2023-358 Bijlage 1 Omgevingsprogramma gezondheid
Tekst van het document
1,2,3,4 Lesmateriaal om de mentale gezondheid van leerlingen op het voortgezet onderwijs te versterken. Continueren WOR (thans specifiek centrale as), BOR en KOR 1,2,3,4 Continueren Welzijn op Recept, Bewegen op Recept en Kunst op Recept. Maatregelen voorkomen overbelasting mantelzorgers
1,2,3,4
1,2,3,4
Cultuurparticipatieprogramma's voor jongeren.
1,2,3,4
In nauwe samenwerking met jongerenwerk (Movactor, JOU), middelbare scholen en andere partners start De KOM een aantal nieuwe projecten voor (kwetsbare) jongeren en jongvolwassenen in Nieuwegein waarin ze op een positieve manier hun creatieve talenten kunnen ontdekken en ontwikkelen als tegenwicht tegen mogelijk doorschieten in (negatieve) verleidingen. We creëren ontwikkelplekken vanuit een andersoortig aanbod wat dicht bij de jongeren staat en (nog) niet in de gangbare kunst en cultuur, onderwijs of welzijnspraktijk structureel wordt aangeboden (zoals bv urban culture en fashion) en bieden zo een veilige ontmoeting en maakplek in combinatie met een creatief ontwikkelperspectief voor jongeren.
Eenzaamheid Actieprogramma één tegen eenzaamheid (onderdeel van SPUK GALA) We werken samen met partners uit de stad aan een integrale aanpak tegen eenzaamheid. Door middel van bestaande aanpak huisbezoeken, wordt dit in 2024/2025 met gelden vanuit SPUK GALA verder uitgewerkt. 1,2,3,4
Eén tegen eenzaamheid is het actieprogramma van het ministerie van VWS om eenzaamheid in Nederland te verminderen. Vanuit dit programma is gekozen om ons in eerste instantie te richten op ouderen, nu deze groep het meest kwetsbaar is. We zetten in op het vinden van ouderen (dmv project huisbezoeken 75 plus), zodat we eerder kunnen signaleren, doorbreken en effectief aan te pakken. Dit programma wordt (in 2023/2024) vanuit de Wmo uitgevoerd in samenwerking met MOvactor en overige maatschappelijke organisaties, bedrijven en ondernemers. Creatief leven
1,2,3,4
De doelgroep voor de cursus Creatief Leven bestaat uit jongeren en volwassenen vanaf circa zestien jaar die zich eenzaam voelen en daar zelf met de hulp van een deskundige in groepsverband verandering in willen brengen.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
20
Na het volgen van de cursus Creatief Leven voelen deelnemers zich vitaler, ervaren ze minder eenzaamheidsgevoelens en zijn ze beter in staat om in de toekomst hun gevoelens van eenzaamheid zelf te hanteren en de nadelige gevolgen ervan aan te pakken.
1,2,3,4
Voor de jeugd inzetten van Join Us: Join Us is voor alle jongeren (12-30 jaar) die zin hebben in meer sociaal contact. Op deze laagdrempelige wijze wordt eenzaamheid tegen gegaan
N
selectief
B
selectief
B
universeel
B
universeel
N
selectief
B
universeel
B
Universeel
N
Selectief
N
selectief
POH Jeugd
1,2,3,4
Als onderdeel van Geynwijs, maar werkend bij de huisartspraktijken, t.b.v. mentale problematiek. Huisartsen verwijzen cliënten naar POH Jeugd in hun gezondheidscentrum. Doen ook aan psycho educatie in hun werk. Er zijn nu 4 POH Jeugd medewerkers, tezamen goed voor 3 fte. Het convenant is reeds gesloten. In aansluiting hierop zijn we vanuit het beleidskader jeugd doende om de om POH jeugd uit te breiden met een aantal praktijken. Primaire preventielijn
1,2,3,4
In de primaire preventielijn wordt geïndiceerde preventie; divers aanbod buurtpleinen, inwonersinitiatieven, gezondheidsagenda’s (zoals vanuit Galecop geweldig), ontmoeten en samenkomen in de wijk opgezet en uitgevoerd. Samenwerking
1,2,3,4
We werken samen met partners uit de stad aan een integrale aanpak tegen eenzaamheid. Door middel van bestaande aanpak huisbezoeken, wordt dit in 2024/2025 met gelden vanuit SPUK GALA verder uitgewerkt. Aanpak veerkracht
1,2,3,4
Vanuit het jeugdbeleid maken we samen met samenwerkingspartners (zoals scholen, Movactor, Geynwijs etc) uiterlijk 2025 een aanpak om de veerkracht van deze jongeren en hun ouders/verzorgers te versterken. Bijv. als een gezin bij Geynwijs in beeld komt, dat ook naar de ggz problematiek van de ouders gekeken wordt. Samenwerking in kader van Welzijn op Recept
1,2,3,4
Op grond van de eenzaamheids- en gezondheidscijfers wordt in de RegioDeal met het programma Maximaal Gezond gewerkt aan efficiënte samenwerking tussen welzijn en 1e-lijns gezondheidszorg voor een goede implementatie van het concept Welzijn op Recept. Continueren Geinsgeluk
1,2,3,4
Faciliteren en stimuleren van inwoners bij hun initiatieven, versterken we contacten tussen inwoners en proberen we ook inwoners te bereiken die minder gauw meedoen.
Dementie Trainingen dementievriendelijk
1,2,3,4
We werken samen met de lokale werkgroep dementievriendelijk en Alzheimer Lekstroom aan het uitbreiden van de trainingen dementievriendelijk (bijvoorbeeld aan personeel van de gemeente, in de wijk, aan personeel woningcorporaties en aan personeel van onze aanbieders huishoudelijke hulp). Om ervoor te zorgen dat mensen met dementie zo lang mogelijk mee kunnen blijven doen helpt het als mensen de verschillende signalen herkennen en weten hoe ze ermee moeten omgaan. Om mensen met dementie langer thuis te laten wonen is het zinvol ons bestaande aanbod aan activiteiten voor mensen met (lichte) dementie uit te breiden. Dit gebeurt in samenwerking met onze partners en sportverenigingen. Bijvoorbeeld: GGDrU biedt de campagne We zijn zelf het medicijn aan aan gemeenten. Dit is een campagne gericht op dementie en de invloed van leefstijl.
Inzetten van kunst, met name muziek, spreekt diepere gevoelslagen en herinneringen aan bij mensen met dementie. Het reactiveert en geeft hen een grote geluksbeleving. 1,2,3,4
Dans, tekenen en schilderen zijn kunstvormen die mensen met dementie nog lang kunnen doen. De sociale interactie en het daarbij behorende plezier kunnen zorgen voor minder stress en meer levenslust.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
21
Gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving gaat zowel over gezondheidsbescherming als gezondheidsbevordering. De leefomgeving heeft twee componenten: de sociale leefomgeving en de fysieke leefomgeving. Een gezonde sociale leefomgeving gaat over elkaar ontmoeten, sociale samenhang in de buurt, je veilig en prettig voelen in de wijk. Een gezonde fysieke leefomgeving betekent weinig tot geen geluidhinder (omgevingsprogramma geluid volgt), luchtvervuiling, wind- of lichthinder, hittestress en bodemverontreiniging (omgevingsprogramma bodemverontreiniging volgt). Het betekent een goede toegankelijke leefomgeving met een breed aanbod van voorzieningen en optimale spreiding van ruimte om elkaar te ontmoeten, te spelen en te bewegen. Een gezonde leefomgeving (en ook een dementievriendelijke omgeving) draagt dus bij aan het verminderen van de kans op eenzaamheid en stress gerelateerde klachten en dragen bij aan de fysieke fitheid en kwaliteit van leven. Het onderzoek naar de groei van de stad heeft laten zien dat de leefomgeving van Nieuwegein een sterk fundament heeft. Nieuwegein behoort tot de zogenaamde “New Towns’ steden die zijn ontstaan na de wederopbouw na de oorlog. Deze steden ontwikkelden prettig wonen voor gezinnen met ruimte, groen, zichtlijnen en wijkvoorzieningen binnen handbereik.
Zo is Nieuwegein groen en voldoen we ruimschoots aan de richtlijnen voor groen en water in de nabijheid en per inwoner. Groen is voor Nieuwegeiners nooit ver weg. Een groene omgeving is essentieel voor gezondheid en (mentale) welzijn en belangrijk voor een klimaatbestendige stad. Ook zijn er voldoende fiets- en wandelpaden, speel- en sportvoorzieningen voor jonge kinderen en zijn de meeste dagelijkse voorzieningen voor mensen in hun eigen buurt te vinden. De doorontwikkeling van en naar een gezonde stad bouwt op dit fundament voort. Tegelijkertijd zijn er ook uitdagingen of liggen die in het verschiet. Zo wordt Nieuwegein omlijst door snelwegen en waterwegen. Veel uitbreidingsruimte is er niet. Groei zal via verdichting gaan. Verdichting van de stad betekent dat het gebruik van de leefomgeving intensiever gaat worden. Dit vraagt aandacht voor een gezonde publieke ruimte. Deze vitale plekken zijn belangrijk voor onze samenleving en het publieke welzijn. Op deze plekken krijgen onze samenleving vorm: daar ontmoeten we elkaar en kunnen we ontspannen. Er is voldoende groen in de publieke ruimte (ook in de toekomst) maar het groen moet beter benut gaan worden en met elkaar verbonden gaan worden. Ondanks de aanwezigheid van een fijnmazig netwerk voor fietsers en voetgangers, pakken bewoners toch vaak de auto, ook voor korte ritten.
Bij de ontwikkeling van Nieuwegein in de jaren ’60 is uitgegaan van autogebruik en -gemak. Het stimuleren van fietsen en wandelen is de makkelijkste en goedkoopste manier om de stad en haar inwoners gezonder te maken. Aantrekkelijke fiets- en wandelroutes zijn belangrijk. Ook het OV kan bijdragen aan een gezondere stad. Met deze mobiliteitstransitie kan ook een grote bijd rage geleverd worden aan een verbetering van de luchtkwaliteit en geluidsoverlast. Met deze uitgangspunten sluiten wij aan bij de bestaande mobiliteitsvisie. Voor sommige voorzieningen (met name met een wijk-overstijgend karakter), moeten inwoners soms fysieke en mentale barrières overwinnen. Deze barrières worden vooral gevoeld door mensen die minder mobiel zijn. Door het steeds groter wordende aantal ouderen zal deze groep groeien. Het is daarom belangrijk om voor ouderen en kwetsbaren woningbouw te plannen nabij voorzieningenclusters en in woonzorgcirkels en tegelijk te sturen op het ook daadwerkelijk laten realiseren van zorg en maatschappelijke voorzieningen op de juiste plek. Binnen het omgevingsprogramma Wonen en Zorg wordt hier verder uitwerking aan gegeven. Niet alleen voor ouderen is nabijheid belangrijk. Nabijheid is essentieel in de ontwikkeling van een gezonde stad voor iedereen.
Nieuwe woningbouw-ontwikkelingen moeten daar komen, waar voorzieningen zijn en/of waar het openbaar vervoer en het fietsnetwerk goed geregeld zijn. Om een gezonde leefomgeving te ontwikkelen, is het van essentieel belang om vroegtijdig gebiedsgericht en integraal te werken. Nabijheid gaat bijvoorbeeld over heel veel meer dan wonen, werken en verplaatsen alleen. Het gaat vooral om het blijvend investeren in een aantrekkelijke leefomgeving waar onderwijs, winkels, gezondheidszorg, horeca, cultuur, openbare ruimte, groen, sport, recreatie en landschap te voet, per fiets of met het openbaar vervoer goed bereikbaar zijn. Daarom wordt gezondheid conform gezondheid in alle beleidsdomeinen verankerd in andere omgevingsprogramma’s en beleidsdocumenten. Alleen op deze wijze kan succesvol aan een gezonde leefomgeving gewerkt worden. Goede voorlichting, ontmoetingsplekken en in communities werken aan een groene leefomgeving dragen ook bij aan een gezond ervaren leefomgeving. Door tegels te wippen en mee te helpen in moestuinen kunnen inwoners eigenaarsschap ervaren over hun leefomgeving. Het programma Groen doet Nieuwegein Goed stimuleert kinderen vanaf jonge leeftijd samen met hun (groot) ouders/begeleiders vaker naar buiten te gaan en in verbinding met de natuur te brengen.
Daarnaast kunnen inwoners via communities gestimuleerd worden hun talenten in te zetten in het vergroenen van de leefomgeving. Te denken valt aan een programma waarbij anderstaligen hun talenten en kennis op het gebied van groenteteelt inzetten in samenwerking met (oudere) taalvrijwilligers.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
22
Ambitie 4a Sociale leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid De kwaliteit van de sociale leefomgeving is van invloed op de fysieke en mentale gezondheid van de bewoners. Het beleid en regels voor de verschillende thema’s van de sociale leefomgeving in Nieuwegein worden beschreven in beleidsstukken zoals de jeugdbeleid, armoedebeleid, Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Hiermee benaderen we de sociale leefomgeving in zijn totaliteit. In dit omgevingsprogramma omschrijven we de bijdrage vanuit gezondheidsperspectief. De bijdrage die dit omgevingsprogramma levert is te kijken vanuit Positieve Gezondheid, wat kan iemand wel, wat is er al en hoe gaan we dit versterken? In de stad Nieuwegein zijn al heel veel goede zaken opgepakt. De centrale vraag is hoe we dit toegankelijker maken voor inwoners, zodat de inwoners aansluiting vinden en inherent (gezond) gedrag gestimuleerd wordt. Update van de bestaande sociale kaart is een te onderzoeken mogelijkheid. Sociale veiligheid en buurt sociaal kapitaal 10 zijn belangrijke sociale omgevingsfactoren die van invloed zijn op iemands gezondheid11. In buurten waar mensen zich veilig voelen, voelen meer mensen zich gezond dan in buurten waar mensen zich onveilig voelen 12. Ouderen in een veilige buurt hebben een betere mentale gezondheid. Het kennen van mensen in de buurt draagt positief bij aan het gevoel van veiligheid.
In buurten met meer sociaal kapitaal voelen bewoners zich gezonder. Daarnaast hangt ook buurt sociaal kapitaal positief samen met een gezond gewicht, terwijl meer sociale interactie samengaat met minder depressie 13. Het omgekeerde is helaas ook vaak aan de orde. In kwetsbare wijken hebben inwoners vaak te maken met een stapeling van problemen. Denk aan financiële zorgen, werkloosheid en laaggeletterdheid. In wijken waar de condities van de leefomgeving minder positief zijn, wonen relatief meer mensen met een meer praktische opleiding en is de prevalentie van roken, overgewicht en mentale klachten hoger. Wanneer meerdere problemen spelen, zijn mensen vaak mentaal nog niet klaar om aan eigen gezondheid te werken. Denk aan financiële zorgen, werkloosheid en laaggeletterdheid. Belangrijk is om in gezamenlijkheid op de verschillende levensdomein een prioritering te maken. Aanpak gebeurt in eerste instantie zo veel mogelijk via bestaande structuren en onze partners. Zo leiden geldzorgen vaak tot stress en verminderen het ‘’doenvermogen’’ van mensen aanzienlijk. Daardoor zijn mensen minder goed in staat om zelf problemen op te lossen, ontstaan er gezondheidsproblemen, kunnen mensen informatie te onthouden en is het moeilijker om prioriteiten te stellen. De korte termijn prevaleert boven de lange termijn en het is lastig om hier op eigen houtje uit te komen.
Gezonde voeding is vaak duurder dan ‘ongezonde’ voedingsproducten. Men heeft geen geld om deel te nemen aan sporten. Het leven in armoede kan een kettingreactie van gezondheidsproblemen veroorzaken. Niet alleen voor de individu, maar voor het gehele huishouden. Het is belangrijk financiële problemen als mogelijke oorzaken van gezondheidsklachten te herkennen en hierbij goed en vooral snel door te kunnen verwijzen. De samenwerking met huisartsen is daarbij van cruciaal belang. Om deze reden wordt er in Nieuwegein ingezet op het aanwezig laten zijn van hulp bij financiële problemen in de wijk, in de buurt van de huisartsen. Taal en gezondheid zijn sterk met elkaar verbonden. Laaggeletterden missen vaak de vaardigheden om informatie over gezondheid te verkrijgen, begrijpen, beoordelen en te gebruiken bij het nemen van beslissingen over hun gezondheid. Dit heeft gevolgen voor hun gezondheid. Zij voelen zich minder gezond en zijn dat vaak ook. Ze maken vaker dan de inwoners met voldoende basisvaardigheden gebruik van zorg van een huisarts of ziekenhuis en doen juist minder vaak een beroep op preventieve zorg of nazorg (GGD). Prioritering betekent dus bijvoorbeeld eerst financiële problemen of laaggeletterdheid oplossen en samen met de inwoners en professionals in de geleidelijkheid werken naar een gezond leven.
Om deze reden start de integrale programmering Stadshuis haar werkzaamheden in 2024 met een integraal geldplein, waarbij WIL, gemeente, welzijn, sociaal-juridisch loket, bibliotheek en overige deskundige partners op uitvoerend niveau samenwerken om de inwoner gelijktijdig en laagdrempelig te ondersteunen. De gemeente wil dat ook de horeca sector en supermarkten een bijdrage levert aan een gezonde leefomgeving. We stimuleren en faciliteren ondernemers om de gezonde keuze de makkelijke keuze te maken. Verder vragen we ze hun toiletten en AED’s openbaar toegankelijk te maken. Tot slot gaan we in gesprek over de mogelijkheden voor rookvrije terrassen, met een focus op plekken waar veel kinderen komen. Cijfers voor Nieuwegein De cijfers voor Nieuwegein zien we forse verschillen in gezondheid terugkomen op zelfs wijk en buurtniveau. Dit wordt bevestigd in de monitor Sociale Kracht Nieuwegein 2022. Over de periode 2016-2022 zien we licht 10
Sociaal kapitaal verwijst naar de sociale netwerken van individuen en al de hulpbronnen die ze via deze netwerken kunnen mobiliseren. 11 Kawachi & Berkman 2000; Ruijsbroek et al. 2015; Pérez et al. 2020; Ruijsbroek et al. 2016; Erdem et al. 2015 12 Ruijsbroek et al. 2015; Ruijsbroek et al. 2016 13
Pérez et al. 2020
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
23
dalende trend. Diepgaandere analyse op buurtniveau geeft het volgende beeld.
We zien dat er verschillen zijn tussen wijken en buurten en dat er meerdere uitdagingen per wijk/buurt aanwezig zijn. Zo zien we bijvoorbeeld de wijken in de zogenaamde ‘Centrale As wijken’ minder positief naar voren komen dan andere wijken. Daar spelen relatief veel problemen op buurtniveau, waaronder onveiligheid, geluidsoverlast en eventuele achterstand op het onderhoud van de openbare ruimte. Deze combinatie maakt dat de leefbaarheid in deze wijken onder druk staat. Dit noodzaakt tot een verdergaande buurt/wijk gerichte multidisciplinaire aanpak; ongelijk investeren voor gelijke kansen. Momenteel krijgt dit al vorm in het Landelijk Programma Vitale Wijken, waarin we via de Regiodeal werken aan de verbetering van de leefomgeving in Batau en specifiek de Muntenbuurt. Ook zetten we ons met het nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid in om de leefbaarheid en veiligheid voor inwoners van de Centrale As te verbeteren en daar de stapeling van problemen aan te pakken. En vanuit het lokale programma Betere Buurten richten we ons op de verbetering van de leefomgeving van de inwoners binnen wijken waarin de fysieke leefomgeving wordt aangepakt. Binnen deze programma's is gezondheid een belangrijk thema. Er wordt dan ook vanuit een integrale benadering vanuit o.a.
veiligheid en leefbaarheid, gezondheidsbeleid, groenvoorzieningen, welzijn (sociale samenhang) en Jeugdbeleid samengewerkt. We werken dan ook vanuit verschillende omgevingsprogramma’s en projecten integraal en domeinoverstijgend om gezondheidsverschillen binnen en tussen wijken te verkleinen en de leefomgeving te verbeteren. Daarnaast werken we structureel aan sociale samenhang in de wijken en ondersteunen we inwoners die daaraan bij willen dragen. De buurtverbinders van MOvactor, de wijkcoördinatoren van de gemeente en de buurtsportcoaches van SportID spelen daarbij een grote rol in het ophalen en begeleiden van met name inwonersinitiatieven die mede afhankelijk zijn van de samenwerking met de gemeente. Mooie voorbeelden hiervan zijn het opzetten van het Muntpunt (binnen Betere Buurten/RegioDeal) en het buurtinitiatief van De Grote Hond.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
24
Toelichting doelen 1. 2.
een omgeving die uitnodigt tot ontmoeting (sociale samenhang), bewegen en gezond gedrag verminderen van gezondheidsverschillen tussen wijken en met de regio.
Acties Acties bij ambitie gezonde en sociale leefomgeving stimuleren
Acties dragen bij aan doelen
Nieuw Bestaand
selectieve/ universele preventiemaatregelen
B
universeel
B
universeel
B
universeel
B
selectief
N
universeel
B
selectief
N
universeel
B
universeel
Dit doen we door participatief onderzoek, regelmatige co-creatiesessies voor inwoners en professionals, uitvoering geven aan de verschillende ideeën die hieruit voortkomen en het creëren van een netwerk van betrokken bewoners en professionals.
B
universeel
De wens voor een sociale kaart is groot, we onderzoeken de mogelijkheid om aan te sluiten bij Zorg4Nieuwegein.nl
N
universeel
Actie Inwoners stimuleren en begeleiden
,2
We blijven inwoners op verschillende manieren stimuleren en begeleiden die initiatieven hebben die mede afhankelijk zijn van de samenwerking van de gemeente. De wijkcoördinatoren (gemeente), buurtverbinders (Movactor), de stadsprogrammeur( van DE KOM) en buurtsportcoaches (SportID) spelen daarin een belangrijke rol. Continueren van Galecop Geweldig
1,2
De gezondheidscentra die geheel op het model Positieve Gezondheid zijn geënt en activiteiten in de vijf buurtpleinen waar volop activiteiten plaatsvinden door de welzijnsorganisatie , bibliotheekactiviteiten, maar ook inwonersinitiatieven plaatsvinden, waarbij de buurtverbinder en de wijk coördinator een faciliterende/ondersteunende en aanjagende rol aannemen indien wenselijk of nodig. Continueren pijler gezondheid binnen programma Betere Buurten
1,2
Het bestaande programma Betere Buurten richt zich multidisciplinair op de verbetering van de leefomgeving van de inwoners. Een integrale benadering vanuit o.a. veiligheid en leefbaarheid, gezondheidsbeleid, groenvoorzieningen, welzijn (sociale samenhang) en Jeugdbeleid. Verbeteren leefomgeving van Batau en de Muntenbuurt
1,2
Vanuit het landelijk programma RegioDeal wordt interdisciplinair en domeinoverstijgend samengewerkt aan het verbeteren van de leefomgeving van Batau en de Muntenbuurt Advisering GGDrU
1,2
Faciliteren van inzet van gezondheidskundige kennis bij besluitvorming over de fysieke leefomgeving, zodat de gezonde leefomgeving een plek krijgt in gemeentelijke omgevingsplannen en kunnen hierbij gebruik maken van advisering door de GGDrU. Faciliteren inwonersinitiatieven
1,2
Faciliteren inwonersinitiatieven die in groepsverband de gezonde keuzes voor hun medebewoners mogelijk willen maken. Deelname onderzoek “Gezondheidsverschillen in kwetsbare wijken”
1,2
We nemen deel aan een provinciale subsidie aanvraag bij ZonMw met als doel onderzoek doen naar en kennisvergaring over ontmoetingsplekken in een kwetsbare wijk. Deze uitkomsten bieden kwalitatieve inzichten in de werkzame bestandsdelen van formele en informele ontmoetingsplekken voor specifieke doelgroepen. Continueren Geins Geluk
1,2
Om te bereiken dat inwoners zelf en met anderen actief zijn en initiatieven nemen, continueren we de subsidiemogelijkheid Geins Geluk. Zo faciliteren en stimuleren we inwoners bij hun initiatieven, versterken we contacten tussen inwoners en proberen we ook inwoners te bereiken die minder gauw meedoen. Opstellen gezondheidsagenda's
1,2
1,2
We werken in verschillende wijken samen met bewoners en professionals aan gezondheidsagenda's en stellen deze gezamenlijk op. Zo krijgen bewoners en professionals inzicht in de factoren die gezondheid beschermen en bevorderen in de wijk. Bewoners weten hoe zij eigen regie hebben op hun gezondheid en kunnen zo beter participeren. Door de samenwerking tussen bewoners en professionals worden informatie- en kennislijnen tussen inwoners, initiatieven, wijkprofessionals en kennispartners versterkt.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
25
Heerlijk Nieuwegein – Samenwerkingsverband en activiteiten
1,2
Samen met partners (Groen doet Nieuwegein Goed, JOGG, Jong Leren Eten, GGD)) en locaties (moes-, kruiden- en bouwspeel-tuinen) uit de stad activiteiten organiseren die stimuleren dat kinderen op jonge leeftijd met hun begeleiders naar buiten gaan. Zodat zij kennis maken met groene en gezonde plekken in hun omgeving. De Opentuinenroute 2023 was een pilot, Doel om dit jaarlijks terug te laten komen en uit te breiden met andere activiteiten.
N/B
Universeel
Ambitie 4b Fysieke leefomgeving draagt bij aan gezondheid Via de inrichting van de omgeving kunnen we de gezondheid bevorderen door gezond gedrag en gezonde keuzes te stimuleren en de gezondheid beschermen tegen blootstelling aan hitte, geluidsbelasting, allergieën en infectieziekten. Het beleid en regels voor de verschillende thema’s van de fysieke leefomgeving in Nieuwegein worden beschreven in beleidsstukken zoals de woonvisie, het milieubeleid en het groenstructuurplan. Hiermee benaderen we de fysieke leefomgeving in zijn totaliteit. In dit omgevingsprogramma omschrijven we de bijdrage vanuit gezondheidsperspectief. De woon- en leefomgeving is de omgeving waarin we leven en onze tijd doorbrengen. Dit zijn publieke of private gebouwen en buitenruimte. Bij transformatie- en nieuwbouwontwikkelingen streven we ernaar om gezondheid een prominentere plek in de beoordelingsproces te laten krijgen. Binnen gebouwen is een prettig en gezond leefklimaat namelijk erg belangrijk voor de mentale en fysieke gezondheid. Denk aan scholen, kinderdagverblijven, buurthuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen, en kantoren. In een gezonde buitenruimte bieden aantrekkelijke plekken in de omgeving mensen de gelegenheid om te ontmoeten, ontspannen, bewegen en te genieten. De omgeving moet uitnodigen tot gezond gedrag en gezond opgroeien.
Daarom zetten we in op het rookvrij maken van de leefomgeving van kinderen en jongeren en gezond voedselaanbod daarin te stimuleren. Vanuit gezondheidsperspectief is het wenselijk om zelfs een stap verder te gaan door het instellen van rookverboden en ongezond voedselaanbod te weren op bepaalde plekken. De uitdaging ligt voor de gemeenten bij het ontbreken van een juridische basis hiervoor. De Rijksoverheid onderzoekt op dit moment samen met stakeholders en experts op welke wijze dit kan worden vorm gegeven, onder meer qua eenduidige definitie van ‘ongezonde voedselaanbieder’ en qua handhaafbaarheid. De gemeente houdt de voortgang hiervan in de gaten en zal te zijner tijd beoordelen in hoeverre de regeling bruikbaar en uitvoerbaar is voor onze lokale situatie. We willen ervoor zorgen dat mensen makkelijk en zonder drempel naar buiten gaan. Daarom streven we in Nieuwegein naar een veilige, gebruiksvriendelijke en toegankelijke openbare ruimte voor iedereen, dus voor inwoners met- en zonder beperking. Hiertoe behoren ook toegankelijke toiletten. Daarnaast moeten alle gebouwen en openbare ruimten volgens het VN-verdrag Handicap, toegankelijk zijn voor mensen met een handicap. Toegankelijkheid beperkt zich niet tot de openbare ruimte. Het heeft ook een sociale kant, iedereen kan en mag meedoen naar vermogen oftewel inclusie.
Inclusie gaat over het meedoen en erbij horen van mensen met een beperking. Dit wordt in 2023 voor Nieuwegein verder uitgewerkt in het inclusiebeleid. De groei van de stad Nieuwegein legt druk op een gezonde leefomgeving. In verstedelijkt gebied hebben lucht- en bodemverontreiniging en geluidsoverlast invloed op de gezondheid van mensen, dieren en planten. Door klimaatverandering wordt aandacht voor gezondheid steeds belangrijker. De kans op wateroverlast in stedelijke gebieden zal toenemen en het aantal extreem warme dagen - met bijbehorende gezondheidsrisico’s – ook. In het omgevingsprogramma klimaatadaptatie worden de maatregelen beschreven hoe we in Nieuwegein inspelen op klimaatveranderingen. Deze klimaatadaptatieve maatregelen kunnen op hun beurt ook weer invloed hebben op de gezondheid, zowel positieve als negatieve. Zo dragen groene omgevingen bij aan verkoeling en bieden ze schaduw tijdens perioden van hitte. Ook nodigt de aanwezigheid van parken en groen uit tot ontmoeten (sociale cohesie en inclusie), bewegen en ontspannen. Vooral mensen met lagere sociale economische status profiteren hiervan. Tegelijkertijd zorgt meer groen voor een hogere pollenconcentratie in de lucht en daarmee ook risico op allergische reacties en is er meer kans op tekenbeten Voorkomen hittestress Door klimaatverandering wordt het steeds warmer in Nederland.
Extreme temperaturen of aanhoudende hitte kan leiden tot gezondheidsklachten, ook wel hittestress genoemd. Denk aan concentratieproblemen, hoofdpijn en vermoeidheid. Maar de gevolgen kunnen ook ernstiger zijn. Vooral ouderen (met name 75plussers) en mensen met een geestelijke of lichamelijke beperking zijn kwetsbaar. Zij kunnen zelfs overlijden aan hittestress. We anticiperen op verschillende manieren op hitte, namelijk binnen de thema’s: gezondheid, gebied en gebouw. Vanuit het thema gezondheid proberen we de risico’s van hitte op gezondheid van inwoners zo veel
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
26
mogelijk te voorkomen, te beperken en aan te pakken. In het Lokaal Hitteplan beschrijven we hoe we dit in samenwerking met andere organisaties doen en wie welke rol heeft tijdens de verschillende fases van hitte. De nadruk ligt op communicatie en afstemming die nodig is om de gezondheid van onze (kwetsbare) inwoners te waarborgen tijdens een hittegolf. Het Lokaal Hitteplan is daarmee een hulpmiddel dat bijdraagt aan het beter functioneren van individuele verzorgers, professionals, zorginstellingen, maatschappelijke organisaties en gemeente ten aanzien van de hitteaanpak. Naast dit Lokaal Hitteplan werkt de gemeente ook structureel aan het voorkomen van hitte binnen de thema’s gebied en gebouw. Klimaat adaptieve maatregelen om hitte te voorkomen worden beschreven in andere programma’s zoals aanpak Routekaart Energieneutraal en de omgevingsprogramma’s Duurzaam Bouwen Woningbouw en Klimaatadapatie. Ook de inwoner dient bewust te worden gemaakt van de eigen verantwoordelijkheid in dezen. Wie een luchtfoto van Nieuwegein maakt ziet rijen betegelde achtertuinen. De actie ‘Tegel eruit, plant erin’ kan verder gestimuleerd worden. Samen vormt dit een brede aanpak tegen de hittestress in de gemeente Nieuwegein. Hartveilig Nieuwegein Samen met verschillende partners in de stad streven we naar een hartveilig Nieuwegein en dragen we bij aan het voorkomen van hart- en vaatziekten.
Dit doen we door inzet op een gezonde leefstijl (ambities 1 t/m 3) en voor een hartveilige omgeving. Voor een hartveilige omgeving streven we naar een zo veel mogelijk dekkend AED netwerk. Dit betekent dat er voldoende AED's en burgerhulpverleners in de leefomgeving beschikbaar zijn om de 6 minutennorm te behalen. Samen met partijen in de stad proberen we ons AEDnetwerk uit te breiden (zowel gemeentelijk als privaat) en stimuleren we inwoners om te leren reanimeren en zich aan te melden als burgerhulpverlener. Dit is van levensbelang aangezien de meeste reanimaties binnen de eigen woon- en leefomgeving plaatsvindt: thuis, op straat of in openbare gebouwen.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
27
Toelichting doelen fysieke leefomgeving 1. 2. 3. 4. 5.
Gezondheid in alle beleidsdomeinen Beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte Het binnenklimaat van gebouwen en woningen is prettig en ondersteunt onze gezondheid Een dekkend AED netwerk in Nieuwegein De leefomgeving is toegankelijk en inclusief
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
28
Geluid-, Lucht en Bodemkwaliteit Wanneer geluid te hard is of langdurig op ons inwerkt kan dat invloed hebben op onze gezondheid en ons welzijn. Geluid kan leiden tot hinder, slaapverstoring, verstoring van de dagelijkse activiteiten en stress. Deze effecten kunnen op hun beurt weer aanleiding geven tot een hogere bloeddruk en verhoogde niveaus van het stresshormoon cortisol, waardoor het risico op hart- en vaatziekten en psychische aandoeningen wordt verhoogd. Geluid kan echter ook direct resulteren in fysiologische reacties zoals een ver hoogde bloeddruk. Ook kan geluid een negatieve invloed hebben op de leerprestaties van kinderen. Kortom het is belangrijk om inwoners te beschermen tegen te hard en te lange geluid, zeker kinderen en kwetsbare inwoners. De Wereldgezondheidsorganisatie definieert geluid boven 65 decibel (dB) als geluidsoverlast. Geluid wordt schadelijk vanaf 80 decibel en is pijnlijk boven 120 decibel. Het RIVM constateert uit Ook mensen in gebieden met geluidniveaus onder de wettelijke normen gezondheidsschade ondervinden. Zo blijkt uit het onderzoek dat de grootste omvang van de ziektelast door geluid voor komt bij mensen die worden blootgesteld aan geluidniveaus tussen 45 en 55 decibel (Level day-evening-night).
Onderzoek toont tevens aan dat ernstige gezondheidseffecten, zoals coronaire hartziekten, optreden bij lagere geluidniveaus dan tot nu toe werd gedacht. Bovendien bleek dat geluid van railverkeer hinderlijker is dan tot nu toe werd gedacht. Er is een Actieplan Omgevingslawaai in ontwikkeling, dat expliciet focust op geluid in de stad.
Toelichting doelen geluid-, lucht- en bodemkwaliteit 6. 7.
8. 9.
Inwoners worden zoveel mogelijk beschermd voor te hard en constant geluid. inwoners worden zoveel mogelijk beschermd voor toxische invloeden, dit is veel meer dan schone lucht (asbest, bestrijdingsmiddelen, giffen op groente en fruit) maar schone lucht is wel prominent aan de orde. Gebouwen voor gevoelige doelgroepen situeren we zo veel mogelijk in schone lucht Bereiken van de WHO advieswaarden voor Luchtkwaliteit in 2030.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
29
Acties Acties bij ambitie fysieke leefomgeving stimuleren Acties dragen
Actie
bij aan
Nieuw
selectieve/
Bestaand
universele
doelen
preventiemaatregelen Uitvoering en evaluatie van het Lokaal Hitteplan Nieuwegein
1
Dit is in eerste instantie een communicatieplan gericht op het beschermen van de gezondheid van mensen die kwetsbaar zijn voor hitte tijdens een hittegolf. B
universeel / selectief
N
universeel
B/N
Selectief/ universeel
B
Selectief
N/B
Universeel
N
Universeel
N
Universeel
Uitbreiding van het Lokaal Hitteplan Nieuwegein
2,3
Uitbreiding naar een plan waarin verschillende maatregelen en acties op de thema's Gezondheid, Gebied en Gebouw op elkaar afgestemd zijn. Hierin staat ook beschreven hoe de gemeente samenwerkt met anderen aan het structureel voorkomen van hitteproblematiek. (zie ook omgevingsprogramma Klimaatadaptatie). Promoten Hartveilig Nieuwegein
4
Informatie- en communicatiecampagnes richting bewoners en organisaties over onder andere een gezonde leefstijl; om bestaande AED's aan te sluiten op het netwerk; om burgerhulpverlening te promoten; en om burgerhulpverleners te informeren. We verlenen subsidies aan partijen in de stad die ons hierbij helpen. (selectief) Bij transformatie- en nieuwbouw ontwikkelingen kijken we naar de dekkingsgraad van AED's en maken we indien nodig en gewenst afspraken met ontwikkelaars. We stimuleren ontwikkelaars AED's te plaatsen op plekken waar weinig of geen dekking is.(universeel) Openbare toiletten
5
Er zijn voldoende openbare toiletten zodat maag- darm en lever patiënten mee kunnen doen. Via communicatie en voorlichting werken we aan een overzicht van bestaande toiletten. Daarvoor zijn we aangesloten bij de HogeNood app. Dit promoten we en stimuleren we locaties met bestaande toiletten om deze kenbaar te maken en te registreren in de HogeNood-App.
Geluid, Lucht en Bodemkwaliteit Gezondheid in alle beleidsdomeinen 1,6,7,8,9
Gezondheid komt terug in alle omgevingsprogramma’s binnen de gemeenten Nieuwegein . En bij transformatie- en nieuwbouwontwikkelingen streven we ernaar om gezondheid een prominentere plek in de beoordelingsproces te laten krijgen. Geluidbeleid per gebied De gemeente ontwikkelt met inwoners en samenwerkingspartners een geluidbeleid per gebied:
6,7,8,9
inzet op stiller materieel, inpakken van geluidbronnen, periodieke uitschakeling of verminderen van capaciteit van geluidbronnen, etc. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de GGD richtlijn geluid en wordt Annex III van de END betrokken, die is aangepast op basis van de nieuwe inzichten over blootstelling-respons relaties uit de evidence reviews en de WHO-richtlijnen. Uitvoering van het Schone Lucht Akkoord (SLA).
7,8,9
Nieuwegein is deelnemer aan het Schone Lucht Akkoord, we streven naar bereiken van de WHO advieswaarden in 2030. Vanuit gezondheid onderzoeken we ons aandeel in de gezamenlijkheid met overige omgevingsprogramma’s.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
30
Van strategie naar uitvoering Overheidsrollen: meervoudig sturen op gezondheid Gezondheidsbevordering vraagt doorlopende inzet en investering. Van 2023 tot en met 2026 ligt de focus van onze inzet op het bevorderen van een gezonde leefstijl en een gezonde leefomgeving in Nieuwegein. We gaan daarbij uit van de brede kijk van positieve gezondheid en sluiten aan bij de behoeften van inwoners. Om de ambities om te zetten in concrete acties, kan de gemeente verschillende rollen kiezen. Deze zijn terug te vinden in het model van meervoudig sturen, hieronder zijn ze gevisualiseerd
Voor dit omgevingsprogramma vervult de gemeente een mix van deze vier rollen, omdat voor elk doel of elke doelgroep een andere rol (of combinatie van rollen) het meest effectief is. Hieronder een aantal mogelijke voorbeelden per overheidsrol: -
-
Presterende overheid: bij het uitvoeren van de gemeentelijke doelen en taken. Samenwerkende overheid: bij het uitvoeren van gezamenlijke doelen en taken in samenwerking met anderen en binnen netwerken. Bijvoorbeeld als de gemeente samenwerkings- en prestatieafspraken maakt. Rechtmatige overheid: als de gemeente als bevoegd gezag regels vastlegt. Uitnodigende overheid: als de gemeente uitnodigt, faciliteert of ondersteunt, bijvoorbeeld door bewoners, ondernemers of partners te vragen om ergens het initiatief in te nemen en dat de gemeente dat faciliteert. Bijvoorbeeld via advies- en procesbegeleiding of door te financieren met subsidies.
In 2023 starten we, voortbouwend op het Regiobeeld in ontwikkeling vanuit de Health Hub, met het in beeld brengen van de gezondheid en kansen(on)gelijkheid in Nieuwegein met daarin een beschrijving van de bestaande verschillen in gezondheid, leefstijl en onderliggende oorzaken van ongezondheid. We maken gebruik van bestaande data uit de GGDrU atlas en brengen samenhang aan en verdere duiding. Hiermee kunnen we nog gerichter onze inzet bepalen en zien wie of wat er nodig is om de doelstellingen te behalen. De belangrijkste bron aan gezondheidsgegevens is de gezondheidsatlas van de GGDrU voor Nieuwegein. De atlas is voor iedereen digitaal toegankelijk en bevat een schat aan gegevens. De gegevens zijn – uiteraard – anoniem en betreffen gemiddelde waarden voor heel Nieuwegein. We onderzoek tevens of het mogelijk is om uit het lokale Huisartsensysteem data en duiding te krijgen over lokale gezondheid op buurt en wijkniveau. Gezondheidsgegevens per buurt of wijk zijn beperkt bekend. We willen graag weten in welke buurten en wijken welke gezondheidsproblemen spelen en daarom verzamelen we de komende tijd die gegevens en gaan ze duiden. Naast de GGDrU halen we ook gegevens uit de monitor Sociale Kracht die periodiek wordt uitgevoerd door de gemeente en kijken we naar de gegevens van de Woon-Zorgwijzer.
Momenteel wordt gewerkt aan de Sociale Koers en het programma Leefbaarheid en veiligheid waarin meerdere factoren waaronder veiligheids- sociaal economische en – culturele factoren kunnen bijdragen aan een goede analyse. In 2024 starten we met het opstellen van een omgevingsplan. Voor de omgevingswet is een verdere uitwerking van de kernwaarden en maatregelen op planmaatregelen vereist. Deze planmaatregelen kunnen algemene regels zijn, maar ook meer specifiek uitgewerkte omgevingsregels. Vaak liggen hieraan kwantificeerbare waarden aan ten grondslag waarop gehandhaafd kan worden. Aan het einde van de duur van deze gezondheidsnota evalueren we onze inzet van de afgelopen vier jaar en herhalen het beeld. Mede op basis daarvan bepalen we het gezondheidsbeleid voor de volgende 4 jaar.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
31
Uitvoering door Regionale en Lokale Samenwerking Een integrale gezondheidsaanpak vraagt om een gezamenlijke inzet en samenwerking over domeinen heen. Dat kunnen we niet alleen. In het uitvoeringplan GALA, bepalen we wat, hoe en vooral met wie we de doelstellingen en ambities concreet willen aanpakken en bereiken. Daarbij gaat het om lokale samenwerkingsverbanden zoals de Eerstelijns Community Nieuwegein (ECN) en Lijfstyle (een samenwerkingsnetwerk van welzijn, sport, 1elijns zorg, bibliotheek en De Kom) en om regionale samenwerkingsverbanden die ons kunnen helpen bij onze lokale opgaven, zoals Health Hub Utrecht (www.healthubutrecht.nl). In de Health Hub Utrecht werken sinds 2016 gemeenten in de regio Utrecht, de provincie, ziekenhuizen, zorginstellingen, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties, maar ook ontwerpers, ondernemers en actieve bewoners samen vanuit de gedachte van positieve gezondheid. De gezamenlijke ambitie is gelukkige en gezonde inwoners in 2030; hetgeen ook bijdraagt aan de economische positionering van de Utrechtse regio als gezonde hart van Europa. Dit doen zij via coalities op de thema’s wijkgerichte preventie, digitale transformatie en een vitale arbeidsmarkt.
Het netwerk heeft recent haar samenwerking, die vorm heeft in een citydeal met het Rijk en een onderlinge samenwerkingsovereenkomst, bekrachtigd tot eind 2022 met de ambitie om vanaf 2023 de volgende fase van de samenwerking in te gaan. Het meters maken op het verkleinen van de gezondheidsverschillen, terugdringen van zorgkosten en het versterken van preventie staat daarin centraal. Het versterken van netwerk met het perspectief van ruimtelijke ontwikkeling en economische kansen is onderdeel van de doorontwikkeling naar de volgende fase. Binnen de Health Hub Utrecht werkt Nieuwegein met partners en bewoners gebiedsgericht samen aan gezondheid (www.grozutrecht.nl). Als Lekstroom/WMO-regio werken we in de regio Utrecht mee aan het regioplan Integraal Zorg Akkoord (IZA). Hierbij ligt de focus op: • Versterken weerbaarheid(jong en oud) en voorzieningen. Uitgangspunt positieve gezondheid, wat kan wel; • Gezondheidsbevordering(leefstijl) en preventie (o.a. armoede!); • Vroegsignalering; • Kijk met andere ogen naar zorg: niet alles kan straks meer Ons gezondheidsprogramma sluit hier op aan. Risico’s Alhoewel eenieder het eens zijn over het belang van investeren in de samenhang tussen gezondheidszorg en Sociaal Domein is de financiering voor alle ambities op de lange termijn niet gegarandeerd.
Belangrijk risico is daarmee dat na deze bestuursperiode (van zowel Rijk als gemeente) de financiële middelen worden teruggeschroefd en alle investeringen uit dit Programma teniet worden gedaan. Inwonerinbreng is belangrijk; iedereen heeft belang bij een gezond leven en leefomgeving. Het is wel belangrijk om te zorgen dat randvoorwaarde, zoals bijvoorbeeld financiële en juridische randvoorwaarden in het gesprek met inwoners duidelijk zijn en dat inwoners die participeren over voldoende kennis en informatie beschikken over de gezondheidsissues die besproken worden. Juist in dat laatste heeft de gemeente een belangrijke informerende rol. Bij het bereiken van deze uitdagende ambities zien we een aantal afhankelijkheden, welke noodzaken tot continue bijsturingen: 1. 2.
Wijziging van landelijke regels en wetgeving Nationale en internationale ontwikkelingen, bijvoorbeeld aanhoudende nood op de woningmarkt, vergrijzing, klimaatverandering, corona etc.
Monitoring Omdat bij dit programma een groot aantal partijen betrokken is, is het belangrijk om de voortgang te monitoren en te evalueren zodat tijdig bijgestuurd kan worden. Vanwege de complexiteit in de samenhang van de maatregelen, is uitvoering en coördinatie volgens een programma-aanpak wenselijk. Dit programma wordt zowel tussentijds als achteraf (ex post evaluatie) geëvalueerd. Het doel van monitoring en evaluatie is om: -
Inzicht te hebben in de voortgang van de uitvoering van maatregelen en acties. Inzicht hebben in hoeverre het huidige proces effectief en efficiënt is ingericht. De verkregen kennis te delen met deelnemende/belanghebbende partijen. Inzicht hebben in hoe bewoners de maatregelen, de luchtkwaliteit en hun gezondheid ervaren. Monitoring van outcome en output
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
32
Monitoring van de bereikte resultaten van dit omgevingsprogramma vindt plaats door middel van twee jaarlijkse gesprekken met de samenwerkingspartners. In deze gesprekken wordt verleden, heden en toekomst besproken door middel van evaluatie van de output; meetbare resultaten van lopende en afgeronde projecten. De resultaten van de output en outcome worden 1x per jaar samengebracht in één rapportage. In het overleg met de partners worden op basis hiervan bijsturingen en plannen ontwikkeld. Voor zowel outcome en output worden de volgende onderzoeksgegevens gebruikt: informatie van leefbaarheid en veiligheid, gezondheidsmonitor en sociale krachtmonitor. Daarnaast vindt monitoring vanuit de omgevingsvisie jaarlijks plaats, waarbij de status van alle omgevingsprogramma’s wordt samengebracht.
Financiën per jaar Implementatie van dit voorstel leidt niet tot een kostenverhoging en past binnen de bestaande financiële kaders. De jaren na 2026 zijn op financieel gebied onzeker en afhankelijk van meerdere factoren. Om de impact (zie doel omgevingsprogramma) te realiseren is het gewenst om na 2026 blijvend te investeren in gezondheid. Via de VNG is een lobby namens alle gemeenten in Nederland richting het Rijk opgestart om meer financiële zekerheid na 2026 te bieden.
Financiën omgevingsprogramma Gezondheid 2024 tot en met 2026 Lasten
2024
2025
2026
€ 849.810 € 15.000 € 95.000 € 10.000 € 45.000 € 50.000
€ 849.810 € 15.000 € 45.000 € 10.000 €0 €0
€ 658.500 € 15.000 € 45.000 € 10.000 €0 €0
Uitvoering GALA (acties nog nader te bepalen) Jogg (overig subsidie gezondheid) Uitvoering gezondheidsagenda AED's Uitvoering regiodeal Subsidie ZON MW gezondheidsverschillen (project maximaal gezond) Subsidie Sport: Geinsgeluk, Chris & Voorkom, AA-groep, Rode Kruis etc. GGDRU Zorg4Nieuwegein Onvoorzien
€ 150.000 € 150.000 € 150.000 € 2.300.000 € 2.350.000 € 2.400.000 € 17.500 € 12.000 € 12.000 € 27.500 € 23.000 € 13.000
Totale Lasten
€ 3.559.810 € 3.454.810 € 3.303.500
Baten Algemene dekkingsmiddelen lokaal Dekkingsmiddelen GALA Aanvullende lokale gelden Uitvoering regiodeal Subsidie ZON MW gezondheidsverschillen
€ 2.570.000 € 2.575.000 € 2.630.000 € 849.810 € 849.810 € 658.500 € 45.000 € 30.000 € 15.000 € 45.000 €0 €0 € 50.000 €0 €0
Totale baten
€ 3.559.810 € 3.454.810 € 3.303.500
Resteert
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
2024
€0
2025
2026
€0
€0
33
Bronnenlijst -
-
-
-
-
Cijfers van website hartstichting (2023). https://www.hartstichting.nl/hart-en-vaatziekten/cijfershart-en-vaatziekten Dementiemonitor Mantelzorg (2022). https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/regiobeelden/#nieuwegein Digitaal dossier jeugdgezondheidszorg (2021). Erdem, Ö., Prins, R.G., Voorham, T.A., van Lenthe, F.J., Burdorf, A., (2015). Structural neighbourhood conditions, social cohesion and psychological distress in the Netherlands. Factsheet TrimbosInstituut (2022). Factsheets - Trimbos-instituut Gezondheidsmonitor jeugd voortgezet onderwijs (2021). De Gezondheidsmonitors | Gezondheidsmonitor (monitorgezondheid.nl) Gezondheidsmonitor jongeren (2021-2022). Gezondheidsmonitor Jeugd | Gezondheidsmonitor (monitorgezondheid.nl) Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen (2022). Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen | Gezondheidsmonitor (monitorgezondheid.nl) GGD buurtmonitor (2019). https://ggdru.buurtmonitor.nl/ GGD GHOR (2021). Handreiking Gezonde leefomgeving in het omgevingsplan. Informatie van website hartstichting (2023). https://www.hartstichting.nl/oorzaken. initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg” (2023). https://nieuwegein.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/6fdd1e93-47e2-4a6a-a6b907bbfb4798fe?documentId=1fcb0c31-6045-4082-9ee8-72963c625f01&agendaItemId=6b24ed076150-4115-aa23-855c1f2ca35d. Kawachi, I., Berkman, L., (2000).
Social cohesion, social capital and health, New York Ruijsbroek et al. Landelijke nota gezondheidszorg 2020-2024, Nieuwe Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 | VNG. Lokaal Hitteplan (2023). Lokaal Preventieakkoord en initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg”. Lokaal sport- en beweegakkoord 2021-2025. Nationaal preventieakkoord (2018). Nationaal Preventieakkoord | Convenant | Rijksoverheid.nl . Omgevingsprogramma Duurzaam Bouwen: Woningbouw 2022. Omgevingsprogramma duurzaam bouwen: woningbouw 2022 (nieuwegein.nl) Omgevingsprogramma klimaatadaptatie 2023-2026, Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie 20232026 Nieuwegein Omgevingsvisie Nieuwegein verstedelijkt en vergroent (2020). Onderzoek Groei van de Stad (2023). https://nieuwegein.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/674ea6d2-12d2-4ca2-b0291a21b86e8fa4?documentId=3117ed38-ec47-4dbf-a96d-866a36429da9&agendaItemId=b2faa3836254-461c-89e7-b8cc8d5a1a71. Pérez, E., Braën, C., Boyer, G., Mercille, G., Rehany , É., Deslauriers, V., (2020). Neighbourhood community life and health: A systematic review of reviews. Regiobeelden (dejuistezorgopdejuisteplek.nl) (2023) Ruijsbroek, A., Droomers, M., Groenewegen, P.P., Hardyns, W., Stronks, K., (2015). Social safety, self-rated general health and physical activity: Changes in area crime, area safety feelings and the role of social cohesion. Sportakkoord II (2022).
Vlieg, E. (2022). Rapport drugsgebruik 2022 kwalitatief en kwantitatief onderzoek in Nieuwegein met als onderzoeksvraag wat is de aard en omvang van het drugsgebruik onder inwoners van de gemeente Nieuwegein?.. Wet Kansspelen op afstand (2021). Wet Publieke Gezondheid, wetten.nl - Regeling - Wet publieke gezondheid - BWBR0024705 (overheid.nl)
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
34
Bijlage 1 Kaders Bestaand lokaal beleid Lokaal sport- en beweegakkoord 2021 - 2025 en Sportakkoord II Met het lokale sport- en beweegakkoord willen we bereiken dat iedereen, van jong tot oud, plezier in sport en beweging heeft. We activeren inwoners in onze gemeente en stimuleren hen om meer te sporten en te bewegen. Ieder op zijn of haar eigen niveau. We zorgen dat iedereen mee kan doen, nemen drempels weg en maken sport en bewegen zo vanzelfsprekend mogelijk. Ook haken we aan bij bestaande initiatieven en zoeken we naar mogelijkheden om nieuwe initiatieven te realiseren. Sport- en beweegaanbieders, onderwijs, zorg, welzijn en overheid bundelen hun krachten. Samen werken we aan een omgeving waar iedereen gezond en sportief kan opgroeien, waar niemand aan de kant staat, waar we naar elkaar omkijken en waar sterke en vitale sport- en beweegaanbieders zorgen voor ontmoeting en ontspanning. Om dit te kunnen realiseren hebben we samen een aantal belangrijke ambities en doelen geformuleerd, gebaseerd op het landelijke sportakkoord, waar we samen mee aan de slag gaan. Deze ambities en doelen zijn uitgewerkt in vijf thema’s. Hieronder staan de thema’s in volgorde van zeer belangrijk naar belangrijk. De volgorde is gekozen door de deelnemers aan het lokale sport- en beweegakkoord. 1.
Van jongs af aan vaardig in beweging: kinderen voldoen aan de beweegrichtlijnen en zijn motorisch vaardig.
2.
Positieve sportcultuur: overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos kunnen sporten.
3.
Inclusief sporten & bewegen: een leven lang plezier beleven aan sporten en bewegen.
4.
Vitale sport- en beweegaanbieders: toekomstbestendige sportverenigingen en sportaanbieders.
5.
Duurzame sportinfrastructuur: een functionele, goede en duurzame sportinfrastructuur
In 2023 heeft herijking van het akkoord plaats gevonden en is het Sportakkoord II opgesteld. Ambities Sportakkoord II: 1. Fundament op orde Er staat een sterk fundament in Nieuwegein. SportID is hét loket en aanspreekpunt voor de sport/beweegaanbieders (zijnde verenigingen én overige type aanbieders), en zet actief in op clubondersteuning en bouwt dit verder uit (oa doel clubkadercoach). Er worden veel initiatieven in samenwerking opgepakt. De ontmoeting en uitwisseling tussen sport-/beweegaanbieders wordt actief gestimuleerd en gefaciliteerd, hetgeen met en na de herijking (en herstel uit de corona periode) een nieuwe impuls zal krijgen (d.m.v. het organiseren van sportcafes, thema/werkgroepen, deskundigheidsbevordering). Op verschillende sportparken worden professionals ingezet als sportparkmanager (sportpark Galecop en een tweede in ontwikkeling). Er is een online platform ontwikkeld wat nog verder uitgebreid en doorontwikkeld wordt. De sport-/beweeg aanbieders staan, deels via SportID, op verschillende manieren in verbinding met het onderwijs, welzijns - en zorgpartners. Sporten en bewegen (als thema en sector) vormen in Nieuwegein een stevig onderdeel van het Gezond en Actief Leven Akkoord, dit maakt dat sport en bewegen enerzijds meer en meer verbonden zal gaan worden aan preventie en gezondheidsdoelen (en partners) anderzijds.
Het aanwijzen van een coördinator sport en preventie gaat hieraan bijdragen. Nieuwegein is tevens een JOGG gemeente. Aanvullend op bovenstaande vervult de gemeente Nieuwegein de loketfunctie voor wat betreft sport-/beweeg accommodaties en voorzieningen (ook in de openbare ruimte). Hetgeen ook bijdraagt aan een goed fundament. Speciale aandacht is er ook voor verduurzaming en het ondersteunen van ambities van sportverenigingen door middel van garantstellingen. 2. Een groter bereik: Met het recentelijk opgeleverde online platform is het de bedoeling dat het bestaande sport- en beweegaanbod beter zichtbaar en vindbaar wordt. In de doorontwikkeling wordt er expliciet aandacht geschonken aan het verbinden van vraag en aanbod bij specifieke doelgroepen. Hetgeen gaat leiden tot het vergroten van het bereik van het bestaande aanbod (tevens laagdrempelig beschikbaar stellen en inclusiviteit vergroten). Daarnaast zijn en gaan de sport-/beweegaanbieders actief aan de slag met het (door)ontwikkelen van nieuw aanbod. Ook wordt er gekeken naar sporten, bewegen en spelen in de wijken, door middel van laagdrempelig aanbod en onder begeleiding van speelcoaches. Met het uitbreiden van ‘walking’ sportvarianten en in de verbinding met welzijn/zorg en bijvoorbeeld ‘welzijn op recept’ worden meer volwassenen en ouderenbetrokken.
Als laatste wordt periode 2 van het Sportakkoord gebruikt om met vernieuwde plannen en energie weer meer actieve partners en supporters bij het Sportakkoord te betrekken. Het gaat om de verschillende typen
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
35
sport-/beweegaanbieders en om partners vanuit onderwijs, welzijn en zorg. Hiermee zal sport en bewegen eveneens een groter/breder bereik hebben en brede sociaal-maatschappelijke meerwaarde bieden. 3. Meer (zichtbare) betekenis: Op het lokale niveau van Nieuwegein is het aandeel van topsport beperkt. Wel wordt de aanzuigende en inspirerende werking van topsport (bijvoorbeeld door clinics (ex)topsporters en tijdens de Nationale Sportweek) waar mogelijk benut. De waarde van sporten en bewegen wordt lokaal vooral verbonden aan plezier/ontspanning, persoonlijke ontwikkeling, meedoen (bijv ook waarde van vrijwilligerswerk) en ontmoeting/integratie. Met de doorontwikkeling van het lokale Sportakkoord en het leggen van een stevige verbinding met doelstellingen vanuit het (tevens in 2023 te ontwikkelen) Gezond en Actief Leven Akkoord wordt de verbinding met en waarde van sporten en bewegen voor preventie en gezondheid verder verstevigd. De bedoeling hierbij is dat er een verbeterde wisselwerking ontstaat, waar de lokale sport/beweegsector profiteert en een nog betere positionering krijgt. Het delen van inspirerende en betekenisvolle verhalen is hierbij van belang. Bestaande platforms en kanalen (zoals lokale media, websites van partners en het online platform voor sport-/beweegaanbieders en sport/beweegaanbod kunnen hiervoor meer worden ingezet.
Lokaal Preventieakkoord en initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg Nieuwegein” Met het Lokaal Preventieakkoord richten we ons op het terugdringen van problematisch alcoholgebruik, roken, overgewicht en het versterken van mentaal welbevinden. Op 20 november 2021 zijn 23 organisaties, partijen, inwoners en inwonersinitiatieven bij elkaar gekomen. Zij hebben met elkaar algemene uitgangspunten, plannen, ideeën en concrete acties geformuleerd. Deze vormen de basis van het Lokaal Preventieplan. In het plan staat niets waar de deelnemers niet met zijn allen akkoord mee zijn. In vervolg hierop is een het initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg Nieuwegein” ontwikkeld met drie doelen14: 1.
Het gezondheidsbeleid met focus jeugd en jongeren met formulering van doelen voor de langere termijn. De doelen van dit beleid komen volledig terug in het omgevingsprogramma gezondheid, het jeugdbeleid en in het programma leefbaarheid en veiligheid.
2.
gebiedsgerichte programma’s en urgentie te verlenen aan de gebieden en groepen met de grootste gezondheidsachterstanden.
3.
Uitgangspunt: integraal gezondheidsbeleid vanuit diverse gemeentelijke beleidsterreinen (onderwijskansenbeleid, WMO etc) met partners uit diverse sectoren
Vanuit het Lokaal Sport- en Beweegakkoord en het Lokaal Preventieakkoord zijn een aantal algemene uitgangspunten te halen die de deelnemende partijen uit de stad belangrijk vinden. Deze punten zijn ook terug te vinden in de landelijke nota gezondheid 2020-2024. In dit lokale omgevingsprogramma sluiten wij aan bij deze uitgangspunten: -
We gaan uit van de brede kijk van positieve gezondheid
-
We zien gezondheidsbevordering als domein overstijgend
-
We zorgen voor integrale gezondheidsinterventies en/of programma’s
-
We maken gezonde keuzes makkelijker
Landelijk beleid Met dit omgevingsprogramma sluiten we, vanuit het Nieuwegeins perspectief, aan bij de landelijke Nota Gezondheidsbeleid. In de landelijke nota richt het Rijk zich op vier thema’s om de komende jaren samen te werken aan een nog gezonder Nederland: 1. Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving 2. Gezondheidsachterstanden verkleinen 3. Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen 4. Vitaal ouder worden
14
initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg Nieuwegein”, unaniem aangenomen in de gemeenteraad van 22 juni 2023. Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
36
Wettelijk kader De publieke gezondheid is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het Rijk en gemeenten. De wederzijdse verantwoordelijkheden op het gebied van de publieke gezondheid zijn vastgelegd in de Wet Publieke Gezondheid (WPG). Het ontwikkelen van lokaal gezondheidsbeleid is hier onderdeel van. In publieke gezondheid zijn er wetgeving, regels en plichten waar de gemeente verantwoordelijkheid in draagt. Zo hebben gemeenten de taak een Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) in stand te houden voor de uitvoering van de taken op het gebied van de publieke gezondheidszorg, denk aan het voorkomen van infectieziekten zoals als nu bij corona en de jeugdgezondheidszorg. In de provincie Utrecht is dat de GGD regio Utrecht (GGDrU). Op het gebied van persoonlijke gezondheid is de gemeente faciliterend, ondersteunend en samenwerkend.
Sustainable Development Goals (SDG) De Verenigde Naties (VN) heeft in september 2015 zeventien mondiale duurzame ontwikkelingsdoelstellingen benoemd om samen te werken aan een betere wereld voor iedereen, waarbij aan ieder doel concretere subdoelen gekoppeld zijn. Regeringsleiders van 193 landen hebben zich verbonden aan deze duurzaamheidsdoelen die tot 2030 lopen. Gemeentes dragen hier lokaal en internationaal aan bij. De SDG’s geven ook de samenhang weer van andere doelen en maatschappelijke uitdagingen met het thema gezondheid. De bijdrage aan één SDG kan (onverwachte) impact op andere SDG’s hebben. Gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte. Ook onderwerpen als mentaal welzijn, bewegen, armoede en sociale contacten zijn van invloed op de ervaren gezondheid. Inzet op deze onderwerpen raakt ook aan andere duurzame ontwikkelingsdoelen. Zo heeft bijvoorbeeld sporten en bewegen een positief effect op gezondheid en leerprestaties van kinderen en kunnen sportinterventies vroegtijdig schoolverlaten beperken. Inzet op een actieve en vitale jeugd draagt daarmee ook bij aan kwalitatief onderwijs voor iedereen (SDG 4). Maar omgekeerd geldt ook: inzet vanuit de andere doelen kan een positief effect hebben op gezondheid.
Zo zorgt het verminderen van armoede (SDG 1) en ongelijkheid (SDG 10) ervoor dat iedereen gezonde voeding kan kopen, kan sporten en toegang heeft tot informatie over gezond leven. Ook inzet op de fysieke inrichting van de gemeente draagt bij aan gezondheid. Een groene omgeving bevordert de biodiversiteit (SDG 14) en heeft tegelijkertijd een positief effect op de fysieke en mentale gezondheid van bewoners. Nog een voordeel: door de gemeente beweegvriendelijker te maken, sporen we niet alleen inwoners aan om meer te bewegen, ook stimuleert het bewoners om de auto meer te laten staan. Dat zorgt weer voor minder CO2 uitstoot en draagt zo weer bij aan klimaatactie (SDG 13). Zo zetten we ons samen via verschillende onderwerpen in voor een duurzame en gezonde toekomst voor iedereen in Nieuwegein.