2023-358 Bijlage 1 Omgevingsprogramma gezondheid
Tekst van het document
2023-358 Bijlage 1
Nieuwegein Gezond Omgevingsprogramma Gezondheid 2024-2026
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
Voorwoord Een goede gezondheid, we vinden het één van de belangrijkste dingen in ons leven. Ook als gemeente zetten we ons in voor de gezondheid van inwoners. Voor u ligt het omgevingsprogramma Gezondheid; Nieuwegein Gezond 2024-2026. Hierin geven we richting hoe we van Nieuwegein een gezondere stad willen maken. We willen gezondheid bevorderen door leefstijl en leefomgeving met elkaar te verbinden. Onze leefstijl doet er toe, maar ook de omgeving waar we wonen en leven. Beiden zijn van invloed op onze gezondheid: hoe kunnen we een gezonde leefstijl bevorderen, maar ook: hoe zorgen we voor een omgeving die uitnodigt om te bewegen, of hoe kunnen we inzetten op betere luchtkwaliteit. En dat is ook nodig: we zien dat veel mensen worstelen met mentale gezondheid, dat er relatief veel obesitas voorkomt in de stad en het roken zeker niet afneemt. Daarom willen we ook verschillende werkvelden verbinden: die van gezondheid, het sociale domein, de inrichting van de stad. Tegelijk willen we met de richting die in dit programma geven, ook focussen. We bundelen de krachten, bestuurlijk, ambtelijk en vooral ook met de inwoners van de stad en partners in de stad, om samen een beweging op gang te brengen naar een gezond en vitaal Nieuwegein. Een stad waar inwoners (nog) beter in hun vel zitten en zich gezond(er) voelen.
Een focus op het opheffen van gezondheidsachterstanden is zeer nodig, omdat er grote verschillen tussen (groepen) inwoners bestaan. Als gemeente zien we de noodzaak om meer preventief, in goede samenhang en vooral ook gerichter aan de slag te gaan met het thema gezondheid. Als belangrijkste pijler daarvan creëren we een gezonde, groene leefomgeving, waar het goed leven is en die verleidt tot gezond gedrag met voldoende beweging. Inwoners hebben zelf ook invloed op hun gezondheid door gezonde keuzes te maken zoals gezond eten, goed voor zichzelf zorgen, voldoende bewegen, sociale contacten onderhouden, kinderen gezond en bewust opvoeden en naar school of werk gaan. Maar niet iedereen leeft in de omstandigheden om zelf gezonde keuzes te maken en de dagelijkse verleidingen te weerstaan. Sommige mensen hebben daarvoor te weinig grip op hun gezondheid. Dit omgevingsprogramma Nieuwegein Gezond sluit hierop aan en beschrijft het fundament met visie en doelen. Ik ben er trots op dat we in Nieuwegein, samen met maatschappelijke organisaties en inwoners, de handen in elkaar slaan voor gezondheid van alle inwoners. En ik wens ons allemaal daar veel energie en creativiteit bij. Nieuwegein, 17 oktober 2023 Marieke Schouten Wethouder
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
1
Inhoudsopgave Voorwoord ........................................................................................... 1 Samenvatting ....................................................................................... 3 Inleiding en totstandkoming ................................................................ 4 Nieuwegein Gezond ..................................................................................................................... 4 De Nieuwegeinse situatie .............................................................................................................. 6 Doel van het omgevingsprogramma ............................................................................................... 6 Scope en Raakvlakken ................................................................................................................. 7 Communicatie en participatie ........................................................................................................ 9 Looptijd van het programma ......................................................................................................... 9
Gezonde leefstijl ................................................................................ 10 Ambitie 1 gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen ............................................................ 10 Ambitie 2 middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen....................................................... 12 Ambitie 3 mentale gezondheid versterken ...................................................................................... 17
Gezonde leefomgeving ....................................................................... 22 Ambitie 4a Sociale leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid .......................................................... 23 Ambitie 4b Fysieke leefomgeving draagt bij aan gezondheid ............................................................. 26
Van strategie naar uitvoering ............................................................. 31 Overheidsrollen: meervoudig sturen op gezondheid ......................................................................... 31 Uitvoering door Regionale en Lokale Samenwerking ........................................................................ 32 Monitoring ................................................................................................................................. 32 Financiën per jaar ...................................................................................................................... 33
Bronnenlijst ....................................................................................... 34 Bijlage 1 Kaders ................................................................................. 35 Bijlage 2 Onderzoek Groei van de Stad, 2023 ..................................... 38 Bijlage 3 bestaande activiteiten en kansen per thema ........................ 39 Bijlage 4 Preventiemaatregelen .......................................................... 47 Bijlage 5 Evaluatie Lokaal Preventie Akkoord 15 juni 2023 ................. 48
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
2
Samenvatting
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
3
Inleiding en totstandkoming Nieuwegein Gezond Gezondheid geldt voor velen als het allerhoogste goed. Ze bepaalt onze individuele mogelijkheden en die van onze samenleving. Ondanks stijgende uitgaven voor de gezondheidzorg en “gezonde” producten, wijzen niet alle gezondheidscijfers en -trends de goede kant op. De aandacht voor gezondheid in Nieuwegein is nodig, want de gezondheid van Nieuwegeiners is gemiddeld minder goed dan in de rest van de regio. In Nieuwegein zijn er bijvoorbeeld meer mensen met gezondheidsklachten, zoals hart- en vaatziekten en overgewicht. Nieuwegeiners maken vaker dan gemiddeld ongezondere keuzes en voldoet van de volwassenen (18 jaar en ouder) slechts 43,3% aan de beweegrichtlijnen (regio 50,6% en Utrecht 56,3%). Ook zien we een toename van het aantal geestelijke en lichamelijke aandoeningen. Daarnaast laten prognoses zien dat dementie een steeds grotere uitdaging wordt. In vergelijking met de rest van Nieuwegein wordt de leefbaarheid en veiligheid in de directe woonomgeving als minder goed beoordeeld door de bewoners van de wijken in de zogenaamde Centrale As. De Centrale As doorsnijdt verschillende wijken en bestaat uit het oostelijk deel van Batau en het westelijk deel van Zuilenstein, een groot deel van Jutphaas-Wijkersloot, Merwestein en Fokkesteeg.
Wat Nieuwegein typeert is dat de problematiek gespikkeld aanwezig is, in het grotere plaatje gaat het gemiddeld eigenlijk best goed in het gebied, maar de opgaven worden op buurtniveau duidelijk herkend en zijn daar zichtbaar of onzichtbaar aanwezig. Dit noodzaakt ongelijk investeren voor gelijke kansen. We doen dit altijd op maat met de inwoners, waarbij initiatief van en samenwerking met de inwoners het uitgangspunt is. We leggen de focus op jeugd en jongeren, maar met een gezonde basis voor iedereen. Het uiteindelijke doel is samen naar gewoon gezond. Dat is waar we als stad, in zijn geheel, voor gaan. Als uitgangspunt nemen we de positieve gezondheid, ontwikkeld door Machteld Huber. Hierin staat de brede kijk op gezondheid centraal. Gezondheid is meer dan niet ziek zijn. Gezondheid gaat ook over veerkracht, over meedoen in de maatschappij, over betekenisvol werk of andere activiteiten en over de omgeving waarin je leeft. Inwoners hebben zelf grip op hun gezondheid door gezonde keuzes te maken zoals gezond eten, goed voor zichzelf zorgen, voldoende bewegen, sociale contacten onderhouden, kinderen gezond en bewust opvoeden en naar school of werk gaan. Naast de eigen keuzes hebben ook beschermende en risicofactoren in de directe omgeving een grote invloed, bijvoorbeeld het opvoedklimaat binnen het gezin of sociaal economische positie etc.
Niet iedereen leeft in de omstandigheid om zelf gezonde keuzes te maken en de dagelijkse verleidingen te weerstaan. Sommige mensen hebben daarvoor te weinig grip op hun gezondheid. Ook is er een grote groep mensen met een beperking die niet zonder meer in staat zijn om mee te doen in de maatschappij, maar dit wel willen. Het omgevingsprogramma Gezondheid speelt in op het vergroten van de eigen grip en daar waar nodig, wordt meer ondersteuning geboden. Samen met zorg- en welzijnsprofessionals pakken we de omstandigheden aan, die invloed hebben op het doenvermogen van mensen. Dit kan bijvoorbeeld door onderscheid te maken tussen niet kunnen en niet willen, door gebruik te maken van de juiste timing en te communiceren in heldere taal. Ontwikkeling van dit omgevingsprogramma heeft plaatsgevonden binnen lokale1, landelijke2 en wettelijke kaders3 en draagt bij aan de Sustainable Development Goals. Met dit omgevingsprogramma gezondheid dragen wij direct bij aan het SDG 3 gezondheid en welzijn van iedereen van jong tot oud, SDG 10 ongelijkheid verminderen en SDG 11 duurzame steden en gemeenschappen. Deze kaders zijn in de bijlage 1 verder uitgewerkt. In de omgevingsvisie “Nieuwegein verstedelijk en vergroent” is gezondheid een belangrijk thema. Veel ambities en keuzes uit de omgevingsvisie dragen bij aan het regionale motto “Gezond leven in een stedelijk regio”.
De gemeente Nieuwegein heeft daarom in de omgevingsvisie zes principes geformuleerd voor gezond stedelijk leven voor iedereen: • •
Voor iedereen zijn er – dichtbij en toegankelijk, aantrekkelijke plekken; Leefomgeving draagt bij aan gezond gewicht;
Lokaal sport- en beweegakkoord 2021-2025, Sportakkoord II, lokaal Preventieakkoord en initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg” 2 Landelijke nota gezondheidszorg 3 Wet Publieke Gezondheid 1
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
4
• •
Wonen en druk verkeer zijn gescheiden; Functies (wonen, werken, voorzieningen) zijn goed gemengd, overlast gevende bedrijven staan op afstand; • Actief vervoer (lopen en fietsen) is in beleid, ontwerp en gebruik de standaard; • Tussen wijken zijn goede fiets- en ov-verbindingen. We sluiten hiermee aan bij de kernwaarden gezonde leefomgeving van de GGD GHOR. Voor een integrale en gebalanceerde doorontwikkeling van de stad Nieuwegein zijn in het onderzoek “Groei van de Stad” vijf kritische succesfactoren benoemd. Met inachtneming van deze factoren kan de stad op een gezonde, duurzame en veilige manier groeien. De vijf kritische succesfactoren zijn: • • • • •
Ruimtelijke ordening en inrichting moeten bijdragen aan een leefbare en veilige stad Voorzieningen moeten meegroeien in de nabijheid Investeren in kwalitatieve versterking van het groen Blijven inzetten op lopen, fietsen en openbaar vervoer Gebiedsgericht en integraal werken is een voorwaarde
Deze uitganspunten ondersteunen het voorliggende omgevingsprogramma Gezondheid. Dit omgevingsprogramma is opgesteld gezamenlijk met inwoners, maatschappelijke partners en de domeinen binnen de gemeente.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
5
De Nieuwegeinse situatie Gegevens en cijfers De bevolking van Nieuwegein veroudert, waardoor de gezondheid van mensen steeds meer aandacht vraagt. Professionals krijgen onder alle leeftijden steeds meer te maken met complexe casuïstiek met onderliggende meervoudige problemen. Driekwart van de volwassenen in Nieuwegein ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed, maar er zijn wel degelijk uitdagingen. Zo voldoen zowel jongeren als volwassenen niet aan de beweegrichtlijn en zien we een toename van het aantal geestelijke en lichamelijke aandoeningen. Daarnaast laten prognoses zien dat dementie een steeds grotere uitdaging wordt; het aantal mensen met dementie zal tot 2040 naar verwachting verdubbelen (ongeveer 2.000 inwoners). De meeste inwoners van Nieuwegein zijn positief over hun gezondheid, maar het gaat niet met iedereen goed! Ongeveer de helft van de volwassenen heeft overgewicht, en 1 op de 12 volwassenen heeft een hoog risico op angststoornissen of depressieve klachten. 58% van de jongvolwassenen (16 t/m 25 jaar) heeft psychische klachten.4 Gelukkig is het roken onder jongeren afgenomen, tot ongeveer 2%; van de volwassenen rookt 15% van de inwoners. 10% van de inwoners drinkt overmatig alcohol en de meeste mensen in Nieuwegein zijn maatschappelijk actief. Zij hebben een baan of doen vrijwilligerswerk of mantelzorg. Ongeveer 1 op de 20 mensen heeft problematische schulden.
In Nieuwegein is 13-16% van de inwoners laaggeletterd, landelijk 11,9%. Taal en gezondheid zijn sterk met elkaar verbonden. Laaggeletterden missen vaak de vaardigheden om informatie over gezondheid te verkrijgen, begrijpen, beoordelen en te gebruiken bij het nemen van beslissingen over hun gezondheid. Dit heeft gevolgen voor hun gezondheid. Zij voelen zich minder gezond en zijn dat vaak ook. Ze maken vaker dan de inwoners met voldoende basisvaardigheden gebruik van zorg van een huisarts of ziekenhuis en doen juist minder vaak een beroep op preventieve zorg of nazorg (GGD).
Doel van het omgevingsprogramma Vanuit de omgevingsvisie is gezondheid een belangrijke pijler voor 2040. Als stad willen we in 2040 op het gebied van gezondheid de volgende impact realiseren: “Inwoners leven langer en gelukkig(er). Inwoners voeren zoveel mogelijk regie over hun eigen gezondheid en leven en hebben daarin gelijke kansen. Nieuwegein is een stad met sociale, groene leefomgeving waar de gezonde levensverwachting en kwaliteit van leven stijgt, waar de gezonde keuze de gemakkelijke keuze is en waar je graag actief meedoet in de samenleving.” We zijn ons ervan bewust dat het realiseren van de impact een langere termijn inzet vraagt dan de looptijd van dit omgevingsprogramma. Met onderhavig omgevingsprogramma leggen we een sterk fundament voor het realiseren van de impact. Doel voor de komende 3 jaar van dit omgevingsprogramma is te investeren in de gezondheid voor en door de Nieuwegeinse inwoners. We hanteren een brede kijk op gezondheid. We richten ons eerst en vooral op het fysieke en mentale welzijn van de inwoners, en de kwaliteit van leven. Bovendien richten we ons, vanuit de positieve gezondheidsbenadering, op wat wel kan en op het versterken van het vermogen van inwoners om antwoorden te vinden op de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven.
We behouden wat goed is en gaan dit (voor en door de inwoners) verder verdiepen, hierbij gaan we uit van eigen verantwoordelijkheid van de bewoners voor het maken van gezonde keuzes, maar ondersteunen we waar nodig. Met de volgende ambities van dit omgevingsprogramma dragen we de komende periode bij aan de impact. We maken hierbij de onderverdeling in gezonde leefstijl en gezonde leefomgeving: Gezonde leefstijl 1. Gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen 2. Middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen 3. Mentale gezondheid versterken Gezonde leefomgeving 4a. Sociale leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid 4b. Fysieke leefomgeving die bijdraagt aan gezondheid
4
Regiobeelden (dejuistezorgopdejuisteplek.nl)
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
6
Scope en Raakvlakken Scope Dit omgevingsprogramma focust zich op preventieve maatregelen bij gezondheidsproblemen. We zijn ons terdege bewust van de verbinding met overige omgevingsprogramma’s en beleidstukken. Onderhavig omgevingsprogramma herhaalt niet de (gezondheids)onderwerpen die in andere omgevingsprogramma’s of beleidstukken vermeld staan, maar omvat: 1. 2.
Uitwerking van de ambities en keuzes uit de omgevingsvisie met betrekking tot gezondheid; Het beleid gezondheid, conform nota gemeentelijke gezondheidsbeleid (zoals vastgelegd in de wet publieke gezondheidszorg) en initiatiefvoorstel “Focus op preventieve gezondheidszorg”. We vertalen de vraagstukken vanuit het Nationale Gezondheidsbeleid naar een lokale invulling. De vier gezondheidsvraagstukken zijn: Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving Gezondheidsachterstanden verkleinen Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen Vitaal ouder worden
Gezien de samenhang van gezonde leefstijl en gezonde leefomgeving wordt dit vorm gegeven in één omgevingsprogramma gezondheid. Met deze integrale benadering richten preventiemaatregelen zich zowel op het gedrag van de personen (gezonde leefstijl) als op de fysieke en sociale omgeving (gezonde leefomgeving) die voortvloeien uit gezondheidsproblemen. Overige problemen, zoals geld-, agressieproblemen en dergelijke worden opgepakt binnen andere programma’s. Van de overige problemen zijn we ons terdege bewust en we zoeken waar mogelijk de verbinding in de aanpak. De focus ligt op universele en selectieve preventiemaatregelen, zie bijlage 4 voor uitgebreide toelichting op soorten preventiemaatregelen. Raakvlakken We werken dagelijks aan een duurzame, veilige en gezonde stad. Om dat voor elkaar te krijgen werken we thema- en afdeling overstijgend met elkaar samen. Binnen de gemeente Nieuwegein streven we naar gezondheid in alle beleidsdomeinen. Zo is gezondheid met de onderdelen, Gezonde leefomgeving en Gezonde leefstijl, verankerd in andere omgevingsprogramma’s en beleidsdocumenten. Het omgevingsprogramma gezondheid loopt vloeiend over in andere omgevingsprogramma’s. Dit realiseren we door gebruik te maken van wederzijdse expertise. Onderstaand een opgave van de raakvlakken met de ambities van het omgevingsprogramma Gezondheid.
In verband met gezondheid in alle beleidsdomeinen-principe is deze opgave niet limitatief: 1.
2.
3.
4.
In de Koers Sociaal Domein zetten wij eind 2023 een kader-stellende visie neer dat voor het gehele sociaal domein dient, zowel voor beleid als voor de uitvoering. Deze koers bestaat uit 3 onderdelen: de grote sociaal maatschappelijke opgaven in de stad waar we onze bijdrage aan leveren en de focus op leggen, onze ambitie daarbij en de leidende organisatieprincipes. De opgaves zijn gelinkt aan de (fysieke) leefomgeving, gezondheid, toekomstbestendige zorg en ondersteuning, de sociale basisinfrastructuur en toekomst bestendige maatschappelijke voorzieningen. In 2023 is het Lokaal Sportakkoord II getekend. Met de vele sport-/beweegaanbieders en SportID (als uitvoeringsorganisatie voor sport-/beweegstimulering) zijn en worden krachten gebundeld en vele initiatieven gestart. Nieuwegein heeft ook een 'Lijfstyle overleg', waar diverse maatschappelijke partners gezamenlijk gericht zijn op het bevorderen van een gezonde leefstijl in de meest brede zin van het woord. Naast sport en bewegen zijn ook het welzijnswerk, de GGD, zorgprofessionals, bibliotheek en de kunst/cultuursector hierin vertegenwoordigd. Het lokaal preventieplan ‘Samen naar Gewoon Gezond 2022-2026’ richten we ons op het terugdringen van problematisch alcoholgebruik, roken, overgewicht en het versterken van mentaal welbevinden.
Op 20 November 2021 hebben 23 organisaties, partijen, inwoners en inwonersinitiatieven met elkaar algemene uitgangspunten, plannen, ideeën en concrete acties geformuleerd. In juni 2023 heeft een evaluatie met partners en inwoners van het lokaal preventieplan plaatsgevonden, zie bijlage 5. De volgende conclusies van deze evaluatie nemen wij als input mee voor dit omgevingsprogramma: Gebleken is dat het niet makkelijk is om de doelen te formuleren in een aanpak en dit werkbaar te krijgen met de betrokken partijen; Model positieve gezondheid pakt alle domeinen en wordt verder verwerkt in GALA / IZA en omgevingsprogramma gezondheid. Dit noodzaakt tot verdere integrale samenwerking; In de omgevingswet is opgenomen dat er ook gekeken moet worden naar belang van gezondheid bij een te ontwikkelen gebied. Het lokaal preventieplan en de evaluatie worden geïntegreerd in onderhavig omgevingsprogramma. Het onderhavig omgevingsprogramma gezondheid versterkt de doelstellingen van het programma Leefbaarheid en Veiligheid. Het programma Leefbaarheid en Veiligheid richt zich met name op het
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
7
verkleinen van de sociaaleconomische verschillen en op het gezond en veilig opgroeien van kinderen. Dit wordt verwoord in drie hoofdambities: Wij werken aan leefbare en draagkrachtige wijken: wij willen dat inwoners zich thuis en veilig voelen in de omgeving waar ze wonen. Wij vergroten het perspectief voor jeugd en jongeren: wij willen dat jeugd en jongeren gezond en veilig opgroeien en de kans krijgen hun talenten te ontwikkelen. Wij investeren in bestaanszekerheid en voorkomen dat het mis gaat. Werk en scholing vinden wij hierin belangrijk. 5. Met het armoedebeleid wordt de mentale gezondheid in Nieuwegein bevorderd; door het gebruik en het aanbod van de minimaregelingen te optimaliseren, scholen te ondersteunen bij kinderarmoede, het schuldregelingstraject te verkorten. 6. Het in ontwikkeling zijnde Beleidskader jeugd streeft naar een sterke sociale basis die bijdraagt aan de weerbaarheid en veerkracht van jeugdigen en gezinnen en kan daarmee de gezondheid, veiligheid en kansen voor kinderen vergroten. Inclusief het programma Kansrijke Start, dat ouders bijvoorbeeld helpt met handvatten voor gezonde keuzes voor hun kinderen en gezond opgroeien/ gezonde start, bv rondom middelengebruik en leefstijl, kinderen een veilig basis biedt de eerste 1000 dagen etc. 7.
Het gereed zijnde plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) sluit volledig aan bij dit omgevingsprogramma en heeft de volgende doelen: Het terugdringen gezondheidsachterstanden (fysiek en mentaal). Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten. Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis. Een gezonde leefstijl. Versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid. Vitaal ouder worden. Domein-overstijgende inzet vanuit een regionale preventie infrastructuur. 8. Inrichting van de fysieke leefomgeving en sociale leefomgeving grijpen op elkaar in. De relatie tussen woningbouw en leefbaarheid en gezondheid is enerzijds de manier van ontwerpen (stedenbouw) belangrijk. Kwalitatief goede openbare ruimte, sociale controle en ‘eyes on the street’, een aangenaam ontwerp van met name de begane grond (plint) van een gebouw en het maken van een stad die voor alle leeftijden aangenaam is. Anderzijds gaat het om het gebruik van de ruimte: de programmering en de activering van gebouwen en gebieden. Belangrijke elementen daarin zijn sociale verbondenheid ((her) kennen mensen elkaar, of voelen ze zich juist anoniem?), gebruik van de buitenruimte en het gevoel van eigenaarschap.
Woningbouwplannen kunnen dus worden aangegrepen als middel om bestaande buurten te verbeteren in hun leefbaarheid en daarmee een positieve invloed op de gezondheid. Succesfactoren voor veilige en leefbare wijken zijn te borgen in het ontwerp en de inrichting van woningbouwplannen en de openbare ruimte. 9. Onderzoek “Groei van de Stad” met vijf kritische succesfactoren. Met inachtneming van deze factoren kan de stad op een gezonde, duurzame en veilige manier groeien (zie bijlage 2). 10. Ontwikkelplan Maatschappelijke Opvang en Beschermd Wonen (MOBW). Waarbij we de toegankelijkheid van voorzieningen en meedoen bevorderen voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. (denk bijvoorbeeld aan huiskamers in de stad op buurtpleinen en in bibliotheek). 11. Het Actieplan Omgevingslawaai komt in december 2023 in de Raad en richt zich op het omgevingslawaai in de stad te beperken.
Aanvullende voorbeelden van gezondheid in alle beleidsdomeinen binnen de gemeente Nieuwegein zijn: -
-
-
-
Omgevingsprogramma duurzaam bouwen (2022-101): Energieprestatie en klimaatadaptieve woningen om met een aangenaam binnenklimaat om gezond en fijn te wonen. Omgevingsprogramma Wonen en Zorg: Hierin worden woon-zorg cirkels bepaald. Dit raakt sterk aan gezondheid en leefomgeving. In dit omgevingsprogramma is ook de Woonzorgvisie opgenomen en wordt Q1 2024 aan de Raad voorgelegd. Omgevingsprogramma klimaatadaptatie (2023-113): Zorgt voor een buitenruimte waar hitte-stress zoveel mogelijk wordt voorkomen. Nieuwegein Basisvaardig, Deltaplan Laaggeletterdheid: verbeteren van de basisvaardigheden (taal, rekenen en digi-vaardigheden) middels; vergroten bereik, regie door de gemeente en lesaanbod afgestemd op de behoeften van de doelgroep, verbeteren van de samenwerking met partners. Luchtkwaliteitsplan: Hiermee wordt de kwaliteit van buitenlucht zo veel als mogelijk is in lijn gebracht met de advieswaarden van WHO en worden locaties aangewezen waar gevoelige groepen niet langdurig moeten verblijven. Omgevingsprogramma Geluid: Geluidsoverlast en -hinder hebben een negatief effect op onze gezondheid. Het kan stress veroorzaken, gehoorschade, mentale klachten en in het ergste geval kan het tot hartklachten leiden. De WHO heeft op basis van onderzoek nieuwe waarden vastgelegd, die door de EU-normering en het RIVM worden gevolgd.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
8
-
-
-
-
Bovengrondse hoogspanning: Geen locaties waar kinderen langdurig verblijven in de buurt van bovengrondse hoogspanningsmasten. Dit als voorzorg om stralingseffecten op de gezondheid van jonge kinderen te voorkomen. Mobiliteitsvisie: Stimuleren van bewegen waaronder fietsgebruik. Omgevingsprogramma Natuur in de Stad: We zorgen voor groene, stille en aangename plekken in de stad om te ont stressen, te ontmoeten, te bezinnen, te spelen en te recreëren. Omgevingsprogramma Horeca: De gemeente wil dat ook de horeca sector een bijdrage levert aan een gezonde leefomgeving. We stimuleren en faciliteren ondernemers om de gezonde keuze de makkelijke keuze te maken. Verder vragen we ze hun toiletten en AED’s openbaar toegankelijk te maken. Tot slot gaan we in gesprek over de mogelijkheden voor rookvrije terrassen, met een focus op plekken waar veel kinderen komen. Integratie van gezondheid in nog te ontwikkelen Omgevingsprogramma Vrije Tijd, want een omgeving die is ingericht om goed de vrije tijd te kunnen besteden is ook een gezondere omgeving. Programma ‘Groen doet Nieuwegein Goed’: Inzet vanuit Milieu Educatie Centrum ‘Natuurkwartier’ op kinderen en hun (groot)ouders/begeleiders vaker naar buiten en in verbinding te brengen met de natuur. Focus ligt op klimaatadaptatie, biodiversiteit en eetbare natuur (verbinding stad en platteland).
Communicatie en participatie Voor dit omgevingsprogramma hanteren we twee vormen van participatie; in de kaders en in de uitvoering. We volgen landelijk/provinciaal beleid en uitgangspunten, zoals richtlijnen RIVM/GGDGHOR, landelijke beleidsnota/wet publieke gezondheid. Voor wat betreft de uitvoering hanteren we de uitgangspunten uit de participatienota “Samen met de Stad” van september 2021 en integreren we de opgehaalde informatie bij de bestaande participatief ontwikkelde beleidsstukken, zoals omgevingsvisie, Lokaal Preventie Akkoord, Lokaal Sport Akkoord en opgehaalde input vanuit de Avond voor de Stad d.d. 9 februari 2023. Daarnaast zijn inwoners, ondernemers, ketenpartners, maatschappelijke organisaties betrokken door middel van het gezamenlijk opstellen gezondheidsagenda's in verschillende wijken en via de invulling van de pijler gezondheid in Betere Buurten. In bijlage 3 treft u een opgave aan van de bestaande activiteiten van partners en de kansen die zij zien op verschillende thema’s. Dit alles is verwerkt in dit omgevingsprogramma. Binnen Nieuwegein streven we naar gezondheid in alle beleidsdomeinen: gezondheid in alle beleidsdomeinen. Dit doen we met een pragmatische aanpak en door aan te sluiten op andere participatieprogramma’s zoals voor o.a. wonen, mobiliteit, groen, veiligheid, horeca en klimaatadaptatie en energietransitie.
Bewonersinbreng over gezondheidsfactoren organiseren we naar aanleiding van (her)ontwikkeling van een gebied, wijk of buurt, zoals voor het programma Betere Buurten of voor het programma Leefbaarheid en Veiligheid organiseren. De reacties van de partners en adviesraad sociaal domein op de conceptversie van het omgevingsprogramma waren overwegend positief. De input en de reflecties zijn verwerkt in dit Omgevingsprogramma, waardoor het een concreter document geworden is die meer tot de verbeelding spreekt.
Looptijd van het programma Het omgevingsprogramma Gezondheid heeft een looptijd tot en met 2026 en verdere concretisering vindt jaarlijks plaats in de programmabegroting. De uitvoering vindt plaats in de periode 2024 tot eind 2026, waarbij de ambities voor de langere termijn doorlopen. Eind 2026 vindt herijking plaats en wordt het omgevingsprogramma verder aangescherpt voor de jaren er na. In de periode 2024 tot 2026 kan er op basis van recente ervaring en inzichten de noodzaak ontstaan om het vigerende omgevingsprogramma aan te passen. Monitoring van de ambities vindt jaarlijks plaats op basis van de geformuleerde doelen per ambitie, voor uitgebreide toelichting zie paragraaf Monitoring. In de omgevingsvisie staat aangegeven welke vier aanleidingen er kunnen zijn voor actualisatie: 1. 2. 3. 4.
De doelstellingen worden niet gerealiseerd; De regels blijken in de praktijk niet te handhaven; Er wordt onvoldoende geanticipeerd op vragen uit de samenleving; Er zijn nieuwe urgente maatschappij-brede ontwikkelingen.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
9
Gezonde leefstijl Gezonde leefstijl kent drie ambities die onderling nauw met elkaar verbonden zijn: gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen, middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen, en mentale gezondheid versterken. Op elk van deze ambities worden bijbehorende acties geformuleerd. Deze acties moeten in samenhang gelezen worden en kunnen meerdere ambities omvatten. Zo kunnen bijvoorbeeld de acties op bewegen bijdragen aan de ambitie mentale gezondheid versterken en de ambitie middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen.
Ambitie 1 gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen Een gezond gewicht is belangrijk voor een goede gezondheid. Overgewicht en obesitas zorgen, na roken, voor het meeste verlies van gezondheid. Mensen met obesitas hebben gemiddeld genomen bijvoorbeeld 3 levensjaren en 5,1 gezonde levensjaren minder. Overgewicht en obesitas komen bij alle leeftijdsgroepen in Nieuwegein meer voor dan gemiddeld in de provincie Utrecht. Een gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen binnen elke leeftijdsgroep belangrijk. In het Horeca programma wordt verder toegelicht in welke mate we als overheid kunnen sturen op de beschikbaar van gezondere voeding. Bij een gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen hoort ook sport en bewegen. We zetten in Nieuwegein in op de verbinding tussen sport en bewegen, gezondheid en preventie en de sociale basis. En we zorgen dat zoveel mogelijk mensen in Nieuwegein worden bereikt met een sport- en beweegaanbod. We doen dit langs de doelstellingen en acties zoals beschreven in het Sportakkoord Nieuwegein - Herijking Sportakkoord II 2023, zie bijlage. Het streven is naar het voldoen aan de beweegrichtlijnen: -
Kinderen van 4 t/m 17 jaar; 1 uur per dag matig intensief sporten en 3x per week spier- en botversterkende activiteiten Volwassenen en ouderen: 2,5 uur per week matig intensief bewegen, 2x per week spier- en botversterkende activiteiten, balansoefeningen voor ouderen.
In Nieuwegein heeft 54% van de 65-plussers overgewicht. Overgewicht en ouder worden, kan zorgen voor een verhoogd valrisico. Aandacht voor balansoefeningen is nodig. Elke 5 minuten belandt een 65-plusser op de Spoedeisende Hulp na een valongeval. De gevolgen van een val zijn enorm, zowel in persoonlijk leed als maatschappelijke zorgkosten. Een valongeval heeft veel impact op de zelfredzaamheid en beweegmogelijkheden van ouderen, het langer thuis kunnen wonen en de kwaliteit van leven. De directe medische zorgkosten van valongevallen schoten in 2020 al door de 1 miljard euro.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
10
Toelichting doelen 1.
2.
In 2026 is het percentage inwoners met overgewicht tenminste met 4% gedaald ten opzichte van 2020, waarbij we in 2040 streven naar maximaal 38% van de volwassenen, conform nationaal preventieakkoord5. In 2026 is het percentage inwoners (jongeren en ouderen) in Nieuwegein die voldoen aan de beweegrichtlijnen op het niveau van de regio.
Acties Acties bij ambitie gezond gewicht hebben, behouden en bevorderen Acties dragen bij aan doelen
Actie
Nieuw (N) Bestaand(B)
Selectieve/ universele preventiemaatregelen
Uitrol van het regionale programma valpreventie (2024).
N
Selectief
Gecombineerde leefstijl interventie (GLI) volwassenen
B
selectief
N
Selectief
B
selectief
N
universeel
B
selectief
N
Selectief
B
Selectief
B
Universeel
Programma valpreventie
1
1,2
Continueren van Gecombineerde leefstijl interventie (GLI) en Volwassenen. De GLI vanuit de Zorgverzekeringswet is een eerste aanzet tot een integrale aanpak, gericht op overgewicht en obesitas. Inwoners krijgen twee jaar begeleiding van een leefstijlcoach. In Nieuwegein zet de gemeente buurtsportcoaches (SportID) in om mensen duurzaam aan beweegactiviteiten te verbinden. 1
Gecombineerde leefstijl interventie (GLI) Jeugd Ketenaanpak Kind naar gezonder gewicht; overgewicht/obesitas, waar de Gecombineerde leefstijl interventie (GLI) Jeugd een onderdeel van is. De gemeente, inwoners en samenwerkingspartners werken gezamenlijk aan een GLI voor de jeugd. Deze GLI nemen we op in uitwerking van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Opvallend is dat overgewicht vaak onderliggende problematieken kent. De oplossing moet gezocht worden, vanuit de leefwereld van het gezin. Daarom wordt de GLI jeugd breed getrokken met ouderbetrokkenheid. In de ketenaanpak wordt ook schuldhulpverlening en opvoedondersteuning betrokken.
1,2
Continueren van Bewegen op Recept. Inwoners die te weinig bewegen en mede daardoor klachten krijgen, worden door hulpverleners doorverwezen naar de buurtsportcoaches. De buurtsportcoaches (SportID) gaan met de inwoners in gesprek met als doel om de inwoners te ondersteunen richting structurele beweegactiviteiten.
1,2
Voorlichting Het aanbieden van laagdrempelig voorlichting en advies over gezonde keuzes. -
1
Bibliotheek Inwonersinitiatieven vanuit de buurtpleinen Buursportcoaches (vanuit het JOGG) DE KOM, theatervoorstelling
Continueren JOGG-aanpak JOGG richt zich op de fysieke en sociale leefomgeving waar kinderen en jongeren veel komen. Het gaat om programma's en projecten die deze leefomgevingen gezonder willen maken. Er wordt samen met een lokaal netwerk ingezet op onder andere de thema's ‘water drinken, gezonde voeding, genoeg bewegen en goed slapen’.
1,2
Bewegen op Recept Jeugd Gezamenlijk met de partners van de ketenaanpak overgewicht jeugd onderzoeken we of bewegen op recept gericht op de jeugd ontwikkeld moet worden. Dit nemen we op in de uitwerking van GALA.
1
Gezonde School Adviseur Continueren landelijke aanpak gezonde school met als doel een gezonde leefstijl in het DNA van elke school.
2
Beweeglint Vanuit het Lokaal Preventieakkoord werken we samen met partijen uit de stad aan beweeglinten door Nieuwegein. Er zijn al veel plekken in de openbare ruimte waar je kunt
5
Nationaal preventieakkoord, 2018 VWS Den Haag
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
11
bewegen. Deze plekken willen we aan elkaar verbinden, een beweeglint. Bij de plekken staan borden met oefeningen en hoeveel gezondheidswinst deze opleveren.
1.2
MQ Scan en beweegaanbod door SportID
B
Selectief
B
Universeel
Gemeente Nieuwegein heeft in 2022 en in 2023 de MQ Scan uit laten voeren. Met de inzichten uit dit meetinstrument kunnen scholen hun kinderen extra ondersteuning bieden op het gebied van motorische ontwikkeling. Zij kunnen onderbouwd hun gymnastiekles en – beleid zo inrichten dat ieder kind zich motorisch goed ontwikkelt en alle kinderen weer lekker kunnen bewegen. Niet alleen risico’s zijn tijdig zichtbaar, maar ook talent kan worden herkend en gestimuleerd. We zetten primair in op het verbeteren van beweegvaardigheid in plaats van het aanvullend meten ervan. 1
Heerlijk Nieuwegein – Samenwerkingsverband en activiteiten Samen met partners (Groen doet Nieuwegein Goed, JOGG, Jong Leren Eten, GGD)) en locaties (moes-, kruiden- en bouwspeel-tuinen) uit de stad activiteiten organiseren gericht op gezonde en duurzame voeding en kennis daarmee maken voor jonge kinderen. Bijvoorbeeld door samen te koken, moestuinieren of een bezoekje kunnen brengen aan de boerderij.
Ambitie 2 middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen Voor een goede gezondheid is het belangrijk om verantwoord om te gaan met (genot)middelen. Roken, overmatig drinken en drugsgebruik brengen namelijk grote gezondheidsrisico’s met zich mee. Vooral jongeren zijn vatbaar voor middelengebruik en beginnen hiermee te experimenteren, terwijl het juist voor hen grote gevolgen kan hebben. Een leven lang gezond leven begint met een gezonde jeugd, daarom geven we extra aandacht aan jongeren. Met als doel dat zij er niet aan beginnen, het zo lang mogelijk uitstellen, verminderen of stoppen. Om dit te bereiken, zetten we acties op vanuit een integrale visie waarin preventie en handhaving samenkomen. We hanteren hierbij vier pijlers als uitgangspunt: 1. 2. 3. 4.
Inrichting van de omgeving Regelgeving en handhaving Voorlichting en educatie Signalering, advies en ondersteuning
Binnen middelengebruik onderscheiden we drie onderdelen; roken, alcohol en drugs. Roken Jaarlijks sterven meer dan 20.000 mensen in Nederland aan de gevolgen van roken of meeroken. Roken is één van de grootste doodsoorzaken die vermijdbaar is. Ook zorgt het voor grote gezondheidsverschillen: rokers leven gemiddeld 15 jaar minder gezond en 5 jaar korter dan niet-rokers. Roken is bovendien niet alleen slecht voor de gezondheid van de roker zelf, maar ook voor mensen in de omgeving en het heeft negatieve gevolgen voor het milieu. Daarnaast zijn ook nieuwe vormen van tabak- en nicotine gebruik toegenomen zoals e-smoking (‘vapen’) en tabakszakjes (o.a. ‘snuss’ ). Uit recent onderzoek van Trimbos blijkt dat deze vormen voor jongeren vaak een opstap zijn naar roken.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
12
Toelichting doelen roken 1. 2. 3. 4.
In 2026 rookt van volwassenen in Nieuwegein (19+) minder dan 12,5% . In 2026 rookt minder dan 2,5% van de zwangere vrouwen. In 2026 wordt minder dan 20% van de 10-11 jarigen in Nieuwegein blootgesteld aan rook tijdens het opgroeien. In 2026 rookt minder dan 10% van de jongvolwassenen.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
13
Alcohol Overmatig alcoholgebruik heeft schadelijke gevolgen voor de gezondheid. Ook kan het voor maatschappelijke problemen zorgen, zoals ongevallen en overlast. Voor jongeren en ongeboren kinderen is alcohol extra schadelijk. Het belemmert de ontwikkeling van hun hersenen. We willen dat jongeren zich ontwikkelen tot gezonde volwassenen. Het is daarom belangrijk om de startleeftijd zo lang mogelijk uit te stellen. Als jongeren in hun puberjaren veel drinken, neemt de kans toe dat ze later problemen met drankgebruik krijgen. Als gemeente hebben daarbij we een wettelijke plicht en verantwoordelijkheid voor uitvoering van de Alcoholwet en het toezicht daarop. Dit doen we samen met Toezicht en Handhaving en staat verder beschreven in het Preventie Handhavings Plan Alcohol. Uit de evaluatie in december 2021 bleek dat minder jongeren in Nieuwegein zijn gaan drinken, maar als ze drinken, drinken ze nog steeds teveel. Voortzetting van de inzet op het verminderen van alcoholgebruik van jongeren en het uitstellen van het eerste gebruik is wenselijk. Uit de cijfers lijkt naar voren te komen dat meer ouders en jongeren zich bewust zijn van de risico’s en gevolgen van alcoholgebruik. Toch blijft dit cijfer hoog en verdient het aanbeveling om de komende jaren blijvend aandacht te besteden aan het bereiken van jongeren en ouders.
Daarnaast is blijvende aandacht gewenst voor verantwoord alcoholbeleid bij met name sportverenigingen. Het devies is alcohol te de-normaliseren.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
14
Toelichting doelen alcohol 5. 6. 7.
In 2026 is het percentage ouders/verzorgers dat alcoholgebruik bij hun kind afkeurt hoger dan 43%. In 2026 is inzichtelijk wat de beschermende en risicofactoren voor alcoholgebruik zijn in Nieuwegein, zodat we gericht mensen kunnen benaderen en ondersteunen met activiteiten en interventies. Het percentage alcohol gebruik van jongeren en volwassenen daalt naar 9%, waarbij het uiteindelijk doel is om in 2040 op 5% uit te komen, conform nationaal preventieakkoord 5 hierboven.
Drugs Veel drugs zijn verslavend en moeilijk om mee te stoppen. Gebruik kan leiden tot gezondheidsproblemen, geldproblemen en gedragsproblemen zoals agressief gedrag. Jongeren lopen extra risico door gebruik van drugs omdat hun lichaam en hersenfuncties nog niet volgroeid zijn. Tegenwoordig lijkt drugsgebruik steeds normaler te worden, terwijl normalisering ongewenst is. Drugs heeft ook zijn aantrekkingskracht op de wereld van criminaliteit. Drugsgebruikers zijn mede verantwoordelijk voor het in stand houden van de criminele keten. Criminaliteit valt binnen de scope van het omgevingsprogramma leefbaarheid en veiligheid en preventie met gezag. Ten tijde van schrijven van dit omgevingsprogramma zijn de uitkomsten van het recente rioolwateronderzoek nog niet beschikbaar. Na analyse van de uitkomsten worden eventuele interventies bepaald.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
15
Toelichting doelen drugs 8.
Meer inzicht in de kenmerken en motivaties van mensen die drugsgebruiken, zodat gericht mensen benadert worden met activiteiten en preventieve interventies. 9. Voorkomen en terugdringen van drugsgebruik met de focus op jeugd en jongeren; jongeren worden gestimuleerd zelfbewuste en gezonde keuzes te maken. 10. Het drugsgebruik, met name wiet, hasj en lachgas onder jongeren in Nieuwegein is gedaald ten opzichte van 2020. Acties Acties bij ambitie middelengebruik voorkomen, verminderen en stoppen
Acties dragen bij aan doelen
Actie
Nieuw Bestaand
selectieve/ universele preventiemaatregelen
N
universeel
N
universeel
N
selectief
B
selectief
N
universeel en selectief
B
selectief
B
selectief
B
selectief
B
selectief
Roken Uitbreiden rookvrije zones 1,3,4
Onderzoeken van mogelijkheden tot uitbreiden aantrekkelijke rookvrije zones (bijvoorbeeld City, winkelcentra en rookvrije zones rond scholen verbreden). Samenwerking
1,2,3,4
Vanuit verschillende beleidsterreinen en samen met partners in de stad wordt een samenhangend geheel aan preventieve activiteiten en interventies afgestemd welke gericht zijn op het voorkomen en verminderen van roken en nicotinegebruik (oa. e-smoking en tabakszakjes). De concrete invulling van de interventies en preventie activiteiten liggen met name op het gebied van gezondheid, veiligheid, en opvoeding. Vanuit dit thema maken we de eerste aanzet om integraal na te denken over universele preventie voor jeugdigen, ouders en volwassenen, zodat één integrale benadering ontstaat. De werkgroep is reeds vanuit het Preventieakkoord opgericht. Voorlichting weerbaarheid jongeren
1,3,4
1,2,3,4
Onderstaande samenwerkingspartners leveren allen hun aandeel in de voorlichting om de weerbaarheid van jongeren te verhogen: - Onderwijs - GGDRU - Movactor - Jellinek - Chris en Voorkom Maatwerk inkoop GGD - Programma VoorZorg VoorZorg is een opvoed-, leefstijl-, gezondheids-, en ontwikkelings-, ondersteuningsprogramma gericht op de hoog risicogroep jonge vrouwen tot 25 jaar met een heel beperkt netwerk, die zwanger zijn van hun eerste kind en die weinig of geen opleiding hebben genoten. Zij krijgen preventieve ondersteuning d.m.v. een intensief schema van huisbezoeken door speciaal getrainde Jeugdverpleegkundigen. De huisbezoeken beginnen in de 16e week van de zwangerschap en gaan door tot het kind 2 jaar is. Samenwerking bibliotheek is gewenst: gericht aanbod doelgroep, toeleiding naar bestaande activiteiten vanuit GGD. Aansluiten landelijke campagnes
1,2,3,4
Aansluiten bij landelijke campagnes en deze op de lokale situatie aan laten sluiten, bijvoorbeeld Stoptober, De Rookvrije Generatie en NIX18 in combinatie met inzetten van rolmodellen in de buurt. Gezonde School Adviseur
1,2,3,4
Continueren landelijke aanpak gezonde school met als doel een gezonde leefstijl in het DNA van elke school.
Alcohol Subsidierelaties 5,6,7 Continueren van bestaande subsidieverstrekkingen en inkoop, zoals AA, Chris en Voorkom en Jellinek Aansluiten bij landelijke campagnes 5,6,7 Aansluiten bij landelijke campagnes zoals Nix18, Zien drinken doet drinken en de IK PAS Campagne. Preventie- HandhavingsPlan (PHP) 5,6,7
Uitvoering geven aan het Preventie- HandhavingsPlan (PHP) Alcohol Nieuwegein waarin activiteiten en verantwoordelijkheden rondom regelgeving, handhaving en educatie samenkomen.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
16
Doelgroepenonderzoek 5,6,7
Onderzoek naar hoe we specifieke doelgroepen bereiken en welke acties daar nodig zijn (bv onder 50+ers, jongeren, inwoners met een andere culturele achtergrond)
N
selectief
B
selectief
B
universeel
N
universeel
B
selectief
Gezonde School Adviseur 5,6,7
Continueren landelijke aanpak gezonde school met als doel een gezonde leefstijl in het DNA van elke school.
Drugs Samenwerking 8,9,10
Samenwerkingspartners en de gemeente continueren met voorlichting, informatie en ondersteuning over drugsgebruik, zowel voor inwoners als voor professionals. Maatregelen op basis van onderzoek
8,9,10
Op basis van nader onderzoek (onder andere de uitkomsten van het rioolwateronderzoek) worden de maatregelen in samenspraak met maatschappelijke ontwikkeling en Vergunningverlening, Toezicht & Handhaving bepaald. De maatregelen betreffen voorlichting, signalering en ondersteuning professionals en ouders/verzorgers en handhavingsmaatregelen. Dit met als doel preventie en het uitstellen van het eerste drugsgebruik om de kans op risicovolle gedragingen en verslavingen te verkleinen. Gezonde School Adviseur
8,9,10
Continueren landelijke aanpak gezonde school met als doel een gezonde leefstijl in het DNA van elke school.
Ambitie 3 mentale gezondheid versterken Mensen die mentaal gezond zijn ervaren een goede kwaliteit van leven, zorgen goed voor hun kinderen, voelen zich verbonden met elkaar, zijn productief, participeren in de maatschappij, hebben hun hoofd “vrij” om zich te ontwikkelen en hun talenten te benutten en worden veerkrachtig oud. Maar onze dynamische, complexe samenleving zet mensen soms onder druk of aan de kant. Dit maakt investeren in mentale gezondheid van de samenleving urgent: niet alleen voor een hoger mentaal welbevinden. Het biedt ook maatschappelijke baten door capaciteiten en talenten van mensen beter te benutten. Investeren in mentale gezondheid verschuift de focus van ziekte naar gezondheid. Dit betekent zoveel mogelijk problemen aanpakken bij de bron. Om daarmee zoveel mogelijk mentale problemen te voorkomen, vroegsignalering te stimuleren en adequate doorverwijzing te bieden naar (geïndiceerde) hulp waar extra ondersteuning nodig is. Onderzoek laat zien dat sociaaleconomische factoren als armoede en slechte huisvesting zorgen voor een kwetsbare mentale gezondheid. Zo lopen mensen die in onveiligere buurten wonen, meer praktisch opgeleide mensen en mensen met een migratieachtergrond, een verhoogd risico om psychische stoornissen te ontwikkelen. Tegelijkertijd draagt een slechtere mentale gezondheid ook bij aan sociaaleconomische achterstand.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel die zo vroeg mogelijk moet worden doorbroken, waarbij regie op eigen leven, beter presteren op de school en op de arbeidsmarkt het wenkende perspectief is. Kansen voor het vergroten van mentale gezondheid liggen verspreid door de hele samenleving. Vermijdbare risicofactoren voor mentale ongezondheid zijn bijvoorbeeld erbarmelijke omstandigheden in de kindertijd, huiselijk geweld, armoede, hoge schulden, lage taal- en rekenvaardigheden, onzekere huisvesting, eenzaamheid, pesten en discriminatie. We weten dat veel inwoners die zich melden met klachten bij de zorg zoals de huisarts, veel meer gebaat zijn met activiteiten in hun buurt of wijk dan met medische zorg. Deze inwoners durven of weten vaak zelf de weg niet te vinden naar een buurtplein of activiteiten. De zorg is dan ook een belangrijke vindplaats voor welzijnsactiviteiten en ontwikkelactiviteiten, die ook van invloed zijn op de gezondheid van mensen. Welzijn- of Bewegen- of Kunst op Recept (WOR, BOR en KOR) is een van de vormen waarin dit nu in de centrale as van Nieuwegein plaatsvindt. De (praktijkondersteuner van de) huisarts verbindt de inwoner aan de buurtverbinder, die samen met de inwoner kijkt wat hij of zij leuk vindt om te doen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de brede kijk van positieve gezondheid.
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
17
Sinds de coronaperiode is er steeds meer aandacht voor seksuele gezondheid 6. Seksuele gezondheid is een met seksualiteit verbonden toestand van fysiek, emotioneel, mentaal en sociaal welzijn. Seksuele gezondheid is meer dan de afwezigheid van seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s) of hiv, het voorkomen van onbedoelde zwangerschappen of het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel geweld. Het is het vermogen om seksueel je eigen regie te voeren. Eind 2022 heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een beleidsvisie seksuele gezondheid gepubliceerd. In samenspraak met de GGD wordt in 2023 bepaald welke acties hierop ondernomen worden.
Levensloopbenadering Het Trimbos-instituut geeft aan dat mentale gezondheid valt of staat met een mentaal gezonde levensloop en een mentaal gezonde leefomgeving. Iedere levensfase gaat gepaard met unieke veranderingen die specifieke kwetsbaarheids- en beschermende factoren met zich meebrengen. Zo zijn kinderen extra gevoelig voor het gedrag van hun ouders en schiet voor studenten en ouderen soms het sociaal netwerk tekort. Daarnaast dragen onveilige school-, werk- en zorgomgevingen bij aan mentale ongezondheid. Deze kwetsbaarheiden leiden echter ook tot kansen: elke kritieke levensfase of plaats biedt gelegenheid voor de bevordering en bescherming van mentale gezondheid. Voor effectieve preventie van psychische problemen en bevorderen van mentaal welbevinden moeten we ons dus richten op de juiste momenten in de levensloop en op de juiste plaats in de leefomgeving. Het in beeld brengen van deze risicomomenten en de beschermingsmogelijkheden die daar op zijn noemen we een levensloopbenadering. Deze benadering vraagt om nadere uitwerking voor de uitvoerende professionals domein-overstijgend en in samenhang met de Wmo, Jeugdhulp en overige beleidsterreinen binnen het sociaal domein. In het beleidskader Jeugd is de doorlopende lijn van mentale problemen en GGZ-hulp opgenomen, alsmede aandacht voor overgangen binnen het onderwijs en naar volwassenheid.
In dit gezondheidsbeleid wordt voor jeugd in de samenwerking aangesloten bij de actieplannen in het beleidskader Jeugd. Deze acties overlappen elkaar en zorgen voor een integrale samenwerking.
Mentale gezondheid jongeren Sociale media zijn voor veel jongeren een plek waar zij contacten opdoen en onderhouden en waar zij een beeld van het leven en de maatschappij vormen. Zo dragen sociale media voor een deel bij aan de vorming van de identiteit van jongeren. Tegelijkertijd kunnen sociale media ook een negatieve invloed op de mentale gezondheid van jongeren hebben. Het gebruik kan leiden tot stress, slaaptekort en soms zelfs leiden tot internetverslaving of psychische klachten. Daarnaast is desinformatie een reëel risico dat jongeren (maar ook volwassenen) lopen. Over de oorzaken psychische problematieken onder de jeugd en welke acties noodzakelijk zijn, is nog onvoldoende bekend. Dit wordt ook onderkend door het ministerie van OCW en zij heeft het RIVM namens het kabinet opdracht gegeven voor een grootschalig, kwantitatief onderzoek naar de psychische problematiek onder studenten in het hoger en universitair onderwijs. Het onderzoek levert een landelijk beeld op van de psychische problemen onder deze studenten, inzicht in de factoren die psychische problematiek bij hen veroorzaken en inzicht in de mogelijke relatie tussen specifieke achtergrondkenmerken van studenten en psychische problemen. Dit onderzoek is de eerste meting van de Monitor mentale gezondheid en middelengebruik. Ook voor dit onderzoek is overeenstemming over begrippen en instrumenten van belang.
Het RIVM stemt beide onderzoeken op elkaar af. Dit geldt ook voor het onderzoek naar middelengebruik onder dezelfde doelgroep, dat het Trimbos-instituut en GGD GHOR gaan uitvoeren in opdracht van het ministerie van VWS 7. De uitkomsten van dit onderzoek worden binnen Nieuwegein omgezet in acties. Gemeente Nieuwegein is niet anti-smartphone, anti-gamen of anti sociale media. Zowel gamen als gebruik van sociale media en smartphone zijn een normale vorm van (vrije)tijdsbesteding die in eerste instantie talloze voordelen biedt. Het doel is om kwetsbare jongeren en jongvolwassenen die doorschieten in gedrag en hierdoor niet meer functioneren op school, werk of elders - te helpen om beter om te gaan met de verleidingen. Ofwel: hen helpen om gezond te leven in een digitale wereld en het risico op (ontwikkelen tot) problematisch gedrag voorkomen. Daarnaast is preventie belangrijk. Het voorlichtend veld kan hier met activiteiten en informatie rond mediawijsheid een belangrijke rol in spelen, in nauwe samenwerking met het onderwijs.
de werkdefinitie van seksuele gezondheid door de WHO is als volgt: “Seksuele gezondheid is een met seksualiteit verbonden toestand van fysiek, emotioneel, mentaal en sociaal welzijn. Seksuele gezondheid is dus meer dan alleen de afwezigheid van ziekte, disfunc tie of zwakte. Seksuele gezondheid vereist een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties. Seksuele gezondheid vereist ook het mogen en kunnen aangaan van plezierige en veilige seksuele ervaringen; zonder dwang, discriminatie en geweld. Om seksuele g ezondheid te bereiken en te behouden, moeten de seksuele rechten van alle personen worden gerespecteerd, beschermd en gerealiseerd.” 7 Landelijke-Nota-Gezondheidsbeleid-LNG-2020-2024 6
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
18
Het online gedrag en geringe wetgeving voor online gokken, vergroten de kans op een gokverslaving . De legalisering van online gokken 8 vergroot de kans op gokverslaving met alle bijeffecten van dien. Als gemeente zijn wij hier alert op en houden we in de gaten of hier toekomstig acties op nodig zijn.
Eenzaamheid Eenzaamheid is je niet verbonden voelen. Je ervaart een gemis aan een hechte, emotionele band met anderen. Of je hebt minder contact met andere mensen dan je wenst. Eenzaamheid gaat gepaard met kenmerken als negatieve gevoelens van leegte, verdriet, angst en zinloosheid en met lichamelijke of psychische klachten. Gevoelens van eenzaamheid kunnen invloed hebben op je gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven. Eenzaamheid komt voor in alle leeftijdsgroepen maar is met name urgent onder jongeren en ouderen. Communitybuilding is een taak die bij het voorlichtend veld op zijn plaats is. De gemeente kan een sense of belonging stimuleren door laagdrempelige ontmoetingsruimten en inwonersinitiatieven te stimuleren. Zorgprofessionals hebben hierin een signalerende en een toeleidende rol.
Dementie Eén op de vijf Nederlanders krijgt dementie. Op basis van de huidige bevolkingssamenstelling en omdat we steeds ouder worden, stijgt het aantal mensen met dementie in 2040 in Nieuwegein naar verwachting naar 2000 inwoners (2020: 870). Nieuwegein is een dementievriendelijke gemeente. We zetten in op het geven van de trainingen dementievriendelijk, hebben aandacht voor wonen en zorg en onderzoeken hoe we verder invulling geven. Van de mensen met dementie woont 70% thuis en de verwachting is dat dit in 2040 80 % zal zijn. Hiermee groeit de urgentie om aan de slag te gaan met het waarborgen van de kwaliteit van leven van zowel mensen met dementie als van hun mantelzorgers. Nieuwegein biedt al een aantal laagdrempelige activiteiten zoals Vief, het Alzheimercafé en het Geheugenkabinet van de bibliotheek. In Nieuwegein zijn circa 19.000 mantelzorgers actief. Deze mantelzorgers zijn divers, van jong tot oud, waarvan de grootste groep tussen de 40 en 50 zijn. Zij nemen een groot deel van de zorgtaken op zich en zien dit als iets vanzelfsprekends. Het is belangrijk om deze mantelzorgers te ondersteunen en overbelasting en mogelijke uitval tegen te gaan. De ervaren belasting is al vele jaren een onderwerp in de Dementiemonitor. Hieruit komt naar voren dat 13% van de mantelzorgers in Nederland voelt zich zwaar of overbelast9.
Overbelasting schaadt de gezondheid van het individu en daarmee indirect hun dierbaren. Het percentage zwaar belaste of overbelaste mantelzorgers lijkt de laatste jaren te stabiliseren. Dat impliceert dat in die jaren steeds bijna één op de zes zware zorgbelasting of overbelasting ervaart. Mantelzorgers die zich zeer zwaar belast of overbelast voelen zijn relatief vaak gepensioneerd, de partner van een man en/of de enige mantelzorger. Zeker voor die groep van zwaar belaste of overbelaste mantelzorgers blijft het zeer belangrijk om te investeren in een goed aanbod van zorg en ondersteuning. Voor zorgaanbieders, gemeenten en zorgverzekeraars is het van belang dat zij mantelzorgers goed informeren over het lokale ondersteuningsaanbod, bijvoorbeeld wat betreft mogelijkheden voor casemanagement en dagbesteding. Juiste mantelzorgondersteuning is nodig om uitval van de mantelzorger en snelle toeleiding naar zware zorg te voorkomen. Cijfers voor Nieuwegein • Het aantal senioren dat aangeeft de gezondheid als goed te ervaren is tussen de 51 en 68%, dit is net iets lager dan het gemiddelde in de regio 7 • Sociale eenzaamheid wordt door 36,7% van de volwassen ervaren en emotionele eenzaamheid door 28,8% van de volwassenen7. • 58 procent van de jongvolwassenen (16 t/m 25-jarigen) in Nieuwegein heeft psychische klachten 10.
• In Nieuwegein is er bij bijna 24% van de 65+ers sprake van emotionele eenzaamheid 7. • 20% van de 13 tot 17-jarigen voelt zich matig tot ernstig eenzaam 10. • 10% van de jongeren in Nieuwegein heeft risico op problematisch gebruik sociale media in Nieuwegein10. • 2.9% jongeren in Nieuwegein heeft risico op problematisch gamen 10.
8 9
De wet Kansspelen op afstand 1 oktober 2021 Dementiemonitor Mantelzorg 2022, 2022
Omgevingsprogramma Gezondheid, oktober 2023
19
Doelen 1. 2. 3. 4.
In 2024 weten we welke risicofactoren en beschermingsfactoren er zijn gedurende de levensloop op het gebied van mentaal welbevinden In 2026 maakt het versterken van mentale gezondheid onderdeel uit van integrale gezondheidsinterventies In 2026 weten inwoners en professionals waar ze moeten zijn voor ondersteuning van het versterken van mentale gezondheid In 2026 is het gesprek over mentale gezondheid gewoon
Acties Acties bij ambitie mentale gezondheid versterken
Acties dragen bij aan doelen
Nieuw Bestaand
selectieve/ universele preventiemaatregelen
N
selectief
B
selectief
B
universeel
We blijven investeren in een goed aanbod van zorg en ondersteuning om overbelasting en mogelijke uitval van mantelzorgers tegen te gaan. Hierbij hebben we ook aandacht voor de jonge mantelzorgers. We doen dit samen met Steunpunt Mantelzorg, zorgaanbieders, gemeenten en zorgverzekeraars. We blijven mantelzorgers goed informeren over lokaal ondersteuningsaanbod, bijvoorbeeld wat betreft mogelijkheden voor casemanagement en dagbesteding.
B
universeel
Mediawijsheidsprogramma’s voor alle leeftijden ism bibliotheek en welzijn uitbreiden.
N
universeel
N
selectief
B
selectief
N
universeel
Actie Mentale gezondheid Acties uit Monitor mentale gezondheid en middelengebruik
1,2,3,4
Formuleren van acties uit de eerste meting van de Monitor mentale gezondheid en middelengebruik gericht op jongeren. (onderzoek wordt opgeleverd eind 2024) Continueren van Je Brein de Baas