd door het ANBO. Het ANBO gaf daar toestemming voor aan burgemeester Bruins Slot op 24 november 1942. De burgemeester had daarvoor telefonisch contact gehad met het bijkantoor van het ANBO in Utrecht. 75 Op 23 februari 1943 antwoordde Bruins Slot aan het ANBO-bijkantoor dat de nieuwe huurder Niek de Boer was, een Nijkerkse kistenfabrikant.76 De nieuwe huurder was dus uiteindelijk geen ambtenaar van de gemeente, maar een ondernemer. De Boer moest een nieuwe woning vinden omdat zijn fabriek met woonhuis in december was gevorderd door de Duitse Kriegsmarine.77 Opmerkelijk is een briefje van de Ortskommandantur in Apeldoorn. Daarin wordt Bruins Slot min of meer bevolen met de nieuwe huurder van Holkerstraat 13 een officieel huurcontract aan te gaan, hoewel het pand dus verhuurd werd door het ANBO.

De huurder woonde er al enkele maanden en had de woning destijds toegewezen gekregen door het ‘Artilleriearsenal Nijkerk’ via de Ortskommandantur Amersfoort.78 De brief lijkt de suggestie te wekken dat de gemeente Nijkerk hier enige zeggenschap over heeft gehad. In de archieven blijkt echter niet te achterhalen of dat daadwerkelijk zo was. De gemeente lijkt een enkele keer te hebben bemiddeld tussen nieuwe huurders en een nieuwe verhuurder. Die verhuurder was het ANBO, maar ook de OmniaTreuhandgesellschaft, blijkt uit correspondentie van de gemeente Nijkerk met deze organisatie in 1943. 79 De eerdergenoemde notitie van 6 november 1943 is ook in dit opzicht opvallend, omdat daaruit mogelijke betrokkenheid van de gemeente Nijkerk blijkt. In de kolom ‘Nota ingediend bij:’ staat namelijk genoteerd: ‘Aug. 4, Ontruimen en verzegelen der

74 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Technische ambtenaar aan den Heer Burgemeester der gemeente Nijkerk, 14 februari 1944. Duitse

vertaling van deze brief namens Bruins Slot: GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot an den Herrn Beauftragten des Reichkommissars für die Provinz Gelderland’, 1 maart 1944. 75

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E566b, ANBO aan de burgemeester van de gemeente Nijkerk, 24 november 1942.

76 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E566b, Bruins Slot aan ANBO, 23 februari 1943. 77 ‘Kistenfabriek N. de Boer’, in: R. Beekman en M. Pater, ‘Verdwenen bedrijven in Nijkerk en Nijkerkerveen’,

(Nijkerk, 2015) 46.

78 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Ortskommandantur Apeldoorn an den Bürgemeister der Gemeinde Nijkerk, 27 oktober 1943. 79 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentesecretaris Nijkerk aan W.A. Aalbers, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandgesellschaft

m.b.H., 7 juli 1943.

24

Joodsche goederen en het voor W. Versteeg bewoonbaar maken van perc. Brink 12 (Jodenbadhuis); Nota ingediend bij: Huuropbr. Gem.Werken, Betkamp 10. Betaald: ja. Bedrag: 3.15’.80 ‘Betkamp’ zal Vetkamp moeten zijn, het adres van Gemeentewerken. Een zogenaamde ‘mikwe’ is een bad voor rituele reiniging. Een mikwe was Joods eigendom en was geen onderneming. Het bad was gratis of tegen gereduceerd tarief te gebruiken voor leden van de Israëlitische gemeente en lag in principe ondergronds. 81 In eerste instantie lijkt het alsof dit ‘Jodenbadhuis’ door Gemeentewerken werd verhuurd aan de nieuwe bewoner. Bij nader inzien blijkt dat toch niet het geval omdat het bij het genoemde adres ‘Betkamp 10’ dus ging om het adres waar de factuur naartoe moest worden gestuurd. Die rekening betrof de ontruiming en het verzegelen van het pand waar het mikwe was gevestigd en de daar aanwezige goederen, en vervolgens het bewoonbaar maken van het pand voor bewoning. Of gemeentewerken hierin verder nog een rol heeft gespeeld, valt uit de archieven van de gemeente niet op te maken. Ook nader onderzoek in de archieven van notaris Van der Weij, die de archieven van notaris Reijers beheert, levert geen verdere informatie op over een mogelijke verkoop van dit pand. 82 Ook na intensief vervolgonderzoek hebben we de gang van zaken rond de eigendomsverhoudingen van het pand niet precies kunnen reconstrueren.

Het pand was in 1941 eigendom van Hartog de Rooij uit Putten, die we eerder tegenkwamen als eigenaar van Hoogstraat 9. Daarna werd het eigendom van de timmerman Albert Woutersz. van Koot, die het in 1955 verkocht.83 In de kadastrale legger lijkt in 1941 een transactie te hebben plaatsgevonden. Onduidelijk is of het onroerend goed daarbij in andere handen is overgegaan. Hoe de eigendomsverhoudingen in de oorlog precies lagen, blijft daardoor onduidelijk. Een verdere zoektocht in het digitale kadaster om daarover uitsluitsel te krijgen, leverde niets op. Ten overvloede is nog nagegaan of er van Van Koot een dossier aanwezig was in het archief van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, maar dat is niet het geval. Het is zeer onwaarschijnlijk dat de gemeente Nijkerk op enigerlei wijze betrokken is geweest bij de verkoop of verhuur van dit vastgoed. Ook bij een ander pand was de gemeente betrokken, al betrof dat geen Joods eigendom, maar wel een door Joden bewoonde en ontruimde woning. Op een klein blaadje met de adressen van de op 9 april 1943 door Joodse Nijkerkers verlaten woningen, wordt bij het voormalige woonhuis van keurmeester Spanjar gemeld: ‘Die Gemeinde Nijkerk möchte die Wohnung v. Delenstr. 15 zur Verfügung haben für den zu ernemen Buchhalter der Gasanstalt und Gemeinde-wasserleitung.’84 Het document draagt het stempel van de gemeente Nijkerk.

Blijkbaar komt het verzoek van de gemeente zelf. De eigenaar van Van Delenstraat 15 was Gerrit Jan Wassink uit Oegstgeest.85 Uit de kadastrale leggers van de gemeente blijkt dat deze Wassink het huis in 1941 had geërfd van Albert Jan van Sweeden en dus niet had gekocht via de NGV of het ANBO.86

80

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, 6 november 1943, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema, technisch ambtenaar, Gegevens

betreffende onkosten van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943. 81 Mededeling van prof. dr. Sonja de Leeuw, tijdens bespreking te Nijkerk, 6 oktober 2022. 82 Raadpleging van de kladrepertoria van notaris Reijers door oud-notaris Dieter van de Castel, e-mail aan de auteur, 29 december 2022. 83

GAN, Kadastrale leggers, legger 6, artikel 5488, volgnummer 6.

84

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeinde Nykerk, Judenhäuser von den Einwohnern am 9. April 1943 verlassen, zd.

85 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, G.J. Wassink, Oegstgeest, aan Edelachtbare heer [Bruins Slot], 10 mei 1943. In het NBI-archief zijn

twee dossiers ten name van G.J. Wassink geraadpleegd, maar daarin bevond zich geen relevante informatie. Het betrof personen met dezelfde initialen, woonachtig in Apeldoorn, waarvan de NBI-dossiers zijn: NA, NBI, 2.09.16.16, inv.nr. 193827 en inv.nr. 193828. 86 GAN, Kadastrale leggers, legger 4, artikel 4113, zie ook idem, volg.nr. 68 (vervolgblad 3); GAN, Kadastrale leggers, legger 11, artikel 6335,

volg.nr. 3.

25

Nadat de Joodse familie Spanjar was weggevoerd, deed de gemeente het verzoek om het pand Van Delenstraat 15 weer te mogen huren voor een nieuw aan te stellen ambtenaar. Dat betrof de boekhouder van de gasfabriek. Dit verzoek werd gedaan binnen een maand na 9 april 1943. De precieze datum is niet bekend omdat de notitie ongedateerd is, maar 9 april 1943 was de dag dat de Joodse Nijkerkers de sleutels van hun woonhuizen inleverden en op bevel van de Duitsers de trein namen richting Kamp Vught, om vandaaruit gedeporteerd te worden naar vernietigingskampen. Na overleg met burgemeester Bruins Slot had Philip de Liver, mede-eigenaar van een slachthuis en slagerij, de sleutels van de woonhuizen van de Joodse Nijkerkers verzameld. De Liver vervulde samen met Salomon Nihom, eigenaar van een kledingwinkel, een vooraanstaande rol binnen de Joodse gemeenschap in Nijkerk. Om ongeveer half tien die ochtend, vlak voor vertrek van station Nijkerk, had hij de sleutels overgedragen aan de ‘gemeente en onbezoldigd rijksveldwachter’ Hendrik de Graaf. Die nam ze in ontvangst ‘na daartoe bekomen opdracht van den Heer Groepscommandant der Marechaussee te Nijkerk’.87 Woningen van Joodse Nijkerkers werden, nadat ze leeg kwamen te staan, op last van de Duitse autoriteiten verzegeld. Alleen na verkregen toestemming mochten de huizen opnieuw bewoond worden.

Een dergelijk verzoek deed dus de gemeente Nijkerk nadat de familie Spanjar was vertrokken. Zoals gezegd, is een mogelijke verklaring voor deze actie dat er in Nederland op dat moment grote woningnood bestond. Dat gold ook voor Nijkerk. Burgemeester Bruins Slot was er weliswaar in geslaagd om de oorlogsschade met een alom bewonderde snelheid te herstellen en zelfs met financiering van de rijksoverheid in de Tuinstraat extra huizen te laten bouwen, maar in grote delen van Nederland was dat niet gelukt. In augustus 1941 waren de herstelwerkzaamheden namelijk gecentraliseerd en daarna gestaakt vanwege de grote schaarste aan bouwmaterialen.88 Rotterdam bijvoorbeeld bleef tot na de oorlog in puin liggen. Vanaf oktober 1942 kwamen er honderdduizenden evacués vanuit de kuststrook naar het oosten, omdat daar de Atlantikwal werd gebouwd. Met het oog daarop werden langs de kuststrook huizen geruimd.89 Ook Nijkerk moest mensen uit deze gebieden opnemen. Daar kwamen de reguliere verhuizingen nog bij, zoals die van de nieuwe gemeenteambtenaar. De Duitse autoriteiten lijken overigens niet akkoord te zijn gegaan met het verzoek van de gemeente Nijkerk om de woning snel beschikbaar te stellen voor verhuur aan een nieuwe ambtenaar. Dat blijkt uit een brief van 10 mei 1943. Daarin vraagt woningeigenaar Wassink aan de gemeente namelijk of het nog steeds verzegelde huis vrijgegeven mag worden.

Voor een deel van het huis had hij zelf een nieuwe huurder gevonden en een ander deel van het huis wilde hij zelf in gebruik nemen.90 De gemeente Nijkerk komt verder op geen enkele wijze naar voren als belanghebbende bij het beheer van Joodse woningen of inventarissen. Ook blijkt uit het gemeentearchief dat de gemeente Nijkerk weliswaar verantwoordelijk was voor opslag van inventaris van weggevoerde Joden, maar dat dat vaak in opdracht gebeurde van de Duitse bezetter. Behalve…

87

Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, H. de Graaf, Marechaussee gewest Arnhem, Groep Nijkerk no. 291, Proces-verbaal van het in ontvangst

nemen van de sleutels der Jodenwoningen te Nijkerk op 9 april 1943, 15 april 1943; GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Ingenomen sleutels van Jodenwoningen in deze gemeente op 9 april 1943, zd. 88 Van Renssen, 49-66; L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog 1939-1945, deel 6, juli ’42 – mei ‘43, tweede

helft (’s-Gravenhage, 1975) 768. 89 Idem, 765; https://geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/de-grote-volksverhuizing. 90 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, G.J. Wassink, Oegstgeest, aan Edelachtbare heer [Bruins Slot], 10 mei 1943.

26

Betaalde belastingen …behalve bij het innen van de gemeentelijke belastingen. Een aantal NBI-dossiers maakt melding van heffingen voor waterleiding, grond-, riool- en wegenbelasting.91 In nagenoeg alle gevallen betreft dat aanslagen vanaf het jaar 1945. De betalingen kwamen allemaal ten laste van de tegoeden van de als ‘afwezig’ geregistreerden waarover het NBI een beheerder had aangesteld. Opmerkelijk is alleen de aanslag voor grondbelasting over 1944, opgelegd aan Emanuel Cohen die aan Singel 22 woonde. Alleen: dat betrof geen gemeentelijke, maar een rijksbelasting en is daarmee niet relevant voor dit onderzoek.92 Uit het kasoverzicht over 1946 blijkt dat de aanslag in 1946 daadwerkelijk is betaald, al is onbekend door wie.93 Dat is vooralsnog de enige betaling van een belastingaanslag die betaald is over een periode waarin de betreffende eigenaar van het vastgoed niet meer in leven was. De weduwnaar Emanuel Cohen werd op 21 mei 1943 vermoord in Sobibor. Andere betalingen uit de oorlogsjaren die geregistreerd staan, zijn vier kwartaalaanslagen voor de waterleiding over 1944 voor Izaak Hammelburg, eigenaar van Venestraat 18 en 20.

Die uitgave ging ook tijdens de oorlog gelijk op met het innen van de huurinkomsten over die periode.94 We moeten hierbij wel aantekenen dat degene die de kasboeken bijhield, de heer Visscher, degene was die de huizen van Hammelburg op diens verzoek had gekocht. Dat bleek na de oorlog.95 Visscher inde als eigenaar de huren en voldeed ook de gemeentelijke belastingen. Uit het gemeentearchief blijkt dat van sommige huizen de huur door het ANBO werd geïnd. Ook van die inkomsten werden gemeentelijke belastingen betaald. Dat laten bijvoorbeeld de financiële overzichten zien die mr. J.W. van der Krol, zoon van voormalig commandant van de marechaussee, opstelde als bewindvoerder over de nalatenschap van Emanuel Cohen. Op een financieel overzicht van die nalatenschap staan zowel betaalde belastingen over de eerste helft van 1945 vermeld, als een exploitatie-overschot van het ANBO. Overigens achtte Van der Krol het ‘batig saldo’ dat van het ANBO nog te vorderen zou zijn, verwaarloosbaar.96 Ook uit een schrijven van het ANBO aan de gemeente Nijkerk van 3 april 1944, blijkt dat deze organisatie gemaakte onkosten voor de ontruiming van Joodse woningen aan de gemeente vergoedde. Ook blijkt uit dat schrijven dat het ANBO weg- en rioolbelasting over 1942 aan de gemeente Nijkerk betaalde.97 Deze gang van zaken wordt nog eens bevestigd in de notulen van de gemeenteraad van 25 juni 1947.

Daarin staat dat een deel van de niet-betaalde belastingen van Joodse eigenaren over 1946 niet langer kunnen worden geïnd omdat het ANBO was geliquideerd.98

Landbouwgronden De enige transactie van een grondperceel die wordt genoemd in de database Joodse landbouwgronden, betreft een perceel dat eigendom was van mevrouw Mietje Hartog Hyman Spinosa Cattela-Vorst uit Arnhem. Dit perceel met schuur, loods, erf en

91

Zie bijvoorbeeld de dossiers van de familie Hamburger, Holkerstraat 9: NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85818, H. Hamburger, Nijkerk, Overzicht

Nijkerksche Bank 1947 en de families A. Fortuyn en I. Fortuyn, NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, zd., beginverslag per 194610-01. 92 S.M.H. Dusarduij, ‘De fiscale geschiedenis van Nederland in vogelvlucht’, in: A. C. Rijkers (ed.), Inleiding belastingheffing ondernemingen en

particulieren (Tilburg, 2012) 0.5.2. (13) 7-19. 93

NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Overzicht beginvermogen 20 juni 1945 en Kasoverzicht 1-1 t/m 31-12 1946.

94

NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr: 85989, Hammelburg, I., Nijkerk, Bankoverzicht nalatenschap Hammelburg 1944-1949 door K. Visscher, Januari

1950. 95 Digitaal Kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2612 nr 105 reeks ARNHEM. 96 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Beginvermogen E. Cohen, 20 juni 1944; J.W. van der Krol, toelichting (zd.). 97 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, ANBO aan gemeentebestuur Nijkerk, 3 april 1944. 98 GAN, Notulen Gemeenteraad, 25 juni 1947, doss. 16.5, no. 21.

27

bouwland lag aan de Brink. Het werd tijdens de oorlog tegen de wil van mevrouw Hartog Hyman Spinosa Cattela-Vorst gekocht door haar pachter, J. van den Akker uit Nijkerk.99 Van den Akker bleek na de oorlog niet genegen het perceel terug te geven. Uit de verantwoording die notaris Beekman in 1953 gaf, blijkt dat dat uiteindelijk toch is gebeurd. Een vergelijkbare kwestie speelde met een pand (Brink 21) en een perceel land dat mevrouw Cattela-Vorst noodgedwongen had verkocht aan Arend Wassink.100 Beide eigendommen kwamen terug in haar eigendom. In beide gevallen lijkt de gemeente Nijkerk geen rol te hebben gespeeld.

Liquidatie van Joodse ondernemingen en onroerend goed Een laatste onderdeel dat viel te onderzoeken, betreft de liquidatie van Joodse ondernemingen en de vraag of op dit vlak de gemeente Nijkerk wellicht onroerend goed heeft gekocht. In navolging van de maatregelen die de nazi’s in Duitsland hadden genomen, werden Joodse bedrijven geliquideerd. De liquidatie van alle kleinere Joodse bedrijven werd verplicht gesteld op 12 maart 1941.101 In Nijkerk betrof de liquidatie vooral detailhandel, zoals de confectiewinkel van de Joodse Salomon Nihom aan Langestraat 36 met ‘manufacturen, damesconfectie, herenconfectie, kinderkleding en stoffen’.102 Nihom was zowel eigenaar van Langestraat 36 als 38. Als gevolg van de liquidatie van de onderneming en in beslagneming van de beide woningen van Nihom, moest het Joodse echtpaar Van der Hoeden hun woning in het bovenhuis aan Langestraat 38 verlaten. Het bejaarde echtpaar huurde de bovenwoning van Nihom. Het betrof de 64-jarige Samuel en zijn 69-jarige echtgenote Elisabeth Van der HoedenFortuijn. Het bevel daartoe werd gegeven door burgemeester Bruins Slot, die dat gaf op last ‘van den daarvoor door de Duitsche autoriteiten aangestelde Verwalter van de fa. J. Nihom te Nijkerk (A. Melis)’.103 Ook de onderneming van de broers Philip en Samuël de Liver werd geliquideerd.

De uiteindelijke liquidatie van de onderneming vond plaats in april 1944.104 De onderneming bestond uit een slagerij en een kalverslachterij. De kalverslachterij was gevestigd aan Stationsweg 18. Dat was een woonhuis vanwaaruit, volgens burgemeester Bruins Slot, de kalverslachterij werd gedreven.105 Een ‘Metzgereigeschäft’, volgens Bruins Slot, dus een slagerij, stond daarnaast, op Stationsweg 20. Vroeger was die gevestigd geweest aan de Nieuwstraat.106 Volgens een advertentie in het Advertentieblad voor Limburg uit 1932 betrof het een exportslagerij. Via deze exportslagerij transporteerden en verkochten de gebroeders De Liver tot in Limburg hun ‘versch geslachte nuchtere en vette kalveren’.107 In de slagerij beschikte Philip de Liver over een telefoonaansluiting, meldde G. Wedekind, Sachbearbeiter van de Omnia-Treuhandgesellschaft begin 1944.108

99

Ter Braake, Database Joodse Landbouwgronden (2011), inv.nr. M29. Zie: https://data.jck.nl/page/aggregation/jhm-literatuur/20110474; GAN

0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 100 NA, NBI, 2.09.16.13, Inv.nr. 168595, Spinosa Cattela-Vorst, M.H.H., Arnhem, E.M. Reijers aan NBI, Harderwijk, 11 september 1946; GAN, GA

0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 101 http://www.oorlogsgetroffenen.nl/thema/rechtsherstel/03_01_Bedrijven - geraadpleegd op 8 augustus 2022. 102

Van Straalen, 19.

103

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, A. Melis aan zn., 23 maart 1943; De Burgemeester van Nijkerk aan zn., 24 maart 1943.

104 NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H., inv.nr. 4116, S. de Liver,

Spoorstraat 30, Nijkerk, G. Weedekind an die Wirtschaftsprüfstelle, Arnheim, 21 april 1944. 105 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan W. Weidenbörner, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Arnhem, 8 mei

1944. 106

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Apeldoorn, 26 januari

1944. Overigens staat op een adressenkaart dat juist op Stationsweg 18 een slagerij was gevestigd, zie: GAN, 190, Bevolkingsregister 19361948, Woningregister – De Veenhuis, Stationsweg 18. 107 Advertentie in het Advertentieblad voor Limburg, 4 juni 1932, Delpher.nl – geraadpleegd op 3 februari 2023. 108 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, G. Wedekind aan ‘Herrn Bürgemeister der Gemeinde Nijkerk’, 22 januari 1944, in handgeschreven

notitie in de kantlijn van dit briefje.

28

De liquidatie van de firma De Liver en ook de bijbehorende eigendomsverhoudingen was voor de Omnia-Treuhandgesellschaft een behoorlijke puzzel. Aanvankelijk waren de Duitsers uitgegaan van twee afzonderlijke ondernemingen. De ene zou op naam staan van Philip de Liver en de tweede op die van zijn broer Samuël. Begin 1944 bleek echter dat beide firma’s op 8 november 1941 waren opgeheven en dat in plaats daarvan de gezamenlijke vennootschap gekomen was. Uiteindelijk werd die vennootschap dus in april 1944 geliquideerd.109 Ook de vraag van wie beide bedrijfspanden nu eigenlijk eigendom waren, bleek voor de Duitsers lastig te beantwoorden. Op 8 mei 1944 stelde de gemeente Nijkerk dat Stationsweg 18, het pand van de kalverslachterij, door de firma De Liver werd gehuurd.110 Dat past bij wat de gemeente een maand eerder, op 18 april, had doorgegeven. Dat was de mededeling dat Stationsweg 18, kadastraal nummer B 3413, eigendom was van Levi de Liver Mozeszoon uit Amsterdam en dat het werd beheerd door het ANBO.111 Het pand van de kalverslachterij stond dus wél officieel op naam van een De Liver, al was dat dan van hun broer Levi uit Amsterdam en niet een van de twee Nijkerkse broers.112 Het pand van de slagerij aan Stationsweg 20 stond niet op de naam van een De Liver, schreef de gemeente Nijkerk in april 1944 aan G.

Wedekind, de Sachbearbeiter van de Omina Treuhandgesellschaft in Apeldoorn.113 Dat klopt, want zoals hierboven al bleek, was Stationsweg 20 eigendom van de Joodse familie Van Esso. De reden dat Sachbearbeiter Wedekind graag de eigendomsverhoudingen wilde weten, was om de panden vervolgens te kunnen verhuren of te verkopen via het ANBO. Maar dat was in april 1944 al lang gebeurd. De firma Möring & Steenaart Machine- en Apparatenfabriek had de beide panden al meer dan een jaar in gebruik.114 Ruim een jaar voor de liquidatie van de onderneming van de gebroeders De Liver stonden de gebouwen aan de Stationsweg namelijk al leeg. In december 1942 huurde de firma Möring & Steenaart al het pand van de kalverslachterij op nummer 18. 115 Het pand aan Stationsweg 20 werd een maand later, per 1 januari 1943, door dezelfde firma gehuurd. Zoals hierboven vermeld is, werd het laatste pand nog in de oorlog verwoest. Möring & Steenaart huurde de panden van het ANBO.116 Een andere firma die werd geliquideerd, was de kledingwinkel van Louis de Liever en zijn broer Joop, gevestigd aan Singel 28. In de digitale leggers staat het huis, pakhuis en erf op naam van de firma, met kadastraal nummer B 3420.117 Uit een notariële akte

109 NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H., inv.nr. 4116, S. de Liver,

Spoorstraat 30, Nijkerk, G. Weedekind an die Wirtschaftsprüfstelle, Arnheim, 21 april 1944; GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentesecretaris Nijkerk aan Wedekind, sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. Mb.H., Waltersingel 85, Apeldoorn, 18 april 1944; Idem, Z. Bruins Slot aan W. Weidenbörner, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandgesellschaft M.B.H., Arnhem, 8 mei 1944. 110

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan W. Weidenbörner, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Arnhem, 8 mei

1944. 111

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Secretaris gemeente Nijkerk Vroegop aan Wedekind, sachbearbeiter der Omnia Treuhandges.

Mb.H., Waltersingel 85, Apeldoorn, 18 april 1944. 112 https://www.maxvandam.info/humo-gen/family/1/F1420?main_person=I3883 – geraadpleegd in voorjaar 2023 en op 31 mei 2023. 113 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, P. Vroegop aan G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.G.H, Apeldoorn, 18 april

1944. 114

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Apeldoorn aan Das Katasteramt p/A.

Secretarie der Gemeente Nijkerk, 31 maart 1944. 115 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, J.B. Möring aan G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Apeldoorn, 20 april

1944. 116 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan G. Wedekind, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandges. M.B.H, Apeldoorn, 26 januari

1944. 117 GAN, Kadastrale legger, legger 10, artikel 5962.

29

uit 1986 blijkt dat inderdaad Singel 28 te zijn.118 In dat huis woonden Louis en Bela de Liever. Nadat dit echtpaar was ondergedoken in 1943, werd Singel 28 beheerd door het ANBO en verhuurd aan een ‘ariër’. Deze huurder moest de huur overmaken aan de NVG.119 Ook de Joodse confectiefirma van Emanuel Cohen Jzn. en Kinderen aan Singel 22 werd geliquideerd. 120 Een andere Joodse onderneming die dat lot trof, was die van de bakker Abraham (Bram) Fortuijn en zijn zus Kaatje. Hun woonhuis Nieuwstraat 17 kwam onder beheer van het ANBO te staan en vervolgens werd ook dat door die organisatie verhuurd.121 De geliquideerde Joodse bedrijven in Nijkerk betroffen kleine ondernemingen. Zij werden dan ook niet onder beheer gesteld, maar de activiteiten werden volledig beëindigd. Vaak ging het om bedrijven van Joodse eigenaren die hun zaak aan of vlak bij hun huis hadden. De gemeente was hier niet bij betrokken. Wel verstrekte de gemeente informatie over adressen van eigenaren van bedrijfspanden wanneer Duitse instanties daarnaar vroegen.

118

Digitaal Kadastraal register, Eigendomsinformatie Nijkerk_Gelderland_B_3420; Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 8363 nr 25 reeks

ARNHEM. 119 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, W.A. Aalbers, Sachbearbeiter der Omnia Treuhandgesellschaft m.b.H. aan gemeentesecretaris

Nijkerk, 16 juni 1943. 120 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Militair Gezag, 20 juni 1945. 121 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Bruins Slot aan ANBO, 18 februari 1944. Elders wordt de firma M. Fortuijn genoemd: GAN,

Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Ingenomen sleutels van Jodenwoningen in deze gemeente op 9 april 1943.

30

HOOFDSTUK 5

Rechtsherstel Na de oorlog werd het wetsbesluit Rechtsherstel E100 van kracht. Daarin stond dat de verordeningen die de Duitse bezetter had ingevoerd rond de verkoop van landbouwgronden en onroerend goed, met terugwerkende kracht nietig werden verklaard. Ze werden als nooit bestaand beschouwd. Een uitzondering gold voor die transacties waarbij de koper van landbouwgrond of vastgoed te goeder trouw had gehandeld en niet had geweten dat het om Joods eigendom ging.122 In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de vraag welke Joodse families terugkeerden. Daarna beschrijven we de omgang van de gemeente Nijkerk met de erven van de gemeentelijke ambtenaar Spanjar, die was weggevoerd en vermoord. Daarna beschrijven we hoe de gemeente omging met gemeentelijke belastingheffing na de oorlog. Ook beschrijven we enkele zaken waarin de gemeente na de oorlog landbouwgronden kocht van Joodse eigenaren. Vervolgens gaan we in op verschillende gevallen van rechtsherstel van particulieren en daarna van Joodse ondernemingen. Het rechtsherstel lag in handen van de Raad voor het Rechtsherstel. Daar maakte de afdeling Onroerende Goederen deel van uit. Het streven was om transacties via minnelijke schikkingen terug te draaien. Dat wil zeggen dat de betrokken partijen tot een overeenkomst probeerden te komen buiten de rechter om.

Met dat doel waren gedelegeerden van de Raad van het Rechtsherstel actief in het hele land. Lukte een minnelijke schikking niet, dan restte een rechtsgang. Het betrof dan een verzoek tot rechtsherstel dat voor juni 1951 of, in bijzondere gevallen, voor juni 1955 bij de Raad van het Rechtsherstel ingediend moest zijn.123 De vroegere eigenaars of hun erfgenamen moesten dan uiteraard wel op de hoogte zijn van het bestaan van het vroegere bezit van vastgoed. Het toezicht op de panden die tijdens de oorlog door het ANBO in beheer werden genomen, werd na de bevrijding deels overgenomen door het Militair Gezag. In ‘al deze gevallen’, namelijk die van de familie Fortuijn-Vos, van Samuël de Liver en van de familie Hamburger, was het beheer gevoerd door het ANBO. De Nijkerkse notaris Reijers schreef op 19 september 1945 betreffende de panden van deze families: ‘Blijkbaar is dit beheer na de bevrijding overgenomen door Militair Gezag te Utrecht. Ik zal me dus nu zeker tot het laatste adres moeten wenden, om mij over deze Joodsche vermogens te doen inlichten.’124 De onderlinge verhoudingen tussen de vooroorlogse Joodse eigenaren en de nieuwe eigenaren waren niet altijd gelijkwaardig, blijkt uit onderzoek. Het maakt dat de vraag wordt gesteld of het administratief rechtsherstel, voor zover dat plaatsvond, ook voldaan heeft aan morele standaarden.

En over welke standaarden we het dan hebben: die van direct na de oorlog of die uit de 21ste eeuw.125

Bevrijding en bewindvoerders Op vrijdag 20 april bevrijdden Canadese troepen de stad Nijkerk. Voor en tijdens de bevrijding werden nog enkele panden zwaar beschadigd of zelfs volledig verwoest. Dat laatste gebeurde met Oosterstraat 7, eigendom van de gezusters Betsy en Lina de

122 Vos en Ter Braake, 28. 123 Vos en Ter Braake, 29. 124 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Reijers aan Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer, Harderwijk, 19 september

1945. 125 Vos en Ter Braake, 31.

31

Rooij. Volgens de verklaringen van het Rode Kruis die zich in het NBI-archief bevinden, waren beiden toen al bijna twee jaar eerder vergast in Sobibor. Dat moet op of rond 28 mei 1943 gebeurd zijn.126 Van de gedeporteerde Joodse Nijkerkers keerden er slechts enkelen terug. Omstreeks 72 procent van de Nijkerkse Joodse bevolking werd vermoord tijdens de oorlog. Dat is bijna zo hoog als het landelijke percentage slachtoffers van 73 procent. De goede moed waarmee sommigen op 9 april 1943 vertrokken naar Vught, herinnerde Bruins Slot zich in 1981, een kleine veertig jaar na hun gedwongen vertrek, met pijn in het hart: ‘Wat ik bij het vertrek van de Joden niet heb vermeld, is het afscheid van alle mannen op de Raadzaal. Zij bedankten mij voor alles wat ik gedaan had en trachtte te doen. Van mijn zijde beloofde ik, dat zodra de oorlog over was, ik ze weer zou ophalen waar ze zich in Duitsland of Polen ook mochten bevinden. Ik meende het! En zij wilden het graag geloven. Spanjar, de gemeentelijke keurmeester, zei nog: “Burgemeester, het is goed geweest dat we aan de Laak hebben gewerkt. Wij zijn getrainde mensen die er voorlopig wel tegen kunnen en de oorlog kan nu toch niet zo lang meer duren.” Ik heb geen van allen weer teruggezien.

Die Duitse moordenaars!! Mijn leven is te kort om dat te vergeten!’ De afhandeling van de nalatenschap van de Nijkerkse ‘afwezigen’, zoals in de NBI-archieven de niet-teruggekeerde Joodse inwoners worden genoemd, lag voornamelijk in handen van Nijkerkse notabelen. Het betrof bijvoorbeeld de heren Van Elfrinkhof en Visscher, maar vooral bankdirecteur Jacobus Florijn komt in diverse dossiers voor als bewindvoerder. In sommige gevallen namen na verloop van tijd familieleden de bewindvoering over, zoals Heinz-Leopold Speyer Salomonszoon, die de nalatenschap van zowel zijn schoonouders als van de oom en tante van zijn vrouw Aaltje Speyer-Fortuijn in beheer kreeg. Hetzelfde gebeurde inzake de nalatenschap van Joseph de Liever. Degene die de bewindvoering van de nalatenschap van Florijn overnam, was Isedore Serphos uit Heemstede, die al voor zijn deportatie door De Liever als gevolmachtigde was aangewezen. 127

Teruggekeerden in Nijkerk Hoe de weinige overlevende Joodse Nijkerkers werden ontvangen in hun stad, is vooral bekend uit de herinneringen van overlevenden, niet uit archieven. Op 16 en 18 juli 1945 kwamen twee berichten binnen over drie Joodse vrouwen uit Nijkerk. Ze kwamen vanuit Apeldoorn van het Bureau Opsporing en Informatie vermiste Nederlanders in Duitsland. Het ging om de 19-jarige Mathilde Josephina (Jos) de Liver, de 22-jarige Roza Hamburger en de 28-jarige Betty (Bep) Hammelburg, die in Zweden waren getraceerd.128 Jos de Liver en Roza Hamburger kwamen in 1945 samen aan in Nijkerk. Jos de Liver woonde van 4 augustus tot 6 november 1945 aan Langestraat 36, een van de huizen van haar oom en tante NihomDe Liver. Ze was toen 20 jaar oud en voor de wet nog minderjarig. In november 1945 verhuisde ze naar Utrecht.129 Daar vinden we haar in 1948 terug als verpleegster van het Stads en Academisch Ziekenhuis.130 Haar belangen in Nijkerk werden in die periode behartigd door notaris Reijers.

126 NA, NBI, 2.09.16.12, inv.nr. 145588, Rooy, L., Nijkerk, Rode Kruis, twee verklaringen van 23 augustus 1949. 127 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 123531, Liever, J.M., Nijkerk, NBI, 12 februari 1947. 128

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 356, Repatriëring Nijkerkers uit Duitsland, map diversen, Van Cleef, Bureau Opsporing en Informatie

vermiste Nederlanders in Duitsland aan Gemeente Nijkerk, 12 juli 1945. De berichten kwamen binnen op 16 juli (Mathilda (Jos) de Liver) en 18 juli (Roza Hamburger en Bep Hammelburg). 129 GAN, Persoonskaarten vanaf 1945; Van Straalen, 27, waar Jaap Nihom spreekt over Jos(ephina) de Liver als zijn nicht. 130 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr 123531, Liever, J.M., Nijkerk, Notaris E.P. Reijers, Nijkerk aan Commissariaat Militair Gezag district Harderwijk, 10

september 1945; NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk, Certificaat van Erfrecht, 18 januari 1949; Zn., ‘Persoonlijke overwinning op Hitler’, Amersfoortse Courant, 25 april 1998.

32

Diverse Joodse Nijkerkers, onder wie Jos de Liver, ervoeren hun terugkeer als een ijskoude douche. Vanuit de bewoners of de overheid was er nauwelijks enig blijk van medeleven.131 Vijftig jaar later vertelde Jos daarover: ‘In Nijkerk hadden de orthodoxe christenen respect voor de Joden. Op de sabbat en met Joodse feestdagen maakte niemand een probleem dat we niet naar school gingen. Omgekeerd namen wij de zondagsrust en de christelijke vieringen in acht. Een dominee stuurde een spijbelend Joods kind naar de sjoel (synagoge) en de rabbijn een christelijk kind naar de kerk.’ Maar die vooroorlogse verdraagzaamheid en tolerantie had Jos naderhand als schone schijn ervaren.132 Vooral dat zij en haar vriendin Roza Hamburger nooit een reactie hebben ontvangen op een telegram met de mededeling dat zij beiden nog in leven waren, stak hen beiden. Dat telegram verstuurden zij vanuit het opvangkamp Skatos bij Götenburg in Zweden in de zomer van 1945.133 De teleurstelling na terugkomst was groot. ‘Ik ben de enige van ons gezin die de oorlog heeft overleefd’, vertelde Jos aan de Nijkerker Ab van Straalen. ‘Mijn terugkomst in Nijkerk was een desillusie. We hadden steun verwacht van de plaatselijke autoriteiten maar men was niet in ons geïnteresseerd. Het huis van mijn ouders was inmiddels in andere handen gekomen.

Ik heb moeten strijden om het bezit van mijn ouders op rechtmatige wijze te kunnen verkopen. Daarbij heb ik wel de hulp in moeten roepen van een bevriende advocaat. Het huis werd verkocht maar helaas ver onder de prijs.’134 Eerder, in april 1998, had ze al verteld: ‘Nooit heeft er iemand gereageerd. Dat neem ik de Nijkerkers die daar destijds verantwoordelijk voor waren nog steeds kwalijk.’135 Die verantwoordelijkheid lag bij de gemeente Nijkerk, de geadresseerde van het telegram. Ook Roza Hamburger ervoer het uitblijven van een reactie door de gemeente als pijnlijk: ‘Ik had gehoopt op een woord van welkom.’136 Het betreffende telegram bevindt zich niet in het gemeentearchief. Onbekend is of het telegram wel is gearriveerd. Maar niet alleen de gemeente Nijkerk liet niets van zich horen. Ook de Nijkerkse bevolking keerde zich van de teruggekeerden af, zo hebben zij ervaren. Roza Hamburger – na haar emigratie veranderde ze haar naam in Rachel – in 2002: ‘Bekenden die we tegenkwamen, wendden hun hoofd af. Misschien uit schaamte, ik weet het niet. Mogelijk hadden ze last van het besef niets te hebben gedaan.”137 Roza Hamburger was in Zweden al uitgenodigd door haar oom uit Boskoop, een arts, bij wie ze zich tijdelijk vestigde.138 In Nijkerk vond ze haar ouderlijk huis, Holkerstraat 9, bewoond door en verhuurd aan nieuwe bewoners.

Ze verzocht de Raad van Rechtsherstel in Den Haag om haar het beheer over het huis te geven. Zelf verbleef ze in september 1945 in Enschede.139 Ze trouwde met de heer Wijler en emigreerde in december 1947 naar Palestina.140 De taxatiewaarde van het huis aan Holkerstraat 9 werd door een makelaar in 1950 met 10.800 gulden verhoogd in vergelijking met de waarde zoals die de voorgaande jaren in de

131

Van Straalen, 49.

132

Zn., ‘Persoonlijke overwinning op Hitler’, Amersfoortse Courant, 25 april 1998; Van Straalen, 45.

133 Collectie Van Straalen, Edwin Pol, ‘Jos de Liver over haar thuiskomst in Nijkerk: “Gedesillusioneerd, maar niet verbitterd”’, in: onbekend, zd. 134 Van Straalen, 45. 135 Zn., ‘Persoonlijke overwinning op Hitler’, Amersfoortse Courant, 25 april 1998. 136

Jos Bouten, ’Wat is Nijkerk mooi geworden. Rachel Salomon-Hamburger op zoek naar Joods verleden’ (publicatiemedium onbekend, 2002).

137

Idem.

138 Huib de Vries, ‘Overleven in het beloofde land. Roza Salomon-Hamburger: Ik stond alleen op de wereld, dat maakte me onverschillig voor

gevaar’, in: Reformatorisch Dagblad, 4 oktober 2002; Van Straalen, 44. 139 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85818, Hamburger, Nijkerk, R. Hamburger aan Raad van Rechtsherstel en Beheer, 14 september 1945. 140 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85818, Hamburger, Nijkerk, Bewindvoering Erven H. Hamburger aan NBI, Apeldoorn, 19 november 1947; Idem, J.

Florijn aan NBI, Arnhem, 8 augustus 1949.

33

balansen van de bewindvoerder Florijn waren opgenomen.141 In 1951 werd het pand namens Roza Hamburger verkocht aan de toenmalige huurder, slager T. Knevel.142 In de verklaring van erfrecht, opgesteld in 1949, werd Roza Hamburger als enig erfgenaam aangemerkt. Zij ontving daadwerkelijk de erfenis van haar ouders, onder meer de opbrengsten van de verkoop van Holkerstraat 9. Dat blijkt uit correspondentie van haar bewindvoerder Florijn met het NBI.143 Over de bemoeienis van Florijn was Roza Hamburger uiterst positief, wat later door haar vriendin Jos de Liver eveneens vanuit Israël werd bevestigd.144 Ook Roza Hamburger ervoer weinig interesse vanuit de Nijkerkse gemeenschap na haar terugkomst. De enige die wel in haar ervaringen was geïnteresseerd, was de heer Jurriaanse, onderwijzer aan de openbare lagere school. 145 Ontsteld had ze ondertussen gezien hoe er met de slagerij van haar ouders was omgegaan: ‘De benedenverdieping was ingenomen door lieden, die daar geen vergunning voor hadden. De deuren waren gesloopt en tot stukjes brandhout verwerkt.

Kortom, het zag er vreselijk uit.’146 Tegelijk was ze later blij dat juist het Joodse monument in Nijkerk na de oorlog geplaatst is aan de Bruins Slotlaan, omdat juist deze burgemeester zich tijdens de oorlog had ingezet voor de Joodse Nijkerkers.147 Betty Hammelburg woonde een jaar na haar terugkeer in Nederland in Ter Apel, in de provincie Groningen.148 Onbekend is of en wanneer ze in Nijkerk aankwam en hoe ze in de stad werd ontvangen. Later huwde ze met de heer Stein en leefde in Emmen, waar ze in 1988 overleed.149 De familie Nihom, eigenaar van diverse panden aan de Langestraat, overleefde de oorlog door onderduik. Eén zoon werd vermoord. Het echtpaar Nihom emigreerde met hun andere zoon en hun dochter naar de Verenigde Staten van Amerika. Na de oorlog hadden zij de zeggenschap over hun huizen teruggekregen en werden de panden verkocht. Van het gezin van Emanuel Cohen keerden dochter Johanna en zoon Alex terug. Hun broer Joseph woonde al in Israël.150 Over het rechtsherstel van deze en andere families volgt verderop meer. Een gezin dat terugkeerde in Nijkerk was dat van Philip en Heintje de Liever-van Gelderen. Beiden hadden de oorlog door onderduik overleefd, evenals hun tweede zoon. Hun oudste zoon Louk overleefde twee kampen.151 Zijn ouders trokken weer in hun voormalige huurhuis, Spoorstraat 26, eigendom van de familie Van Esso.

Na de oorlog kocht Philip de Liever dat huis. Enkele jaren later verkocht hij de woning nummer 26 en kocht hij het huis daarnaast, Spoorstraat 24.152 Ook de ouders van Philip

141

NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85818, Hamburger, Nijkerk, J. Florijn aan NBI, Apeldoorn, betreft Bewindvoering afwezigen H. Hamburger, E.

Hamburger-Jacobs, S. Hamburger en A. Hamburger, 24 februari 1950. 142 GAN, Kadastrale leggers, legger 3, artikel 3593, volgnr. 2; Idem, Kadastrale leggers, legger 8, artikel 5211, volg.nr. 2; Kadastrale leggers, legger

15, artikel 7505, volg.nr. 5 en 7. 143 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85818, Hamburger, Nijkerk, J. Florijn aan NBI Arnhem, 24 februari 1950. 144

Van Straalen, 44; Collectie Van Straalen, Jos Kellner – De Liver aan fam. Van Straalen, 19 oktober 2006.

145

Van Straalen, 44.

146 Jos Bouten, ‘Wat is Nijkerk mooi geworden. Rachel Salomon-Hamburger op zoek naar Joods verleden’ (publicatiemedium onbekend, 2002). 147 Mededeling van Ab van Straalen tijdens overleg begeleidingscommissie, 2 februari 2023. 148 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 85989, Hammelburg, I., Nijkerk, B. Hammelburg aan Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer te

Harderwijk, 6 mei 1946. 149

Van Straalen, 51; Joods Monument, zie: https://www.Joodsmonument.nl/nl/page/307588/betje-bep-stein-hammelburg - geraadpleegd op 12

januari 2023. 150 Van Straalen, 51-52; NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, H.A. de Jongh, notaris te Utrecht, Verklaring van Erfrecht, 8 juli

1950. 151 https://www.verhalenoverdeoorlog.nl/nl/interviews/louk-de-liever - geraadpleegd voorjaar 2023. 152 Mededeling van Louk de Liever, gesprek in Nijkerk, 3 november 2022.

34

de Liever, Louis en Bela De Liever-Van der Hak, keerden terug. Ze waren aanvankelijk ondergedoken in Nijkerk, maar werden opgepakt en naar Westerbork gebracht. Daar werden ze bevrijd en keerden ze terug naar Nijkerk.153 Na zijn terugkeer probeerde de jonge Louk de Liever nog wat te doen aan het deels vernielde interieur van de synagoge. De synagoge was tijdens de oorlog gespaard gebleven, onder meer door een onbesuisd, maar heldhaftig optreden van burgemeester Bruins Slot. Hij had een stel dronken Duitsers die op een zaterdag – de sabbat – dreigden de synagoge te vernielen, eigenhandig uit het gebouw getrokken.154 Toch was er schade aangericht door een bom, waardoor een gat in het dak was ontstaan. Het interieur van de synagoge was echter nog aanwezig. De jonge Louk de Liever probeerde daar nog iets aan te doen. Louk: ‘De schade is niet ontstaan door antisemitisme want dan zou er niets van de synagoge overgebleven zijn. Samen met mijn Joodse vriend heb ik geprobeerd de sjoel op te ruimen, tot mijn grootvader zei: “Het heeft geen zin, want de meeste Joden hebben de oorlog niet overleefd en daardoor zal de sjoel nooit meer gebruikt worden.” We zijn toen maar gestopt. Ik denk dat het circa 1949 moet zijn geweest.’155 Wie niet terugkeerde was het echtpaar Joop de Liever-Serphos.

Volgens het NBI-dossier van De Liever werd hun woning aan Holkerstraat 13 in 1951 in de openbare verkoop gedaan.156 Een akte uit het digitale kadaster van 1 juni 1951 bevestigt dat, evenals dat het pand vijf dagen later werd gekocht door een plaatselijke schoenmaker. 157 Uit het digitale kadaster blijkt niet dat in de periode 1945 tot 1951 de woning in andere handen is overgegaan of dat er iets anders mee is gebeurd.

Omgang met gemeentelijk personeel In 1954 vroeg de ‘boedelgevolmachtigde’ van gemeentelijke keurmeester Mozes Spanjar de gemeente Nijkerk of er mogelijk achterstallig salaris was dat uitbetaald moest worden. Dat zou dan salaris zijn vanaf de datum van Spanjars gedwongen ontslag in december 1940 tot aan de dag van zijn overlijden, 9 juli 1943 in concentratie- en vernietigingskamp Sobibor in Polen. Het antwoord dat de gemeente op die vraag gaf, is onbekend. In de notulen en bijlagen van de gemeenteraad wordt er niets over gemeld. Gezien de brief die A. Gottschalk uit Almelo als nabestaande van Spanjar aan het NBI schreef, lijkt het erop dat hij bij de gemeente nul op zijn rekest heeft gekregen.158 Verdere informatie over deze zaak is niet gevonden. Het Jokos-dossier dat werd opgevraagd, was ten tijde van het onderzoek niet beschikbaar in verband met digitalisering.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=edc4a579-416e-47d4-92f2-d02b48583f34