Rekenkamerrapport 'Armoede in beeld'

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 53.

•

•

•

Samenwerking in de Verbinding: Uit veel gesprekken blijkt de waardering voor het team De Verbinding en de samenwerking daarbinnen. Ook de locatie De Verbinding, waar veel maatschappelijk partners bij elkaar zitten, wordt gewaardeerd door de gesprekspartners. Dat hier meerdere partners zijn gehuisvest maakt het mogelijk om snel te schakelen en elkaar op te zoeken wanneer nodig. Aanpak van vroegsignalering en de welzijnsbezoeken: De gemeente denkt bewust na over de betrokken hulpverlener en de manier waarop een inwoner benaderd wordt. Ook de welzijnsbezoeken (voor 75-plussers) werken preventief en zorgen voor vroegsignalering. Werkwijze in Alphen aan de Rijn: In Alphen aan de Rijn wordt actief nagedacht over de manier waarop een cliënt geholpen wordt en hoe de geldproblematiek de persoon beïnvloedt. Er is aandacht voor stress-sensitief werken en medewerkers onderschrijven het belang van stresssensitieve dienstverlening.

Knel- en aandachtspunten zijn de fysieke afstand tot Alphen aan den Rijn en de route die inwoners afleggen om hulp en ondersteuning te krijgen Naast deze succespunten in de samenwerking zijn er ook een aantal knelpunten te benoemen. Punten waarop de samenwerking met maatschappelijke partners verbeterd kan worden zijn: •

Rol van de gemeente in de samenwerking: Maatschappelijk partners zouden graag zien dat de gemeente meer regie pakt om maatschappelijk partners te verbinden. De verbindingslunch is een initiatief wat helpt, maar volgens partners zijn er kansen om de samenwerking te versterken.

•

Lokaal loket en laagdrempelig contact met de gemeente: Voor hulp vanuit de gemeente is er op dit moment alleen een centraal loket bij het Serviceplein in Alphen aan de Rijn. Voor inwoners van Nieuwkoop betekent dit een extra drempel om hulp te zoeken bij de gemeente. Het Serviceplein kan soms ook terugverwijzen naar Nieuwkoop of maatschappelijke partners die in Nieuwkoop gevestigd zijn. Op bestuurlijk niveau en vanuit Alphen aan de Rijn wordt dit niet als een probleem ervaren, maar maatschappelijk partners en ambtenaren uit Nieuwkoop benoemen dit in gesprekken wel als drempel voor inwoners om hulp te zoeken. Uit meerdere gesprekken blijkt ook de wens dat inwoners zelf op een laagdrempelige manier contact kunnen zoeken met de gemeente in de gemeente zelf, bijvoorbeeld door een lokaal loket voor hulp- of ondersteuningsvragen.

•

Geen integrale intake: Er zijn meerdere plekken waar inwoners kunnen aankloppen voor ondersteuning en hulp. Aan de ene kant is dat positief, maar aan de andere kant weten we uit andere gemeenten dat inwoners vaak behoefte hebben aan één plek waar zij voor hulpvragen kunnen aankloppen. De gemeente kent geen lokale centrale toegang waar inwoners voor meerdere vraagstukken terecht kunnen, in plaats van dat zij op verschillende plekken moeten aankloppen voor verschillende problemen waar zij mee van doen hebben. Een mogelijk risico daarvan is dat niet alle aspecten van de betrokkene bij de intake in beeld zijn en dat inwoners die de reis naar Alphen niet kunnen of willen maken niet de hulp krijgen die ze nodig hebben. Wel geven maatschappelijke partners aan dat zij bekend zijn met verschillende regelingen en mogelijkheden buiten hun eigen organisatie en indien nodig daarnaar doorverwijzen. Ook komt uit de feitenverificatie naar voren dat bij intakegesprekken voor bijstandsuitkeringen alle leefgebieden aan de orde komen en waar nodig wordt doorverwezen. Toch ontbreekt het in Nieuwkoop nog aan een up-to-date sociale kaart,73 waarop de diverse hulp- en ondersteuningsmiddelen zijn weergegeven en die maatschappelijke partners kunnen gebruiken om waar nodig naar elkaar door te verwijzen of elkaar aan te haken.

73 Gemeente Nieuwkoop (2024). Lokale Preventie Agenda, p. 17.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 54.

•

Rol van hulpverlener: Uit de gesprekken komt naar voren dat de inzet van de betrokken hulpverlener bepalend kan zijn voor de manier waarop een inwoner geholpen wordt binnen de gemeente Nieuwkoop. Dat kan in de praktijk leiden tot verschillende oplossingen in vergelijkbare gevallen. Dit hoeft niet per definitie een probleem te zijn, omdat de hulp en ondersteuning dan toegespitst is op wat de inwoner nodig heeft. Daarmee wordt dan maatwerk geboden. Tegelijkertijd kan het hierdoor gebeuren dat inwoners hierdoor hulp of ondersteuning mislopen waar zij wel recht op hebben of die in hun situatie wel goed zou passen. Er zijn overigens geen concrete aanwijzingen dat dit in Nieuwkoop aan de orde is. Vergelijking met andere gemeenten: centrale of decentrale toegang? Veel gemeenten hebben in de afgelopen jaren de stap gezet naar één loket voor het sociaal domein. De gemeente Oisterwijk kent bijvoorbeeld het Loket Wegwijs: een centrale plek waar inwoners met problemen op het gebied van armoede en schulden terecht kunnen en waarin zowel medewerkers van de gemeente als maatschappelijke partners vertegenwoordigd zijn. De gemeente Hoorn kent de volledig integrale toegang 1.Hoorn voor zowel Wmo, jeugd en armoede – de uitvoering van de participatiewet is door Hoorn echter uitbesteed.

De gemeente Diemen kiest voor een zogeheten brede intake: inwoners kunnen zich bij verschillende plekken melden, maar het is de bedoeling dat de betreffende consulent de situatie van inwoners breed bekijkt en wanneer nodig doorverwijst naar de juiste hulp en regelingen.74 Nieuwkoop kan overwegen om zo’n dergelijke aanpak ook in te richten. Daarbij is het wel van belang dat medewerkers die de intake verzorgen goed bekend zijn met de passende hulp- en ondersteuningsmiddelen en betrokken partners, bijvoorbeeld door middel van een (geactualiseerde) sociale kaart.

74 Zie: Necker (2024). Rekenkameronderzoek naar armoede en ongelijkheid – innovaties in negen gemeenten: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 55.

4. Monitoring en evaluatie In dit hoofdstuk gaat de rekenkamer in op de manier waarop de gemeente zicht houdt op de effecten van het beleid op het gebied van armoede en ongelijkheid. Daarbij kijkt de rekenkamer naar hoe de gemeente kwalitatieve en kwantitatieve informatie inzet om het beleid te het monitoren, te evalueren en verder te ontwikkelen. Daarmee beantwoordt de rekenkamer de volgende deelvragen: 10. Hoe en in welke mate heeft de gemeente Nieuwkoop inzicht in het behalen van doelen? 11. Hoe wordt kwantitatieve en kwalitatieve informatie gebruikt in de analyse van de effectiviteit van het beleid? 12. In hoeverre bereikt de gemeente Nieuwkoop de door haar gestelde doelen voor de aanpak van armoede en kansenongelijkheid en hoe doelmatig is die aanpak?

4.1 Gebruik van kwantitatieve en kwalitatieve informatie Kernbevinding: De gemeente Nieuwkoop beschikt over zowel kwantitatieve als kwalitatieve informatie over de effectiviteit van het gevoerde beleid. Kwantitatief heeft de gemeente voor enkele regelingen inzicht in het bereik op basis van het aantal toekenningen, maar dit geldt lang niet voor alle regelingen. Kwalitatief haalt de gemeente veel informatie op vanuit de praktijkervaring van medewerkers van de gemeente en maatschappelijk partners. Deze informatie wordt niet op één punt verzameld.

Kwantitatieve informatie geeft op hoofdlijnen inzicht in het gebruik van de regelingen De gemeente Nieuwkoop maakt gebruik van verschillende informatiebronnen om inzicht te krijgen in armoede en schuldhulpverlening. Kwantitatieve informatie die de gemeente (incidenteel) bijhoudt betreft onder andere het aantal toekenningen van voorzieningen en minimaregelingen. In het vorige hoofdstuk ging de rekenkamer daar al op in. Hieronder geeft de rekenkamer de recentst bekende cijfers over het bereik van de regelingen weer. Dit betreft cijfers uit de periode 2021-2024. Per regeling wordt aangegeven hoe vaak hier gebruik van gemaakt is in het betreffende jaar. Voor het Volwassenenfonds, de collectieve zorgverzekering en de regeling duurzame gebruiksgoederen is echter niet bekend in hoeverre de doelgroep bereikt wordt. Dit komt doordat de doelgroep niet precies af te bakenen is. Figuur 3: Aantal toekenningen per regeling/voorziening en bereik in 2024.75

Regeling/voorziening Stichting Leergeld

2021 257

2022 688

2023 681

2024 -

Jeugdfonds Sport & Cultuur

119

121

143

-

Volwassenenfonds Sport & Cultuur 66 Collectieve zorgverzekering 421

110 414

115 454

111 -

Bereik in 2024 73 procent doelgroep 78 procent doelgroep kinderen Niet bekend Niet bekend

75 Gemeente Nieuwkoop (2024). Informatiebrief college aan gemeenteraad over inzet Klijnsmagelden periode 2021-2023.;

Cijfers uit 2024 komen uit de feitenverificatie van dit onderzoek. Omdat het CBS afrondt op 100-tallen is het voor kleine gemeenten moeilijk precies in te schatten hoeveel huishoudens er bijvoorbeeld een inkomen tot 120% van het sociaal minimum hebben. Een afronding van 250 naar 300 maakt al een verschil van 50 huishoudens.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 56.

Regeling duurzame gebruiksgoederen

19

23

35

76

Niet bekend

Blijkens de feitenverificatie volgt in de eerste helft van 2026 nader inzicht in de resultaten in de periode 2024-2025. Daarnaast ontvangt de gemeente Nieuwkoop van de gemeente Alphen aan den Rijn ieder halfjaar een verslag over de (kwantitatieve) resultaten van de inzet op het gebied van de Participatiewet en schuldhulpverlening.76 De gemeente heeft in de Lokale preventieagenda het voornemen opgenomen om een bestandsanalyse van het bijstandsbestand uit te voeren. Deze bestandsanalyse, uitgevoerd door de gemeente Alphen aan den Rijn, is in 2024 gestart en is op het moment van schrijven nog lopende. Aan de hand van dienstverlenende gesprekken wordt het bestand opnieuw in kaart gebracht. De gemeente Nieuwkoop heeft zelf in 2024 een inventarisatie uitgevoerd onder de statushouders in de gemeente, waarvan een aantal statushouders naar de arbeidsmarkt zijn begeleid.77 Volgens het CBS ontving in Nieuwkoop rond 2 procent van het aantal huishoudens een bijstandsuitkering.78 De Kledingbank en Voedselbank bieden kleding en voedsel aan de inwoners met een laag inkomen. Er zijn geen exacte cijfers bekend van het aantal inwoners wat door de Kleding- en Voedselbank bereikt wordt. Wel komt uit gevoerde gesprekken naar voren dat de Voedselbank zo’n 100 gezinnen (naar schatting zo’n 350 inwoners) bereikt in de gemeenten Nieuwkoop en Kaag en Braassem samen.

Er is op dit moment blijkens gesprekken geen wachtlijst voor de Voedselbank, die er in andere (grotere) gemeenten bijvoorbeeld wel is. Volgens de lokale preventieagenda wil de gemeente het bereik van Schuldhulpmaatje vergroten en de drempel voor mensen om deel te nemen verlagen. Uit de jaarverslagen van Schuldhulpmaatje blijkt dat het aantal hulpvragen ieder jaar groter is geworden. In totaal heeft Schuldhulpmaatje Nieuwkoop 82 hulpvragers geholpen, waarvan 32 in 2025 (periode januari tot 25 augustus 2025).79

Er zijn kansen om beschikbare informatie te gebruiken om de aanpak te versterken De beschikbare kwantitatieve informatie geeft vooral inzicht in aantallen en trends, maar minder in de achterliggende oorzaken of de beleving van inwoners. Daarmee blijft het lastig om het daadwerkelijke bereik van regelingen en de effectiviteit van beleid goed vast te stellen. Bovendien is er sprake van een structurele beperking: de gemeente ziet alleen inwoners die in beeld zijn bij haar systemen of ondersteuning ontvangen. De groep die buiten de gemeentelijke registraties valt, blijft grotendeels onbekend. Dit betekent dat beleidskeuzes en sturingsinformatie altijd een zekere mate van onzekerheid in zich dragen. Om dit gat te dichten, zou de gemeente – net als andere gemeenten – meer gebruik kunnen maken van kwalitatieve informatie, zoals gesprekken met inwoners, ervaringsdeskundigen en maatschappelijke organisaties. Op die manier ontstaat een vollediger beeld van de doelgroep en de mate waarin regelingen daadwerkelijk aansluiten bij hun behoeften.

76 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek. 77 Zo komt naar voren uit de feitenverificatie van dit onderzoek. 78 Dit betreft het aandeel uitkeringen aan huishoudens op grond van de Wet Werk en bijstand (WWB, t/m 2014) en de

Participatiewet (vanaf 2015) ten opzichte van het totaal aantal huishoudens. De uitkeringen (leefgeld) aan personen in een instelling, de elders verzorgden, zijn niet inbegrepen. Ook de uitkeringen aan dak- en thuislozen zijn niet inbegrepen. Een uitkering aan een (echt)paar wordt geteld als één uitkering aan twee personen. Zie ook: Waarstaatjegemeente.nl (2025). Dashboard Werk en inkomen gemeente Nieuwkoop: link. 79 Schuldhulpmaatje Nieuwkoop (2025). Jaarverslag 2024-2025.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 57.

Volgens gesprekspartners evalueert de gemeente Alphen aan den Rijn de dienstverlening bij armoede en schuldenproblematiek via het Serviceplein aan de hand van telefonische gesprekken met de betreffende inwoners. Aan het eind van de eerste fase van de schuldhulpverlening, wanneer er een plan van aanpak is opgesteld, vraagt een medewerker aan de betreffende inwoner hoe de inwoner het traject ervaart en of de inwoner zich gehoor voelt. Dit doet een medewerker die geen schuldhulpverlener is. Op die manier probeert de gemeente input te verzamelen om het traject waar mogelijk te verbeteren. Gesprekspartners geven aan dat inwoners het waarderen dat schuldhulpverlening bij de gemeente is belegd en dat inwoners bij schuldhulpverlening met één contactpersoon te maken hebben. Uit de gevoerde gesprekken komen verschillende succes- en knelpunten naar voren uit de uitvoeringspraktijk. Medewerkers van de gemeente, maatschappelijk partners en vrijwilligers halen dagelijks ervaringen en signalen op bij inwoners die hulp en ondersteuning vragen of ontvangen. Deze informatie wordt momenteel echter niet op één plek verzameld, zodat de gemeente die informatie kan gebruiken om de aanpak waar mogelijk te versterken. Dit is een kans waar de rekenkamer in de conclusies en aanbevelingen nader op ingaat.

4.2 Inzicht in het doelbereik Kernbevinding: De gemeente Nieuwkoop heeft geen overkoepelend inzicht in het effect van het beleid op het gebied van armoede, schulden en ongelijkheid. Voor een deel komt dit door het feit dat de gemeente geen kwantitatieve doelstellingen heeft vastgesteld, op basis waarvan de gemeente kan beoordelen of de inzet effectief is of niet. Er zijn wel kansen om het inzicht in het doelbereik te vergroten. In de Lokale preventieagenda van Nieuwkoop zijn geen harde, kwantitatieve doelstellingen opgenomen die richting geven aan de uitvoering. Zo ontbreekt er bijvoorbeeld een streefwaarde voor het bereik van minimaregelingen, of een doelstelling voor de mate waarin schuldenproblematiek moet afnemen. De huidige ambities zijn overwegend kwalitatief geformuleerd, zoals het verstevigen van preventieve voorzieningen en het voorkomen en aanpakken van schulden. Deze formuleringen bieden wel richting, maar zijn lastig te meten. Daarnaast zijn er geen prestatie-indicatoren vastgesteld die de effectiviteit van beleid concreet inzichtelijk maken. De indicatoren die wel (incidenteel) worden bijgehouden (zoals het aantal gebruikers van minimaregelingen) geven vooral een kwantitatief beeld van de situatie, maar zeggen weinig over de mate waarin de gemeentelijke inzet daadwerkelijk verschil maakt.

Vergelijking met andere gemeenten: meten van doelbereik Veel gemeenten worstelen met het inzichtelijk maken van het doelbereik van hun armoede- en schuldenbeleid. Gemeenten als Schagen en Alkmaar hebben de afgelopen jaren stappen gezet door gebruik te maken van de CBS-armoedescan of door eigen dashboards te ontwikkelen die specifiek gericht zijn op het meten van bereik en effectiviteit. Voor Nieuwkoop zijn wel CBS-cijfers bekend, maar dit betreft voornamelijk basisindicatoren en bovendien zijn CBS-cijfers voor kleinere gemeenten minder nauwkeurig.80 In het sociaal domein is het vanwege de aard van het werk minder eenvoudig om de effectiviteit e meten aan de hand van kritische prestatie-indicatoren (KPI’s). Een KPI waar gemeenten wel goed op kunnen sturen is bijvoorbeeld ‘het bereik van onze minimaregelingen ligt boven de 80%’. De gemeente Venray heeft een raadsmonitor ontwikkeld met indicatoren die de raad helpen om te 80 Gemeente Nieuwkoop (2024). Informatiebrief college aan gemeenteraad over stand van zaken energietoeslag 2023.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 58.

sturen op het beleid. Nieuwkoop kan overwegen ook met zo’n monitor te werken, op basis van jaarlijkse metingen van het gebruik van minimaregelingen. Veel gemeenten kennen een integrale monitor sociaal domein. Dit is een jaarlijkse rapportage over de inspanningen van de gemeente binnen het sociaal domein. De gemeente Maastricht brengt hierin bijvoorbeeld in beeld hoeveel mensen gebruik maken van schuldhulpverlening, bijstand, bijzondere bijstand en re-integratietrajecten. Vaak geven monitors sociaal domein echter geen inzicht in het bereik van de regelingen. Monitors sociaal domein zijn veelal meer gericht op output (welke inzet is gepleegd ?) en minder op outcome (wat is er daadwerkelijk bereikt?).

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 59.

5. Betrokkenheid van de raad In dit hoofdstuk gaat de rekenkamer in op de betrokkenheid van de raad bij de aanpak van armoede en ongelijkheid. De rekenkamer behandelt daarbij de informatievoorziening van het college aan de raad en de wijze waarop de raad invulling geeft aan zijn kaderstellende en controlerende rol. In dit hoofdstuk beantwoordt de rekenkamer daarmee de volgende deelvragen: 14. In hoeverre heeft de gemeenteraad van Nieuwkoop voldoende zicht op de effectiviteit en efficiëntie van het beleid om zijn kaderstellende en controlerende taken uit te kunnen voeren? 15. Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende rol op dit moment als het gaat om armoede en kansenongelijkheid, en hoe zou die rol er in de toekomst uit moeten zien?

5.1 Informatievoorziening aan de raad Kernbevinding: Het college informeert de raad structureel over armoede en ongelijkheid via de P&C-cyclus, maar de informatie biedt de raad slechts beperkt inzicht in de effectiviteit en efficiëntie van het beleid. Met twee raadsinformatiebrieven heeft het college de raad wel uitgebreider geïnformeerd over de energietoeslag en de stand van zaken over enkele minimaregelingen.

Het college informeert de raad voornamelijk via de P&C-cyclus Uit de documentanalyse en de gevoerde gesprekken blijkt dat het college de gemeenteraad voornamelijk via de planning-en-controle-cyclus informeert over de uitvoering van het armoede- en ongelijkheidsbeleid. Uit een analyse van de P&C-stukken uit de afgelopen raadsperiode komt naar voren dat de informatievoorziening op het gebied van armoede en ongelijkheid wat toeneemt, maar relatief summier blijft. Ook geeft de informatie in de P&C-stukken geen tot beperkt inzicht in de mate waarin beleidsdoelen gehaald zijn. Zo geeft het college in de programmabegroting 2023-2026 aan dat de gemeente sinds 2022 een rol heeft bij de vroegsignalering van schulden en daarbij regelingen actief bij inwoners onder de aandacht wil brengen. Hoe de gemeente dit wil doen, is daarbij niet concreet uitgewerkt en niet voorzien van een inspannings- of resultaatindicator. Over de uitvoering van dit doel koppelt het college in de jaarstukken over 2023 kort terug aan de raad. Daarbij gaat het college voornamelijk in op welke regelingen er in Nieuwkoop beschikbaar zijn, maar bijvoorbeeld niet op hoeveel mensen bereikt zijn of tot welke resultaten de inspanningen van de gemeente geleid hebben.

In de jaarstukken over 2024 is over het thema werk en inkomen vermeld dat er in de begroting over dat jaar ‘geen beleid is opgenomen’ en zich ‘geen belangrijke ontwikkelingen [hebben] voorgedaan.’ 81 De toelichting in de programmabegroting 2025-2028 is daarentegen een stuk uitgebreider. Daarin informeert het college de raad dat de budgetten voor ‘werk en inkomen’ niet toereikend zijn, omdat de uitstroom van de Participatiewet stokt en meer mensen een beroep doen op de armoederegelingen. Dit laatste is volgens het college te verklaren doordat meer mensen gebruik zijn gaan maken van de bijzondere bijstand en andere voorziening, onder andere door de vergrijzing.82 Om het tekort op te lossen wil de gemeente volgens de begroting inzetten op preventie door middel van de 81 P&C-stukken gemeente Nieuwkoop periode 2022-heden, geraadpleegd via: Gemeenteraad Nieuwkoop (2025).

Raadsstukken: link. 82 Bij de feitenverificatie op dit rapport werd daarbij aangevuld dat de gemeente de afgelopen jaren een oplopend tekort op de

budgetten voor de armoederegelingen ziet, veroorzaakt door een toename van het aantal aanvragen. De verwachting is dat deze trend zich de komende jaren zal voortzetten. Dit beeld komt onder andere naar voren uit de DVO-jaarverslagen en jaarverslagen van het Volwassenenfonds, Jeugdfonds en stichting Leergeld.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 60.

preventieagenda en om nieuwe, goedkopere contracten af te sluiten met uitvoerders. Welke uitvoerders de gemeente hier specifiek bedoeld, is daarbij niet vermeld. Ook wil de gemeente meer mensen aan een baan helpen, onder andere door via het Serviceplein te bezien of bijstandsgerechtigden een stap kunnen zetten richting de arbeidsmarkt.83

Het college heeft de raad tweemaal aanvullend geïnformeerd Uit de beschikbare raadsinformatiebrieven blijkt dat het college de raad in de afgelopen raadsperiode tweemaal met een brief aanvullend informeerde over de actuele gang van zaken op het gebied van armoede en ongelijkheid. Het college deelde deze brieven in juni 2024 met de gemeenteraad. In de eerste brief informeerde het college de raad over de energietoeslag in 2023. Het college gaf in die brief een toelichting op de uitbreiding van de doelgroep naar huishoudens met een inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum (bijstandsniveau) naar aanleiding van een motie van de raad in 2023. Het college liet weten dat het bereik van de energietoeslag onder de huishoudens met een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum hoog is (ongeveer 95 procent van de doelgroep). De huishoudens met een inkomen tussen de 120 procent en 130 procent van het sociaal minimum zijn echter moeilijk te bereiken – ondanks communicatie via de website en in de lokale media had op het moment van de brief ongeveer 18 procent van de doelgroep gebruik gemaakt van de regeling.

Dit lagere bereik had volgens het college verschillende oorzaken: de bekendheid van de regeling is wellicht lager omdat de energietoeslag in 2022 niet voor deze doelgroep beschikbaar was, de energieprijzen zijn inmiddels gedaald en de lonen en huurtoeslag zijn gestegen.84 In de tweede brief informeerde het college over de stand van zaken over de inzet van de Klijnsmagelden en een aantal andere minimaregelingen. De Klijnsma-gelden zijn middelen die het Rijk jaarlijks aan gemeenten beschikbaar stelt om armoede en schulden te bestrijden. In de brief gaf het college een toelichting op de inzet van de middelen, instrumenten en de behaalde resultaten in de periode 20212023 voor vijf regelingen/voorzieningen: de voorzieningen via Stichting Leergeld, het Jeugdfonds Sport & Cultuur, het Volwassenenfonds Sport & Cultuur, de collectieve zorgverzekering en de regeling duurzame gebruiksgoederen. Voor de eerste twee regelingen biedt dit de raad inzicht in zowel het aantal verstrekte voorzieningen als hoeveel procent van de doelgroep is bereikt, voor de overige regelingen geeft dit de raad enkel inzicht in het aantal verstrekte voorzieningen. De rekenkamer heeft dit in het vorige hoofdstuk toegelicht.85

5.2 Rolneming door de gemeenteraad Kernbevinding: De kaderstellende rol van de raad op het gebied van armoede en ongelijkheid is in de afgelopen raadsperiode beperkt gebleven tot het vaststellen van de Lokale Preventie Agenda en het aannemen van een drietal moties. De raad heeft in de afgelopen periode daarnaast enkele malen schriftelijke vragen gesteld over armoede. De raad maakt beperkt gebruik van het raadsinstrumentarium.

De raad maakt beperkt gebruik van het instrumentarium om (bij) te sturen in het beleid De raad heeft in de raadsperiode drie moties ingediend om het beleid op het gebied van armoede en ongelijkheid (bij) te sturen. De raad heeft in de afgelopen raadsperiode volgens het

83 P&C-stukken gemeente Nieuwkoop periode 2022-heden, geraadpleegd via: Gemeenteraad Nieuwkoop (2025).

Raadsstukken: link. 84 Gemeente Nieuwkoop (2024). Informatiebrief college aan gemeenteraad over stand van zaken energietoeslag 2023. 85 Gemeente Nieuwkoop (2024). Informatiebrief college aan gemeenteraad over inzet Klijnsmagelden periode 2021-2023.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 61.

raadsinformatiesysteem geen amendementen ingediend die raken aan armoede of ongelijkheid. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de door de raad ingediende moties86 Overzicht moties ten aanzien van het armoedebeleid 2022-2025 Motie Datum Onderwerp Verruiming regeling 10 november Voorstel om de inkomensgrens voor de energietoeslag 2022 energietoeslag in 2023 eenmalig te verruimen naar 130% Energiefonds; naar een 10 november Voorstel om huizen met een blijvend betaalbare 2022 energielabel D-G middelen toe te energierekening voor kennen om hun huizen te iedereen verduurzamen Ook mensen met de 3 februari Voorstel om binnen twee jaar in een laagste inkomens hebben 2022 van de woningbouwplannen minimaal recht op woonruimte vijf sociale huurwoningen op te nemen

Besluit Aangenomen

Aangenomen

Aangenomen

De raad heeft in de afgelopen raadsperiode verder beperkt gebruik gemaakt van het raadsinstrumentarium om de controlerende rol in te vullen. Bij de jaarstukken 2022 hebben diverse raadsfracties technische vragen gesteld over de Rijksbijdrage voor energiearmoede 87. Verder heeft de gemeenteraad op 14 oktober 2022 en in november 2025 schriftelijke vragen gesteld over de aanpak van armoede onder kinderen. 88 De eerste vraag ging specifiek over kinderen die zonder ontbijt naar school gaan vanwege armoede. In de tweede vraag wordt gevraagd om inzicht in de Nieuwkoopse cijfers rondom kinderarmoede. De beantwoording van de eerstgenoemde vragen geeft inzicht in onder andere de problematiek onder de doelgroep, welke regelingen de gemeente heeft ingericht om de doelgroep te ondersteunen en hoe de samenwerking met signaalpartners verloopt. De laatstgenoemde vragen zijn op het moment van schrijven nog niet beantwoord. De rekenkamer heeft in het kader van dit onderzoek met een afvaardiging van raadsleden en fractieassistenten gesproken over de informatievoorziening aan de raad en rolneming van de raad zelf. Uit dit raadsgesprek blijkt dat raadsleden en fractieassistenten geen goed inzicht hebben in de mate waarin de doelgroep bereikt wordt met de verschillende minimaregelingen en andere inspanningen die de gemeente levert om armoede en ongelijkheid tegen te gaan.

Ook vinden zij dat zij vaker kunnen toetsen op de door hen gestelde kaders in de preventieagenda. Tegelijkertijd geven raadsleden en fractieassistenten aan zelf geen goed beeld te hebben van de armoede- en ongelijkheidsproblematiek in de gemeente. Wel vinden zij het belangrijk dat inwoners die hulp nodig hebben ook geholpen worden.

86 Gemeenteraad Nieuwkoop (2025). Raadsstukken: link. 87 Gemeenteraad Nieuwkoop (2023). Technische vragen bij jaarstukken 2022. 88 Gemeenteraad Nieuwkoop (2025). Raadsstukken: link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 62.

Bijlage 1. Onderzoeksverantwoording Onderzoekswerkzaamheden De rekenkamer heeft dit onderzoek uitgevoerd in de periode april – november 2025. Op 28 april 2025 heeft de rekenkamer een startgesprek gevoerd met een afvaardiging van betrokken medewerkers, om afspraken te maken over informatiedeling en de samenwerking in het onderzoek. In mei 2025 hebben de onderzoekers documentatie ontvangen van de gemeente en hebben zij de documentanalyse gestart. In de periode augustus – oktober hebben de onderzoekers diverse gesprekken gevoerd om de informatie uit de documentatie te verifiëren en nader uit te diepen. In november hebben de onderzoekers de nota van bevindingen afgerond. Op 27 november 2025 heeft de rekenkamer de nota van bevindingen aangeboden aan de ambtelijke organisatie voor een feitenverificatie (ambtelijk wederhoor). Deze is op 19 december 2025 ontvangen en vervolgens verwerkt. Op 15 januari 2026 heeft de rekenkamer het rapport aangeboden aan het college ten bate van een bestuurlijke reactie. Een eerste bestuurlijke reactie is op 18 februari 2026 ontvangen. Naar aanleiding hiervan hebben rekenkamer directeur en de verantwoordelijk wethouder overleg gehad. Op 21 april 2026 is de definitieve bestuurlijke reactie ontvangen. Deze heeft de rekenkamer vervolgens integraal opgenomen in het rapport en voorzien van een nawoord.

De rekenkamer heeft het eindrapport op 22 mei 2026 aan de gemeenteraad aangeboden.

Schriftelijke documentatie Voor de geraadpleegde schriftelijke documentatie verwijst de rekenkamer naar de voetnoten in de rapportage.

Gevoerde interviews Voor dit onderzoek heeft de rekenkamer vier interviews gevoerd. Daarnaast heeft de rekenkamer een gesprek gevoerd met een afvaardiging van de gemeenteraad. Datum gesprek

Functie

Organisatie

2 september 2025

Portefeuillehouder Beleidsmedewerker

Gemeente Nieuwkoop

26 augustus 2025

Bestuurders Consulenten

Kledingbank Groene Hart Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland Volwassenenfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland Voedselbank KBEN Noodfonds Nieuwkoop One SchuldHulpMaatje

2 september

Beleidsmedewerker Jeugdwerker Consulent

Gemeente Nieuwkoop

9 september 2025

Coördinator Medewerker helpdesk Beleidsmedewerker

Gemeente Alphen aan den Rijn

Afvaardiging raadsleden

Gemeente Nieuwkoop

7 oktober 2025

Gemeente Nieuwkoop

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 63.

Bijlage 2. Technische onderzoeksverantwoording In dit onderzoek is gebruik gemaakt van data die Necker eerder heeft opgehaald in het onderzoek naar armoede en ongelijkheid in negen gemeenten in Nederland. In dit onderzoek is ook de indeling volgens acht inwonersprofielen gebruikt, om de inzet van de gemeente te kunnen duiden op basis van de behoeften van de verschillende inwonersprofielen. Daarom wordt in deze bijlage ook een technische onderzoeksverantwoording weergegeven over hoe de inwonersprofielen tot stand zijn gekomen.

Indicatoren voor armoede en ongelijkheid De indeling van ongelijkheid en typen kapitaal is afgeleid van het onderzoek naar Eigentijdse ongelijkheid door het SCP89. Zij maken gebruik van een indeling in typen kapitaal die voor het eerst in de rapportage Verschil in Nederland90 is gebruikt. Hieronder wordt per type kapitaal een nadere toelichting gegeven evenals de indicatoren die hiervoor zijn gebruikt.

Economische kapitaal Deze vorm van kapitaal richt zich op de financieel-economische positie van de inwoner binnen de samenleving. Het kijkt daarom niet alleen naar geld, maar ook naar de mogelijkheden om geld te verdienen. Met andere woorden, naast financiële positie ook het potentiële verdienvermogen van inwoners. In dit onderzoek zijn daarvoor de volgende indicatoren gebruikt: Indicatoren Bereikt onderwijsniveau (vergeleken met landelijk) Inkomensverdeling (vergeleken met landelijk) Aantal personen dat moeite heeft met rondkomen (vergeleken met landelijk)

Jaartal 2023 2023 2022

Werkloosheidspercentage (vergeleken met landelijk)

2022

Bron CBS Arbeidsdeelname CBS Inkomensverdeling Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen van GGD'en, CBS en RIVM CBS Arbeidsdeelname

Cultureel kapitaal Cultureel kapitaal ('waar je bij past') gaat om vaardigheden die nodig zijn om mee te kunnen doen in de moderne maatschappij, zoals Engels spreken of met computers om kunnen gaan. In dit onderzoek zijn daarvoor de volgende indicatoren gebruikt: Indicatoren Lidmaatschap van verenigingen Beheersing van Engelse taal Basale digitale vaardigheden

Jaartal 2024 2024 2024

Bron Vragenlijst Citisens Vragenlijst Citisens Vragenlijst Citisens

Sociaal kapitaal Sociaal kapitaal ('wie je kent') slaat op het sociale netwerk. In dit onderzoek zijn daarvoor de volgende indicatoren gebruikt: 89 Sociaal Cultureel Planbureau (2023). Eigentijdse ongelijkheid. 90 Sociaal Cultureel Planbureau (2014). Verschil in Nederland.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 64.

Indicatoren Aantal mensen met sociale eenzaamheid

Jaartal 2022

Gemis van sociale steun in Nederland

2022

Sociale omgeving van inwoners Ervaren sociale steun in omgeving (vragenlijst Citisens)

2024 2024

Bron Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen van GGD'en, CBS en RIVM Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen van GGD'en, CBS en RIVM Vragenlijst Citisens Vragenlijst Citisens

Persoonskapitaal Persoonskapitaal heeft te maken met mentale en fysieke gezondheid en of je zelf de persoonlijke hulpbronnen hebt (waar je niet per se iets aan kunt doen) om mee te doen in de maatschappij. In dit onderzoek zijn daarvoor de volgende indicatoren gebruikt: Indicatoren Aantal personen met overgewicht (vergeleken met landelijk)

Jaartal 2023

Mentaal welbevinden (vergeleken met landelijk)

2022

Laaggeletterdheid

2019

Bron Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen van GGD'en, CBS en RIVM Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen van GGD'en, CBS en RIVM ROA (via geletterdheidinzicht.nl)

Vragenlijst In de periode van 20 mei tot 27 mei 2024 is er een vragenlijst uitgezet onder ongeveer 20.000 leden van het Citisenspanel naar de sociale en culturele positie in de samenleving. In het Citisenspanel zitten leden uit het hele land. Deze vragenlijst was erop gericht om het cultureel en sociaal kapitaal van inwoners te achterhalen. De vragenlijst is gebaseerd op onderzoek van het SCP en aangevuld met relevante indicatoren. De leden van het panel hebben antwoord gegeven doormiddel van een ‘slider’ of door een keuze tussen maken uit meerdere opties. De resultaten van de vragenlijst zijn gekoppeld aan de acht inwonerprofielen.

Sociaal kapitaal • •

Met hoeveel mensen in je persoonlijk omgeving (anders dan gezinsleden en hulpverleners) bespreek je persoonlijke zaken? Denk hierbij bijvoorbeeld aan problemen met je gezondheid of geldzaken. Heb je vrienden, kennissen of familieleden met één van de volgende beroepen? Hierbij gaat het erom dat je deze mensen persoonlijk kent, buiten hun werk om. Je kunt meerdere antwoorden kiezen. o Burgemeester of lid van de Tweede Kamer o Arts of advocaat o Directeur van een commercieel bedrijf met meer dan 10 mensen in dienst

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 65.

•

•

o Hoge ambtenaar, bv. gemeentesecretaris of directeur op een ministerie o Professioneel musicus, artiest of schrijver o Iemand met een inkomen van meer dan €5.000 euro netto o Weet ik niet / zeg ik liever niet o Geen van bovenstaande Hieronder staan verschillende vaardigheden en eigenschappen. Ken je mensen die je daarmee kunnen helpen als dat nodig is? o Iemand die veel weet van allerlei regelingen van de overheid of geldzaken o Iemand die je medisch advies kan geven als je ontevreden bent over je dokter o Iemand die veel geld (€2.500 of meer) aan je kan lenen o Iemand die af en toe mensen een baan kan aanbieden o Iemand die een goede referentie/aanbeveling kan geven voor een sollicitatie o Zeg ik liever niet o Geen van bovenstaande Hieronder staan verschillende vaardigheden en eigenschappen. Ken je mensen die je daarmee kunnen helpen als dat nodig is? o Iemand die kan helpen bij klussen in huis (timmerwerk, schilderen) of reparaties uitvoeren o Iemand die boodschappen kan doen als je ziek bent o Iemand die een logeeradres kan bieden als je tijdelijk uit je huis moet o Iemand die advies kan geven bij een conflict op het werk o Iemand die advies kan geven bij een conflict met familieleden o Iemand die voor je kan zorgen als je langdurig ziek bent o Zeg ik liever niet

Cultureel kapitaal • •

•

Ik begrijp brieven die ik van de gemeente binnen krijg? Van welke verenigingen of gemeenschappen ben je lid of actief deelnemer? o Sport- en spelvereniging (zoals een voetbalclub, boksclub of een hengelsportvereniging) o Muziek- of culturele vereniging (zoals een fanfare of toneelclub) o Gezelligheidsverenigingen (zoals een studentenvereniging, heren/dames sociëteiten) o Religieus- of levensbeschouwelijke gemeenschap o Serviceclub (zoals de Rotary of een Lions Club) o Natuur, milieu en dierenverenigingen (zoals IVN, postduivenbond of milieuvereniging) o Vakbond o Een ander type vereniging, namelijk: o Ik ben niet lid van een vereniging of gemeenschap o Zeg ik liever niet Kun je Engels? o Nee o Ja, ik kan makkelijke zinnen begrijpen als ik ze lees of hoorJa, ik spreek een paar woorden (genoeg om bijvoorbeeld iets te bestellen in een restaurant) o Ja, genoeg om te praten over simpele en algemene dingen (genoeg om bijvoorbeeld de weg te vragen) o Ja, genoeg om zonder voorbereiding een gesprek te voeren over dagelijkse onderwerpen (bijv. over familie, hobby’s) o Ja, genoeg om de kern van een ingewikkelde tekst te begrijpen, en een spontaan gesprek te voeren met iemand die Engels als moedertaal heeft. o Ja, genoeg om ingewikkelde en lange teksten helemaal te begrijpen, en mijzelf zonder problemen uit te drukken in een gesprek met iemand die Engels als moedertaal heeft.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 66.

o

• • •

Ja, genoeg om zonder voorbereiding aan elk gesprek of discussie deel te nemen en een ingewikkeld betoog te houden o Ja, Engels is mijn moedertaal o Zeg ik liever niet Kun jij op de computer werken met een tekstverwerkingsprogramma (zoals Word of Pages)? Kun jij een programma installeren op een computer? Kun jij de beveiliging op een computer regelen (met bijvoorbeeld een virusscanner of firewall)?

Politiek zelfvertrouwen Deze vragen zijn gesteld om context te bieden bij de interpretatie van de vragenlijst. • Mensen zoals ik hebben invloed op het bestuur van de gemeente? • De gemeenteraad vindt het belangrijk wat mensen zoals ik denken

Indeling van inwoners aan de hand van de Citisens-methode De Citisens betrokkenheidsprofielen zijn ontwikkeld om aan de hand van data een nauwkeurige inschatting te maken van de samenstelling van gemeenten. Op basis van big data onderscheidt het model acht groepen inwoners die van elkaar verschillen in sociaaleconomische positie in de samenleving, vertrouwen in de overheid en voorkeuren voor dienstverlening van de gemeente. Voor iedere groep is een profiel opgesteld; hierbij hebben we sociaal-demografische kenmerken zoals leeftijd, opleidingsniveau en welstand uit gerenommeerde bronnen gecombineerd met eigen onderzoeksdata over de positie in de samenleving van inwoners die verzameld is via het Citisenspanel met meer dan 75.000 leden. Zo krijgt iedere groep een herkenbaar karakter. De resultaten van dit onderzoek zijn uitgesplitst naar de profielen. De verschillen worden vervolgens gebruikt om de verschillen in houding, sociaaleconomische positie en gedrag tussen wijken weer te geven.

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 67.

Bijlage 3. Overzicht samenwerkingspartners Hieronder geeft de rekenkamer een overzicht van maatschappelijke partners van de gemeente op het gebied van hulp en ondersteuning bij armoede en schulden. Maatschappelijke partners Volwassenfonds Sport en Cultuur

Stichting Leergeld Kledingbank Groenehart

Zorg en zekerheid Kwadraad

Jeugdfonds Sport en Cultuur Zuid-Holland Nederlandse schuldhulproute

Zorgweb/Voorzieningenwijzer

MEE Zuid Holland Noord

Voedselbank Stichting ONE Schuldhulpmaatje

Doel Het verhogen van de sport- en cultuurparticipatie onder volwassenen met een laag inkomen. Kinderen die opgroeien in gezinnen met een laag inkomen ondersteunen Het verstrekken van benodigde kleding voor inwoners met een minimum inkomen. Collectieve zorgverzekering voor mensen met een minimum inkomen Uitvoering van de wettelijk verplichte vroegsignalering binnen de gemeente Nieuwkoop Het bieden van de gelegenheid om te sporten en/of cultuurbeoefening te doen voor kinderen. Het vinden van inwoners met een verhoogd risico op financiële problemen gevonden, bereikt en geholpen kunnen worden. Het beschikbaar stellen van een webapplicatie waarmee de gemeente haar doelgroep van advies kan voorzien. Biedt cliëntondersteuning, informatie en advies aan mensen met een beperking of een ontwikkelingsachterstand die zorg en hulp nodig hebben. Het verstrekken van voedsel voor inwoners met een minimum inkomen Diaconale ondersteuning voor inwoners Inwoners met (dreigende) schulden vroegtijdig helpen

Type relatie Overeenkomst

Overeenkomst Overeenkomst

Overeenkomst Overeenkomst

Overeenkomst

Overeenkomst

Overeenkomst

Overeenkomst

Subsidie Subsidie Subsidie

Rekenkamer Nieuwkoop | Armoede in beeld | 68.