CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport_HIP_Joods rechtsherstel-Nijkerk_NL

Beeldvorming II 6 juni 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Onderzoek Ontrechting en rechtsherstel Joodse inwoners26.354 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Onderzoek in opdracht van de gemeente Nijkerk Dit onderzoek is uitgevoerd door dr. Anton van Renssen van Historytelling in Nijkerk. Onderzoeker en auteur:

dr. Anton van Renssen

Het auteursrecht van deze publicatie berust bij de opdrachtgever: gemeente Nijkerk. Illustratie voorzijde: Synagoge Nijkerk, door Frans Kragt Hzn, 1995 (collectie Jan Bijvank).

2

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1

Inleiding ........................................................................................................................ 5

Hoofdstuk 2

Opdracht en conclusies ................................................................................................. 7

Hoofdstuk 3

Verantwoording van de gebruikte onderzoeksmethode ............................................... 11

Stappenplan ................................................................................................................................................................... 11 Verkaufsbücher en Database Joodse Landbouwgronden ........................................................................................... 12 Gemeentearchief en het (digitaal) kadaster ................................................................................................................. 13 Nederlandse Beheersinstituut ....................................................................................................................................... 13 Kadastrale leggers ......................................................................................................................................................... 14 Opnieuw: digitaal kadaster ............................................................................................................................................ 14 Notarieel archief ............................................................................................................................................................. 14 NIOD: dossiers van geliquideerde Nijkerkse bedrijven .................................................................................................

14 Joodsmonument.nl en Jokos-dossiers ........................................................................................................................ 15 Database Joodse Landbouwgronden ........................................................................................................................... 15 Rechtsherstel ................................................................................................................................................................. 15

Hoofdstuk 4

Ontrechting, leeghalen huizen en belastingen ............................................................. 17

Nijkerk en de bezetter .................................................................................................................................................... 17 Ontginningen aan de Laak ............................................................................................................................................. 18 Ontrechting ..................................................................................................................................................................... 19 Onroerendgoedtransacties in het Gelders Archief ....................................................................................................... 21 Leegstaande woningen en ontruimingen ...................................................................................................................... 22 Rol van gemeentewerken bij ontruimingen ................................................................................................................... 22 Toezicht op leegstaande woningen .............................................................................................................................. 23 Verhuur van ontruimde woningen .................................................................................................................................

24 Betaalde belastingen ..................................................................................................................................................... 27 Landbouwgronden ......................................................................................................................................................... 27 Liquidatie van Joodse ondernemingen en onroerend goed......................................................................................... 28

Hoofdstuk 5

Rechtsherstel .............................................................................................................. 31

Bevrijding en bewindvoerders ....................................................................................................................................... 31

3

Teruggekeerden in Nijkerk ............................................................................................................................................. 32 Omgang met gemeentelijk personeel ........................................................................................................................... 35 Belastingaanslagen over de bezettingsjaren ................................................................................................................ 35 Kosten van herstelwerkzaamheden .............................................................................................................................. 36 Rechtsherstel en verkoop van onroerend goed ............................................................................................................ 37 Rechtsherstel van Jos de Liver ..................................................................................................................................... 37 Rechtsherstel Aaltje Speyer-Fortuijn ............................................................................................................................. 38 Rechtsherstel diverse personen ....................................................................................................................................

40 Familie Meiling ............................................................................................................................................................... 41 Gemeenteraadslid Klaas Visscher ................................................................................................................................ 41 Koop van vastgoed en gronden door de gemeente...................................................................................................... 42 Ongedaan maken van liquidatie van bedrijven ............................................................................................................. 43 Zaken van erven E. Cohen ............................................................................................................................................. 45 Afsluitende woorden ...................................................................................................................................................... 46

Geraadpleegde bronnen en literatuur .................................................................................................... 47

4

HOOFDSTUK 1

Inleiding De Nijkerkse burgemeester Zwaantinus Bruins Slot wist het zeker in december 1947: de gemeente Nijkerk heeft tijdens de oorlog ‘geen werken’ voor de Duitsers uitgevoerd. Natuurlijk had ze wel opdrachten gekregen die ze had móeten uitvoeren. 1 Zelf had Bruins Slot zo lang als hij kon de boot afgehouden en alleen toen hij vond dat het niet anders meer kon, was hij ondergedoken – tot twee keer toe. Direct bij de bevrijding van Nijkerk op 20 april 1945 was hij teruggekeerd en had hij zijn taken als burgemeester weer op zich genomen. Ruim zes jaar eerder, op 15 februari 1939, was hij daar op 35-jarige leeftijd als burgemeester aangetreden. Het was zijn eerste gemeente. Bekend is dat onroerend goed dat eigendom was van Joodse Nederlanders geroofd werd door de bezetter en gedwongen verkocht. De vraag die in dit onderzoek centraal staat, is hoe de gemeenten Nijkerk en Hoevelaken omgingen met onroerend goed dat eigendom was van Joodse Nederlanders. Klopt de bewering van Bruins Slot uit december 1947? Hield de gemeente Nijkerk zich inderdaad verre van de koop en verkoop van woningen en bedrijfsonroerendgoed en landerijen van Joodse Nederlanders tijdens de Tweede Wereldoorlog? Was de gemeente betrokken bij het rechtsherstel van haar Joodse inwoners? En hoe gedroeg de gemeente zich na de bevrijding richting overlevenden en nabestaanden van slachtoffers?

Gemeentegrenzen Om inzicht te krijgen in de gang van zaken binnen de gemeente Nijkerk is onderzoek gedaan naar het Joods vastgoedbezit in de gemeente Nijkerk. Dat is inclusief de bezittingen in de voormalige gemeente Hoevelaken. Over Joods vastgoedeigendom in Hoevelaken blijkt echter niets bekend te zijn. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Hoevelaken, in tegenstelling tot Nijkerk, geen Joodse inwoners. Een zoektocht in de gedigitaliseerde Verkaufsbücher, een belangrijke bron voor onroerendgoedtransacties tijdens de bezetting, liet geen transacties in Hoevelaken zien. In het Nederlandse Beheersinstituut (NBI) werden slechts drie dossiers gevonden die betrekking hadden op Hoevelaken, maar die dossiers hadden geen betrekking op Joden. Ook twee deskundigen uit Hoevelaken stelden dat er geen Joden in Hoevelaken woonden en dat er ook geen onroerend goed in Joodse handen was. Hoewel dit niet alles zegt, is het zeer onwaarschijnlijk dat er sprake is van Joods onroerend goed in de voormalige gemeente Hoevelaken.2 De zoektocht naar Joods vastgoed tijdens de oorlog in Hoevelaken was daarmee beëindigd.

De onderzoeker en de begeleidingscommissie Dit onderzoek is uitgevoerd door dr. Anton van Renssen, historicus te Nijkerk. Bij zijn onderzoek werd hij begeleid door een commissie. Die bestond, in alfabetische volgorde, uit de volgende personen: •

Sonja de Leeuw – emeritus-hoogleraar Mediacultuur Universiteit Utrecht en vertegenwoordiger NederlandsIsraëlitische Gemeente Amersfoort (NIGA)

•

Ab van Straalen – fysiotherapeut en kennisdrager Joods Nijkerk, auteur van diverse publicaties

•

Dieter van de Castel – oud-notaris

•

Saskia van den Berg-Ebbenhorst – conservator Museum Nijkerk en projectsecretaris

•

Marlous Diederiks – erfgoedadviseur gemeente Nijkerk

1 GAN, Notulen gemeenteraad, 3 december 1947, p.39. 2 Dit wordt bevestigd door de Hoevelakense historicus drs. Maarten Doude van Troostwijk en de in Hoevelaken geboren oud-notaris mr. Aart

Veldhuizen: e-mail aan auteur, 26 oktober 2022.

5

•

Dion van Hooren – archivaris gemeente Nijkerk

•

Stefan Staartjes – beleidsadviseur gemeente Nijkerk, voorzitter begeleidingscommissie

Opbouw van dit rapport Dit rapport bestaat uit vijf hoofdstukken. Voor de opzet is leentjebuur gespeeld bij het rapport over rechtsherstel in de gemeente Apeldoorn.3 Na deze inleiding volgen in hoofdstuk 2 de opdrachtverstrekking en de conclusies. Hoofstuk 3 bevat een verantwoording van de aanpak van dit onderzoek. Hoofdstuk 4 handelt over de ontrechting van Joods onroerend goed en landbouwgronden, het leeghalen van woningen in Nijkerk, de liquidatie van Joodse ondernemingen, de rol van gemeentewerken en de omgang met gemeentelijke belastingen. Waar mogelijk houden we in dit hoofdstuk een chronologische volgorde aan van de gebeurtenissen. Dat geldt vooral voor de keuze voor het eerst behandelen van de ontrechting van vastgoed en daarna de ontruiming van woningen die door Joden werden bewoond. Deze keuze betekent dat onderdelen uit diverse onderzoeksvragen door elkaar heen worden behandeld. Hoofdstuk 5 handelt over het rechtsherstel na de oorlog.

Oorlogsverleden en Jodenvervolging in Nijkerk Zoals ook in de rest van Nederland bestaat in Nijkerk veel interesse voor de lokale geschiedenis tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Dat geldt in sterke mate voor de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in deze Veluwse stad. Over de geschiedenis van de Joodse gemeenschap heeft Ab van Straalen uitgebreid geschreven in ‘Van jubileum naar catastrofe. De Joodse gemeenschap van Nijkerk in de periode 1926-1945’. Over de houding van de gemeentelijke overheid tijdens de oorlog is echter lange tijd nauwelijks gesproken en geschreven, zeker niet in relatie tot de Joodse inwoners. Ook de gemeente Nijkerk heeft, evenals alle andere Nederlandse gemeenten, voldaan aan het verzoek van de Duitse bezetter om de adressen van Joodse ingezetenen te verstrekken. Daarmee heeft ook de gemeente Nijkerk onbewust meegeholpen aan de ingenieuze, want verhullende, wijze waarop de Duitsers de Jodenvervolging in Nederlandse gemeenten vormgaven.4 Dat de Duitsers een dergelijk spel speelden, daarvan was burgemeester Bruins Slot zich niet bewust, meende Rachel Hamburger in 2002.5 Zij was na de oorlog een van de weinige overlevenden van de Nijkerkse Joodse gemeenschap.

Over de sturende rol die burgemeester Zwaantinus Bruins Slot speelde, was lange tijd wel iets bekend, maar pas in 2020 werd daarover uitgebreider gepubliceerd.6 Over de omgang met het vastgoed en de eigendommen van de Joodse Nijkerkers uit Nijkerk die werden vermoord en van hen die terugkeerden, was echter nauwelijks iets bekend. Het is een van de redenen waarom dit onderzoek plaatsvindt, in navolging van onderzoeken in andere gemeenten door het hele land. Van dit rapport laat de gemeente Nijkerk ook een Engelstalige versie maken ten bate van de nabestaanden van de Nijkerkse Joden die in het buitenland wonen.

3

W. van Meurs, P. Slaman en M. Oprel (e.a.), Joodse burgers in Apeldoorn: onteigening en rechtsherstel (Nijmegen, maart 2022).

4 R. Schütz, ‘De administratieve verhulling van het lot van vervolgden tijdens de Endlösung. Bureaucratische paradoxen bij het registreren,

verhullen en vernietigen van persoonsgegevens’, in: Tijdschrift voor geschiedenis, 135.1 (2022) 44. 5 Jos Bouten, ‘Wat is Nijkerk mooi geworden. Rachel Salomon-Hamburger op zoek naar Joods verleden’ (publicatiemedium onbekend, 2002). 6 A. van Renssen, Gekkop. Hoe burgemeester Zwaantinus Bruins Slot Nijkerk de oorlog doorloodste, (Nijkerk, 2020).

6

Hoofdstuk 2

Opdracht en conclusies De aanleiding voor dit onderzoek naar de gemeentelijke rol inzake ontrechting en rechtsherstel ontstond in 2019. Toen vroeg het Centraal Joods Overleg aan alle gemeenten met een voormalig Joodse gemeenschap een dergelijk onderzoek uit te voeren. Zes jaar eerder was uit een vondst in het Amsterdamse archief gebleken dat na de oorlog ten onrechte boetes waren opgelegd aan uit concentratiekampen, gevangenschap of onderduik teruggekeerde Amsterdammers wegens niet betaalde erfpachtcanons.7 De gemeente Amsterdam startte een onderzoek naar haar eigen handelen, uitgevoerd door het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Daarna volgden ook de gemeenten Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Steeds meer gemeenten volgden de oproep tot het doen van dit onderzoek. In het voorjaar van 2020 publiceerde het journalistiek platform Pointer over de ontrechting en roof van onroerend goed van Joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat was een stimulans voor veel gemeenten om een dergelijk onderzoek te laten uitvoeren. Uit diverse onderzoeken is gebleken dat Joodse overlevenden en nabestaanden vaak veel inspanningen moesten plegen om hun bezittingen terug te krijgen.8 Ook kwam het voor dat naheffingen van belastingen werden opgelegd over periodes waarin de Joodse eigenaren de panden niet hadden kunnen bewonen vanwege deportatie.

De vraag is of dergelijke situaties ook in de gemeente Nijkerk voorkwamen. Het onderzoek betreft zowel de woningen die eigendom waren van Joodse Nederlanders als het bedrijfsmatig onroerend goed en landbezit. De onderzoeksvraag is in vier subvragen opgedeeld. De eerste twee vragen betreffen de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de gemeente Nijkerk in de omgang met Joods vastgoed tijdens de oorlog en andere ontrechting, zoals meubelroof. Heeft de gemeente onroerend goed gekocht, al dan niet tegen een te lage prijs, zoals vaak voorkwam? De twee laatste vragen richten zich op de houding van de gemeente Nijkerk rond het rechtsherstel na de oorlog. Het onderzoek betreft ook mensen die bij de gemeente Nijkerk betrokken zijn geweest als werknemer of raadslid. Omdat het bezit van onroerend goed van Joden in Nijkerk beperkt was, is ervoor gekozen al het vastgoed te inventariseren.

Vraagstellingen 1.

Op welke wijze is de gemeente Nijkerk gedurende de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij de verkoop, ontrechting of verwerving van Joodse particuliere en/of bedrijfsmatige onroerende goederen?

2.

Op welke wijze is de gemeente gedurende de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij de ontrechting van Joodse inwoners van Nijkerk? Hier valt te denken aan (als voorbeeld maar niet limitatief) de rol van gemeentelijke diensten als Gemeentewerken en de politie. Ook de rol van de gemeente als werkgever hoort hierbij.

3.

Indien de gemeente objecten uit gedwongen verkoop of ontrechting van Joodse inwoners heeft verkregen, hoe is dan de rol van de gemeente geweest bij de afhandeling na de Tweede Wereldoorlog? Hoe heeft de gemeente na de Tweede Wereldoorlog gehandeld bij het in rechte terugkrijgen van onroerend goed van Joodse Nijkerkers dat verkocht of verhuurd was aan derden? Hierbij betrekken we de rol van gemeentelijke diensten als de gemeentelijke woningdienst en de geestelijke gezondheidszorg en de opvang van teruggekeerde Nijkerkse Joden.

4.

Heeft de gemeente na de Tweede Wereldoorlog enige vorm van belasting (zoals straatbelasting en rioolbelasting) of andere kosten (bijvoorbeeld woningverbetering) opgelegd aan Joodse overlevenden of families van slachtoffers? Het

7 https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/organisatie/overige/stichting-ita/ 8 M.-J. Vos en S. ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods onroerend goed (Amsterdam, 2013) 25.

7

gaat hierbij om heffingen of betalingen die berekend zijn over de tijd dat zij zelf geen gebruikmaakten (konden maken) van de desbetreffende percelen.

Conclusies over de ontrechtingen tijdens de Tweede Wereldoorlog 1.

Op welke wijze is de gemeente Nijkerk gedurende de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij de verkoop, ontrechting of verwerving van Joodse particuliere en/of bedrijfsmatige onroerende goederen?

Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente Nijkerk tijdens de Tweede Wereldoorlog niet betrokken is geweest bij de verkoop van Joods vastgoed of van bedrijfsmatige onroerende goederen van Joodse eigenaren. De gemeente Nijkerk bemiddelde een enkele keer tussen nieuwe huurders en de nieuwe verhuurder die de huizen had gekocht of beheerde. Dat laatste gebeurde door het Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO). Deze organisatie verkocht een aantal panden. Van andere panden bleef het de beheerder en bleef het de huur ervan innen. De burgemeester van Nijkerk heeft eenmaal toestemming gevraagd aan het ANBO om een ontrecht pand te laten huren door een van de ambtenaren van de gemeente Nijkerk. De vrouw van een gemeenteraadslid heeft twee huizen van een Joodse inwoner gekocht. Het betrof het gemeenteraadslid Klaas Visscher. Hij deed die koop namens zijn vrouw op verzoek van de Joodse familie, bleek na de oorlog. Joodse bedrijven in Nijkerk werden geliquideerd in opdracht van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. Het gaat hier om kleine ondernemingen. Zij werden niet onder beheer gesteld zoals grote bedrijven, maar hun activiteiten werden door de OmniaTreuhandgesellschaft m.b.H. volledig beëindigd. Vaak ging het om bedrijven van Joodse eigenaren die hun zaak aan of vlak bij hun huis hadden.

De gemeente Nijkerk heeft hierbij geen rol gespeeld, uitgezonderd het verstrekken van informatie die gevraagd werd over bedrijfsvastgoed door de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H.

2.

Op welke wijze is de gemeente gedurende de Tweede Wereldoorlog betrokken geweest bij de ontrechting van Joodse inwoners van Nijkerk? Hierbij valt te denken aan (als voorbeeld maar niet limitatief) de rol van gemeentelijke diensten als Gemeentewerken en de politie. Ook de rol van de gemeente als werkgever hoort hierbij.

De gemeente Nijkerk heeft geen roerende goederen van Joodse inwoners gekocht of in beslag genomen. Wel blijkt uit het onderzoek dat de gemeente betrokken was bij de ontruiming van woningen die door Joden werden bewoond nadat de bewoners waren ondergedoken of weggevoerd. De ontruimingen vonden meestal plaats in opdracht van organisaties zoals het ANBO, de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) of de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. Het zijn verzoeken of opdrachten geweest van dit soort organisaties waar burgemeester Bruins Slot na de oorlog aan refereerde. De ontruiming van Joodse woningen lag in handen van de afdeling Gemeentewerken van de gemeente Nijkerk. Van diverse woonhuizen werden inboedels door deze afdeling geïnventariseerd en opgeslagen, zodat de ontruimde huizen te verhuren waren. Dat gebeurde in opdracht van de Duitse autoriteiten. De Nijkerkse afdeling van de marechaussee verzegelde in 1942 en 1943 leegstaande woningen van Joodse Nijkerkers. Burgemeester Bruins Slot had tegen die tijd geen direct gezag meer over de marechaussee. De Duitsers hielden hem wel verantwoordelijk voor het handhaven van de openbare orde. Een van de taken die daarbij hoorde, was het bevel geven tot de ontruiming en verzegeling van Joodse woningen. Als werkgever heeft de gemeente één Joodse ambtenaar op wachtgeld moeten zetten.

8

Voor zover bekend verhuurde de gemeente zelf geen woningen aan Joodse Nijkerkers. De enige Joodse ambtenaar die werd ontslagen, woonde in een huurhuis dat eigendom was van een particulier. Wel deed een collega van hem op of vlak na de dag dat deze Joodse ambtenaar gedwongen was te vertrekken, het verzoek bij de Duitse autoriteiten om het huis te mogen verhuren aan een nieuw aan te stellen ambtenaar van de gemeente. Hoofd gemeentewerken Evert van Rootselaar heeft de inboedel van Samuël de Liver, eigenaar en bewoner van Spoorstraat 30, veiliggesteld door deze te verbergen. Eigendommen van de slager Isaäk Hammelburg zijn door de familie Visscher begraven in een melkbus en na de oorlog teruggegeven aan de familie.

Conclusies over het rechtsherstel 3.

Indien de gemeente objecten uit gedwongen verkoop of ontrechting van Joodse inwoners heeft verkregen, hoe is dan de rol van de gemeente geweest bij de afhandeling na de Tweede Wereldoorlog? Hoe heeft de gemeente na de Tweede Wereldoorlog gehandeld bij het in rechte terugkrijgen van onroerend goed dat verhuurd was aan derden? Hierbij betrekken we de rol van gemeentelijke diensten als de gemeentelijke woningdienst en de geestelijke gezondheidszorg.

Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente Nijkerk zich, voor zover bekend, voor geen enkele teruggekeerde inzette om onroerend goed terug te krijgen. Bij vragen over onroerende zaken verwees de gemeente naar de Politieke Opsporings Dienst in Harderwijk, naar notarissen of door het NBI aangestelde bewindvoerders. In de meeste gevallen werden zaken tot een einde gebracht via minnelijke schikking, al duurde dat soms enkele jaren. Daarin verschilt de omgang in Nijkerk met geroofd Joods vastgoed en Joods eigendom niet van die van de meeste andere Nederlandse gemeenten. Twee woningen werden op verzoek van de familie Hammelburg door mevrouw Visscher-Van Koeverden, echtgenote van gemeenteraadslid Klaas Visscher, tijdens de oorlog gekocht. Beide woningen werden in 1952 door haar definitief overgenomen tegen vergoeding van de gestegen waarde. Tegelijk blijkt uit het onderzoek dat diverse Joodse Nijkerkers na hun terugkeer naar eigen zeggen onverschillig of ronduit kil werden ontvangen. Sommige erfgenamen van Joodse vastgoedeigenaren hebben het in Nijkerk knap lastig gehad. Sommigen konden niet in hun (ouderlijk) huis terugkeren omdat er andere mensen woonden die niet uit huis werden of konden worden gezet. In andere gevallen werden huurders na een gerechtelijke procedure uit huis gezet.

Ook was er een Joodse erfgename die een deel miste van de gederfde huurinkomsten van een huis dat eigendom was van haar vader en dat door het ANBO tijdens en na de oorlog was verhuurd. Andere huurders, waaronder de gemeente Nijkerk, betaalden niet op tijd de huur. Voor de gemeente betrof dat de huur die de Afdeling Sociale Zaken betaalde voor een huurder van Nieuwstraat 12, eigendom van de familie Fortuijn en na de oorlog na rechtsherstel eigendom van Aaltje Speyer-Fortuijn. De vermelding van de naam van de familie Meiling in diverse archiefstukken aangaande goederen van de familie Cohen en de koop van een pakhuis van de familie Fortuijn na de oorlog, heeft betrekking op twee zoons van de wethouder Anthonie Meiling.

9

4.

Heeft de gemeente na de Tweede Wereldoorlog enige vorm van belasting (zoals straatbelasting en rioolbelasting) of andere kosten (bijvoorbeeld woningverbetering) opgelegd aan Joodse overlevenden of familie van slachtoffers? Het gaat hierbij om heffingen of betalingen die berekend zijn over de tijd dat zij zelf geen gebruikmaakten (konden maken) van de desbetreffende percelen.

De gemeente Nijkerk heeft tijdens en na de oorlog belastingen geïnd ten laste van nieuwe eigenaren van ontrechte Joods onroerend goederen. Ook het ANBO voldeed die belastingen tijdens de oorlog voor ontrechte woningen die het verhuurde. Aanslagen uit de oorlogsjaren kwamen niet alsnog ten laste van erfgenamen van de vermoorde Joden. Na de oorlog werden over naoorlogse jaren belastingen geïnd ten laste van de opgemaakte rekeningen van de afwezige Joden. Dat blijkt uit financiële balansen die zijn opgesteld door bewindvoerders die namens het NBI waren aangesteld. Tegelijk werden de huren voor dat onroerend goed op die balansen bijgeschreven. Nadat het ANBO was geliquideerd, werden in 1947 nog openstaande aanslagen door de gemeente als oninvorderbaar gekwalificeerd. Aanslagen uit naoorlogse jaren die niet door het ANBO waren voldaan, werden verlegd naar bewindvoerders die waren aangesteld over de nalatenschap van afwezige Joden, van wie het merendeel was vermoord. Tijdens het onderzoek is één geval naar voren gekomen waarin een belastingaanslag werd opgelegd over het jaar 1944. Dat betrof grondbelasting van de panden Singel 20 en Singel 22 van de familie E. Cohen, al was dat een Rijksbelasting. Er is verder geen informatie gevonden die erop duidt dat de gemeente andere kosten in rekening heeft gebracht, bijvoorbeeld voor woningverbetering.

Wat dat laatste betreft, werden die na de oorlog betaald van de lopende rekeningen die de bewindvoerders onder zich hadden. Die kosten zijn deels vergoed door de Nederlandse overheid. Wat de opmerking van burgemeester Bruins Slot uit december 1947 betreft, waarmee dit verslag begint: die klopt grotendeels. De meeste acties die ambtenaren van de gemeente ondernamen, betroffen het volgen van verordeningen van de Duitse autoriteiten. Wel ondernam de gemeente snel actie door aan de Duitse autoriteiten te verzoeken om het leegstaande huurhuis van de gemeenteambtenaar Mozes Spanjar opnieuw te verhuren aan een nieuw aan te stellen gemeenteambtenaar. De naoorlogse opmerking van Bruins Slot geldt ook niet wat de koele ontvangst van enkele teruggekeerde Joodse Nijkerkers betreft.

10

HOOFDSTUK 3

Verantwoording van de gebruikte onderzoeksmethode Voor de opzet van dit wetenschappelijk verantwoord onderzoek is gebruikgemaakt van de opzet van onderzoeken met vergelijkbare vraagstellingen die voor andere gemeenten zijn uitgevoerd.

Stappenplan 1.

In kaart brengen eigenaren van percelen en Joodse eigenaren en oorlogskopers a.

Joodse eigenaren van vastgoed tijdens de oorlog

b.

Joodse eigenaren van landbouwgronden tijdens de oorlog

2.

Roof of gedwongen verkoop van Joods vastgoed

3.

Rechtsherstel na de oorlog

Door het raadplegen van andere onderzoeken en gesprekken met onderzoekers was het mogelijk snel een eerste selectie van te raadplegen archieven op te stellen. Er zijn verschillende soorten archieven. De keuze viel allereerst op archieven van politieke en bestuurlijke organen en daarnaast op administratieve en justitiële archieven.9 Na overleg met onder meer prof. dr. Wim van Meurs, hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen, aangevuld met gegevens uit Vos en Ter Braake, werd besloten zo mogelijk de volgende archieven te raadplegen – niet noodzakelijk in onderstaande volgorde.10 1

Gemeentearchief, Nijkerk: Notulen B&W en andere relevante gemeentelijke dossiers: notulen, besluitenlijsten, jaarverslagen en correspondentie van de gemeenteraad en het college van B en W – geraadpleegd

2

Kadaster, digitaal te raadplegen via de gemeente Nijkerk – geraadpleegd

3

Database Joodse Landbouwgronden, Joods Cultureel Kwartier Amsterdam – geraadpleegd

4

Nederlandse Beheersinstituut (Nationaal Archief, Den Haag) – Verkaufsbücher – dossiers Nijkerkers en eigenaren van Joods vastgoed buiten Nijkerk – geraadpleegd

5

Archief van de Raad voor het Rechtsherstel (Nationaal Archief Den Haag) – geraadpleegd

6

Archieven van de Provincie Gelderland – geraadpleegd

7

Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO)11 (NIOD, Amsterdam, Kadastermuseum Arnhem) – niet geraadpleegd

8

Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (Nationaal Archief, Den Haag) – niet geraadpleegd

Er zijn twee redenen waarom de laatste twee archieven niet werden geraadpleegd. De eerste is dat uit de andere archieven voldoende informatie te halen was om antwoord op de gestelde onderzoeksvragen te kunnen geven. De tweede is dat uit oriënterend onderzoek bleek dat de archieven in het NIOD geen relevante informatie over het ANBO bevatte en het CABR weinig relevante nieuwe informatie opleverde.

9 W. van Meurs, P. Slaman en M. Oprel (e.a.), 29. 10 Vos en Ter Braake, 32-47. 11 Door NSB’ers geleide Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO). De administratie van het ANBO bevindt zich volgens

de auteurs van de studie over de gemeente Apeldoorn deels bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust-, en Genocidestudies in Amsterdam. Delen zijn ook teruggevonden in het Kadastermuseum in Arnhem. Zie: W. van Meurs, P. Slaman en M. Oprel (e.a.), 30.

11

Om inzicht te krijgen in de eigendomsverhouding van percelen, woningen en bedrijfspanden tijdens en na de oorlog, was het allereerst nodig om duidelijk te krijgen welk vastgoed in de gemeente Nijkerk Joods eigendom was. Een begin daarbij was de publicatie van Ab van Straalen naar de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nijkerk van 1926 tot 1945.12 Deze publicatie bevat een adressenlijst van woonhuizen van Joodse Nijkerkers. In die lijst staat niet vermeld welke panden eigendom van de bewoners waren en of er meer Joodse eigenaren van vastgoed waren.

Verkaufsbücher en Database Joodse Landbouwgronden Een eerste bron die werd geraadpleegd voor het onderzoek waren de gedigitaliseerde Verkaufsbücher. Het betreft zeventien schriften die tijdens de oorlog zijn opgesteld door de Duitse organisatie die belast was met het beheer van ontrechte woningen.13 Dat was de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV, ook wel Nederlandse Administratie van Onroerende Goederen genoemd)14 in Den Haag. In verkoopboeken hield de NGV gedetailleerd alle transacties bij van Joods onroerend goed. In totaal staan er 7.109 transacties in de Verkaufsbücher vermeld.15 Daaronder vallen ook transacties in de gemeente Nijkerk. In augustus 1941 bepaalde de Duitse bezetter dat alle Joodse inwoners in Nederland hun vastgoed moesten opgeven. Nadat de Joodse eigenaren waren gedeporteerd, werd het vastgoed in beheer genomen door de NGV. Deze organisatie besteedde het beheer van het vastgoed uit aan diverse instellingen. Een belangrijke organisatie was het Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO), in 1941 opgericht door de NSB-makelaar Dirk Hidde de Vries.16 De Vries verkocht sommige panden namens de NVG en incasseerde vervolgens een percentage van de opbrengst. In andere gevallen bleef het ANBO beheerder die tijdens de oorlog de huurinkomsten inde.

Ook Joodse woningen in Nijkerk zijn deels door het ANBO namens de NVG verkocht.17 Uit gegevens in de kadastrale leggers die in het gemeentearchief bewaard zijn, staat dat huizen onder beheer zijn gesteld van de NVG, terwijl in de Verkaufsbücher staat dat diezelfde woningen verkocht zijn door het ANBO. De opbrengsten maakte de NGV over naar de Vermögensverwaltungs und Renteanstalt (VVRA), die het geld weer overboekte naar de ‘roofbank’ Lippmann-Rosenthal & Co (Liro). Bij die ‘roofbank’ waren Joodse eigenaren van onroerend goed verplicht een rekening aan te houden, waar ze verplicht werden tegoeden op te stallen.18 De koop van de huizen die de NGV roofde van Joodse Nederlanders, werd deels gefinancierd met behulp van de Landelijke Hypotheekbank. Het eerste startkapitaal van deze bank verstrekte de directeur van de Nederlandsche Bank, de vooraanstaande NSB’er Meinoud Rost van Tonningen.19 Behalve de transacties van Joods onroerend goed, registreerde de NGV ook de hypotheken van Joodse particulieren.20 Diverse kopers van Joods vastgoed regelden hun hypothecaire leningen via vermogende

12 A. van Straalen, Van jubileum naar catastrofe. De Joodse gemeenschap van Nijkerk in de periode 1926-1945 (Nijkerk, 2007). 13

In navolging van M-J. Vos kies ik voor de term ontrechting van woningen omdat onteigening meestal gebruikt wordt door de

overheidsmaatregel in ruimtelijkeordeningsprocessen. Het komt bovendien overeen met de term ‘rechtsherstel’ die na de oorlog werd gehanteerd. Zie: M.J. Vos, Joods vastgoed in Winterswijk 1943-1950. Rapport over de roof en gedwongen verkoop van vastgoedbezit van Joden en de rol van de gemeente Winterswijk bij roof en rechtsherstel tijdens de Tweede Wereldoorlog en de jaren daarna (Winterswijk, 2022) 8. 14 NA, NBI, 2.09.16.13, inv.nr. 168595, Spinosa Cattela-Vorst, M.H.H., Arnhem, E.P. Reijers, notaris, Akte van Rechtsherstel, 29 oktober 1946. 15 Spreadsheet Verkaufsbücher, gedownload van website van het Nationaal Archief: https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/open-

data/indexen; https://pointer.kro-ncrv.nl/verkaufsbucher-administratief-boekwerk-als-startpunt-voor-aangrijpende-oorlogsverhalen; W. van Meurs, P. Slaman en M. Oprel (e.a.), 30; Vos en Ter Braake, 32. 16

R. te Slaa, De houding van de gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed 1940-1955 (zp., 2016) 17.

17 Archief Y. de Liver, Koopakte Spoorstraat 30 en 32, 14 december 1943. 18 Vos en Ter Braake, 21, zie voor link met Liro noot 43; NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Overzicht beginvermogen 20 juni

1945 en Kasoverzicht 1-1 t/m 31-12 1946; 18 Te Slaa,10. 19 Vos en Ter Braake, 21-22. 20 Vos en Ter Braake, 22.

12

particulieren.21 Ook in Nijkerk was daar sprake van. De Verkaufsbücher bieden een overzicht van de ontrechte Joodse eigenaren, de oorlogskopers en de overige betrokken partijen. In zeventien bewaard gebleven Verkaufsbücher staan elf vastgoedtransacties van Nijkerks onroerend goed geregistreerd.

Gemeentearchief en het (digitaal) kadaster De tweede stap die tijdens dit onderzoek werd gezet, was het raadplegen van het archief van de gemeente Nijkerk. Wat direct opviel bij de voorbereiding van het raadplegen, waren de speciale inventarisnummers die zijn gecreëerd over onderwerpen die Joodse Nijkerkers in de oorlog betreffen. Er bestaat bijvoorbeeld een afzonderlijk dossier over de administratie van woningen en inboedel. Een volgende stap was het met behulp van de gemeente Nijkerk raadplegen van het digitaal kadaster. Daarin zou te achterhalen moeten zijn wie tijdens en na de oorlog eigenaar was van welke woningen. Aangezien de namen van Joodse inwoners bekend waren, zou in het kadaster mogelijk meer vastgoed te vinden kunnen zijn dat zij in eigendom hadden. Vaak bevatten kadastrale leggers gegevens over het beheer van de NGV en later zijn de nieuwe eigenaren geregistreerd. Meestal is ook het naoorlogs rechtsherstel hierin terug te vinden. Sommige ‘tussenkopers’ zijn echter niet in het kadaster geregistreerd, omdat woningen soms op dezelfde dag van de koop al van eigenaar wisselden.22 Op zoek naar de geschiedenis van panden werd in het digitale kadaster een aantal notariële aktes geraadpleegd. Al snel bleek dat onderzoek via het digitale kadaster erg bewerkelijk is.

Om efficiënter te kunnen werken, werd daarom gekozen voor een tweetrapsraket: eerst zouden alle relevante dossiers in het NBI worden bekeken. De verwachting was dat in de NBI-dossiers eigenaren van land en vastgoed in Nijkerk eenvoudiger konden worden gevonden, met mogelijk aanwijzingen voor verkopen van vastgoed en naoorlogs rechtsherstel. In het gemeentearchief van Nijkerk liggen kadastrale leggers die de eigendomsgeschiedenis van panden weergeeft. Het is een soort schaduwregister van het digitale kadaster. De verwachting was dat op basis van dit register Joodse eigenaren van panden getraceerd zouden kunnen worden, inclusief mogelijke gedwongen verkopen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voordat deze bron werd geraadpleegd, waren eerst de dossiers van het Nederlandse Beheersinstituut aan de beurt.

Nederlandse Beheersinstituut Het archief van het NBI bevindt zich in het Nationaal Archief in Den Haag. Het bevat onder meer stukken van twintigduizend bewindvoerders die werden aangesteld voor zogenaamde ‘afwezigen’. Die ‘afwezigen’ betroffen onder meer duizenden Joodse Nederlanders die tijdens de oorlog werden gedeporteerd en vermoord. Veel beheerders stelden in opdracht van het NBI een overzicht van het vermogen op. Die overzichten bevinden zich in de dossiers. Onroerend goed dat tot de bezittingen van een ‘afwezige’ behoorde, was daar ook in opgenomen. Naast deze overzichten bevindt zich ook vaak correspondentie met notarissen in de dossiers. Diverse dossiers geven weer of en welke erfgenamen onroerend goed hebben geclaimd en of er rechtsherstel heeft plaatsgehad. Dat laatste begon vaak met een verklaring van erfrecht, die zich in diverse NBI-dossiers bevindt. De inventaris van het NBI-archief is via de website van het Nationaal Archief op trefwoorden doorzoekbaar. In totaal zijn negentien NBI-dossiers geraadpleegd waarin Nijkerk voorkomt. Dat betrof zowel dossiers van Joodse inwoners van Nijkerk als

21 Vos en Ter Braake, 99. 22 Vos en Ter Braake, 20-24.

13

van Joden buiten Nijkerk die volgens de Verkaufsbücher vastgoed in de gemeente in eigendom hadden. Deze dossiers bieden in een aantal gevallen relevante informatie over het eigenaarschap van panden, maar zijn soms ook zeer summier, zoals dat van de Nijkerkse gemeenteambtenaar Mozes Spanjar.

Kadastrale leggers Zoals verwacht leverden de NBI-dossiers veel waardevolle informatie op over Joodse eigenaren van onroerend goed in de gemeente Nijkerk. Er bleek meer vastgoed Joods eigendom te zijn dan tot nog toe bekend. Met de verzamelde gegevens in de hand werden vervolgens de kadastrale leggers van de gemeente Nijkerk doorgenomen, die op naam geordend zijn. Dit onderzoek bracht weer nieuwe adressen aan het licht die eigendom waren van Joden. Zo bleek het slagersechtpaar Abraham en Sara Hamburger-Rood niet alleen eigenaar te zijn geweest van Oosterstraat 18, zoals bekend uit het onderzoek van Van Straalen, maar ook van een schuur en erf aan het Oostereind. Uit dit schaduwarchief blijkt overigens dat deze panden, na de suïcide van dit echtpaar in 1941, verkocht zijn aan Nijkerkse ondernemers: de slager Gerrit Woukersz. Bos en de caféhouder Aart Willemszn. van den Bosch.23 Uit ditzelfde archief bleek dat sommige Joodse Nijkerkers geen eigenaar waren van hun woonhuis, zoals de gemeentelijke keurmeester Spanjar en de groentehandelaar Mok. Dat was overigens een bevestiging van een al bestaand vermoeden.

Opnieuw: digitaal kadaster Op dit punt van het onderzoek aangekomen, was van sommige panden inmiddels duidelijk wat er tijdens en na de oorlog mee was gebeurd. Om van de overige panden de benodigde informatie te verzamelen, moest het intensievere zoekwerk in het digitaal kadaster worden hervat. Op basis van dit onderzoek werden nieuwe gegevens gevonden. Dat werd herhaald nadat op 15 december 2022 tijdens de tweede bespreking van de Begeleidingscommissie vragen rezen over de precieze gang van zaken rond het zogenaamde ‘Jodenbadhuis’, het mikwe, aan de Brink.

Notarieel archief De zoektocht naar aanvullende informatie over het mikwe in het digitaal kadaster leverde geen relevante informatie op. Om alsnog de benodigde informatie te verkrijgen over mogelijke transacties tijdens de oorlog van het pand waarin het mikwe was gevestigd, raadpleegde commissielid mr. Dieter van de Castel op verzoek van de begeleidingscommissie het archief van het Nijkerkse notariskantoor Van der Weij. Dit notariskantoor beheert de archieven van de toenmalige notaris Reijers. Vervolgens heeft hij met hetzelfde doel contact gezocht met Kuiper & Van ’t Spijker Notariskantoor in Putten, dat het archief beheert van de Puttense notaris Neervoort. Uit beide onderzoeken zijn geen stukken gevonden die betrekking hebben op deze locatie.24

NIOD: dossiers van geliquideerde Nijkerkse bedrijven Evenals in de rest van het land werden na de verordening door de bezettende macht van 12 maart 1941 in Nijkerk Joodse ondernemingen geregistreerd en uiteindelijk geliquideerd. De vraag die hierbij kan worden gesteld, is of er ook bedrijfsonroerendgoed deel uitmaakte van deze liquidaties. Veel Nijkerkse bedrijven waren kleine ondernemingen, vaak gevestigd in of naast woonhuizen. Veel gegevens over geliquideerde bedrijven bevinden zich dan ook in persoonsdossiers in het archief van het Nederlandse Beheersinstituut. Voor specifieker onderzoek naar de liquidatie van Nijkerkse bedrijven werden de

23 GAN, Kadastrale leggers, Legger 11, artikel 6321. 24 E-mails van D.C. van de Castel aan P.M. Kuiper (c.c. aan de auteur), 6 februari 2023; H. de Lange aan D.C. van de Castel, 13 februari 2023.

14

archieven geraadpleegd van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. en de Deutsche Revisions- und Treuhand A.G. Hierin bleken zich vier dossiers van Nijkerkse ondernemers te bevinden die in het NIOD in Amsterdam werden geraadpleegd. 25

Joodsmonument.nl en Jokos-dossiers Voor achtergrondinformatie over personen die in bovengenoemde archieven werd gevonden, was de website Joodsmonument.nl geschikt. Van veel Joodse eigenaren van Nijkerks vastgoed staat daarbij vermeld of en, zo ja, wanneer zij tijdens de oorlog werden vermoord. Van deze bron is gebruikgemaakt in zoverre die gegevens nog niet bekend waren, zoals het geval was bij de familie Van Esso uit Amsterdam. Bij een aantal van de personen die op deze website staan, wordt vermeld dat er een zogenaamd Jokos-dossier van hun gezin bestaat. Deze dossiers bevatten grotendeels financiële stukken en gegevens over inventarissen van woningen. Tijdens de derde bijeenkomst van de begeleidingscommissie werd besloten drie dossiers te raadplegen, omdat daar mogelijk een link met de gemeente zou kunnen liggen. Dat waren de dossiers van de gemeenteambtenaar Mozes Spanjar, de voddenhandelaren Izaak en Jetje Fortuijn en van de winkelier Samuel de Liver.26 Om inzage in deze dossiers te krijgen, werd een schriftelijk verzoek ingediend bij de directeur van het Joods Maatschappelijk Werk in Amsterdam. Dat verzoek werd ingewilligd, maar omdat de dossiers tijdens de onderzoeksperiode werden gedigitaliseerd, hebben we alleen de Jokos-dossiers van Fortuijn en De Liver kunnen inzien.

Database Joodse Landbouwgronden Behalve het nagaan van gedwongen verkoop van woonhuizen en bedrijfspanden, is ook onderzoek gedaan naar de gedwongen verkoop van (landbouw)gronden. Het belangrijkste archief daarvoor is dat van de Goedkeuring van Overdracht van Joodse landbouwgronden. Op 27 mei 1941 was al bepaald dat landbouwgronden die in Joodse handen waren, moesten worden verkocht voor 1 september van datzelfde jaar.27 Om zicht te krijgen op de gedwongen verkoop van Joodse landbouwgronden, is gebruikgemaakt van de archieven van het Bureau voor de Goedkeuring van overdracht van Joodse landbouwgronden. De archieven van het Bureau voor de Goedkeuring en Pachtbureaus/Grondkamers bevinden zich in het Nationaal Archief in Den Haag. Het overzicht van Joodse landbouwgronden die in de oorlog zijn verkocht, is digitaal beschikbaar bij het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam.28 In dit archief staat één transactie vermeld waarbij een perceel land binnen de gemeente Nijkerk werd verkocht.

Rechtsherstel Een volgende stap die werd genomen, betrof het nagaan van rechtsherstel. Hiervoor volstonden eerdergenoemde archieven zoals dat van het gemeentearchief, waaronder de kadastrale leggers, het digitaal kadaster, maar vooral de dossiers van het Nederlandse Beheersinstituut. Het beknopte onderzoek in het archief van de Raad voor het Rechtsherstel in het Nationaal Archief in Den Haag leverde geen relevante informatie op.

25

NIOD, inv.nr. 094, Archief Omnia Treuhandschaft m.b.H. Zie ook:

www.archieven.nl/nl/zoeken?miview=inv2&mivast=0&mizig=210&miadt=298&micode=094&milang=nl - geraadpleegd op 20 september 2022. 26 Het betreft de Jokos-dossiers 18368 (Spanjar), 5999 (I. Fortuijn) en 9031 (S. de Liver). 27 Vos en Ter Braake, 13. 28 NA, 2.11.08.01 Inventaris van het archief van de Directie van de Landbouw: Afdeling Grond- en Pachtzaken, (1906) 1935-1964; Joods

Cultureel Kwartier, ‘Database Joodse landbouwgronden’.

15

Na een eerste bespreking met de Begeleidingscommissie werden enkele van de bovengenoemde archieven opnieuw geraadpleegd. Dat gold met name voor de NBI-dossiers en het gemeentearchief. Daarnaast werd intensief gebruikgemaakt van de studie van Van Straalen over de Nijkerkse Joodse gemeenschap voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Ook werden op verzoek van de Begeleidingscommissie diverse toegangen in het Gelders Archief onderzocht. Met de overlevende oud-Nijkerker Louk de Liever uit Amersfoort werd een gesprek gevoerd om aanvullende informatie te verkrijgen en om te achterhalen of hij nog mensen kende die mogelijk betrokken moesten worden bij het onderzoek29. In het voorjaar van 2023 werden met datzelfde doel advertenties geplaats in het Nieuw Israëlitisch Weekblad en het kwartaalblad Benjamin van het Joods Maatschappelijk Werk. Daarin werd gevraagd of nabestaanden van Joodse Nijkerkers informatie konden verstrekken over de omgang met Joods onroerend goed door de gemeente. Ook werden enkele nabestaanden per brief aangeschreven. Uiteindelijk kwamen er drie reacties. De eerste was van Yaël de Liver, die informatie deelde over haar overgrootvader Levi de Liver en zijn Nijkerkse broers Philip en Samuel en hun erfgename Jos de Liver. Van Benjamin Salomon, zoon van Roza SalomonHamburger, kwam uit Israël het bericht dat hij geen relevante informatie had voor het onderzoek.

Wel bedankte hij voor de moeite die met het onderzoek werd gedaan om duidelijkheid te krijgen in deze materie.30 Met mevrouw Amalia Har-Toov, dochter van Jos de Liver, is e-mailcontact geweest waarin zij aangaf het Engels niet machtig te zijn. Vervolgens is de brief in het Ifriet aan haar verzonden. Hier is geen inhoudelijke reactie op gekomen. 31

29 Op 26 september 2023, vlak voor de afronding van dit onderzoek, overleed Louk de Liever in zijn woonplaats Amersfoort. 30 E-mail van B. Salomon aan S. Staartjes, gemeente Nijkerk, 3 juni 2023: ‘As far as I am aware, from conversations with my late mother (who

passed away 4 years ago), I have no relevant information concerning the investigation. Nevertheless, I thank you for conducting such research and for approaching me.’ 31 E-mail van M. Diederiks, gemeente Nijkerk, aan Amalia Har-Toov, 13 september 2023.

16

HOOFDSTUK 4

Ontrechting, leeghalen huizen en belastingen Nu duidelijk is welke bronnen zijn geraadpleegd, komen we bij de eigenlijke onderzoeksresultaten. In dit hoofdstuk gaan we eerst kort in op de rol van burgemeester Bruins Slot en de houding van de Nijkerkse ambtenarij en politie. Daarna bespreken we de ontrechting van Joods vastgoed. Dat doen we aan de hand van de Verkaufsbücher en van andere bronnen, zoals NBIdossiers en de kadastrale leggers in het Nijkerks gemeentearchief. Vervolgens besteden we aandacht aan Joods vastgoed dat wel in beheer genomen werd, maar niet verkocht. Vervolgens komen de roof van bedrijfsmatig Joods vastgoed en landbouwgronden aan bod. Daarna behandelen we het leegruimen van door Joden bewoonde woningen en het opnieuw toewijzen van lege woningen. Als laatste gaan we in op de belastingheffing die tijdens de oorlog plaatsvond.

Nijkerk en de bezetter De gemeente Nijkerk stond tijdens de oorlog onder leiding van burgemeester Zwaantinus Bruins Slot. Deze jonge Hoogeveense accountant was in 1939 benoemd in zijn eerste gemeente als burgemeester en was uitgesproken anti-Duits. Hij vond het verschrikkelijk dat de plaatselijke democratische ordening met gemeenteraad en wethouders plaats moest maken voor een bestuursapparaat onder eenhoofdige leiding: de zijne. 32 In 1941 werd dit zogenaamde ‘führerprincipe’ landelijk ingevoerd, waarbij het de plaats innam van het democratische staatsrecht. Burgemeesters kregen voortaan alle bestuurlijke taken van wethouders, de gemeenteraad en gemeentelijke commissies opgedragen. Daarbij stond zij wel onder toezicht van hogere organen, zoals de Commissaris der Provincie – de vroegere Commissaris der Koningin.33 Toch beschouwde de burgemeester de wethouders nog als in functie.34 Dat gold ook voor de notaris Reijers, blijkt uit twee notariële akten uit 1942, waarin Meiling respectievelijk landbouwgrond in de polder Arkemheen aan zijn zoon Albert verkocht en een woning en een pakhuis aan de Nieuwstraat aan zijn zoon Gerrit. In beide akten werd Meiling senior als wethouder aangeduid.35 Joodse gemeenteambtenaren waren tegen die tijd al op non-actief gezet. Met een circulaire van 21 november 1940 was al het ‘niet-arische’ overheidspersoneel ontslagen.

De ambtenaren zouden gedeeltelijk hun loon doorbetaald krijgen.36 In Nijkerk had deze maatregel effect op één ambtenaar. Dat was de gemeentelijke keurmeester Mozes Spanjar, die met zijn gezin woonde aan de Van Delenstraat nummer 15. Hij was aanvankelijk slager in Rijssen, maar verhuisde in 1938 naar Nijkerk, waar hij dat jaar als hulpkeurmeester in dienst van de gemeente trad. 37 Als keurmeester was hij verantwoordelijk voor de controle op onder meer de hygiëne in slachterijen. Na zijn ontslag werd hem wachtgeld uitbetaald.38

32 Van Renssen, 93-94. 33 P. Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd. Besturen tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam, 2006) 291. 34 Van Renssen, 95. 35

Digitaal Kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2298 nr 128 reeks ARNHEM. Het betrof het pand bekend als sectie B 2591. Dat pand

was geen Joods vastgoed. 36 Romijn, 184-185. 37 https://www.Joodsmonument.nl/nl/page/129937/mozes-spanjar; https://oorlogsdodendinkelland.nl/slachtoffers/oude-gemeente-

denekamp/spanjar-mozes/ 38 NA, NBI, 2.09.16.02, inv.nr. 4872, Bartus Reuyl, H., dossier Spanjar, M., Nijkerk [PD10 1175], 18 januari 1954, A. Gottschalk aan de Raad voor

het Rechtsherstel, afd. Voorzieningen Afwezigen, ’s-Gravenhage.

17

Ten aanzien van de politie werden andere maatregelen getroffen. De Duitsers hieven de gemeentepolitie grotendeels op en de meeste verantwoordelijkheden voor de plaatselijke politie werden aan de burgemeesters ontnomen.39 Aan het begin van de oorlog telde het Nijkerkse politiekorps vijf gemeenteveldwachters onder leiding van een Inspecteur van Politie.40 Tijdens de reorganisatie werd dat korps samengevoegd met de marechaussee, waarvan het hoofdkantoor voor de Nijkerkse afdeling in Arnhem was gevestigd. In maart 1943 was de hele reorganisatie van het Nederlandse politieapparaat afgerond. Burgemeester Bruins Slot schreef die maand daarover in zijn dagboek: ‘De burgemeesters zijn nu ‘plaatselijk gezagsdragers’ geworden en als zodanig zijn en blijven ze hoofd van de politie, maar organiek hebben ze met het korps marechaussee niets te maken. Orders worden gegeven aan de hoogste in rang en deze moet op zijn wijze deze orders uitvoeren. Met Van der Krol zal ik het zeker redden. Dit is een goed politieman en een sympathieke kerel. Vandaag (middag) heb ik dan officieel afscheid genomen van de gemeenteveldwachters op de raadszaal en hen in tegenwoordigheid van de marechaussee toegesproken. De oudste veldwachter Peterkamp dankte mij voor alles namens de veldwachters en Van der Krol zegde ook namens de marechaussee een goede samenwerking toe.

Hij zag in mij, zo zei hij, de burgemeester en het hoofd der politie en zijn houding zou daarmee in overeenstemming zijn.’41 Uit de woorden van Van der Krol blijkt dat Bruins Slot door de Nijkerkse marechaussee-afdeling nog steeds werd gezien als hoofd van de politie. De burgemeester had dat vooral te danken aan zijn persoonlijke gezag. De organisatorische veranderingen deden daar niets aan af. ‘De veldwachters gaan dan over’, schreef Bruins Slot op 6 december 1942 in zijn dagboek over de reorganisatie. ‘Er moeten echter nog uitvoeringsbesluiten komen. De burgemeester blijft hoofd van de politie, maar kan alleen zakelijke opdrachten geven.’42 Wat nog wel tot zijn taken behoorde, was het handhaven van de openbare orde. In de oorlogsjaren die volgden, werd de burgemeester dan ook betrokken bij acties van de veldwachters, zoals blijkt uit een rapport van de gemeenteveldwachters Hendrikus de Graaf en Pieter van der Veer aan de burgemeester. 43 Ook werden acties door de veldwachters gerapporteerd aan burgemeester Bruins Slot, zoals het verzegelen van leegstaande Joodse huizen.44

Ontginningen aan de Laak Een bijzonder initiatief nam Bruins Slot in september 1942. Dat betrof een ultieme poging van zijn kant om Joodse Nijkerkers voor deportatie te behoeden. Zijn plan was om de Joodse mannen te werk te stellen bij een ontginningsproject van de Heidemij bij De Laak, het watertje tussen Nijkerkerveen en Hoevelaken, op de grens van Gelderland en Utrecht. Van een goed contact bij de Sicherheitsdienst in Arnhem, SD Hauptscharführer Willy Bühe, kreeg hij het voor elkaar dat zij in hun huizen mochten blijven wonen en overdag aan het ontginningsproject mochten werken. Toen deze truc niet langer werkte en de gezinnen alsnog het bevel kregen te vertrekken, bezocht hij SS-Hauptsturmführer Ferdinand aus den Fünten in Amsterdam. Die was onder meer

39 Romijn, 425. 40

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 588, personeelsdossier H. Diepenbroek, BS aan Secretaris-Generaal van het Departement van

Binnenlandsche Zaken, 4 januari 1941. 41 Van Renssen, 103-104. 42 Van Renssen, 103. 43 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, gemeenteveldwachters H. de Graaf en P.T. van der Veer, proces-verbaal van de verdeeling van

levensmiddelen welke aan bederf onderhevig zijn en afkomstig uit de woningen der Joden, 12 april 1943. 44 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, gemeenteveldwachter J.A. Peterkamp aan burgemeester Z. Bruins Slot, 29 oktober 1943.

18

verantwoordelijk voor de deportatie van Joden uit Nederland. De poging mislukte, zoals hij ook wel min of meer had verwacht. 45 Bruins Slots’ streven geeft wel zijn positieve houding aan die hij tegenover de Joodse Nijkerkers innam.46 Maar hoe gingen hij en zijn ambtenaren verder om met het vastgoed van Joodse Nijkerkers na hun vertrek op 9 april 1943? Daarvoor geven het gemeentearchief, het kadaster en het NBI de nodige informatie.

Ontrechting Diverse woningen die eigendom waren van Joden werden in beheer genomen door het ANBO. Vooral het ANBO, met onder meer een bijkantoor in Utrecht van de Haagse NSB-makelaar De Vries, blijkt tijdens en ook nog na de oorlog een belangrijke rol te hebben vervuld bij het beheer en de verhuur van ontrechte Joodse woningen. Dat betroffen allereerst de elf woningen die in de Verkaufsbücher staan vermeld. Enkele panden die door de NGV via het ANBO werden verkocht en die wel in de Verkaufsbücher staan vermeld, waren eigendom van de welgestelde Amsterdamse familie Van Esso. Deze familie bezat de panden Spoorstraat 14 tot en met 28 en daarnaast Stationsweg 20. Dat laatste huis werd tijdens de oorlog verwoest en gesloopt.47 Spoorstraat 14 tot en met 24 waren eigendom van Samuël en Sientje van Esso-Van Esso. Spoorstraat 26 en 28 waren eigendom van hun zoon Berthold Isador van Esso. Samuël en Sientje van Esso overleefden de oorlog niet. Samuël overleed in op 26 mei 1942 een natuurlijke dood in Amsterdam. Zijn vrouw overleed tijdens een treintransport op 18 april 1945 van Bergen-Belsen naar Theresienstadt. Hun zoon werd op 13 april 1945 vermoord in Elburg. Zijn echtgenote Louise Roozendaal overleefde de oorlog wel. 48 Spoorstraat 14 en 16 werden verkocht aan ‘v.d.

Leck’ uit Amersfoort op 16 juli 1943 namens de NVG via het ANBO.49 Spoorstraat 18 en 20 werden tijdens de oorlog gekocht door J. Staal, die op Spoorstraat 20 woonde. Hij kocht die huizen volgens de Verkaufsbücher op 15 juni 1943. Diezelfde dag verkocht Staal die huizen mogelijk door aan Willem van Essen uit Voorthuizen, hoewel die ze, volgens een brief van de Nijkerkse notaris Beekman uit 1953, van het ANBO kocht. 50 Spoorstraat 22 tot en met 28 werden, volgens notaris Beekman in 1953, op 1 april 1943 gekocht door Arie Schakel te Soesterberg. In de Verkaufsbücher staat als koper van de nummers 22 en 24 echter N. van Kuijk uit Veenendaal vermeld, maar wel op diezelfde datum.51 Bekend is echter dat de Verkaufsbücher niet volledig zijn, omdat niet alle ontrechte woningen verkocht zijn. Dat blijkt ook uit nader onderzoek in het NBI en in het gemeentearchief, waar het panden van Joodse eigenaren in Nijkerk betreft. Dat toont aan

45

Gelders Archief (GA), Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Inv.nr. 6212 Onteigening van gemeentelijke eigendommen, 1850, 1946-1947 - 08.4.

Gemeenten, 6357 Nijkerk, 1925-1949, Provinciale Waterstaat van Gelderland aan Gedeputeerde Staten, 26 september 1945. 46

Van Renssen, 140-150.

47 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 200633, Esso-van Esso, S. van, Amsterdam, bewindvoerder Meyer van Esso, Verslag Dossier no.

4169/3629/div/Ny//es, 11 april 1946. 48

www.Joodsmonument.nl/nl/page/154909/sientje-van-esso-van-esso - geraadpleegd op 8 augustus 2022;

https://www.Joodsmonument.nl/nl/page/675323/over-het-lot-van-louis-gast-en-berthold-isador-van-esso - Twee artikels in Oud Meppel, maart 2015 en juni 2015, geraadpleegd op 8 augustus 2022; NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 200633, Esso-van Esso, S. van, Amsterdam, Notaris C.E. Massee, Amsterdam, Verklaring van erfrecht en gerechtigheid, 3 september 1951. 49

NA, NBI, Verkaufsbücher, inv.nr. 532.7, Algemeen laufnr. 2954; NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 200633, Esso-van Esso, S. van, Amsterdam,

bewindvoerder Meyer van Esso, Verslag Dossier no. 4169/3629/div/Ny//es, 11 april 1946; GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman aan Ambtenaar van Sociale Zaken gemeente Nijkerk, 18 april 1953. 50 NA, NBI, Verkaufsbücher, inv.nr. 532.6, Algemeen laufnr. 2562; GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 51 NA, NBI, Verkaufsbücher, inv.nr. 532.7, Algemeen laufnr. 2955; NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 200633 Esso-van Esso, S. van, Amsterdam,

bewindvoerder Meyer van Esso, Verslag Dossier no. 4169/3629/div/Ny//es, 11 april 1946; GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953.

19

dat er in totaal 43 woningen en bedrijfspanden in Nijkerk Joods eigendom waren. Daarnaast zijn er nog zeven panden gevonden die bewoond werden door Joden, maar die eigendom waren van niet-Joden. Enkele adressen die niet in de Verkaufsbücher staan vermeld, maar via het digitale kadaster zijn onderzocht, betreffen Holkerstraat 9 en 13. De eerste woning was eigendom van de slager Henri Hamburger. Tijdens de oorlog werd die niet verkocht, maar wel verhuurd door het ANBO.52 De tweede woning was eigendom van Joseph (Joop) de Liever, medefirmant van de kledingwinkel op Singel 28, samen met zijn broer Louis. In 1946 meldde Bruins Slot aan de afdeling van het NBI in Arnhem dat de familie De Liever-Serphos de eigenaar van Holkerstraat 13 was.53 Gegevens uit het gemeentearchief laten zien dat het pand aan Stationsweg 18, eigendom van Levi de Liver Mozeszoon, door het ANBO werd beheerd en verhuurd.54 Uit het archief van deze tak van de familie De Liver, dat berust bij Yaël de Liver, een achterkleindochter van Levi de Liver, blijkt dat hij daarnaast de eigenaar was van Stationsweg 16. Ook dat pand werd door de Niederländische Grundstückverwaltung in beslag genomen en vervolgens verhuurd door het ANBO.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=edc4a579-416e-47d4-92f2-d02b48583f34