Rekenkamerrapport 'Armoede in beeld'

Omar: armoede en weigert hulp van de overheid “Mijn naam is Omar, 75 jaar oud, en ik heb een klein pensioentje. Ik kan niet zo goed met geld omgaan en heb al best veel schulden gemaakt. Er zijn al weleens mensen van de gemeente bij mij langs geweest maar meestal stuur ik ze snel weer weg. Mijn Nederlands is niet zo goed.” Er is in elke gemeente, ook in Nieuwkoop, een aanzienlijk aantal mensen met een laag vertrouwen in de overheid. Deze mensen worden een stuk lastiger bereikt. Dat Omar niet zo goed Nederlands spreekt maakt het nog complexer.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 35.

2. Beleid om armoede en ongelijkheid tegen te gaan In dit hoofdstuk gaat de rekenkamer in op hoe het armoedebeleid en het beleid om sociale ongelijkheid tegen te gaan er in de gemeente Nieuwkoop uitziet. De rekenkamer laat zien welke ambities en doelstellingen de gemeente daarbij hanteert, welke beleidsinstrumenten zij inzet om deze te behalen en hoe zij verantwoordelijkheden en rollen verdeelt binnen de organisatie. Daarmee beantwoordt de rekenkamer in dit hoofdstuk de volgende deelvragen: 1. Welke ambities en doelstellingen heeft de gemeente Nieuwkoop vastgesteld ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid? 2. Welke (beleids-)instrumenten past de gemeente toe om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan? 3. Hoe zijn in de gemeente Nieuwkoop rollen en verantwoordelijkheden verdeeld in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid?

2.1

Ambities en doelstellingen van de gemeente

Kernbevinding: De gemeente Nieuwkoop wil kansenongelijkheid, armoede en schuldenproblematiek verkleinen. De gemeente zet zowel in op het voorkomen van armoede en ongelijkheid als op het aanpakken van bestaande schulden. Ook wil de gemeente de kans op betaald werk vergroten en inwoners goed informeren over de beschikbare voorzieningen waar inwoners gebruik van kunnen maken. De gemeente Nieuwkoop heeft geen apart beleid voor armoede of ongelijkheid. Het beleid van de gemeente maakt onderdeel uit van de Lokale preventieagenda.

Nieuwkoop wil minima ondersteunen, maar doet ook een beroep op de samenleving In haar visie op armoede, schulden en ongelijkheid, verwoord in het coalitieakkoord, het collegeprogramma en de Lokale preventieagenda, benoemt de gemeente de effecten van hoge energieprijzen en stijgende inflatie. Hierdoor hebben inwoners en ondernemers minder te besteden, in het bijzonder minder draagkrachtigen. De gemeente wil (landelijke) regelingen om deze doelgroep tegemoet te komen actief onder de aandacht brengen. Ook wil de gemeente vanuit haar wettelijke verantwoordelijkheden hulp bieden aan inwoners met schulden, in het bijzonder de inwoners die het het moeilijkst hebben. Daarbij kijkt de gemeente ook naar de samenleving: verenigingen, maatschappelijke organisaties en onderwijsinstanties hebben volgens de gemeente een maatschappelijke rol ‘’om mogelijke armoede te signaleren en dit bespreekbaar te maken.’’18 De gemeente benoemt tegelijkertijd dat de overheid niet alle tekorten kan compenseren. Daarom focust de gemeente op ondersteuning van inwoners die dat het hardst nodig hebben. In het collegewerkprogramma heeft de gemeente de ambitie opgenomen om hierin creatief te zijn door ‘’financiële ‘potjes slim te koppelen’ en de samenwerking te zoeken met charitatieve instellingen.19

18 Gemeente Nieuwkoop (2022). Coalitieakkoord 2022-2026, p. 13: link. 19 Gemeente Nieuwkoop (2022). Collegeprogramma 2022-2026, p. 22: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 36.

De gemeente zet met name in op het voorkomen van armoede en ongelijkheid De gemeenteraad van Nieuwkoop heeft op 1 februari 2024 de Lokale Preventie Agenda Sociaal Domein vastgesteld.20 De Lokale Preventie Agenda is bedoeld als “samenhangend overzicht van beleid en maatregelen’’ op het gebied van preventie, wat de gemeente definieert als het voorkomen van problemen bij opgroeien, zelfredzaam en gezond zijn. Ook het voorkomen van armoede en schulden is onderdeel van deze agenda. Het hoofddoel van de agenda is om laagdrempelige oplossingen te vinden om “het beroep op zwaardere zorg terug te dringen’’. De gemeente ziet voor zichzelf een faciliterende rol. De gemeente ziet in de verschillende dorpen een actieve gemeenschap die de samenleving draagt. De gemeente wil de initiatieven en voorzieningen die de gemeenschap zelf heeft opgezet faciliteren en stimuleren. De gemeente ziet een “stevige sociale infrastructuur met voldoende, goede en toegankelijke voorzieningen voor alle inwoners’’ als basisvoorwaarde voor gezondheid en welzijn van haar inwoners. 21 Vergelijking met andere gemeenten: een overkoepelend integraal beleidskader Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de Participatiewet, de Jeugdwet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning.

Hoewel dit wettelijke kader voor elke gemeente hetzelfde is, kiest iedere gemeente zijn eigen weg in de invulling hiervan. De gemeente Nieuwkoop hanteert op dit moment een integraal beleidskader voor preventie. Uit eerder onderzoek blijkt dat gemeenten het armoedebeleid verschillend vormgeven, maar dat er een trend is richting een aanpak waarbij armoedebeleid onderdeel is van een integrale aanpak in het sociaal domein.22 Dit gaat vaak gepaard met de stap naar een centraal loket voor ondersteuningsvragen, maar in Nieuwkoop is dit wat anders ingericht: de uitvoering van diverse wettelijke taken uit de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening is door Nieuwkoop belegd bij de gemeente Alphen aan den Rijn. De gemeente kent geen lokaal centraal loket voor hulp en ondersteuning bij financiële vraagstukken, maar inwoners kunnen bij specifieke hulpvragen op verschillende plekken aankloppen (zie paragraaf 2.3). De Lokale Preventie Agenda is breed van opzet en richt zich op diverse aandachtspunten in het sociaal domein, waaronder sport en bewegen, gezondheid en eenzaamheid. Ook de aanpak van armoede, schulden en (kansen)ongelijkheid heeft de gemeente in de Agenda uitgewerkt. De gemeente wil deze sociale vraagstukken alle drie verkleinen.

De nadruk van de gemeentelijke aanpak ligt op het voorkomen dat mensen in armoede terecht komen, (problematische) schulden maken en daarmee andere problemen krijgen. Vanuit de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening wil de gemeente daarnaast ook bestaande situaties aanpakken. Het doel om kansenongelijkheid, armoede- en schuldenproblematiek te verkleinen heeft de gemeente uitgewerkt in vier actiepunten:23 • “We verstevigen preventieve voorzieningen die kansenongelijkheid en armoede aanpakken.’’ • “We werken aan het voorkomen en aanpakken van schulden.’’ • “We willen de kans op betaald werk vergroten.’’ • “We geven eenvoudige informatie en bereiken meer mensen.’’ In hoofdstuk 2 licht de rekenkamer nader toe hoe de gemeente deze actiepunten in de praktijk invult.

20 Gemeenteraad Nieuwkoop (1 februari 2024). Raadsbesluit Lokale Preventie Agenda: link. 21 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, p. 3. 22 Zie: Necker (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid – innovaties in negen gemeenten: link. 23 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp. 13-15.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 37.

Vergelijking met andere gemeenten: inzet op zelfredzaamheid Ook andere gemeenten zetten in de aanpak van armoede en schulden vaak in op initiatieven uit de samenleving. Zowel collectief als individueel. Dit noemen gemeenten vaak zelfredzaamheid of het sociaal vangnet van inwoners. De gemeente Oisterwijk heeft dit bijvoorbeeld verbreed naar het begrip samenredzaamheid. Hierbij gaat het niet alleen om de mogelijkheden die inwoners zelf kunnen gebruiken, maar ook om het sociale netwerk van inwoners waarbij inwoners samen zorgen dat problemen opgelost worden. Dit beroep op zelf- of samenredzaamheid heeft echter ook een keerzijde: niet iedere inwoner heeft een breed sociaal netwerk waarop bij armoede en schulden een beroep gedaan kan worden. Bovendien kampen inwoners in armoede vaak met gevoelens van schaamte, waardoor zij minder snel geneigd zijn anderen of de overheid om hulp te vragen.24

2.2

Instrumenten die de gemeente inzet

Kernbevinding: De gemeente kent diverse minimaregelingen en -voorzieningen waar inwoners een beroep op kunnen doen. Dit betreffen onder andere diverse tegemoetkomingen en aanvullende bijdragen zoals bijdragen voor kinderen die naar school gaan (in aanvulling op het kindgebonden budget) en bijdragen om deel te kunnen nemen aan maatschappelijke activiteiten. Voor de minimaregelingen hanteert Nieuwkoop verschillende inkomensgrenzen en specifieke voorwaarden. De inkomensgrenzen die de gemeente hanteert zijn vergelijkbaar met omliggende gemeenten.

Nieuwkoop kent verschillende minimaregelingen en -voorzieningen De gemeente Nieuwkoop heeft, zoals elke gemeente, een groot aantal regelingen om inwoners met financiële problemen te ondersteunen. De gemeente informeert inwoners via haar website beknopt over de mogelijkheden bij de verschillende minimaregelingen en -voorzieningen en verwijst bij diverse regelingen door naar de betreffende aanbieders. Zo geeft de gemeente op de website niet alleen een overzicht van de beschikbare minimaregelingen en -voorzieningen, maar legt de gemeente ook uit wie voor welke regeling of voorziening in aanmerking komt en hoe inwoners een regeling aan kunnen vragen. Hieronder licht de rekenkamer deze regelingen en voorzieningen kort toe. Figuur 3: minimaregelingen gemeente Nieuwkoop. 25

Inkomensregeling of voorziening Norm en voorwaarden Toelichting Algemene regelingen Kwijtschelden Diverse normbedragen en De gemeentebelastingen worden 26 gemeentebelastingen voorwaarden rondom geïnd via het regionaal spaargeld, bezit en inkomen, samenwerkingsverband SVHW. afhankelijk van de thuissituatie Wanneer inwoners een minimum (voor het overzicht geeft de inkomen hebben en geen eigen rekenkamer de specifieke vermogen hoeven zij een aantal normbedragen hier niet weer). belastingen niet te betalen. Dit is afhankelijk van de persoonlijke situatie.

24 Zie: Rekenkamer Oisterwijk (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid: link. 25 Gemeente Nieuwkoop (2025). Regelingen voor lage inkomens: link. 26 Gemeente Nieuwkoop (2025). Gemeentebelastingen: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 38.

Inkomensregeling of voorziening Norm en voorwaarden Toelichting Collectieve zorgverzekering voor Inkomen tot 130 procent van Samen met zorgverzekering Zorg lage inkomens27 de bijstandsnorm. Bij een en Zekerheid biedt de gemeente inkomen tussen de 110 en 130 een collectieve zorgverzekering procent van de bijstandsnorm voor inwoners met een laag wordt een iets hogere eigen inkomen. De gemeente betaalt bijdrage gevraagd in de mee aan de premie. Kinderen tot 18 aanvullende verzekering.28 jaar zijn gratis meeverzekerd. 29 Individuele studietoeslag Inwoners komen in Een inkomensaanvulling voor aanmerking als zij een studenten die door hun medische opleiding met recht op beperking blijvend niet in staat zijn studiefinanciering volgen, om naast hun studie bij te geen recht hebben op een verdienen. Dit betreft een uitkering (Wajong) en als aanvulling op de wettelijk bepaalde gevolg van ziekte of gebrek minimale studietoeslag. niet in staat om naast de studie inkomsten te verwerven. 30 Individuele inkomenstoeslag Drie jaar of langer een laag Inwoners hebben een keer per jaar inkomen (tot 110 procent van recht op deze toeslag. De de geldende bijstandsnorm) of tegemoetkoming kan aangevraagd de pensioenleeftijd nog niet worden via het Serviceplein in bereikt en geen zicht op hoger Alphen aan den Rijn. inkomen. Het bedrag hangt af van de thuissituatie.

Regeling huishoudelijke Drie jaar of langer een laag Inwoners kunnen een 31 apparaten inkomen (tot 110 procent van tegemoetkoming krijgen om een de geldende bijstandsnorm). kapot huishoudelijk apparaat te Het bedrag hangt af van de vervangen, denk bijvoorbeeld aan thuissituatie en is gebaseerd een wasmachine, stofzuiger of op de Nibud-prijslijst. koelkast. De tegemoetkoming kan aangevraagd worden via het Serviceplein in Alphen aan den Rijn. Kledingbank Inkomen tot 120 procent van Mensen met een laag inkomen de bijstandsnorm. kunnen kosteloos kleding uitzoeken bij de Kledingbank Groene Hart in Alphen aan den Rijn. Cliënten kunnen twee keer per jaar (in het voorjaar en de herfst) bij de Kledingbank kleding uitkiezen. Fondsen Sport & Cultuur32

27 Gemeente Nieuwkoop (2025). Collectieve zorgverzekering voor lage inkomens: link. 28 Gemeente Nieuwkoop (24 juni 2024). Brief aan de raad Stand van zaken inzet Klijnsma-gelden en andere minimaregelingen. 29 Gemeente Nieuwkoop (2025). Individuele studietoeslag: link. 30 Gemeente Nieuwkoop (2025). Individuele inkomenstoeslag: link. 31 Gemeente Nieuwkoop (2025). Regeling huishoudelijke apparaten: link. 32 Gemeente Nieuwkoop (2025). Sport- en cultuurfondsen: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 39.

Inkomensregeling of voorziening Norm en voorwaarden Jeugdfonds Sport & Cultuur 120 procent van de geldende bijstandsnorm.

Volwassenenfonds Sport & Cultuur

120 procent van het minimuminkomen.

Via Stichting Leergeld Ondersteuning via Stichting Inkomen tot 120 procent van Leergeld (schoolspullen zoals de bijstandsnorm, of het 33 schoolspullenpas, laptop of fiets) huishouden zit in een schuldhulpverleningstraject.

Kindpas - Bijdrage kosten kleding Inkomen tot 120 procent van en schoenen voor kinderen34 de bijstandsnorm, of het huishouden zit in een schuldhulpverleningstraject. Het kind is niet ouder dan 17 jaar 35 Verjaardagsbox voor kinderen Inkomen tot 120 procent van de bijstandsnorm, of het huishouden zit in een schuldhulpverleningstraject.

Toelichting Voor kinderen van 4 tot 18 jaar kan een beroep gedaan worden op het jeugdfonds om te kunnen sporten of lessen te volgen op het gebied van kunst en cultuur. Het fonds betaalt de contributie aan de betreffende sportvereniging en eventuele kosten van benodigde attributen zoals bijvoorbeeld voetbalschoenen of de huur van een instrument. Kinderen van 5 jaar en ouder kunnen onder voorwaarden ook zwemlessen volgen via het fonds. Aanvragen verlopen via tussenpersoon als een leerkracht, Centrum voor Jeugd en Gezin of maatschappelijk werker. Voor volwassenen vanaf 18 jaar betaalt het fonds de contributie aan een sport- of cultuurvereniging. Inwoners ontvangen, net als bij het Jeugdfonds, geen geld. De verstrekking is altijd in natura. Aanvragen verlopen via een tussenpersoon van het fonds of de gemeente. Stichting Leergeld biedt gezinnen met minimale financiële middelen een Kindpakket met verschillende voorzieningen, waaronder het ter beschikking stellen van een fiets of laptop of een schoolspullenpas. Ieder jaar van 2 januari tot 31 oktober aan te vragen bij stichting leergeld. Een pas ter waarde van €60,- waarmee kleding, schoenen een leesboeken gekocht kunnen worden voor opgroeiende kinderen. Stichting Jarige Job geeft kinderen een verjaardagsbox ter waarde van €35,-

33 Stichting Leergeld Zuid Holland Midden (2025). Leergeld Nieuwkoop: link. 34 Gemeente Nieuwkoop (2025). Bijdrage kosten kleding en schoenen voor kinderen (Kindpas): link. 35 Gemeente Nieuwkoop (2025). Verjaardagsbox voor kinderen: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 40.

Inkomensregeling of voorziening Norm en voorwaarden Toelichting Voor kinderen van 4 tot en met 12 jaar. Inwoners die ingeschreven staan bij de Voedselbank ontvangen deze box automatisch. 36 Dagje uit Inkomen tot 120 procent van Kinderen in de gemeente kunnen de bijstandsnorm, of het één keer per jaar een dagje uit, huishouden zit in een samen met hun ouders. schuldhulpverleningstraject. Een keer per jaar, voor kinderen van tot 18 jaar. Vergelijking met andere gemeenten: inkomensgrens De gemeente Nieuwkoop hanteert verschillende inkomensnormen en -grenzen en nadere voorwaarden per regeling of voorziening. Voor de regelingen die regionaal georganiseerd en beschikbaar zijn geldt dat de normen en voorwaarden voor de verschillende deelnemende gemeenten hetzelfde zijn. De inkomensgrens voor de collectieve zorgverzekering is in 2022 verhoogd naar 130 procent van de bijstandsnorm en daarmee gelijkgetrokken met de inkomensgrenzen die de gemeenten Alphen aan den Rijn en Kaag en Braassem hanteren.37 Gemeenten hebben beleidsvrijheid over hoe zij in het kader van de bijzondere bijstand de draagkracht vanuit inkomen en vermogen beoordelen. Gemeenten kunnen dit overwegen op basis van de aard van de kosten waarvoor inwoners bijstand vragen, eventuele bijzondere lasten van aanvragers en overige persoonlijke omstandigheden.38

2.3

Rollen en verantwoordelijkheden

Kernbevinding: De aanpak van armoede, schulden en ongelijkheid valt in Nieuwkoop onder de afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling. De teams De Verbinding en Sociaal Domein, die onder deze afdeling vallen, werken samen met maatschappelijke organisaties om armoede, schulden en ongelijkheid te verkleinen. De uitvoering van de Participatiewet en de wet gemeentelijke schuldhulpverlening is door Nieuwkoop belegd bij de gemeente Alphen aan den Rijn. De gemeente kent geen lokaal centraal loket voor hulp en ondersteuning bij financiële vraagstukken. Inwoners met een hulp- of ondersteuningsvraag kunnen op verschillende plekken terecht, maar moeten daarvoor bij specifieke organisaties of initiatieven aankloppen.

Team De Verbinding pakt diverse welzijnstaken op, samen met maatschappelijke partners De aanpak van armoede, schulden en ongelijkheid is in de ambtelijke organisatie ondergebracht bij de afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling. Deze afdeling bestaat uit drie teams: team Sociaal Domein (waar de beleidsadviseurs zijn ondergebracht) en team De Verbinding. Team De Verbinding richt zich met name op diverse taken op het gebied van ondersteuning en welzijn en bestaat uit sociaal makelaars, coördinatoren welzijnsbezoeken, de beweegcoach, sportmakelaar, statushoudersbegeleiders, jongerenwerkers en de cultuurmakelaar. De sociaal makelaars (evenals de 36 Gemeente Nieuwkoop (2025). Dagje uit: link. 37 Gemeente Nieuwkoop (24 juni 2024). Brief aan de raad Stand van zaken inzet Klijnsma-gelden en andere minimaregelingen. 38 Zie hiervoor ook artikel 35 Participatiewet en de Memorie van toelichting bij de Wet werk en bijstand: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 41.

sport- en cultuurmakelaars) zijn vaak een tussenpersoon (intermediair) tussen inwoners met hulpvragen en (professionele) aanbieders van hulp en ondersteuning. Naast de taken op het gebied van hulp en ondersteuning bij armoede en schulden richt het team zich ook op sportstimulering, verenigingsondersteuning en ondersteuning van de culturele sector.39 Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat de medewerkers van team De Verbinding een belangrijke rol spelen bij het leggen van verbindingen en contacten tussen de gemeente en maatschappelijk partners. In de preventieagenda heeft de gemeente als streven opgenomen om vanaf 2024 de verbinding tussen formele hulp van gemeente en professionele organisaties en informele hulp te versterken. Team De Verbinding moet daar een centrale rol bij spelen en moet daarom volgens de preventieagenda ook bekender worden bij diverse partijen.40 Verder hebben de medewerkers van De Verbinding een rol om verenigingen en (sport)clubs te helpen mee te werken aan de doelstellingen van de preventieagenda.41 Daar gaat de rekenkamer in hoofdstuk 3 nader op in. Team De Verbinding is net als een aantal maatschappelijk partners gehuisvest in het gebouw De Verbinding in Nieuwkoop.

Naast de medewerkers van De Verbinding werken hier medewerkers van Tom in de Buurt (die hulp en ondersteuning bieden vanuit onder andere de Wet maatschappelijke ondersteuning) en het Centrum voor Jeugd en Gezin.

De gemeente heeft de uitvoering van diverse wettelijke taken bij de gemeente Alphen aan de Rijn belegd De gemeente Nieuwkoop heeft de uitvoering van de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening al sinds de meest recente fusie in 2007 buiten de gemeente belegd. Uit de gevoerde interviews komt naar voren dat de wettelijke taken op het gebied van (arbeids)participatie, maatschappelijke ondersteuning, inburgering en gemeentelijke schuldhulpverlening van 2001 tot 2012 belegd waren bij een gemeenschappelijke regeling (de Sociale Dienst De Rijnstreek) van de gemeenten Nieuwkoop en Kaag en Braassem en hun voorgangers. Vanaf april 2012 is de uitvoering van de Participatiewet (toen nog Wet Werk en Bijstand) en de schuldhulpverlening door middel van een dienstverleningsovereenkomst uitbesteed aan de gemeente Alphen aan den Rijn. De beleidsvorming kwam volgens gesprekspartners weer bij de gemeente Nieuwkoop zelf te liggen.

De dienstverleningsovereenkomst ten grondslag aan deze Centrumregeling is in 2022 voor het laatst geüpdatet en richt zich op uitvoering van de wettelijke taken op het gebied van de Participatiewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en de Wet inburgering.42 Op het moment van schrijven wordt gewerkt aan een volgende actualisatie van de dienstverleningsovereenkomst.43 De gemeente Nieuwkoop betaalt een jaarlijkse bijdrage aan de gemeente Alphen aan de Rijn voor het uitvoeren van de taken uit de Participatiewet en de gemeentelijke schuldhulpverlening die bij Alphen zijn belegd.44 Naast deze vaste gemeentelijke bijdrage is er ook een bijdrage per traject. Dit bedrag verschilt per geboden dienst.

39 Nieuwkoop Actief (2025). Over ons: link. 40 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, p. 16. 41 Gemeente Nieuwkoop (2024). Begroting 2025-2028, p. 24. 42 Gemeenten Nieuwkoop en Alphen aan den Rijn (2022). Dienstverleningsovereenkomst Uitvoering Participatiewet en

aanverwante dienstverlening; ibid. (2024) Addendum 2024 – opgesteld vanwege wijzigingen in de uitvoering van de Wgs. 43 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie bij dit onderzoek. 44 Gemeente Alphen aan de Rijn (2024). Addendum 2024 bij dienstverleningsovereenkomst Participatiewet en aanverwante

dienstverlening versie 2022.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 42.

De gemeente kent geen centraal (lokaal) loket voor hulp en ondersteuning De gemeente kent geen lokaal centraal loket voor alle hulp en ondersteuning op het gebied van armoede en schulden. Voor hulp en ondersteuning op het gebied van uitkeringen, bijzondere bijstand en schulden kunnen inwoners van de gemeente Nieuwkoop terecht bij het Serviceplein Alphen aan den Rijn. In het Servicepunt is de Helpdesk Geldzaken ondergebracht. Medewerkers van deze helpdesk kunnen inwoners helpen bij alle vragen met betrekking tot financiën en schuldhulpverlening. Voor hulp en ondersteuning op het gebied van de Wmo, jeugdhulp en andere aanverwante zaken kunnen inwoners terecht bij de gemeente of rechtstreeks bij aanbieders als Tom in de Buurt (Wmoondersteuning), het Centrum voor Jeugd en Gezin en diverse andere maatschappelijke partners. In hoofdstuk 3 gaat de rekenkamer nader in op de toegang voor hulp en ondersteuning in de praktijk. Vergelijking met andere gemeenten: centrale of decentrale toegang? De gemeente Nieuwkoop kent geen lokaal centraal loket voor het sociaal domein. Het Serviceplein van de gemeente Alphen aan den Rijn is wel de primaire toegang tot de gemeentelijke schuldhulpverlening. Veel gemeenten hebben in de afgelopen jaren een eigen lokaal loket ingericht.

De gemeente Oisterwijk kent bijvoorbeeld het Loket Wegwijs: een centrale plek waar inwoners met problemen op het gebied van armoede en schulden terecht kunnen en waarin zowel medewerkers van de gemeente als maatschappelijke partners vertegenwoordigd zijn.45 De gemeente Hoorn kent de volledig integrale toegang 1.Hoorn voor zowel Wmo, jeugd en armoede – de uitvoering van de participatiewet is door Hoorn echter uitbesteed.46 De gemeente Diemen kiest voor een zogeheten brede intake: inwoners kunnen zich bij verschillende plekken melden, maar het is de bedoeling dat de betreffende consulent de situatie van inwoners breed bekijkt en wanneer nodig doorverwijst naar de juiste hulp en regelingen.47 Er zijn ook gemeenten die dit net als Nieuwkoop regionaal hebben belegd, zoals de HBEL-gemeenten (Huizen, Blaricum, Eemnes en Laren) bij het loket Maatschappelijke Zaken HBEL.48

45 Rekenkamer Oisterwijk (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid: link. 46 Rekenkamer Hoorn (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid: link. 47 Rekenkamer Diemen (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid: link. 48 Maatschappelijke Zaken HBEL (2025). Home: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 43.

3. Uitvoeringspraktijk In dit hoofdstuk gaat de rekenkamer in op de aanpak van armoede, schulden en ongelijkheid in de praktijk. Daarvoor kijkt de rekenkamer naar de uitvoering van de vier centrale actiepunten op dit gebied in de Lokale Preventie Agenda. Verder gaat de rekenkamer in dit hoofdstuk in op de samenwerking met maatschappelijke partners en succes- en knelpunten in de praktijk. In dit hoofdstuk beantwoordt de rekenkamer daarmee onderstaande deelvragen: 4. Hoe werken betrokken gemeentelijke afdelingen samen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 5. Hoe werkt de gemeente Nieuwkoop samen met maatschappelijke partners in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid? Hoe is die samenwerking georganiseerd? 6. Welke inspanning wordt geleverd door gemeente Nieuwkoop en maatschappelijk partners om alle inwoners in beeld te krijgen die gebruik zouden moeten en kunnen maken van regelingen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 7. Hoe ziet de toegang tot de gemeentelijke dienstverlening ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid er vanuit het perspectief van de cliënt uit? 8. Wat zijn ervaren knelpunten in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid, en wat gaat er goed? 9. Welke mogelijkheden voor de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid worden momenteel niet door de gemeente Nieuwkoop opgepakt?

3.1

Uitvoeringsaanpak van de gemeente

Kernbevinding: De gemeente Nieuwkoop zet diverse stappen om de aanpak van armoede en schulden te versterken. De acties uit de Lokale preventieagenda worden grotendeels opgepakt, maar de resultaten hiervan zijn niet altijd eenduidig op te maken. Zo is het gebruik van de minimaregelingen in de periode 2021-2024 toegenomen, maar is er nog geen volledig inzicht in het recenter gebruik en in hoeverre hiermee de volledige doelgroep in beeld is. De toegang tot dienstverlening is voor inwoners op verschillende plekken te vinden, zowel bij de gemeente zelf als bij het Serviceplein in Alphen aan den Rijn en bij maatschappelijke partners. In het vorige hoofdstuk lichtte de rekenkamer de Lokale preventieagenda toe. Hierin heeft de gemeente vier actiepunten opgenomen om kansenongelijkheid, armoede- en schuldenproblematiek te verkleinen. In deze paragraaf gaat de rekenkamer in op de inspanningen die de gemeente in de praktijk levert in het kader van deze actiepunten. Daarbij hanteert de rekenkamer de indeling van acties die de gemeente zelf in de preventieagenda gebruikt. Per actiepunt reflecteert de rekenkamer steeds in hoeverre de gemeentelijke inzet aansluit bij wat nodig is voor de vier grootste inwonersprofielen in Nieuwkoop die in hoofdstuk 1 zijn toegelicht.

Actiepunt 1: Verstevigen van preventieve voorzieningen die ongelijkheid en armoede aanpakken De gemeente wil in samenwerking met een aantal maatschappelijke partners preventieve voorzieningen die ongelijkheid en armoede aanpakken verstevigen: de gemeente noemt daarbij in de Lokale preventieagenda de collectieve zorgverzekering, Volwassenfonds sport en cultuur, Jeugdfonds sport en cultuur, stichting Leergeld, Kledingbank en Voedselbank.49 In het vorige hoofdstuk lichtte de 49 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp. 13-15.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 44.

rekenkamer deze regelingen al toe. In het volgende hoofdstuk gaat de rekenkamer nader in op het bereik van deze regelingen, voor zover dat bekend is. De gemeente Nieuwkoop heeft met negen maatschappelijk partners (zie ook bijlage 3) overeenkomsten gesloten voor de inrichting van deze maatschappelijke voorzieningen en biedt een financiële bijdrage voor hun werkzaamheden. In het collegeprogramma had de gemeente als actiepunt opgenomen om met charitatieve instellingen in gesprek te gaan over het ‘slim combineren van financiële potjes’. Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat met het Noodfonds Stichting Omzien Naar Elkaar (ONE) en Schuldhulpmaatje is gesproken over de financiering van deze initiatieven. In paragraaf 2.2 gaat de rekenkamer nader in op de samenwerking met de maatschappelijke partners. In de periode 2021-2023 is het gebruik van de verschillende minimaregelingen in Nieuwkoop toegenomen. Dit heeft verschillende oorzaken.50 Zo is het aantal verstrekte voorzieningen via Stichting Leergeld sterk toegenomen doordat sinds 2022 de Kindpas wordt aangeboden en deze sinds 2023 structureel onderdeel uitmaakt van het voorzieningenpakket van Leergeld. De toename van het aantal beroepen op het Jeugdfonds Sport & Cultuur is volgens de gemeente grotendeels te verklaren door de toename van de taakstelling statushouders in 2023.

Tegelijkertijd is voor bepaalde regelingen niet duidelijk in hoeverre de doelgroep bereikt wordt. Vergelijking met andere gemeenten: preventie Gemeenten hebben relatief veel beleidsvrijheid om preventie in te richten.51 Dat maakt dat er het sterk per gemeente verschilt hoe de preventie is vormgegeven. In Nieuwkoop ligt preventie aan de basis van de hele aanpak op het gebied van armoede, schulden en ongelijkheid. Preventie bestaat onder meer uit het beschikbaar stellen van diverse hulpmiddelen, zoals online informatie, maar ook huisbezoeken aan mensen uit de doelgroep. De minimaregelingen ziet Nieuwkoop nadrukkelijk ook als preventieve instrumenten die moeten voorkomen dat mensen (verder) in financiële problemen komen. Er zijn ook andere (aanvullende) manieren om preventie vorm te geven. Hieronder benoemen we drie voorbeelden uit Hoorn, Druten en Oisterwijk. De gemeente Hoorn geeft voorlichting over geldproblematiek aan werkgevers. Ook voert de gemeente preventief gesprekken met broodfondsen (voor ZZP’ers), organiseren ze voorlichting over geldproblemen op scholen en gaan ze bij mensen langs na levensveranderende gebeurtenissen, zoals een echtscheiding. Tijdens zo’n bezoek worden mensen ingelicht over het aanbod van regelingen. Ook in Druten schenkt men aandacht aan life-events.

Als een inwoner 70 wordt, of bij het overlijden van een partner, komen welzijnswerkers langs voor een huisbezoek. Ook is de gemeente aangesloten op de Verwijsindex Schuldhulpverlening. Zo worden, als iemand schuldhulpverlening ontvangt, extra deurwaarderskosten voorkomen. In de gemeente Oisterwijk wordt invulling gegeven aan preventie door in te zetten op nazorg na schuldhulpverlening. Zo wordt terugval voorkomen. Ook bieden maatschappelijke partners trainingen aan inwoners om de financiële administratie op orde te krijgen. In Nieuwkoop biedt Schuldhulpmaatje nazorg na het succesvol afronden van een schuldhulpverleningstraject.52

50 Gemeente Nieuwkoop (2024). Informatiebrief college aan gemeenteraad over inzet Klijnsmagelden periode 2021-2023. 51 In de Memorie van Antwoord bij de Wet gemeentelijke schulpverlening staat dat het expliciet aan gemeenten is gelaten hier

nadere invulling aan te geven. Zie: Eerste Kamer der Staten-Generaal (2011). Memorie van antwoord Wet gemeentelijke schuldhulpverlening: link. 52 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 45.

Spiegel: sluit dit aan bij de inwoners van Nieuwkoop? Door middel van de verschillende minimaregelingen die de gemeente (in samenwerking met maatschappelijke partners) heeft ingericht ondersteunt de gemeente inwoners op het gebied van economisch kapitaal. Dit geldt met name voor inwoners met het gele inwonersprofiel – zij weten de minimaregelingen makkelijker te vinden en vinden informatie van de gemeente makkelijker te begrijpen. Inwoners met het rode profiel zijn meer zelfredzaam en zullen minder snel een beroep doen op minimaregelingen. Inwoners met het bruine en roze profiel zullen vaker hulp en ondersteuning via bijvoorbeeld minimaregelingen nodig hebben, maar weten die regelingen en andere voorzieningen niet altijd te vinden. Bijvoorbeeld omdat ze informatie van de gemeente niet goed begrijpen, schaamte ervaren of beperkt vertrouwen hebben in de overheid. Met name inwoners met het roze profiel zijn minder goed in beeld en het is mogelijk dat dit in Nieuwkoop ook het geval is.

Actiepunt 2: Het voorkomen en aanpakken van schulden De gemeente wil inwoners ondersteunen bij het ‘coördineren van de papierwinkel’. Hiervoor kunnen inwoners op twee plekken terecht. Sinds 2022 kunnen inwoners terecht bij de Helpdesk Geldzaken in Alphen aan de Rijn en in 2024 is de gemeente vanuit team De Verbinding begonnen met het faciliteren en stimuleren van initiatieven om inwoners te ondersteunen bij het doen van hun administratie en het invullen van formulieren.53 Hieronder benoemt de rekenkamer een aantal voorbeelden van deze initiatieven. 



Sinds 2021 is Schuldhulpmaatje actief in Nieuwkoop. Schuldhulpmaatje bestaat uit getrainde vrijwilligers die inwoners kunnen ondersteunen bij geldzaken, maar Schuldhulpmaatje biedt geen financiële ondersteuning en neemt de geldzaken niet van de inwoner over.54 SchuldHulpMaatje is ondergebracht bij Noodfonds ONE.55 Beide initiatieven ontvangen subsidie van de gemeente.56 De gemeente wil het bereik van Schuldhulpmaatje volgens de Lokale preventieagenda vergroten en de drempel voor mensen om deel te nemen verlagen. Hoe de gemeente dit precies wil realiseren en welke maatregelen hiervoor genomen zijn, is hierbij niet duidelijk. Wel is in de loop der jaren het aantal aanmeldingen via Schuldhulpmaatje toegenomen, zie ook hoofdstuk 4. Sinds 2021 is de gemeente Nieuwkoop aangesloten bij Geldfit. Geldfit is een online platform van de Nederlandse Schuldhulproute (NSR), waar informatie over geldzaken opgezocht kan worden. Het biedt inzicht in de persoonlijke situatie en het is mogelijk om persoonlijk advies te vragen. Geldfit geeft ook weer welke instanties inwoners eventueel kunnen ondersteunen.57 In 2024 werd Geldfit in Nieuwkoop 2.960 keer online bezocht, werd zeven keer via Geldfit ‘een luisterend oor’ geboden en leidden de bezoeken tot 1.205 meetbare vervolgstappen.58 Op de route van de NSR staan de bezoekers verder verschillende mogelijkheden ter beschikking.

De bezoeker kan tips en tools krijgen (afslag 1), waarmee hij of zij zelf aan de slag kan gaan (bijvoorbeeld een huishoudboekje, bespaartips of het aanvragen van een betalingsregeling), al dan niet met hulp van een online vrijwilliger. De bezoeker kan ook worden geadviseerd zich

53 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp. 13-15 54 Schuldhulpmaatje (2025). Nieuwkoop: link. 55 Gemeente Nieuwkoop (2022). Beantwoording schriftelijke vragen over armoede onder inwoners: link. 56 Gemeente Nieuwkoop (2024-2025). Brieven gemeente aan stichting Noodfonds One over vaststellen subsidies. 57 Nederlandse Schuldhulproute (2025). Over ons - aanpak: link. 58 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 46.



direct aan te melden voor hulp bij een vrijwilligersorganisatie of het gemeenteloket in zijn of haar eigen woonplaats (afslagen 2, 3 en 4). Hoewel dit niet onder de uitwerking van de Lokale preventieagenda valt, komt uit de gesprekken ook de online tool ‘Dat geldt voor mij’ naar voren als ondersteuningsmiddel bij het voorkomen en aanpakken van schulden. Sinds 1 maart 2024 kunnen inwoners en professionals gebruik maken van deze online tool. Door middel van deze tool wordt duidelijk van welke regelingen inwoners gebruik kunnen maken en waar zij mogelijk recht op hebben. De tool geeft ook informatie over hoe inwoners een aanvraag kunnen indienen door direct door te linken naar de betreffende organisatie.59

Uitgelicht: landelijk convenant vroegsignalering Onder leiding van de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) hebben de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en ‘vastelastenpartners’ (onder andere zorgverzekeraars, energieleveranciers en verhuurders) een convenant gesloten om de wettelijk verplichte vroegsignalering uit te werken in concrete samenwerkingsafspraken. De vastelastenpartners mogen zonder toestemming van de betrokken klant informatie delen met de gemeente over bijvoorbeeld betaalachterstanden bij huur, energie of zorgverzekeringen. De gemeente kan dan gericht inwoners schuldhulpverlening bieden. Mét toestemming van de betreffende inwoner kan de gemeente inwoners met (dreigende) schulden doorverwijzen naar schuldhulpverlening of Schuldhulpmaatje (intern doorverwijzen) en kunnen bedrijven en instellingen klanten met (vermoedelijke) schulden ‘warm’ doorverwijzen naar de gemeente (extern doorverwijzen).60 Uit gesprekken komt naar voren dat hulpverleners en contactpersonen van bij het convenant aangesloten organisaties ook via het forum van de NVVK ervaringen en tips kunnen uitwisselen over hoe zij bijvoorbeeld complexe casussen kunnen oppakken. Gesprekspartners geven verder aan dat twee particuliere huurorganisaties in Nieuwkoop ook zijn aangesloten bij de vroegsignaleringspartners.

De gemeente is sinds 2021 wettelijk verplicht om vroegsignalering op te pakken en op basis van meldingen hulpaanbod te doen bij huishoudens. Het doel van de vroegsignalering is om te voorkomen dat betalingsachterstanden verder oplopen en zich ontwikkelen tot een problematische schuld. Gemeenten hebben aanzienlijke beleidsvrijheid in de wijze waarop zij deze vroegsignalering organiseren en uitvoeren. Gemeenten bepalen bijvoorbeeld zelf:  Welke signalen zij prioriteren (bijvoorbeeld huurachterstand boven energieachterstand);  Hoe snel zij contact opnemen met inwoners na een signaal. Gemeenten zijn in ieder geval verplicht om binnen 4 weken een gesprek aan te bieden na ontvangst van een signaal (als de inwoner dit aanbod heeft geaccepteerd);61  Op welke manier dat contact plaatsvindt (per brief, telefonisch, huisbezoek);  Welke samenwerkingspartners lokaal worden betrokken (zoals wijkteams, vrijwilligersorganisaties, woningcorporaties of lokale energiecoöperaties). De gemeente ontvangt meldingen in het kader van de vroegsignalering van de vastelastenpartners via het RIS-systeem. Uit gesprekken blijkt dat de gemeente de vroegsignalering oppakt met de hulpverlener die het dichtst bij de betreffende inwoner staat. Als blijkt dat een huishouden al bekend is bij Team Zorg en Overlast, dan neemt het team dit signaal over om te voorkomen dat er weer een 59 Gemeente Nieuwkoop (2024).

Informatiebrief college aan gemeenteraad over inzet Klijnsmagelden periode 2021-2023. 60 NVVK (2025). Vroegsignalering: link; NVVK (2025). Landelijk convenant vroegsignalering: link. 61 Zie artikel 4, eerste lid, onderdeel b Wet gemeentelijke schuldhulpverlening.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 47.

ander hulpverlener aan de deur komt. Bij grote achterstanden vindt er een huisbezoek plaats, bij kleinere achterstanden benadert een hulpverlener de betreffende inwoner. Inwoners worden benaderd via een appje, telefoontje of mailtje, afhankelijk of telefoonnummer of e-mailadres bekend is. Bij de 75plussers wordt de vroegsignalering ook meegenomen in de welzijnsbezoeken die de gemeente door middel van vrijwilligers aflegt, waarbij ook de financiën aan de orde komen. De welzijnsbezoeken worden gecoördineerd door het team De Verbinding.62 Wat leren we van Dennis? Dennis heeft weinig vertrouwen in de overheid, en ontvangt nog geen uitkering of ondersteuning van de gemeente. Voor mensen zoals Dennis is het belangrijk dat de mogelijkheden voor ondersteuning makkelijk toegankelijk en begrijpelijk zijn. Geldfit is daar een behulpzame methode voor. Uit onderzoek (bijvoorbeeld in het recente onderzoek van het SCP63) blijkt echter dat inwoners met weinig vertrouwen in de overheid vaak niet zelf de eerste stap richting ondersteuning zetten, terwijl gemeenten in beleid dit wel van hen vragen. Een meer persoonlijke benadering zou, ook Dennis, daarin helpen. In Nieuwkoop kan dit bijvoorbeeld door de hulp en ondersteuning via Schuldhulpmaatje, maar Dennis zal eerder terugvallen op hulp van zijn sociale netwerk.

Dat kan Dennis helpen, maar mogelijk ontloopt Dennis daardoor hulp en ondersteuning van de gemeente waar hij wel recht op heeft. Wanneer Dennis bij vroegsignalering in beeld zal de medewerker vroegsignalering contact met hem opnemen om hem een aanbod voor ondersteuning te doen. Mocht hij al bekend zijn bij het team zorg en overlast (wat gezien zijn verhaal niet zo waarschijnlijk is) zullen zij het contact met hem benaderen over zijn betalingsachterstanden. Voor Dennis’ dochter zouden via het Jeugdfonds en de Stichting Leergeld voorzieningen getroffen kunnen worden. Spiegel: sluit dit aan bij de inwoners van Nieuwkoop? Voor hulp en ondersteuning bij schulden zijn er in Nieuwkoop verschillende mogelijkheden. Schuldhulpmaatje kan inwoners uit de verschillende profielen helpen, met name inwoners met het bruine of roze profiel. Inwoners met het gele of rode profiel zullen makkelijker zelf de weg kunnen vinden om via Geldfit of andere initiatieven van de NSR te inventariseren waar zij voor specifieke hulpen ondersteuningsvragen kunnen aankloppen.

Actiepunt 3: De kans op betaald werk vergroten De gemeente wil dit doel realiseren door nieuwe instrumenten voor begeleiding naar werk in te richten, een analyse van het bijstandsbestand uit te voeren, een banenmarkt te organiseren en door middel van de aanpak van laaggeletterdheid.64 Het Serviceplein in Alphen aan den Rijn heeft in de afgelopen jaren nieuwe methoden gebruikt. Als voorbeeld hiervan wordt de integrale intake bij de aanvraag van een bijstandsuitkering genoemd. Bij de aanvraag van de bijstandsuitkering in de gemeente Alphen aan den Rijn wordt ook gekeken naar de kansen op de arbeidsmarkt en wordt daarvoor een plan van aanpak gemaakt. Bij de intake van de bijstandsuitkering in de gemeente Alphen aan den Rijn zit ook participatiecoach van Rijnvicus. Wanneer 62 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp. 13-15 63 Sociaal Cultureel Planbureau. (2023, maart). Onderzoeksrapport Eigentijdse ongelijkheid. 64 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp. 13-15

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 48.

het mogelijk is wordt belanghebbende dan direct aangemeld bij Rijnvicus. De kansen op mogelijke werkplekken worden meegenomen in de bijstandsaanvraag. Dit kan ervoor zorgen dat de belanghebbende sneller richting de arbeidsmarkt gaat. Vanuit het Serviceplein in Alphen aan den Rijn worden uitkeringsgerechtigden volgens de gevoerde gesprekken jaarlijks uitgenodigd voor een dienstverlenend gesprek: een breed gesprek waarbij de inkomensconsulent en de betreffende cliënt onder andere de persoonlijke situatie, het financieel huishouden en mogelijkheden tot re-integratie bespreken. Ook bespreken zij in hoeverre de cliënt gebruik maakt van alle voorzieningen waar de cliënt recht op heeft. De gemeente heeft in de Lokale preventieagenda ook opgenomen dat de gemeente een bestandsanalyse van het bijstandsbestand zou uitvoeren. Dit is momenteel nog lopende, zie ook hoofdstuk 4. De gemeente legt in de Lokale preventieagenda een focus op statushouders. Binnen deze groep zijn mensen met arbeidspotentie, maar is de taalvaardigheid volgens de gemeente vaak een barrière om aan de slag te kunnen. Er loopt sinds de zomer van 2025 bij Rijnvicus een traject specifiek voor (voormalig) statushouders die al langere tijd in de bijstand zitten. Rijnvicus: wegen naar werk Rijnvicus is het duurzaam en sociaal ontwikkelbedrijf van de gemeente Alphen aan den Rijn.

In de regio verbinden zij ondernemers, onderwijs en overheid met als doel de arbeidsmarkt inclusiver te maken. Zij bieden bijstandsgerechtigden die bemiddelbaar zijn een traject naar werk. In samenwerking met Rijnvicus, Kaag en Braassem en Alphen aan de Rijn worden jaarlijks drie banenmarkten georganiseerd, één in elke gemeente.65 Tot slot wil de gemeente de kans op betaald werk vergroten door de aanpak van laaggeletterdheid. De gemeente ‘neemt deel aan regionale en lokale maatregelen die laaggeletterdheid terugdringen’. In 2023 sloot de gemeente Nieuwkoop samen met omliggende gemeenten een taalpact66, waarin zij afspreken om vanuit de gemeente op begrijpelijk niveau (B1-niveau) te communiceren, medewerkers trainen om laaggeletterdheid te herkennen, en de bekendheid van laaggeletterdheid te vergroten. Spiegel: sluit dit aan bij de inwoners van Nieuwkoop? De werkwijze van het Serviceplein van Alphen aan den Rijn past op verschillende punten bij de roze en bruine inwonersprofielen die zich minder goed kunnen redden. Zowel de integrale intake bij het Serviceplein als de jaarlijkse uitnodiging voor een dienstverlenend gesprek kunnen helpen om deze inwoners de hulp en ondersteuning te bieden die zij nodig hebben.

Tegelijkertijd is dat wel afhankelijk van de bereidheid van deze inwoners om hulp te accepteren en de mate waarin zij de gemeente vertrouwen, en bij deze inwonersprofielen is dat relatief laag. De gemeente zet zich in om laaggeletterdheid en taalvaardigheid aan te pakken. Terecht ziet de gemeente dit als een basisvoorwaarde om het cultureel kapitaal van inwoners te vergroten, met name voor inwoners met het bruine of roze profiel.

65 Rijnvicus (2025). Agenda. Geraadpleegd op 18 november 2025 via https://rijnvicus.nl/actueel/agenda 66 Bibliotheek Rijn en Venen (2023). Taalpact Rijn en Venen 2023.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 49.

Actiepunt 4: Eenvoudige informatie geven en meer mensen bereiken De gemeente wil de mogelijkheden onder de aandacht brengen door middel van een voorzieningenboekje, getiteld de voorzieningenwijzer. In de loop van 2023 is daarom een nieuw voorzieningenboekje opgesteld. De gemeente wil dit boekje ‘zo breed mogelijk’ verspreiden. De resultaten hiervan zijn niet bekend. Daarnaast is de gemeente aangesloten bij de landelijke Voorzieningenwijzer, Dat geldt voor mij en andere mogelijkheden voor inwoners om te kijken voor welke lokale en landelijke voorzieningen zij in aanmerking komen.67 De gemeente heeft in de Lokale preventieagenda als doel gesteld om de formulieren na te kijken op begrijpelijkheid en waar mogelijk eenvoudiger te maken. Het aanvraagformulier voor de bijzondere bijstand is door de gemeente Alphen aan den Rijn inmiddels aangepast en vereenvoudigd. Het team communicatie van de gemeente Nieuwkoop zal nog een check uitvoeren naar de begrijpelijkheid van diverse formulieren.68 Tot slot wil de gemeente meer mensen bereiken en eenvoudige informatie delen door in samenwerking met Tom in de Buurt inwoners bewust te maken van gezond en goedkoop koken.

In dit kader is inmiddels een wekelijkse kookgroep van start gegaan.69 Gesprekspartners geven aan dat het aanmeldingsproces en het invullen van formulieren relatief eenvoudig is ingericht, maar dat inwoners met financiële problemen vaak (mentale) ondersteuning nodig hebben om formulieren goed en juist in te vullen. Vrijwilligers van diverse maatschappelijke organisaties, waaronder Schuldhulpmaatje, proberen hen daarbij te helpen. De gemeente Nieuwkoop werkt samen met veel stichtingen en fondsen om jeugd te ondersteunen, waaronder de reeds genoemde Stichting Leergeld en het Jongerenfonds Sport & Cultuur. Daarnaast is er specifieke aandacht voor een inwoners die 18 worden. Zij ontvangen een brief van de gemeente met informatie over de stappen die jongeren moeten nemen al zij volwassen worden, inclusief telefoonnummers van hulpverleners op het moment dat zij er niet uitkomen. Uit gesprekken blijkt dat de brief in de afgelopen jaren is aangepast van formele taal naar leesbare taal. De brief is daarmee volgens gesprekspartners toegankelijker geworden. In hoeverre dit heeft bijgedragen aan een beter bereik van deze doelgroep is echter niet bekend. De gemeente Nieuwkoop bezoekt inwoners van 75 jaar en ouder bij de welzijnsbezoeken. Hiervoor maakt de gemeente gebruik van vrijwilligers.

In deze gesprekken proberen de vrijwilligers inzicht te krijgen in de wensen en ideeën over voorzieningen voor senioren in Nieuwkoop. In deze gesprekken wordt ook de financiële situatie van inwoners besproken. Mocht het, naar aanleiding van het gesprek, nodig zijn om extra ondersteuning te bieden, dan kan dit via de gemeente worden geregeld. In het afgelopen jaar is blijkens de gevoerde gesprekken door een klein deel (enkele tientallen) van de 1200 bezochte 75-plussers advies gevraagd over het thema ‘financiën.’ Uit gesprekken met ambtenaren blijkt dat de gemeente en de vrijwilligers in staat zijn om bij de meeste inwoners op gesprek te komen. Het resterende gedeelte van 75-plussers wordt bereikt via telefonische gesprekken. Dat deze gesprekken plaats vinden door vrijwilligers maakt de gesprekken laagdrempeliger. Uit alle gesprekken blijkt dat er een enorme vrijwilligerskracht is in Nieuwkoop. Maar dit systeem is ook kwetsbaar. Veel vrijwilligers zijn zelf ook op leeftijd. De houdbaarheid van het systeem is daarom een belangrijk aandachtspunt. Daarnaast is het onderwerp ‘financiën’ ook voor vrijwilligers een lastig thema om aan te snijden, omdat er veel schaamte is rondom het thema. Een ander aandachtspunt is dat het voor inwoners (op leeftijd) niet mogelijk om zelf op een laagdrempelige 67 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, pp.

13-15 68 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek. 69 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 50.

manier in contact te komen met de gemeente. Dit wordt niet alleen onder 75-plussers zo ervaren, maar ook onder andere doelgroepen. Zeker voor mensen met inkomensproblematiek is het moeilijk om op een laagdrempelige manier contact op te nemen met de gemeente. Vergelijking met andere gemeenten: schaamte Inwoners die te kampen hebben met armoede en schulden hebben vaak schaamtegevoelens over hun situatie, zo blijkt uit eerder rekenkameronderzoek in andere gemeenten. Schaamte en terughoudendheid uit zich op verschillende manieren. Sommige inwoners geven bijvoorbeeld de voorkeur aan het zelfstandig of in de eigen gemeenschap oplossen van problemen en stappen pas naar de gemeente wanneer de situatie escaleert. Andere inwoners zoeken überhaupt geen contact met de gemeente of hebben veel tijd nodig om hulp van de gemeente of maatschappelijke partners te accepteren. Gemeenten zien dit ook terug in het relatief lage bereik van minimaregelingen. In de Lokale preventieagenda van Nieuwkoop is schaamte niet als specifiek aandachtspunt opgenomen, maar uit gevoerde gesprekken blijkt dat dit wel degelijk een rol kan spelen in de mate waarin inwoners hulp en ondersteuning accepteren. De inzet van de gemeente om het bereik van hulp en ondersteuning te vergroten door brede en begrijpelijke communicatie en bezoeken sluit aan op hoe andere gemeenten dit proberen aan te pakken.

Wat leren we van Omar? Omar heeft moeite met de Nederlandse taal en staat wantrouwend tegenover de gemeente. De communicatie van de gemeente is vooral in het Nederlands, wat het lastig maakt voor Omar om de diverse minimaregelingen en mogelijkheden voor hulp en ondersteuning te begrijpen. Fijn voor Omar is dat er bijvoorbeeld via Schuldhulpmaatje mogelijkheden zijn om extra hulp te krijgen om brieven en informatie te begrijpen en om te oefenen met Nederlands. Tegelijkertijd is het wel aan Omar zelf om deze initiatieven op te zoeken. Omar zal vanwege zijn schulden in beeld komen via de welzijnsbezoeken voor 75-plussers. Het is de vraag of hij hulp en ondersteuning zal accepteren. Spiegel: sluit dit aan bij de inwoners van Nieuwkoop? De gemeente zet zich in om formulieren en informatievoorziening over minimaregelingen en andere voorzieningen begrijpelijker te maken. Dat is een eerste stap om inwoners met het bruine en roze profiel te bereiken, omdat zij meer moeite moeten doen om informatie van de gemeente te begrijpen. Tegelijkertijd hebben inwoners uit deze doelgroepen vaak minder vertrouwen in de overheid en hebben zij een minder sterk sociaal netwerk. De welzijnsbezoeken voor inwoners van 75 jaar en ouder zijn een passende stap om oudere inwoners met deze inwonersprofielen toch te kunnen bereiken.

3.2

Samenwerking in de uitvoering en succes- en knelpunten

Kernbevinding: De gemeente Nieuwkoop heeft een aantal belangrijke samenwerkingspartners in de uitvoering. Allereerst de gemeente Alphen aan de Rijn als uitvoeringspartner voor de schuldhulpverlening. Daarnaast betrekt de gemeente Nieuwkoop ook veel maatschappelijk partners in de uitvoering van verschillende regelingen, de Participatiewet (bijzondere bijstand) en de Lokale preventieagenda. Succespunten in Nieuwkoop zijn het draagvlak voor de huidige (preventieve) aanpak van armoede en schulden. Zo weet de gemeente veel maatschappelijke partners aan zich te binden en is er veel waardering voor de inzet van het team De Verbinding. Aandachtspunten zijn de toegang tot hulp en ondersteuning en de afstand tot Alphen aan den Rijn als mogelijke extra drempel om hulp te zoeken.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 51.

Samenwerking met Alphen aan de Rijn voor schuldhulpverlening, helpdesk ‘Geldzaken’ en bijzondere bijstand De gemeente Nieuwkoop heeft een groot deel van de uitvoering uitbesteed aan Alphen aan de Rijn. Zo verzorgt de gemeente Alphen aan de Rijn naast het eerder beschreven Serviceplein ook de uitvoering van de bijzondere bijstand en de schuldhulpverlening. Uit de overeenkomst en gesprekken blijkt de wens om het beleid goed op elkaar af te stemmen. Tegelijkertijd is er geen verplichting om het beleid gelijk te schakelen en heeft Alphen geen inspraak in het Nieuwkoops beleid.70 Naast het voorkomen van schulden is de gemeente ook verantwoordelijk voor de aanpak van schulden: schuldhulpverlening. De gemeentelijke uitvoering van de schuldhulpverlening heeft Nieuwkoop zoals in hoofdstuk 1 toegelicht uitbesteed aan de gemeente Alphen aan de Rijn. De gemeente Alphen aan de Rijn biedt namens Nieuwkoop zes producten aan71: 1. Voortraject: De inzet is om de financiële omstandigheden niet verder te laten verslechteren. 2. Schuldregeling – fase 1: Dit betreft de intakefase van de schuldhulpverlening. Hierbij wordt gestreefd om inkomen en uitgaven van de cliënt in evenwicht te brengen en te houden. 3. Schuldregeling – fase 2: In deze fase probeert de gemeente betalingsafspraken te maken met de schuldeisers van cliënt. De klant zal gedurende de wettelijke termijn zijn schuldeisers afbetalen.

4. Schuldregeling – fase 3: In deze fase staat de schuldregeling centraal. 5. Budgetcoaching: Bij problematische schulden helpt een budgetcoach de inwoner om zelfstandig stabiliteit in de financiën aan te brengen. 6. Budgetbeheer: Bij budgetbeheer worden de financiën van een cliënt tijdelijk overgenomen en betaalt het beheer de vaste lasten van een klant. In 2022 heeft de gemeente Alphen aan de Rijn besloten om de schuldhulpverlening niet meer uit te besteden, maar voortaan zelf uit te voeren. De gemeente Alphen aan de Rijn had de wens om meer controle in het schuldhulpverleningstraject te hebben en meer maatwerk te kunnen leveren. Uit gesprekken blijkt ook de wens om kortere lijnen te hebben met inwoners, zelf dossierregie te hebben en minder overdrachtsmomenten tussen hulpverleners te realiseren. Dit is in 2022 en 2023 ontworpen en ingevoerd. Sinds 1 januari 2024 geldt dit ook voor de gemeente Nieuwkoop.72 De grootste wijziging van het zelf uitvoeren voor de gemeente Nieuwkoop is dat door Alphen aan de Rijn sneller contact gezocht kan worden om een dossier open te houden als er maatwerk nodig is bij bijzondere bijstand. Uit de gesprekken komt naar voren dat het beleggen van diverse taken bij de gemeente Alphen aan den Rijn wisselend wordt ervaren.

Op bestuurlijk en politiek niveau is de wens er om meer lokaal in Nieuwkoop te organiseren, omdat dat naar verwachting drempelverlagend zou kunnen werken. Ook geven maatschappelijk partners aan dat zij van cliënten horen dat zij de afstand naar Alphen als een knelpunt ervaren. Medewerkers uit Alphen hebben echter van inwoners die bij het Serviceplein aankloppen geen dergelijke signalen gehoord. Dat Tom in de Buurt ook op de locatie De Verbinding aanwezig is, wordt door gesprekspartners als voorbeeld genoemd van een initiatief dat succesvol lokaal toegankelijk is voor inwoners van de gemeente.

70 Gemeente Alphen aan de Rijn (2024). Addendum 2024 bij dienstverleningsovereenkomst Participatiewet en aanverwante

dienstverlening versie 2022. 71 Gemeente Alphen aan de Rijn (2024). Addendum 2024 bij dienstverleningsovereenkomst Participatiewet en aanverwante

dienstverlening versie 2022.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 52.

De gemeente betrekt in haar aanpak veel maatschappelijk partners De gemeente heeft met acht maatschappelijke partners overeenkomsten gesloten op het gebied van hulp en ondersteuning bij armoede en schulden. Daarnaast zijn er drie instanties waar de gemeente een subsidie aan uitkeert. Met deze overeenkomsten wil de gemeente zoveel mogelijk verschillende inkomensondersteunende maatregelen bieden waardoor inwoners mee kunnen doen in de samenleving. De gemeente vindt, zo blijkt uit de gesprekken, dat inwoners en het maatschappelijk middenveld vooral op de hoogte gebracht moeten worden van alle regelingen die er op dit moment zijn, zodat zij inwoners kunnen attenderen op de mogelijkheden die er zijn. Om alle betrokken partijen goed op de hoogte te brengen, neemt de gemeente ook deel aan de zogenaamde Verbindingslunch. Tijdens deze maandelijkse lunch delen alle samenwerkingspartijen iets over het werk dat zij doen en elke lunch geeft een andere samenwerkingspartner een presentatie. Ook de gemeente neemt hierin deel. Begin 2025 gaf het team ‘Werk en inkomen’ bij deze lunch een presentatie over de tool ‘Dat geldt voor mij’. Uit gesprekken met maatschappelijk partners blijkt dat zij graag zien dat de gemeente een actievere rol speelt om partners te verbinden door middel van bijvoorbeeld gezamenlijke bijeenkomsten.

Zij waarderen de financiële middelen die de gemeente vrijmaakt, maar missen de verbindende rol van de gemeente als spil om alle maatschappelijk partners bij elkaar te brengen. Zij hebben wel contact met individuele ambtenaren en via de verbindingslunch, maar zouden graag zien dat de gemeente ook de regierol pakt om de maatschappelijke partners met elkaar te verbinden, bijvoorbeeld door een regierol te spelen bij onderling contact leggen. Ook merken zij in hun werkzaamheden dat de afstand naar Alphen aan de Rijn voor inwoners drempelverhogend werkt, omdat inwoners dat vaak benoemen. Wat leren we van Shannah? De casus van Shannah is ingewikkeld en valt niet onder de standaard regelingen. De gemeente heeft daarom ruimte om maatwerk te bieden. Omdat het bij Shannah over meerdere problemen gaat, op verschillende beleidsterreinen, is snelle en integrale ondersteuning belangrijk. Wanneer Shannah bij het Serviceplein van Alphen aan den Rijn in beeld komt, lijkt daar voor hulpverlening in te voorzien. Uit gesprekken komt naar voren dat behandeling van de casus van Shannah afhankelijk is van welke woningcorporatie betrokken is. Cliëntondersteuning van maatschappelijke partners kan ook ondersteuning bieden bij het creëren van een stabiele situatie.

Shannah zal in Nieuwkoop dus zeker worden geholpen, hoewel de keuze voor welke vorm van hulp of ondersteuning geboden wordt afhankelijk kan zijn van waar zij aanklopt of in beeld komt.

Succespunten zijn de focus op preventie, de samenwerking en de aanpak van vroegsignalering en stress-sensitieve dienstverlening De gemeente Nieuwkoop en de betrokken partners werken op veel gebieden samen en dit wordt positief beoordeeld. Een aantal succespunten uit de samenwerking tussen gemeente en partners zijn: • Gemeente en partners werken vanuit een gedeelde basis samen: De aanpak van armoede wordt in Nieuwkoop breed gedragen, zowel door de raad als ook door de betrokken maatschappelijk partners. Ook weet de gemeente veel maatschappelijk partners langdurig aan zich te binden. De gemeente heeft daarmee een breed netwerk binnen de samenleving. • Inkomens- en vermogensnormen zijn geen punt van discussie: De gehanteerde inkomens- en vermogensnormen bij regelingen zijn geen onderwerp van politieke discussie. Daarnaast zijn de regelingen vastgesteld op verschillende percentages, waardoor de ondersteuning niet in een keer wegvalt op het moment dat het inkomen van een inwoner verhoogd wordt.