CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport_HIP_Joods rechtsherstel-Nijkerk_NL

Beeldvorming II 6 juni 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Onderzoek Ontrechting en rechtsherstel Joodse inwoners26.354 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Belastingaanslagen over de bezettingsjaren Precieze gegevens over het innen van gemeentelijke belastingen na de oorlog zijn niet meer te achterhalen. Die gegevens zijn in de loop der tijd vernietigd. Bij het doorspitten van de notulen van de gemeenteraadsvergaderingen, inclusief de bijlagen, blijkt dat de gemeente in juni 1947 overging tot het kwijtschelden van enkele openstaande aanslagen. Dat was omdat ze ‘oninvorderbaar’ bleken. Soms ging het om een Nijkerker die de aanslagen niet kon betalen omdat de kostwinner als NSB’er was opgepakt en geïnterneerd. Het betrof hier een vordering over 1946. Diverse andere aanslagen over 1945 waren echter niet langer te vorderen omdat het ANBO, die de betreffende geroofde woningen beheerde, in juni 1947 al was geliquideerd. Daardoor was in 1947 een

153

Van Straalen, 49.

154

Van Renssen, 126.

155 Van Straalen, 50. 156 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 123530, Liever, J.M. de, Nijkerk, Notaris J.P.F. Messer, Haarlem aan NBI, Amsterdam, 31 januari 1951. 157 Digitaal kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2564 nr 92 reeks ARNHEM. 158 NA, NBI, 2.09.16.02, inv.nr. 4872, Bartus Reuyl, H., dossier Spanjar, M., Nijkerk [PD10 1175], A. Gottschalk aan de Raad voor het Rechtsherstel,

afd. Voorzieningen Afwezigen, ’s-Gravenhage, 18 januari 1954.

35

deel van niet betaalde belastingen van ‘diverse percelen van Joodse eigenaren’ die waren aangeslagen voor weg- en rioolbelasting niet meer te innen. Wel werden hier de aangestelde bewindvoerders alsnog aangeslagen voor de belastingen over 1946.159 Een andere keer werd ook de weg- en rioolbelasting over naoorlogse jaren kwijtgescholden, zoals bij ‘juffrouw L. de Rooij’ – al duurde het tot 1953 voordat de gemeenteraad daartoe besloot. Ook in dit geval werd verwezen naar het ANBO.160 Andere nog openstaande aanslagen voor weg- en rioolbelasting uit de oorlogsjaren 1943 en 1944 van Joodse eigenaren werden kwijtgescholden ‘in verband met de buitengewone tijdsomstandigheden’. Dat wijst erop dat de gemeente Nijkerk stelde dat de gemeentelijke belastingen van ontrecht onroerend goed dat tijdens de oorlog niet was betaald, voor rekening van het ANBO kwamen en niet voor de weggevoerde Joodse eigenaren of hun erfgenamen. Ook uit andere archiefstukken blijkt dat het ANBO voor deze belastingen door de gemeente werd aangeslagen waar het onroerend goed betrof dat deze organisatie in beheer had. Dat gold bijvoorbeeld voor de riool- en wegbelasting over 1942 van diverse onroerende goederen, blijkt uit een brief van het ANBO van 3 april 1944.161 De kosten die daarmee gepaard gingen, werden door het ANBO zo mogelijk betaald uit huuropbrengsten.

Kosten van herstelwerkzaamheden Kosten die aan woningverbetering werden besteed, kwamen soms ten laste van de tegoeden van de weggevoerde Joden. Een duidelijk voorbeeld betreft de herstelwerkzaamheden aan de panden Singel 16 en 18 van wed. Van der Hoeden. De gevels van beide panden waren tijdens de bevrijding van Nijkerk ernstig beschadigd. De herstelkosten daarvan werden betaald na goedkeuring van haar bewindvoerder, bankdirecteur Jacobus Florijn. Een vergoeding voor de gemaakte herstelkosten werd vervolgens aangevraagd bij het Commissariaat voor Oorlogsschade. 162 Voor het reguliere onderhoud van de panden Singel 20 en 22, eigendom van de familie Cohen, waren in 1948 hoognodig schilderwerkzaamheden nodig. Advocaat J.W. van der Krol vroeg aan het Nederlandse Beheersinstituut een voorschot om de kosten daarvan te betalen. Dat voorschot zou moeten komen van een nog openstaande vordering bij de bank Lippmann-Rosenthal.163 De gemeente Nijkerk speelde bij deze herstelwerkzaamheden geen rol. Dat laatste gebeurde wel bij de vergoeding van herstelkosten van de woonhuizen Spoorstraat 30 en 32, na de oorlog eigendom van Jos de Liver. Uit archiefstukken in het bezit van Yaël de Liver, kleindochter van Jos’ nichtje Sophia de Liver, blijkt dat de gemeente de herstelkosten aan Jos de Liver vergoedde.

Als verpleegster was zij niet in staat de kosten die gemaakt waren te voldoen, schreef haar vertegenwoordiger, de Utrechtse notaris J.C. Verhoeff op 30 april 1948 aan Gemeentewerken Nijkerk, Bouw en Woningtoezicht.164 Een jaar later, op 9 mei 1949, bevestigde technisch-ambtenaar Wederopbouw E. van Boeijen aan ‘zr. de Liever’ – inclusief de vaak gemaakte spelfout ‘ie’ in plaats van alleen een ‘i’ – dat de gemeente Nijkerk de herstelkosten van 2856,27 gulden aan haar zou betalen.165 De schade betrof oorlogsschade, blijkt uit de factuur van bouwbedrijf J. Petersen uit 1949. Tegen die tijd had hij twee jaar moeten wachten op de betaling van zijn factuur. Aan Jos de Liver berekende hij daarom

159 GAN, 003, Gemeentebestuur Nijkerk, 1920-1947, 2.1.2, Gemeentebestuur en ambtenarenapparaat, Kabinetsstukken, inv.nr. 33, Notulen

vergadering gemeenteraad, 25 juni 1947, p.39, Doss. 16.5. 160

GAN, 004, Gemeentebestuur Nijkerk, 1948-1978, 2.1.2, Gemeentebestuur en ambtenarenapparaat, Kabinetsstukken, inv.nr. 38, Notulen 21

december 1953, besluit 5. 161 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, ANBO aan gemeentebestuur Nijkerk, 3 april 1944. 162 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 91034, Hoeden-Turksma, S. van der, Nijkerk, Beheerder J. Florijn, Nijkerk aan NBI, Apeldoorn, 10 oktober 1947. 163 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, J.W. van der Krol aan NBI, Arnhem, 24 juni 1948. 164 Archief Y. de Liver, J.C. verhoeff aan Gemeentewerken Nijkerk, Bouw en Woningtoezicht, 30 april 1948. 165 Archief Y. de Liver, E. van Boeijen aan Zr. de Liever, 10 mei 1949.

36

109,20 gulden aan rente over de vordering. 166 Omdat de herstelwerkzaamheden onder de wederopbouw vielen, werden ze vergoed door de overheid.

Rechtsherstel en verkoop van onroerend goed Lang niet altijd was direct duidelijk of en wie erfgenamen waren van de omgebrachte Joden, in het NBI-archief consequent aangeduid als ‘afwezigen’, omdat zeker in de beginjaren van dit instituut niet zeker was wie nog wel en niet in leven waren. Van diverse panden is bekend dat er rechtsherstel heeft plaatsgehad. Niet voor alle vastgoed was dat nodig, omdat het ANBO niet alle ontrechte onroerende goederen voor de NVG had verkocht. Dat gold bijvoorbeeld voor een van de panden die tijdens de bevrijding zwaar was beschadigd, Oosterstraat 7. Het was ontrecht, maar niet verkocht. Het pand was eigendom van de Joodse gezusters Betsy en Lina de Rooij, maar die waren vermoord in de oorlog.167 In november 1945 werd het pand volledig gesloopt. Huurder ervan tijdens de oorlog was de heer H. Gijtenbeek geweest, die er een manufactuurwinkel had. Naar eigen zeggen was aan Gijtenbeek in de bezettingsjaren het huis te koop aangeboden, maar dat had hij ‘natuurlijk’ geweigerd. Hij was het pand vervolgens blijven huren. 168 Wie de verhuurder was, staat niet in de archieven vermeld. In november 1945 deed Gijtenbeek pogingen om via de gemeente het pand aan de Oosterstraat in bezit te krijgen, terwijl hij zelf op Singel 33 woonde, het voormalige huis van de geïnterneerde NSB’er Arend Wassink.

169 ‘Erfgenamen van genoemd perceel zijn ook niet te vinden zodat, wanneer tot de verkoop wordt overgegaan, wij ten zeerste uwe medewerking in deze zaak op prijs zouden stellen’, schreef Gijtenbeek aan burgemeester Bruins Slot op 8 november 1945.170 Bruins Slot gaf hem geen uitsluitsel, maar verwees hem naar de beheerder van de nalatenschap en, mocht hij die niet weten te vinden, naar de Puttense notaris Neervoort.171 Via het NBI kwam Gijtenbeek terecht bij de beheerder van de nalatenschap van de zussen De Rooij, Pieter Berg in Putten. Na lang wachten kreeg Gijtenbeek via hem inderdaad zijn zin. Op 4 december 1947 kreeg Berg toestemming van het NBI om het perceel grond aan de Oosterstraat aan Gijtenbeek te verkopen. 172 Eenzelfde houding nam de gemeente een maand later aan toen het ging om een navordering van het ANBO van achterstallige huur van Spoorstraat 20, eigendom van de familie Van Esso. Het huis was gekocht door J. Staal, maar de verhuur ervan aan nieuwe bewoners direct na de oorlog was blijkbaar in handen van het ANBO. Een verzoek van het ANBO aan de gemeente Nijkerk om te helpen bij het innen van achterstallige huur, verwees Bruins Slot in november 1945 door naar de Politieke Opsporings Dienst in Harderwijk.

Het betrof de huur die verschuldigd was door ‘een Politie-Afdeeling en waarvan wij als Beheerders geen gelden hebben ontvangen’, schreef het ANBO.173 Onbekend is welke afdeling van de politie dit is geweest, maar het zal niet de plaatselijke marechaussee zijn geweest, omdat die geen zeggenschap had over de woningen.

Rechtsherstel van Jos de Liver De panden Spoorstraat 30 en 32 waren door Hendrik van Sweden gekocht met toestemming van eigenaar Samuël de Liver. Enig erfgenaam Jos de Liver verklaarde schriftelijk in haar halfjaarverslag als bewindvoerster over de nalatenschap van haar ouders:

166 Archief Y. de Liver, J. Petersen – Bouwbedrijf aan Mej. J. de Liever, juni 1949. 167 NA, NBI, 2.09.16.12, inv.nr.145588, Rooij, L. de, Nijkerk, P. van den Berg aan NBI Apeldoorn, 5 maart 1947. 168

NA, NBI, 2.09.16.12, inv.nr.145588, Rooij, L. de, Nijkerk, H. Gijtenbeek aan fa. K. v. Gelder, Harderwijk, 20 november 1945.

169

GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, H. Gijtenbeek aan burgemeester van Nijkerk, 8 november 1945.

170 Idem. 171 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Z. Bruins Slot aan H. Gijtenbeek, 13 november 1945. 172 NA, NBI, 2.09.16.12, inv.nr. 145588, Rooy, L., Nijkerk, 4 december 1947. 173 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, ANBO aan gemeentebestuur Nijkerk, 22 november 1945 en Bruins Slot aan ANBO, Utrecht, 19

november 1945.

37

‘Rechtsherstel der huizen Spoorstraat 30 en 32 vond plaats 30 april 1948 ten kantore notaris J.C. Verhoeff te Utrecht. Besloten werd een minnelijke schikking aangezien wijlen den heer Van Sweden, deze panden kocht na voorafgaand overleg met en toestemming van mijn vader den heer S. de Liver, met bedoeling deze huizen uit handen van de vijand te houden. De heer Van Sweden was hypotheekhouder.’174 Officieel kreeg Jos de Liver in januari 1949 het alleenrecht op alle eigendommen van haar ouders. Dat staat vermeld in een certificaat van erfrecht van 18 januari 1949, ondertekend door de Nijkerkse notaris Reijers. 175 Dat Jos de Liver in een officiële akte die toezegging kreeg, wil echter niet zeggen dat ze die rechten ook heeft kunnen uitoefenen. Dat lijkt inderdaad niet het geval te zijn geweest, als we uitgaan van haar eigen herinneringen. De uiteindelijke verkoop van de beide huizen aan de Spoorstraat die haar ouders in eigendom hadden, kon volgens haar pas plaatsvinden na lang juridisch touwtrekken. De huizen moesten volgens haar bovendien snel verkocht worden en tegen een veel te lage prijs.176 De aanleiding voor de problemen was dat Van Sweden in 1946 was overleden. Met zijn erfgenaam kwam Jos de Liver aanvankelijk niet tot overeenstemming. Pas twee jaar later lukte dat, getuige de notitie van 24 augustus 1948.

De huizen werden verkocht in 1949.177 Van enige betrokkenheid van de gemeente Nijkerk bij deze zaken was geen sprake. Hoe de twee huizen uiteindelijk zijn verkocht, is niet goed te achterhalen. Uit de stukken die betrekking hebben op de minnelijke schikking blijkt wel dat zij de twee huizen van haar ouders in eigendom heeft teruggekregen. Verder blijkt uit het Jokos-dossier van het gezin De Liver dat er vanuit Duitsland een schadevergoeding is uitgekeerd voor de verloren gegane inboedel van Spoorstraat 30. De schadevergoeding werd uitgekeerd aan Jos de Liver als enig erfgename van haar ouders. 178 In deze zaak is geen sprake van enige betrokkenheid van de gemeente Nijkerk. Zoals hierboven bleek, werd onroerend goed geroofd door het ANBO, de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. en de Duitse NSDAP’er Pellmann.

Rechtsherstel Aaltje Speyer-Fortuijn Na de oorlog werd als bewindvoerder voor beide families Fortuijn de Nijkerkse notaris Reijers aangesteld. Op verzoek van de familie nam Heinz-Leopold Speyer die taak over. Speyer was na de oorlog getrouwd met de enige erfgenaam van beide families, Aaltje Fortuijn.179 Zij was de dochter van Izaak en Jetje Fortuijn en zus van Leo Fortuijn. Ze werkte als verpleegster in Leiden en overleefde de oorlog dankzij onderduik.180 Op 3 oktober 1946 werd haar echtgenoot Speyer al tot bewindvoerder benoemd van haar oom en tante, broodbakker Bram en zijn zus Kaatje Fortuijn. Per 5 december dat jaar werd hij ook bewindvoerder van de nalatenschap van haar ouders en broer.181

174 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk, J.M. de Liver, financieel verslag eerste halfjaar 1948 (handgeschreven, ondertekend),

24 augustus 1948); NA, NBI, 2.09.16, Verkaufsbücher, inv.nr. 536.7 Algemeen laufnr. 7003; GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 175 NA, NBI, 2.09.16.09, inv.nr. 119172, Liver, S. de, Nijkerk, Notaris Justus Verhoeff te Utrecht, Certificaat van erfrecht, 18 januari 1949. 176 Zn., ‘Persoonlijke overwinning op Hitler’, Amersfoortse Courant, 25 april 1998; Dylan de Gruijl, ‘Jos de Liver uit Israël even terug op

geboortegrond in Nijkerk. “Ik heb geen ander land”’, Amersfoortse Courant, 20 april 2002. 177

Kadastrale leggers, Legger 12, artikel 6601.

178

Jokos-dossier 9031, Samuel de Liver, Spoorstraat 30, Nijkerk; Idem, Dr. T. Kotsch, RR, Interne Kennziffern 115, 9031, ‘Bescheid in der

Rückerstaattungssache’, De Liver, 6 mei 1960. 179 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, J.A. Smit (NBI, Harderwijk) aan NBI, ’s-Gravenhage, 30 september 1946. 180 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Reijers aan Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer, Harderwijk, 6 september

1945. 181 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, B.E. van Tijn aan NBI, Apeldoorn, 25 november 1956.

38

Wat het vastgoed van haar oom en tante betreft, dat ging om de panden aan Nieuwstraat nummers 17 en 19.182 Beide panden waren in de oorlog voor zover bekend niet verkocht. De panden Nieuwstraat 17 en 19 werden in 1949 door de erfgenamen verkocht aan Hendrik Motshagen, vishandelaar te Nijkerk en bewoner en huurder van nummer 19.183 Zoals diverse andere panden werden ook Nieuwstraat 10 tot 14 na de wegvoering van de familie Izaak en Jetje Fortuijn en hun zoon Leo, in beheer gehouden en verhuurd door het ANBO.184 Na de oorlog werd het beheer overgenomen door het Militair Gezag, dat na de bevrijding was ingesteld.185 De huur van de woningen werd ook na de bevrijding door het ANBO geïnd, blijkt uit een verantwoording van notaris Reijers van augustus 1947.186 Juist bij de verhuur van Nieuwstraat 12 blijkt de gemeente Nijkerk te zijn betrokken. Het betreft de vermelding dat de huur daarvan onregelmatig werd betaald. De huur van deze moest worden voldaan door de afdeling Sociale Zaken van de gemeente voor een van de huurders van Nieuwstraat 12. De gemeente Nijkerk had in augustus 1947 betaald tot september van het voorgaande jaar.187 Onbekend is of de gemeente ook tijdens de oorlog de huur al betaalde. Na de oorlog bleek dat op het pand aan Nieuwstraat 12 een dubbele hypotheek rustte en dat het totale vermogen van de familie Izaak en Jetje Fortuijn negatief was.

Naast dat definitief vast was komen te staan dat het echtpaar Fortuijn en hun zoon Leo waren overleden, werd de bewindvoering door Speyer om die reden in juli 1950 opgeheven.188 De panden aan de Nieuwstraat werden volgens de kadastrale legger van de gemeente Nijkerk in 1951 door de erven Fortuijn verkocht tijdens een openbare veiling.189 De gemeente Nijkerk was hier niet bij betrokken. Verder blijkt uit het Jokos-dossier van het gezin Fortuijn dat er vanuit Duitsland een schadevergoeding is uitgekeerd voor de verloren gegane inboedel van Nieuwstraat 12, inclusief de gederfde huurinkomsten. De schadevergoeding werd uitgekeerd aan Aaltje Speyer-Fortuijn als enig erfgename van haar ouders.190 In deze zaak is geen sprake van enige betrokkenheid van de gemeente Nijkerk.

182

NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., W. Verploegh Chassé, directeur NBI aan vertegenwoordiging van NBI Arnhem, 7 november

1949; Idem, E.P. Reijers, Rekening en verantwoording, 183 NA, NBI, W. Verploegh Chassé, directeur NBI aan vertegenwoordiging van NBI Arnhem, 26 oktober 1949; Idem, Th.J.C. Vosskuhler,

vertegenwoordiger NBI aan NBI Den Haag, 7 november 1949; GAN, Kadastrale leggers, legger 9, artikel 5729 en Kadastrale leggers, legger 12, artikel 6670. 184

GAN, Kadastrale leggers, legger 8, artikel 5217; GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema,

technisch ambtenaar, Gegevens betreffende onkosten van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943. 185 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Reijers aan Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer, Harderwijk, 19 september

1945. 186

NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Rekening en Verantwoording, bijlage behorende bij: E.P. Reijers, aan NBI, Apeldoorn, 15

augustus 1947. 187 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, E.P. Reijers, Rekening en verantwoording als bewindvoerder over het vermogen van de

echtelieden I. en K. Fortuijn-Vos, zd.; Idem, Speijer aan NBI, Apeldoorn, 24 februari 1947. Dit dossier bevat naast stukken over de familie A. Fortuyn ook stukken van zijn broer en schoonzus I. Fortuyn-De Vos en hun zoon Leo Fortuyn. 188

NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, G.H. Nijenhuis, NBI Arnhem aan Speyer, Leiden, 13 juli 1950.

189 GAN, Kadastrale leggers, legger 8, artikel 5217. 190 Jokos-dossier 5999, Izaak Fortuijn, Nieuwstraat 12, Nijkerk; Idem, Werkformulier S.E.C. Rotterdam, reg.no. “JOKOS” 5999, reg.no. 150, 1

maart 1958, bijlage met onder meer huurwaarde.

39

Rechtsherstel diverse personen Hoogstraat 9 werd op 16 augustus 1957 verkocht aan Lambertus de Ridder, namens de erfgenamen van Hartog de Rooij.191 Singel 28 was eigendom van Louis en Bela de Liever-Van der Hak. Dit echtpaar is daar na de oorlog weer ingetrokken.192 Van Jacobus Florijn, de directeur van de Nijkerksche Bank, ontving Louis de Liever acht briefjes van duizend gulden terug die hij bij hem in bewaring had gegeven.193 Langestraat 34, 36 en 38, eigendom van Nihom, werden namens hem door bankdirecteur Jacobus Florijn in 1962 verkocht aan de winkelier Arend Compagne.194 Het woon- en winkelhuis aan de Schoolstraat in Nijkerkerveen, dat ook eigendom was van Nihom, werd op 9 maart 1950 aan hem teruggegeven door Aalbert Doppenberg. Hij had het pand op 7 september 1943 gekocht van het duo Van den Brom en Ramselaar uit Amersfoort. Die hadden het op hun beurt gekocht van de NGV op 12 augustus van datzelfde jaar.195 De door Arend Wassink gekochte panden aan Singel 16 en 18 kwamen via een minnelijke schikking in het bezit van de erven van mevrouw Johanna van der Hoeden. De koop van Arend Wassink van Bagijnenstraat 10, niet vermeld in de bewaard gebleven Verkaufsbücher, werd in 1947 ongedaan gemaakt. Het pand werd al wel per 1 januari 1946 opgenomen in het vermogensoverzicht van ‘wijlen S. v.d. Hoeden-Turksema’, dat door bewindvoerder J. Florijn in oktober 1947 werd opgesteld.

Van het ANBO in Utrecht had bewindvoerder Florijn tegen die tijd 800,44 gulden aan overschot van ingekomen huren tot mei 1946 ontvangen.196 In 1955 werd dat perceel verkocht aan de heer Doggenaar.197 Singel 37 was geen Joods eigendom, maar van de doopsgezinde horlogemaker David van der Waag. Hij vertrok in de jaren dertig uit Nijkerk en verhuurde daarna zijn woning aan het echtpaar Van der Hoeden-Fortuijn, dat daar in het voorjaar van 1942 uit vertrok.198 In hun plaats kwam Henri Dragt, die op dat adres in dat jaar een banketbakkerij opende. 199 Dragt kocht het pand van de erven van Van der Waag in 1949. Omdat het huis geen eigendom van Joden was, werd het niet onder beheer van het ANBO gesteld. Kloosterstraat 3 was wel Joods eigendom, en wel van de Israëlitische gemeente. In het pand woonde tot 9 april 1943 de Joodse voorganger Sander Colthof.200 Aan wie de huurder die er daarna introk huur betaalde, is niet duidelijk. Het pand werd in 1955 verkocht aan de Gereformeerde Kerk te Nijkerk. Het pand werd verkocht door Salomon Nihom en Louis de Liever, die volgens de kadastrale leggers beide voor de helft eigenaar van het pand waren.201 De synagoge aan de Singel en ook een huis daarnaast, waren eigendom van de Nederlandsch Israëlitische gemeente. De beschadigingen, onder meer een gat in het dak die in de oorlog door een bom waren ontstaan, werden na de bevrijding hersteld.

Dat gebeurde onder meer door Heimen de Jong, die met zijn vader een aannemersbedrijfje had en daar in 2022 op hoge leeftijd over vertelde.202 De Nijkerkse Israëlitische gemeente was door de oorlog echter zo klein geworden, dat het niet langer mogelijk

191

Digitaal kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2847 nr. 14 reeks ARNHEM.

192 GAN, Kadastrale leggers, legger 10, artikel 5962; Digitaal kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 8363 nr. 25 reeks ARNHEM. 193

Mededeling Louk de Liever, gesprek Nijkerk, 3 november 2022.

194

Digitaal kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 3124 nr. 67 reeks ARNHEM.

195 GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman, 18 april 1953. 196 NA, NBI, 2.09.16.06, inv.nr. 91034, Hoeden-Turksma, S. van der, Nijkerk, J. Florijn aan het NBI Apeldoorn, 10 oktober 1947. 197 GAN, Kadastrale leggers, legger 12, artikel 6457, volgnummer 1 t/m 4; GAN, Kadastrale leggers, legger 13, artikel 7093, volg.nr. 1. 198

GAN, 190, Bevolkingsregister 1936-1948, Woningregister Schrasserstr. – Smidsteeg, Singel 37; Gezinskaarten Nijkerk 1921 - 1937 (David van

der Waag) 199 GAN, Hinderwetvergunning Singel 37, 10 september 1942. 200 GAN, Gemeente Nijkerk 1920-1947, E 271, Gemeentewerken van Nijkerk, W. Postema, technisch ambtenaar, Gegevens betreffende onkosten

van gemeenten terzake van het op transport stellen van Joden – 15 mei tot 1 october 1943, 6 november 1943. 201 GAN, Kadastrale leggers, legger 13, artikel 6993 en legger 4, artikel 4001, volgnummer 45. 202 Collectie Museum Nijkerk, interview met H. de Jong, 27 juli 2020.

40

was sjoel te houden. De synagoge werd daarom in 1955 verkocht aan schoenhandelaar Jan Jacob Bijvank, die er een schoenenhandel vestigde. Zes jaar later kocht hij ook het naastgelegen pand van de Israëlitische gemeente.203 Omdat hij in zijn schoenenwinkel ook varkensleren schoenen wilde verkopen, moest Bijvank daar vooraf toestemming voor krijgen van de nabestaanden. Die kreeg hij onder meer van de naar Amerika geëmigreerde Nihom. 204 De inventaris van de synagoge werd na de verkoop overgebracht naar de synagoge in Amersfoort, waar de Nijkerkse synagoge in opging.

Familie Meiling Behalve de panden aan Nieuwstraat 10 tot 14 hadden Izaak en Jetje Fortuijn als voddenhandelaars ook een pakhuis aan Koetsendijk 69 in bezit. De verkoop van dit pand verdient bijzondere aandacht. Dat is omdat daaraan in de archieven de familienaam van een toonaangevende Nijkerker is gekoppeld en wel die van veevoederhandelaar, raadslid en inmiddels oudwethouder Anthonie Meiling. In 1948 kocht de Firma G.A. Meiling het pakhuis aan Koetsendijk 69 uit de nalatenschap van Isaak Fortuijn voor 1.800 gulden.205 Nader onderzoek toont echter aan dat het niet de toen 81-jarige oud-wethouder Meiling betrof, raadslid en wethouder in Nijkerk van 1910 tot 1945. Het ging om zijn zoon, graanhandelaar Gerrit Albertus Meiling.206 Het pakhuis aan Koetsendijk 69 was tijdens de oorlog gekocht door de eerdergenoemde ijzerhandelaar Arend Wassink, maar was na de oorlog teruggegeven aan Aaltje Speyer-Fortuijn.207

Gemeenteraadslid Klaas Visscher De persoon die het nauwst verband heeft met de gemeente Nijkerk, was het ARP-raadslid Klaas Visscher. Visscher was een Nijkerkse herenboer die in de stad woonde en goed bevriend was met zijn leeftijdsgenoot, burgemeester Bruins Slot. Hij was in 1939 op 36-jarige leeftijd gemeenteraadslid geworden en zou tot 1974 raadslid en wethouder zijn in Nijkerk. 208 Zijn echtgenote was Evertje van Koeverden Aartsdochter, bijgenaamd ‘Gouden Eefje’. Zij was zeer vermogend en had uit de erfenis van haar ouders talloze huizen verkregen. In december 1943 kocht zij van de NVG via het ANBO de huizen Venestraat 18 en 20 voor 8.200 euro. Deze beide huizen had de NVG op 16 december 1941 in beslag genomen van Isaäk Hammelburg, die zelf op Venestraat 18 woonde en daar zijn slagerij had. 209 Uit de notariële akte van 12 november 1952 blijkt dat de koop van mevrouw Van Koeverden destijds plaatsvond ‘in overleg met en op verzoek van’ slager Hammelburg. Mochten hij of zijn vrouw de oorlog overleven, dan zouden zij de huizen terugkrijgen. Beiden keerden niet terug uit Duitsland, maar werden vermoord. In overleg met de drie kinderen van Hammelburg, die de oorlog wel overleefden, werd besloten de verkoop uit 1943 als rechtsgeldig te beschouwen. Ze zagen daarmee af van hun ‘recht op rechtsherstel’. Mevrouw Van Koeverden vergoedde wel de waardevermeerdering van de beide huizen.

Ze vergoedde ook de ontvangen huren met aftrek van de betaalde belastingen, brandverzekeringspremie en onderhoudskosten. 210

203 GAN, Kadastrale leggers, legger 8, artikel 5396, 2, J.J. Bijvank, schoenhandelaar; Idem, legger 6, artikel 4464, 5 en Legger 8, artikel 5396, 7,

J.J. Bijvank, schoenhandelaar 204

Mededeling van oud-notaris mr. Dieter van de Castel aan de auteur.

205 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Loth, directie NBI, 5 september 1947; Idem, H.L. Speijer, Aanvrage tot machtiging tot

verkoop van Onroerende Goederen (behorende bij het schrijven dd. 5 Aug. 1947) 12 augustus 1947; Idem, P. Reijers aan NBI, Apeldoorn, 15 augustus 1947. 206

GAN, Kadastrale leggers, legger 11, artikel 4606, volgnr. 5, G.A. Meiling Antonus’zn; Idem, Kadastrale leggers, legger 8, artikel 5217, Izaäk

Fortuijn, volgnr. 2; NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, P. Reijers aan NBI, Apeldoorn, 15 augustus 1947 207 NA, NBI, 2.09.16.04, inv.nr. 77594, Fortuyn, A., Nijkerk, Beheer I. Fortuijn, J. Fortuijn-Vos, L. Fortuijn, zd. [Mogelijk bijlage bij schrijven van E.P.

Reijers aan NBI, ’s-Gravenhage, 30 september 1946]. 208 Straatnamenboekje gemeente Nijkerk. Zie: https://www.nijkerk.eu/_flysystem/media/straatnamenboekje-met-fotos-versie-25nov13.pdf. 209 Digitaal Kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2342 nr 29 reeks ARNHEM; Notities archief notaris 210 Digitaal Kadaster, Afschrift openbaar register - Hyp4 dl 2612 nr 105 reeks ARNHEM.

41

Dat de verhoudingen tussen het echtpaar Visscher-Van Koeverden en de familie Hammelburg inderdaad goed waren, blijkt uit het dossier van I. Hammelburg uit het Nederlandse Beheersinstituut. Zijn dochter Betje of Betty Hammelburg verzocht in 1946 aan de Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer te Harderwijk om Klaas Visscher als bewindvoerder aan te stellen .211 Eigendommen van de slager Isaäk Hammelburg zijn door de familie Visscher begraven in een melkbus en na de oorlog teruggegeven aan de familie. Uit deze casus blijkt geen dubieuze rol van de gemeente Nijkerk.

Koop van vastgoed en gronden door de gemeente Ten behoeve van de bouw van een paar arbeiderswoningen en openbare voorzieningen, kocht de gemeente enkele percelen grond aan, inclusief een boerderijtje dat op Brink 21 (B 2118) stond. Deze bezittingen waren eigendom van mevrouw Spinosa Cattela-Vors. Het waren bezittingen die zij nog maar enige jaren daarvoor opnieuw in haar bezit had gekregen, nadat ze die in de oorlog onvrijwillig was kwijtgeraakt. In de oorlog had Arend Wassink het boerderijtje gekocht en daarover had in 1946 rechtsherstel plaatsgevonden.212 Wassink deed zowel afstand van het vastgoed als van de landbouwgronden en maakte alle sinds 1943 geïnde pachtgelden over aan mevrouw Spinosa Cattela-Vors. Alleen de in de tussentijd betaalde onderhoudskosten werden in mindering gebracht op de totale som.213 De gemeente betaalde voor dit boerderijtje met wat land in 1949 precies 8.000 gulden. 214 Wassink had er in 1943 slechts 3.800 gulden voor betaald, vermelden de Verkaufsbücher. 215 De percelen B 1076 (4.880 m2) en B 2817 (8.570 m2) waren twee stukken landbouwgrond. De gemeente kocht die bouwlanden van mevrouw Spinosa Catella-Vors voor in totaal 1,25 gulden per vierkante meter. Het totale bedrag voor beide percelen bedroeg 16.812,50 gulden.

In de oorlog had haar pachter Van den Akker slechts 2.500 gulden voor B 2817 betaald.216 De gemeente betaalde in 1949 voor die ruim 8 hectare bouwland ruim het viervoudige. Ter vergelijking: een soortgelijke koop deed de gemeente in datzelfde jaar voor hetzelfde project. Van mejuffrouw Annetje ten Haven uit Hilversum kocht de gemeente drie percelen grond van 16.235 vierkante meter voor 13.000 gulden. Ook bij deze koop betaalde ze 1,25 gulden per vierkante meter.217 Uit stukken in het Gelders Archief blijkt dat de controle op deze en soortgelijke transacties gedegen gebeurde. Eerst onderzocht de Provinciale directie in Gelderland van de Centrale Directie van de Wederopbouw en de Volkshuisvesting, onderdeel van het Ministerie van Wederopbouw en Volkshuisvesting, de zaak. Begin september ging die akkoord.218 Daarna keurde begin oktober de hoofdingenieur-directeur van de Provinciale Waterstaat Gelderland de aankoop goed.219 Half augustus had de gemeente Nijkerk de Gedeputeerde Staten van Gelderland gemeld dat ook het Hoofd van het Prijzenbureau voor Onroerende Zaken te

211

NA, NBI, inv.nr. 2.09.16.06, 85989, Hammelburg, I., Nijkerk, B. Hammelburg aan Adviescommissie voor Rechtsherstel en Beheer te Harderwijk,

6 mei 1946. 212 GAN, GA 0876/02, Notaris Mr. D.J. Beekman aan Ambtenaar van Sociale Zaken gemeente Nijkerk, 18 april 1953. 213 NA, NBI, Archief 2.09.16.13, inv.nr. 168595, Spinosa Cattela-Vorst, M.H.H., Arnhem, E.P. Reijers, notaris, Akte van Rechtsherstel, 29 oktober

1946. 214

GAN, 004, Gemeentebestuur Nijkerk, 1948-1978, Notulen Gemeenteraad 27 juli 1949, besluit no.7.

215

NA, NBI, Archief 2.09.16, Verkaufsbücher, inv.nr. 536.3, Algemeen laufnr. 4376.

216 Ter Braake, Database Joodse Landbouwgronden (2011), inv.nr. M29. 217 GAN, 004, Gemeentebestuur Nijkerk, 1948-1978, Notulen Gemeenteraad 29 juni 1949, besluit no. 4. 218 GA, Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Inv.nr. 6212 Onteigening van gemeentelijke eigendommen, 1850, 1946-1947 - 08.4.

Gemeenten, 6357 Nijkerk, 1925-1949, Hoofdingenieur-directeur, 9 september 1949. 219 Idem, Hoofdingenieur-directeur Provinciale Waterstaat aan Gedeputeerde Staten Gelderland, 6 oktober 1949.

42

Harderwijk akkoord was met de ‘tegenprestatie’, dat wil zeggen de prijs die de gemeente betaalde voor het land van mevrouw Spinosa Cattela-Vorst.220

Ongedaan maken van liquidatie van bedrijven Na de oorlog werden ook geliquideerde Joodse bedrijven in Nijkerk meegenomen in het rechtsherstel. In sommige gevallen zal het gebleven zijn bij een constatering dat de geliquideerde bedrijven niet meer bestonden en dat de betreffende ondernemers waren vermoord. Dat betrof bijvoorbeeld de liquidatie van de zaak van groentehandelaar Mok, die een huurhuis bewoonde aan Torenstraat 7. Wat er met de eigendommen gebeurde die behoorden tot de firma van L. en Ph. de Liever & Co, is niet helemaal duidelijk. Het pand Singel 28, waar Louis en Bela de Liever woonden, was volgens de collectie van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. eigendom van Emanuel Cohen en niet van De Liever, zoals Bruins Slot had gesteld.221 Na de oorlog bleek het pand echter wel eigendom te zijn van Louis de Liever. Het slachthuis aan de Stationsweg 18, waar de kalverslachterij van de broers Philip en Samuël de Liver was gevestigd, kwam na de oorlog in handen van hun nichtje mevrouw Sophia de Liver-de Liver uit Amsterdam. Zij was de dochter van hun broer Levi. Hij was de eigenaar geweest van het bedrijfspand, maar was tijdens de oorlog vermoord in Auschwitz. Sophia de Liver was dus een volle nicht van Jos de Liver.222 Uit het archief van de familie De Liver blijkt dat door die erfenis ook het woonhuis Stationsweg 16 eigendom werd van Sophia.

Bij de beheerder van de ANBO-tegoeden klaagde ze dat ze nog 1.103,99 gulden achterstallige huur uit de oorlogsjaren tegoed had.223 Na de bevrijding wilde ene K. Mostert de slachterij van De Liver heropenen. Daarvoor moest hij wel wachten totdat de firma Möring & Steenaart een alternatief onderkomen had gevonden. Met het oog op de doorstart van de slachterij verzocht Mostert aan de gemeente Nijkerk in februari 1946 om een nieuwe Hinderwetvergunning.224 Het pand was inmiddels teruggegeven aan Sophia de Liver, als erfgenaam van Levi de Liver.225 De afdeling bouw- en woningtoezicht van Gemeentewerken Nijkerk schreef aan mevrouw De Liver dat het nodig was om een nieuwe Hinderwetvergunning aan te vragen. Op een speciale regeling die door de regering in juli 1945 was ingevoerd, kon zij volgens de ambtenaar van de gemeente alleen in een speciale situatie een beroep doen. Die regeling gold voor bedrijven ‘welke door oorlogsomstandigheden gedwongen waren langen tijd stil te liggen’. Een uitzonderingsbepaling in die wet luidde dat een bedrijf maximaal vier jaar buiten bedrijf mocht zijn. Dat betekende in het geval van deze slachterij, dat die vóór 29 april 1946 weer in gebruik genomen moest worden, schreef de gemeente op 7 februari 1946. Op 29 april 1946 was het namelijk vier jaar geleden dat er voor het laatst was geslacht aan Spoorstraat 18.226

220 GA, Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Inv.nr. 6212 Onteigening van gemeentelijke eigendommen, 1850, 1946-1947 - 08.4.

Gemeenten, 6357 Nijkerk, 1925-1949, Gemeente Nijkerk aan Gedeputeerde Staten Gelderland, 19 augustus 1949. 221

NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H., inv.nr. 5842, Firma E. Cohen

Jzn. en Kinderen, Nijkerk, Singel 22, (wsch. Aalders) aan Wirtschaftsprüfstelle, Arnheim, 23 november 1943. 222 https://www.maxvandam.info/humo-gen/family/1/F1420?main_person=I3883 – geraadpleegd voorjaar 2023. 223 Archief Y. de Liver, S. de Liver – De Liver aan Beheerder A.N.B.O., 22 juli 1946. 224

GAN, Hinderwetvergunning Stationsweg 18, K. Mostert aan Den Weledel: Heeren B. en W, 26 februari 1946. Er bestaat soms verwarring over

de juiste namen waar het gaat om de Stationsweg en de Stationsstraat. Dat geldt bijvoorbeeld voor de correspondentie, die in bezit is van mevrouw Y. de Liver, waarin wordt gesproken over de Stationslaan (Archief Y. de Liver, Firma Mostert & Van Koot aan Tj. Pen, 2 juli 1952), maar ook van de Stationsstraat (Archief Y. de Liver, Directeur telefoondistrict Utrecht aan S. de Liver – De Liver, 19 maart 1948). 225 Joodsmonument.nl, geraadpleegd op 1 juni 2023. 226 GAN, Hinderwetvergunning Stationsweg 18, Gemeentewerken Nijkerk, Bouw- en woningtoezicht aan College van B&W Nijkerk, 7 maart 1946,

citerend schrijven aan mw. S. de Liver van 14 februari 1946.

43

Wel waren gemeentebesturen bevoegd ‘te dezer zake nadere voorzieningen te treffen’. Welke voorzieningen dat waren en hoe dat dan zou uitwerken, is onbekend. Ook is niet bekend of de gemeente Nijkerk dergelijke maatregelen heeft getroffen. Het resultaat was in ieder geval dat het gemeentebestuur van Nijkerk Mostert verzocht contact op te nemen met ambtenaar Postema om de formele zaken te regelen. Opmerkelijk is overigens dat de brief gericht is aan de huurder Mostert en niet aan mevrouw De Liver zelf, die volgens eerdere brieven als eigenaresse van de slachterij de vergunning zou moeten aanvragen. 227 Toch slaagde Mostert er uiteindelijk in om daadwerkelijk de slachterij aan Stationsweg 18 voort te zetten. Ook de Hinderwetvergunning ging alsnog over op zijn naam, zonder dat er een nieuwe vergunning hoefde te worden aangevraagd. Dat blijkt uit een brief van de gemeente Nijkerk aan de firma Mostert en Van Koot van 9 september 1963.228 Of dat komt doordat hij voor 29 april 1946 begonnen is met slachten of dat de gemeente Nijkerk alsnog een uitzondering heeft gemaakt, is onbekend. Een tweede zaak die hiermee te maken heeft, is dat de firma Möring & Steenaart stelde dat ze Stationsweg 18, die ze per 1 januari 1943 huurde, niet zo snel kon ontruimen.

Via hun advocaat vroeg de firma daarom in maart 1946 om uitstel aan mevrouw Sophia de Liver, in het economisch belang dat deze onderneming vervulde als werkgever van een heel aantal medewerkers.229 Of dat uitstel is verleend, is onbekend. De gemeente Nijkerk had met deze zaak verder niets te maken, aangezien het een kwestie betrof tussen een huurder en verhuurder. Hetzelfde geldt voor een verschil van mening tussen K. Mostert en Sophia de Liver omtrent de herbouwkosten van de slagerij op Stationsweg 18. Dat speelde in 1949. Een derde vastgoedzaak die met het perceel aan de Stationsweg 18 heeft te maken, betreft de bouw van een noodwoning. In 1945 bouwde de gemeente Nijkerk twee noodwoningen, waarvan één op dit perceel aan Stationsweg 18. De gemeente zette drie jaar later, in april 1948, de zaak recht nadat in oktober 1947 mevrouw De Liver-De Liver toestemming aan de gemeente Nijkerk had verleend om een noodwoning te bouwen voor K. Mostert op het perceel van Stationsweg 18.230 Die stond er dus al. Alleen moest in opdracht van het Departement van Wederopbouw en Volkshuisvesting met terugwerkende kracht vanaf 1 juni 1945 het recht op opstal worden bedongen. Anders zou de gemeente geen eigenaar van de woning zijn.

Voor het recht van opstal betaalde de gemeente aan mevrouw De Liver-De Liver 12 gulden per jaar.231 De noodwoning werd door het Rijk gebouwd, maar de gemeente Nijkerk kreeg die in beheer. 232 Formeel had de bouw alleen kunnen plaatsvinden wanneer alle eigenaren, de erfgenamen van Levi de Liver, daarvoor zouden hebben getekend. Nog op 26 juli 1948 bestond bij de gemeente Nijkerk echter onduidelijkheid of de ouders van Sophia de Liver en ook haar eventuele broers en zussen waren overleden. Zolang dat niet helemaal duidelijk was, moest de gemeente toestemming krijgen van het Beheersinstituut voor het recht van opstal – het bouwen van de noodwoning.233

227

GAN, Hinderwetvergunning Stationsweg 18 (1930-1946), Gemeentebestuur van Nijkerk aan K. Mostert, stationsweg 20, Nijkerk.

228 GAN, Hinderwetvergunning Stationsweg 18 (1963-1978), B&W Nijkerk aan firma Mostert en Van Koot, 9 september 1963. 229 Archief Y. de Liver, Möring en Steenaert aan S. de Liver – De Liver, 4 maart 1946; Idem, Advocaat en Procureur W. Vermeulen (naam

weggevallen, vgl. Idem, S. de Liver – De Liver aan W. Vermeulen, 2 april 1946) aan S. de Liver – De Liver, 20 maart 1946. 230

Archief Y. de Liver, Gemeente Nijkerk aan S. de Liever – de Liever, 11 october 1947; idem, E.P. Reijers (notaris) aan S. de Liver – De Liver, 6

maart 1948; GA, Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Huur en pacht van gemeentelijke eigendommen, 1816-1949, inv.nr. 6476 Nijkerk, 18671949, Besluit Burgemeester van Nijkerk, Raadsbesluit Gemeente Nijkerk, 7 april 1948. 231 GA, Toegang 0039 Gedeputeerde Staten, Huur en pacht van gemeentelijke eigendommen, 1816-1949, inv.nr. 6476 Nijkerk, 1867-1949,

Hoofdingenieur-Directeur Provinciale Waterstaat Gelderland aan Gedeputeerde Staten Gelderland, 12 mei 1948 (afschrift). 232 Archief Y. de Liver, Gemeente Nijkerk aan S. de Liver – De Liver, 11 oktober 1947. 233 Archief Y. de Liver, Gemeente Nijkerk aan S. de Liver – De Liver, 26 juli 1948.

44

In dezelfde tijd kon Sophia de Liver de schade die aan het slachthuis op Stationsweg 18 was ontstaan, declareren bij de gemeente Nijkerk. Dat schreef de technisch-ambtenaar van het gemeentelijk bouw- en woningtoezicht van de gemeente Nijkerk haar op 30 augustus 1948. In diezelfde brief vroeg hij haar een openstaande rekening te voldoen van 160,86 gulden voor dakpannen van het gebouw.234 De afhandeling van de herstelkosten verliep dus gelijktijdig met het bouwen van een noodwoning op hetzelfde perceel.

Zaken van erven E. Cohen De erven van Emanuel Cohen handelden na de oorlog diverse zaken af via de rechtbank. Allereerst kaartten ze de zaak aan waarbij Albert Meiling jr. de bedrijfsvoorraad van de firma Cohen had overgenomen. Hij bleek die op verzoek van de Distex te hebben verkocht.235 De zaak betrof een andere zoon van wethouder Meiling. Het was een zaak ‘betreffende terugvordering van ten onterechte genoten winsten bij de verkoop van de manufacturenhandel van E. Cohen’.236 Albert Meiling junior nam via zijn textielfirma de textielgoederen van Cohen over voor een bedrag van 7.876,21 gulden. Het bedrag werd, minus administratieve onkosten, overgemaakt naar de bank Lippmann-Rosenthal, de 'roofbank' waar alle Joodse tegoeden werden verzameld.237 De Distex betrof het Rijksbureau Distex dat in 1940 was opgericht. Het was bedoeld om de handel in allerhande vezels, garen en textielgoederen te bevorderen.238 Namens de drie kinderen van Cohen, Johanna, Joseph en Alex, voerde de Nijkerkse advocaat Van der Krol een zaak tegen Meiling jr. bij de Raad van het Rechtsherstel in Amsterdam. Hij betichtte Meiling van ‘ten onrechte genoten winsten bij de verkoop van de manufacturenhandel van E. Cohen.’239 De zaak eindigde met een schikking, waarbij Meiling slechts tien procent van de oorspronkelijke waarde terugbetaalde.

Dat was volgens de Raad voor het Rechtsherstel conform de jurisprudentie van de Raad in soortgelijke zaken.240 Voor de familie was dit onder meer van belang omdat Johanna Cohen samen met haar man de kledingwinkel, die voor de oorlog van haar ouders was, aan Singel 20 had voortgezet.241 Nader onderzoek in het archief van de Raad voor het Rechtsherstel in het Nationaal Archief in Den Haag leverde geen aanvullende informatie op. Een tweede zaak betrof die tegen de Nijkerker Johannes Snapper, die een omvangrijk partij manufacturen (stoffen en textiel) tijdens de oorlog van Emanuel in bewaring had. Die partij was zoekgeraakt en de familie vroeg via de arrondissementsrechtbank in Zutphen een vergoeding van 8.600 gulden inclusief onkosten. Vlak voor de uitspraak overleed Snapper. Uit nader onderzoek bleek dat hij financieel krap bij kas zat. Uiteindelijk werd met de erfgenamen van Snapper de zaak afgedaan met een vergoeding van 3.000 gulden aan de erven Cohen. Tussendoor werd via een kort geding de huurder van de bovenverdieping van Singel 20 gedwongen te vertrekken, omdat het gezin Blankevoort-Cohen de ruimte nodig had voor opslag en gezinsuitbreiding. Deze ontruiming gebeurde volgens advocaat Van der Krol ‘met medewerking van het Gemeentebestuur’.242

234

Archief Y. de Liver, Techn-ambt_W.O. E. van Boeijen aan S. de Liver – De Liver, 30 augustus 1948.

235 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Verslag over de jaren 1947 en 1948 inzake bewindvoering Emanuel en Theodora Cohen. 236 NA, NBI, J.W. van der Krol aan NBI, Arnhem, 6 september 1950. 237 NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H., inv.nr. 5842, Firma E. Cohen

Jzn. en Kinderen, Nijkerk, Singel 22, (wsch. Aalders) aan Wirtschaftsprüfstelle, Arnheim, 23 november 1943. 238

http://www.oorlogsgetroffenen.nl/archiefvormer/DISTEX

239

NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, J.W. van der Krol aan NBI, Arnhem, 6 september 1950.

240 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Verslag over de jaren 1947 en 1948 inzake bewindvoering Emanuel en Theodora Cohen. 241 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Adviescie. voor Rechtsherstel en Beheer, 3 september 1945; Idem, W. van de Krol aan

Nederlands Beheersinstituut Arnhem, 24 juni 1948. 242 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, W. van der Krol aan NBI, Apeldoorn, 10 december 1947 en Idem aan NBI, Arnhem, 24

juni 1948.

45

De huurder van Singel 22, het tweede pand dat eigendom was van Cohen, was G. Gijtenbeek. Hij werd door mr. Van der Krol na de oorlog gedwongen zijn achterstallige huur in termijnen af te lossen.243 Deze Gijtenbeek, niet te verwarren met textielhandelaar H. Gijtenbeek die Oosterstraat 7 huurde en na de oorlog kocht, huurde dit huis van Cohen. De huursom maakte hij over op de rekening van de geliquideerde onderneming van Cohen bij de Bank voor Nederlandschen Arbeid N.V .244 Dat was een door de Duitsers opgerichte bank om het vermogen van geliquideerde ondernemingen te beheren.245 Na de oorlog bleef Gijtenbeek in Singel 22 wonen en maakte hij de huur over aan de rechtmatige eigenaren die in hun rechten waren hersteld. 246

Afsluitende woorden Het onderzoek naar de ontrechting van Joods vastgoed in de gemeente Nijkerk is hiermee afgerond. De belangrijkste conclusies staan opgetekend in hoofdstuk 2. De belangrijkste is wel dat door de gemeente niet doelbewust roerende en onroerende goederen van Joodse Nederlanders zijn toegeëigend. Wel is duidelijk dat de ontvangst van teruggekeerde Joodse bewoners beneden alle peil was. Zelfs als we bedenken dat dat gangbaar was in heel Nederland, is dat een wrange constatering. Pas in de tweede helft van de jaren zestig kwam er aandacht voor het leed dat Joodse Nederlanders hadden doorstaan. Dat gebeurde na publicatie in 1965 van de studie ‘Ondergang’ van de Joodse historicus Jacques Presser, over de vervolging en verdeling van het Nederlandse Jodendom tijdens de oorlogsjaren.247 Dit onderzoek is een laat gevolg van de aandacht die dr. Presser voor het eerst vroeg voor deze inktzwarte bladzijde uit de geschiedenis van Nederland en ook van Nijkerk.

243 NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Verslag over de jaren 1947 en 1948 inzake bewindvoering Emanuel en Theodora Cohen;

Idem, J.W. van der Krol aan NBI, Arnhem, 6 september 1950. 244 NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H., inv.nr. 5842, Firma E. Cohen

Jzn. en Kinderen, Nijkerk, Singel 22, [wsch. Aalders] aan Wirtschaftsprüfstelle, Arnheim, 23 november 1943. De Omnia-Treuhandschaft noteerde dat G. Gijtenbeek Singel 20 huurde, terwijl na de oorlog bleek dat het Singel 22 betrof. De huurder van Singel 22 was volgens de OmniaTreuhandschaft M. Versteeg, terwijl hij na de oorlog de bovenverdieping van Singel 20 bleek te bewonen. 245 https://www.oorlogsgetroffenen.nl/archiefvormer/Bank_Nederlandschen_Arbeid - geraadpleegd op 1 juni 2023. 246 Zie onder meer NA, NBI, 2.09.16.03, inv.nr. 55160, Cohen, E., Nijkerk, Beginvermogen E. Cohen, 20 juni 1945, Singel 20 Nijkerk en idem, Balans

1/1 ’46 E. Cohen. 247 J. Presser, Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945, 2 delen (Den Haag, 1965).

46

Geraadpleegde bronnen en literatuur Gevoerde gesprekken Louk de Liever, Nijkerk, 3 november 2022.

Geraadpleegde literatuur R. Beekman en M. Pater, Verdwenen bedrijven in Nijkerk en Nijkerkerveen (Nijkerk, 2015). J. Bouten, ‘Wat is Nijkerk mooi geworden. Rachel Salomon-Hamburger op zoek naar Joods verleden’ (zp., zd. [2002]). S.M.H. Dusarduij, ‘De fiscale geschiedenis van Nederland in vogelvlucht’, in: A. C. Rijkers (ed.), Inleiding belastingheffing ondernemingen en particulieren, 7-19 (Tilburg, 2012). L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog 1939-1945, deel 6, juli ’42 – mei ‘43, tweede helft (’sGravenhage, 1975). W. van Meurs, P. Slaman en M. Oprel (e.a.), Joodse burgers in Apeldoorn: onteigening en rechtsherstel (Nijmegen, maart 2022). J. Presser, Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945, 2 delen (Den Haag, 1965). A. van Renssen, ‘Gekkop’. Hoe burgemeester Zwaantinus Bruins Slot Nijkerk de oorlog doorloodste (Nijkerk, 2021). P. Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd. Besturen tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam, 2006). R. Schütz, Kille mist. Het Nederlandse notariaat en de erfenis van de oorlog (Amsterdam, 2016). R. Schütz, ‘De administratieve verhulling van het lot van vervolgden tijdens de Endlösung. Bureaucratische paradoxen bij het registreren, verhullen en vernietigen van persoonsgegevens’, in: Tijdschrift voor geschiedenis 135.1, 43-62 (2022). R.

te Slaa, De houding van de gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed 1940-1955 (zp., 2016). A. van Straalen, Van jubileum naar catastrofe. De Joodse gemeenschap van Nijkerk in de periode 1926-1945 (Nijkerk, 2007). M.-J. Vos en S. ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods onroerend goed (Amsterdam, 2013). M-J. Vos, Joods vastgoed in Winterswijk 1943-1950. Rapport over de roof en gedwongen verkoop van vastgoedbezit van Joden en de rol van de gemeente Winterswijk bij roof en rechtsherstel tijdens de Tweede Wereldoorlog en de jaren daarna (Winterswijk, 2022)

Geraadpleegde archieven en collecties Gemeentearchief Nijkerk (GAN) Digitaal kadaster – via www.kadaster.nl Familiearchief De Liver, Y. de Liver Amsterdam Gelders Archief (GA) JMK, archief Jokos-dossiers Nationaal Archief, Nederlandse Beheersinstituut Nationaal Archief, Raad voor het Rechtsherstel: Afdeling Rechtspraak NIOD, Archief 094f, Collectie dossiers afkomstig uit de archieven van de Omnia-Treuhandgesellschaft m.b.H. Collectie A. van Straalen Dagboek Zwaantinus Bruins Slot 1939-1945 (privécollectie auteur, door de familie Bruins Slot gecensureerde versie)

Geraadpleegde websites https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/organisatie/overige/stichting-ita/ https://www.archieven.nl/nl/zoeken?miview=inv2&mivast=0&mizig=210&miadt=298&micode=094&milang=nl https://data.jck.nl/page/aggregation/jhm-literatuur/20110474 47

www.geldersarchief.nl www.Joodsmonument.nl https://www.maxvandam.info/humo-gen/family/1/F1420?main_person=I3883 https://www.nijkerk.eu/_flysystem/media/straatnamenboekje-met-fotos-versie-25nov13.pdf. https://oorlogsdodendinkelland.nl/slachtoffers/oude-gemeente-denekamp/spanjar-mozes/ http://www.oorlogsgetroffenen.nl/archiefvormer/DISTEX http://www.oorlogsgetroffenen.nl/thema/rechtsherstel/03_01_Bedrijven https://www.verhalenoverdeoorlog.nl/nl/interviews/louk-de-liever

48

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=edc4a579-416e-47d4-92f2-d02b48583f34