ING-27 - Rekenkamer Tiel inzake Onderzoek afvalbeleid Tiel

4.5.1

Benchmark opbouw afvalstoffenheffing 2025 De benchmark voor de opbouw van de afvalstoffenheffing in 2025 biedt inzicht in de kostenstructuur per component. Aan de linkerzijde van de tabel staan de kostencomponenten, gevolgd door de kosten die door Tiel worden doorgerekend, zowel als totale kosten als per huishouden (of juist niet doorberekend worden). Daarna wordt de bandbreedte in de vergelijking aangegeven. Met de hoogste en de laagste waarde. En op welk niveau gemeente Tiel zich bevindt. Groen betekent dat de gemeente aan de lage(re) kant zit, rood betekent aan de hoge(re) kant. Nota bene. De onderstaande gegevens zijn grotendeels afgeleid van de begroting van Avri voor het gehele verzorgingsgebied. Er is geen directe toerekening van kosten voor Tiel mogelijk. Wel heeft de gemeente – aanvullend op de begroting van Avri – gekozen om enkele kosten door te rekenen.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

24

Overzicht Doorbelasting vergelijk voor B'25 Tiel B'25 Tiel Totaal

Versie 0 (dataset: IPR 2024-10A)

Per huish. 19.269 laagste

hoogste

Perceptiekosten (inning)

€

176.311

€

9,15 € 0,03

€ 16,93

Doorbelasting straatreiniging

€

221.594

€

11,50 € 1,29

€ 24,27

Kwijtscheldingen

€

-

€ 1,81

€ 22,97

Doorbelasting concern

€

-

€ 0,32

€ 43,39

€

-

Doorbelasting

€

397.905 €

20,65 € 3,45

€ 107,56

Handhaving

€

163.979

€

8,51 € 0,89

€ 9,56

Communicatie

€

73.415

€

3,81 € 0,13

€ 12,76

Beleid, beheer en regie

€

637.033

€

33,06 € 0,19

€ 26,48

Uitvoeringskosten

€ 3.677.489 €

190,85 € 41,76

€ 168,73

Gehaald en gebracht afval

€ 2.536.378 €

131,63

Gebracht naar milieustraat

€ 1.141.110 €

59,22

Inzamelmiddelen

€ 1.131.668 €

58,73 € 3,42

€ 106,76

Containers

€ 1.131.668 €

58,73 € 3,08

€ 50,70

Milieustraat

€

-

€ 0,34

€ 56,06

€

-

Inzamelen

€ 5.683.584 €

294,96 € 46,38

€ 324,29

Verwerkingskosten

€ 2.007.830 €

104,20 € 34,32

€ 184,69

Verwerkingslasten

€ 2.007.830 €

104,20 € 30,34

€ 159,36

Verbrandingsbelasting (Rijksoverheid)

€

-

€ 3,98

€ 25,33

Verwerkingsopbrengst

€ -950.000 €

-49,30 -€ 76,98

-€ 4,33

Verwerkingsbaten

€ -950.000 €

-49,30 -€ 33,20

-€ 1,22

Vergoeding vanuit Afvalfonds/Verpact

Verwerken

tabel 2

Vergelijking Doorbelasting

€

-

€

-

€ 1.057.830 €

-€ 43,78

-€ 3,11

54,90 -€ 42,66

€ 180,37

Figuur 2. Vergelijking kosten in de afvalstoffenheffing Toelichting: Het is door de opbouw van de cijfers lastig om de vergelijking goed te maken. Dit komt doordat de cijfers betrekking hebben op het gehele verzorgingsgebied en niet direct enkel op Tiel enerzijds en omdat niet alle kosten goed uit te splitsen waren op basis van de ontvangen gegevens. Bijvoorbeeld: de uitvoeringskosten zijn hoog, maar de kosten voor de milieustraat ontbreken. Daarmee is het onduidelijk hoe hoog deze kosten dan daadwerkelijk zijn. En hoe Avri/Tiel zich vergelijkt met andere gemeenten. Met deze disclaimer erbij, vallen de volgende zaken op: •

•

Inzamelen. De gemeente heeft hogere inzamelkosten dan de andere gemeenten in deze benchmark. Avri heeft aparte inzameling van vrijwel alle gangbare stromen en daarbij verschillende systemen voor inzameling in het buitengebied, bij flats en in de binnenstad. Beleid, handhaving en communicatie. Avri besteed relatief aan de benchmark meer aan beleid en handhaving en weer minder aan communicatie. Als beleids-GR zou er verwacht worden dat

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

25

•

4.5.2

er juist minder beleidscapaciteit nodig is per gemeente vanwege de schaalvoordelen waardoor dit opvallend is. Verwerken. De kosten zijn gemiddeld tot laag en de opbrengsten gemiddeld tot hoog. De resultaten zijn waarschijnlijk ten dele te danken aan de afvalprestaties en ten dele aan een gunstig verwerkingscontract.

Kosteneffectiviteit in Tiel Kosteneffectiviteit toont de verhouding tussen de kosten van het afvalbeheer in relatie tot de prestatie. Om de kosteneffectiviteit te beoordelen zijn de kosten en prestaties van Tiel vergeleken met de kosten en prestaties van andere gemeenten in de benchmark 1. In de grafiek worden de gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links bovenin weergegeven. Zij hebben de beste recycling (kernprestatie Milieu) tegen de laagste afvalbeheerkosten. De gemeenten met een lage kosteneffectiviteit staan rechts onderin. Daarbij wordt ook het afvalbeleid per gemeente aangegeven (zie legenda).

tabel 3

Figuur 3. Kosteneffectiviteit, uit Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2023) Avri scoort hierbij rechts boven het gemiddelde, aldanwelniet dicht bij het midden. De grafiek laat zien dat Avri als geheel gemiddeld scoort in zowel afvalbeheerkosten als reyclingpercentage.

1 Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2023), NVRD.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

26

4.5.3

Tariefsysteem en afvalstoffenheffing van soortgelijke steden Op basis van de RWS-analyse voor de afvalstoffenheffing en Coelo-database is een vergelijking op heffingsniveau mogelijk tussen gemeenten. De volgende tabel presenteert deze gegevens voor de regio, gebaseerd op 2023. Gemeente Tiel zit aan de hogere kant relatief aan vergelijkbare gemeenten (SHK 3). Afvalstoffenheffing 2024 Grondslag afvalstoffenheffing in 2023*¹ Versie 0

Wijchen Gorinchem Tiel Wageningen Nijkerk Rheden Waalwijk Houten Gemiddeld

Volume & frequentie Aantal personen Volume & frequentie Aantal personen Volume & frequentie Volume Gewicht & frequentie Aantal personen

Tarief per huishouden*² EenMeerpersoon persoons € 217 € € 285 € € 350 € € 271 € € 199 € € 229 € € 199 € € 197 € € 241 €

Bron: *1 Rapportage Afvalstoffenheffing (Definitief februari 2024) en *2 COELO (versie 3 d.d 9-4-2025)

245 376 374 352 219 272 236 336 300

€ € € € € € € €

245 376 374 352 219 272 236 336

Kosten:  laagst en  hoogst

Gemeente Tiel heeft in 2024 een gemiddelde afvalstoffenheffing van € 374,- voor een meerpersoonshuishouden en € 350,- voor een eenpersoonshuishouden2. Het vaste tarief is voor alle huishoudens gelijk en het verschil zit dus in het aantal ledigingen. Het tarief is hoger dan het gemiddelde in deze stedelijkheidsklasse. Opvallend zijn ook de gemiddelde kosten voor een eenpersoonshuishouden die aanzienlijk hoger liggen relatief aan andere gemeenten en die weinig verschillen met het tarief voor meerspersoonshuishoudens. De volgende grafiek presenteert ten slotte de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing in de afgelopen jaren van gemeente Tiel (rode lijn), de landelijke ontwikkeling (blauwe lijn) en in stedelijkheidsklasse 3 (groene lijn). Gemeente Tiel stijgt in 2019 boven het landelijke en stedelijke gemiddelde uit en blijft daarboven. In 2024 is de afvalstoffenheffing in Tiel € 122,- duurder dan het landelijke gemiddelde en € 58,- dan het gemiddelde van stedelijkheidsklasse 3.

4.6

Communicatie, participatie en handhaving

4.6.1

Communicatie Voor de communicatie is een driedeling te maken in de inzet van dit beleidsinstrument: voorlichting over het juist gebruik van de voorzieningen, marketing gericht op gedragsbeïnvloeding en project- en campagnegerichte communicatie.

2 Deze cijfers zijn een vertaling van landelijke cijfers en van instituut COELO. Gemeente Tiel heeft in deze opstelling een

toerekening naar een gemiddeld tarief voor enkel- en meerpersoonshuishoudens. Dit om vergelijking met andere gemeenten mogelijk te maken. Duidelijk is dat hier in de praktijk geen sprake van is: gemeente Tiel heeft namelijk geen enkel- en meerpersoonstariefstelling voor de afvalstoffenheffing.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

27

Gemeente Tiel is op het gebied van communicatie niet in de lead, dit is bij Avri belegd. Incidenteel zijn er eigen campagnes maar communicatie wordt vooral ingezet ten behoeve van voorlichting. In de voorlichting over het juist gebruik van de voorzieningen maakt Avri gebruik van haar website, van de afvalapp en van social media-posts. Voor de inwoners van Tiel is het via deze kanalen goed uit te zoeken waar welke afvalstroom aangeboden moet worden, wanneer de inzameldagen zijn, et cetera. Avri voert jaarlijkse campagnegerichte communicatie uit. Het betreft de E-waste race, de week zonder afval, week van de afvalhelden en de verspillingsvrije week. Ook zijn er voorbeelden van kortdurige campagnes zoals “Rivierenland geeft door”, de opschoondag of de wijkopruimactie. Verder richt Avri zich vooral op voorlichting. Het merendeel van de communicatie betreft voorlichting over tijdelijke wijzigingen, een voorlichting over het gebruik van voorzieningen. Incidenteel pakt de gemeente eigen communicatie op, bijvoorbeeld over bijplaatsingen. Hier is een campagne opgezet om de afvalregels in meerdere talen kenbaar te maken.

4.6.2

Participatie Het instrument participatie wordt in Tiel weinig gebruikt bij het afvalbeleid. In de onderzochte periode zijn inwoners weinig bevraagd naar hun beelden en meningen bij het afvalbeleid. Of betrokken geweest bij de uitwerking van de plannen. In 2022 is er een bewoner enquête uitgezet bij inwoners in het Avri gebied. De enquête betrof vragen over hoe en waarom de inwoners scheiden, hoe zij informatie ontvangen en hun mening over communicatie en afvalcoaches. Er zijn geen meerjarige onderzoeken waarbij inwoners bevraagd worden om zo tot vergelijkbare cijfers te komen. Gemeente Tiel heeft wel een eigen onderzoek naar de inwonerstevredenheid gedaan waarin afval ook meegenomen is. De verbetering van de afvalinzameling wordt aangemerkt door een deel van de respondenten als belangrijkste verbeterpunt.

4.6.3

Handhaving Gemeente Tiel heeft recent besloten om de handhaving terug te halen naar de gemeente in een raadsbesluit op 2 juli 2025 waarin de aanbevelingen van het rekenkameronderzoek toezicht en handhaving3 invulling heeft gekregen. In combinatie met gemeentelijk handhavingsbeleid kan er meer grip op handhaving komen. Ook wordt op deze manier de kaderstellende en controlerende taak van de raad versterkt. Tegelijkertijd zal de gemeente extra capaciteit beschikbaar moeten stellen om deze complexe taak invulling te geven. Gemeente Tiel kampt al langer met bijplaatsingen vanuit het stedelijk karakter wat verergert lijkt te zijn sinds de invoering van omgekeerd inzamelen. Door handhaving terug te halen wil de gemeente meer grip krijgen op dit domein om zo ook bijplaatsingen tegen te gaan.

4.7

Analyse De analyse van de afvalprestaties (milieu, kosten en service) is voor Tiel goed. De gemeente heeft weinig restafval in vergelijking met andere gemeenten in de stedelijkheidsklasse en zamelt veel grondstoffen in. Met name de inzameling van brongescheiden PMD valt op: deze is ruim 10 kg per inwoner per jaar meer dan het gemiddelde in de stedelijkheidsklasse van Tiel. De combinatie van omgekeerd inzamelen met diftar werkt kortom goed. Tegelijkertijd is er wel wat mis met dit beeld. Dat komt doordat de afvalgegevens niet Tiel-specifiek

3 Rekenkameronderzoek toezicht en handhaving, Necker, https://tiel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/View/c8eaad43-

6ac7-487d-a202-efaf6cea2928

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

28

zijn, maar een afgeleide zijn van de regionale milieuprestaties. Dus alle Avri-gemeenten samen. De meeste Avri-gemeenten zijn laag stedelijk, met veel laagbouw. Afvalscheiding is in deze gebieden makkelijker en ook landelijk scoren laag stedelijke gemeenten (veel) beter dan stedelijke gemeenten. Dit komt doordat inwoners meer ruimte hebben voor bronscheiding en doordat er weinig hoogbouw is waar afvalscheiding lastig(er) is. Voor gemeente Tiel betekent dit dus dat het milieuresultaat in positieve zin vertekend. Als enkel de cijfers voor Tiel gemeten zouden worden, zou de gemeente waarschijnlijk minder goed presteren. De service is hoog en er zijn over het algemeen weinig klachten. Wel wordt vanuit de gemeente het aantal bijplaatsingen bij hoogbouw en zwerfafval gezien als lastige problemen, die moeilijk op te lossen lijken. Door het ontbreken van tevredenheidscijfers uit peilingen, is het moeilijk om de tevredenheid over het serviceniveau concreet te maken. Uit de benchmark huishoudelijk afval scoort Avri gemiddeld. En ook in de benchmark afvalstoffenheffing van IPR Normag scoort Avri aan de hoge kant wat betreft de kosten. Uit de analyse komt naar voren dat dit verklaarbaar is vanuit de inzamelkosten. Verbeterpunten in het beleid lijken vooral te liggen op communicatie, handhaving en participatie.

Deze instrumenten kunnen en meer ingezet worden en scherper op Tiel gericht worden. Het laten participeren van inwoners bij beleidswijzigingen helpt om het draagvlak voor de uitkomst te vergroten. Verder is het peilen van tevredenheid een verbeterpunt om ook meer informatie te krijgen hoe inwoners van Tiel de afvalinzameling beleven en ervaren.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

29

5 Wat zou nascheiding voor Tiel kunnen betekenen? De keuze tussen het scheiden van PMD (plastic verpakkingen, metalen verpakkingen en drankenkartons) aan de bron of het nascheiden van PMD uit het restafval vormt een belangrijke beslissing voor gemeenten voor afvalbeheerbeleid voor huishoudens. Beide methoden hebben hun specifieke kenmerken en mogelijkheden. In het kader van het onderzoek door de rekenkamer van de gemeente Tiel naar het gemeentelijk afvalbeleid is ook gevraagd om een nadere analyse op hoofdlijnen van de effecten van bron- en nascheiden voor gemeente Tiel. Zoals inzicht in het effect op de inzamelcijfers, de kwaliteit van de ingezamelde stromen, de kosten, de beleving van inwoners, en aan eventuele neveneffecten zoals bijplaatsingen of het effect op de beleidseffectiviteit als geheel. Dit hoofdstuk geeft inzicht in de belangrijkste aspecten van milieu, kosten en service en biedt daarmee handvatten voor het kiezen van de meest geschikte methode onder verschillende omstandigheden. Bij het uitwerken van dit hoofdstuk hebben we de volgende uitgangspunten gehanteerd: •

Avri werkt op basis van een regionaal beleidsplan, waarbij in alle deelnemende gemeenten hetzelfde beleid wordt gevoerd.

•

Afval- en prestatiecijfers van Avri hebben betrekking op het gehele verzorgingsgebied, en zijn niet te verbijzonderen per gemeente.

•

Per 2026 gaat de nieuwe ketenovereenkomst verpakkingen van kracht, waardoor de vergoedingenstructuur voor bron- en nascheiden van PMD verandert. In dit hoofdstuk is uitgegaan van de tarieven (en afspraken) die bekend zijn voor 2026. Deze tarieven kunnen wijzigen in de daaropvolgende jaren.

•

De plannen voor de afvalstoffenbelasting (WBM) en CO2-heffing op het verbranden van restafval zijn recent bekend geworden en leiden tot een jaarlijkse forse verhoging in de periode 2026 tot en met 2030. Voor dit hoofdstuk is uitgegaan van de tarieven in 2026.

5.1

Wat is nascheiden van restafval, en wat is het niet?

5.1.1

Wat is nascheiden (niet)? Nascheiden van restafval heeft doorgaans betrekking op PMD. Gemeenten kunnen kiezen om PMD gescheiden in te zamelen (aan de bron) of achteraf uit het restafval te laten nascheiden. Bij nascheiden wordt PMD door inwoners bij het huishoudelijk restafval gedeponeerd. Nascheiden van PMD houdt in dat het materiaal na de inzameling van het huishoudelijk restafval door middel van speciale installaties uit het restafval wordt gesorteerd. Het nagescheiden PMD wordt vervolgens voor verdere sortering en recycling aan daartoe gespecialiseerde bedrijven aangeboden. Dit proces wordt steeds geavanceerder dankzij technologische vooruitgang en kan verschillende materialen, waaronder plastics en metalen, scheiden van het restafval. Aan de bron gescheiden materiaal wordt direct voor verdere sortering en recycling aan de genoemde gespecialiseerde bedrijven aangeboden. Nascheiden is niet geschikt voor alle afvalstromen. Het is een misvatting om te denken dat nascheiding een allesomvattende oplossing biedt waarbij al het huishoudelijk afval in één bak kan worden gedeponeerd. Stromen zoals GFT, oud papier en karton, textiel en glas, moeten gescheiden aan de bron worden ingezameld om de kwaliteit en recyclebaarheid te garanderen. Hierbij geldt zelfs een wettelijke verplichting voor gemeenten om deze stromen gescheiden in te zamelen.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

30

Op grond van het ‘Besluit gescheiden inzameling huishoudelijke afvalstoffen’ dat per 1 juli 2020 van kracht is, zijn gemeenten wettelijk verplicht om bioafval (waaronder GFT), papier, metaal, kunststof, glas en afgedankte elektrische en elektronische apparatuur gescheiden in te zamelen. Met dit besluit wordt de hoofdregel van de (Europese) kaderrichtlijn afvalstoffen expliciet verankerd in de nationale regelgeving voor huishoudelijke afvalstoffen. Er is een enkele uitzondering mogelijk. Voor kunststof geldt de verplichting tot gescheiden inzameling tenzij nascheiding geen nadelige gevolgen heeft voor de omvang en kwaliteit van recycling of hergebruik.

5.1.2

Het nascheidingsresultaat verschilt per verwerker Exacte cijfers over de output en het rendement van nascheidingsinstallaties (c.q. het aandeel PMD in restafval dat bij nascheiding wordt herwonnen) worden door de in Nederland betrokken ondernemingen niet breed gedeeld. Op basis van wel beschikbare inzichten blijkt dat de verschillende installaties verschillende hoeveelheden PMD uit het huishoudelijk restafval kunnen nascheiden. Nascheiders zijn de marktpartijen Attero, AVR en EEW4 en de publieke bedrijven AEB, Omrin en HVC. Een goede indicatie is een bandbreedte van 13 tot 30 kg PMD per inwoner per jaar5. Gemeenten die PMD scheiden aan de bron zamelen circa 25 tot wel 40 kg/inw. PMD per jaar in. Gecorrigeerd voor afkeur tussen 18 en 35 kg PMD per inwoner per jaar. De staafdiagram toont de hoeveelheid gescheiden PMD in de AVRI-gemeenten in 2023. In 2023 is dit circa 36 kg per inwoner per jaar. Hierbij is geen sprake van afkeur omdat PMD-zakken die te veel vervuiling bevatten uit de PMDstroom worden gehouden (worden direct als restafval verwerkt). Het PMD dat met minicontainers wordt ingezameld wordt voordat het ter sortering wordt aangeboden voorgesorteerd. De niet gewenste materialen worden als restafval verwerkt. Het grijze deel betreft de hoeveelheid PMD die nog niet gescheiden is, en nog in het restafval is achtergebleven.

Dit is gebaseerd op landelijke sorteeranalyses door Rijkswaterstaat (peiljaar 2023) 6.

5.1.3

De kwaliteit van nagescheiden PMD Nagescheiden PMD is vergelijkbaar met aan de bron gescheiden PMD en is ook recyclebaar. Een verschil bij nascheiden is dat de nagescheiden verpakkingen meer in aanraking komen (en belast worden met) natte fracties en andere vervuilende stoffen wat het nascheiden kan belemmeren.

4 De nascheidingsinstallatie wordt naar verwachting in 2025 opgestart. 5 Informatie over de hoeveelheden nagescheiden PMD is redelijk gefragmenteerd beschikbaar en niet altijd

even helder. CBS is recent (oktober 2024) gestart met het analyseren en publiceren van data over de resultaten van nascheiden. Deze data zijn echter nog onvolledig en op onderdelen onjuist. 6 Wij beschikken niet over specifieke sorteeranalyses voor de gemeente Tiel dan wel de AVRI-gemeenten. Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

31

Zachte plastics zoals folies raken snel vervuild door overige (natte) fracties in restafval en zijn dan minder bruikbaar. Ook zijn er verschillen met de toepasbaarheid van het gerecyclede materiaal. In artikel 6 van de Verordening (EU) 2022/1616 van de Commissie van 15 september 2022 wordt gescheiden inzameling als voorwaarde gesteld voor kunststof recyclaat voor toepassing in verpakkingen voor voedingsmiddelen. Recyclaat van PMD dat vermengd is geweest met restafval is vanwege contaminatie voor verpakkingen voor voedingsmiddelen niet toegestaan. Uit onderzoek (CE Delft) is bekend dat ongeveer 40% van de kunststof die in Nederland op de markt wordt gebracht voor verpakkingen wordt gebruikt. En 55% van de verpakkingen is bedoeld voor het verpakken van voedsel. Het is dus van belang dat voldoende kunststof gescheiden wordt, dat ook weer gebruikt kan worden voor verpakkingen van voedingsmiddelen.

5.1.4

Welke andere technische be- of verwerkingsprocessen zijn mogelijk? Een aantal andere niet aan de bron gescheiden materialen kunnen uit het restafval worden nagescheiden, zoals metalen en inert materiaal (zand, kleine glas korrels en ander klein keramisch materiaal). Dit inert materiaal wordt veelal hergebruikt als bouwmateriaal in de weg- en woningbouw. Deze technische verwerking vindt (en vond al jaren) bij de meeste restafvalverwerkers plaats. Enkele restafvalverwerkers bewerken ook de zogenaamde organisch natte fractie (ONF) in het restafval, zoals de nog aanwezige etensresten en andere bio-materialen. Dit wordt veelal vergist voor de productie van biogas/groengas. Het omzetten van deze biomaterialen betreft nuttig hergebruik (energieopwekking). Het residu – na onttrekking van biogas – is niet geschikt voor recycling zoals compost. Het residu wordt met terugwinning van energie verbrand 7. Ook zijn er restafvalverwerkers die nog aanwezige restanten van papier en plastic uit het restafval scheiden. Deze stroom is echter niet geschikt voor recycling en wordt ingezet als brandstof ter vervanging van fossiele brandstoffen. Ook dit is een nuttige toepassing, maar geldt niet als recycling.

Bij het verwerken van het huishoudelijk restafval is het voor gemeenten dus nuttig om ook deze aanvullende technisch nabewerkingsstappen mee te wegen bij aanbestedingen en het sluiten van (restafval)verwerkingscontracten, ongeacht of sprake is van bron- of nascheiding van PMD.

5.1.5

Nieuwe Ketenovereenkomst tussen Producenten en Gemeenten De afspraken over de vergoedingen voor het inzamelen van PMD, de kwaliteit van het ingezamelde materiaal, de toegestane mate van vervuiling, enzovoort, zijn vastgelegd in de Ketenovereenkomst tussen de producenten van verpakkingen (verenigd in Verpact) en de gemeenten (VNG). In mei 2024 heeft VNG besloten - mede in lijn met de motie Losser - om de Ketenovereenkomst Verpakkingen 2020-2029 niet te verlengen voor de tweede termijn per 2025. VNG (ondersteund door de NVRD) heeft in de afgelopen periode nieuwe afspraken gemaakt met Verpact. De vernieuwde ketenovereenkomst moet de verantwoordelijkheid van producenten in de PMD-keten vergroten. Met als belangrijkste doel: maximaal hergebruik en recycling van kunststof verpakkingsafval. Daarvoor zijn duidelijker en betere afspraken gemaakt over afkeur c.q. vervuiling en transparantie rondom de totstandkoming van de kostenvergoedingen. Deze afspraken omvatten onder meer een gestaffelde vergoeding aan gemeenten bij bronscheiding van PMD, waarbij rekening wordt gehouden met de zuiverheid van het PMD. Het volgende overzicht toont deze staffel. Hieruit kan worden afgeleid dat (los van een overgangsperiode tot en met 2028) PMD met maximaal 35% stoorstoffen in aanmerking komt voor een vergoeding van

7 Het verbranden van afval kwalificeert niet als recycling maar als nuttige toepassing.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

32

€ 228,- per ton.

5.2

Afwegingskader: milieu, kosten en service Het afwegingskader voor bron of nascheiden van PMD omvat drie centrale pijlers: milieu, kosten en service. Tot slot wordt stilgestaan bij het effect van bron- en nascheiden op de beleidseffectiviteit als geheel.

5.2.1

Milieuaspecten Bij deze eerste invalshoek kijken we naar het milieuresultaat bij bron- en bij nascheiden. Scheiden aan de bron kan op verschillende wijzen zoals het ophalen van minicontainers of zakken aan huis, of met verzamelcontainers in de wijken. Als scheiden van PMD aan de bron goed mogelijk is en goede resultaten oplevert, dan biedt bronscheiding doorgaans voordelen op het gebied van milieu. Omdat dit een substantiële hoeveelheid schonere, homogenere stroom van PMD oplevert. Deze stroom kan effectiever worden gerecycled en heeft bredere toepassingsmogelijkheden. Als het gescheiden inzamelen van PMD in een gemeente of een gebiedsdeel goed mogelijk is, kan zich toch de situatie voordoen dat de ingezamelde hoeveelheid beperkt is en/of de mate van vervuiling (en afkeur) te groot. Hiervoor kunnen allerlei maatregelen worden getroffen op het gebied van voorlichting (wat mag wel en niet in de PMD bak?), het verbeteren van het serviceniveau bijvoorbeeld zakkeninzameling bij hoogbouw wekelijks zodat huishoudens dit niet te lang in huis hoeven op te slaan. Nader onderzoek naar de gebieden of routes waar de vervuiling het grootst is, biedt inzicht voor meer gerichte maatregelen. Als scheiden aan de bron praktisch of technisch niet of niet goed mogelijk is, en de mate van vervuiling ondanks maatregelen te groot is, dan is nascheiden een uitkomst.

Nascheiden kan milieutechnisch gunstig zijn in specifieke situaties, zoals stedelijke gebieden met hoogbouw waar bronscheiding moeilijk uitvoerbaar is. De mate van recycling bij nascheiden is zoals gezegd afhankelijk van de technische capaciteiten van de installatie en de samenstelling van het restafval. Het is bij deze afweging op basis van de te verwachten milieueffecten natuurlijk ook van belang om de financiële aspecten in ogenschouw te nemen.

5.2.2

Kostenoverwegingen Kosten spelen uiteraard ook een rol bij de beslissing tussen bron- en nascheiden. De financiële aspecten hangen af van factoren zoals afkeurpercentages, verwerkingskosten en de vergoeding die gemeenten ontvangen voor gescheiden inzameling. We kijken naar de belangrijkste Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

33

kostencomponenten. Inzamelkosten. De kosten voor het gescheiden inzamelen van PMD en restafval (bronscheiden), zijn grosso modo vergelijkbaar met de kosten voor het inzamelen van PMD en restafval tezamen (nascheiden). In principe moet in beide situaties dezelfde hoeveelheid (qua gewicht en qua volume) worden ingezameld en getransporteerd. Bij bronscheiden worden het PMD en restafval vaak elke vier weken ingezameld. Bij nascheiden wordt het restafval (met daarin het PMD) vaak elke twee weken ingezameld. In hoofdlijnen is hier geen groot kostenverschil. Containerkosten. Wel zijn er bij het gescheiden inzamelen twee verschillende containers benodigd. Hierbij zou een vergelijking met zomer en winterbanden kunnen worden gemaakt. Er worden weliswaar twee sets van banden aangeschaft, maar de banden slijten minder snel (en gaan daardoor in tijd langer mee) zodat winter-/zomerbanden versus normale banden per saldo vergelijkbare kosten met zich brengt. De extra kosten die voor extra containers aan de orde zijn, zijn feitelijk de rentekosten op het (extra) geïnvesteerd vermogen. Maar voor deze hoofdlijnenberekening gaan we uit van jaarlijkse kosten van een PMD-minicontainer en voor PMD-zakken van € 5,- per huishouden. Kosten die bij nascheiden dus niet gemaakt worden. Verwerkingskosten.

Bij scheiden aan de bron omvatten de kosten de verwerking (verbranding) van restafval inclusief het afgekeurde PMD. Over alle te verbranden stromen wordt Wbm (afvalstoffenbelasting) betaald. Ook is per 2026 sprake van een CO2-heffing. Verder ontvangt de gemeente een vergoeding van Verpact voor aan de bron ingezameld PMD. In deze hoofdlijnenberekening is uitgegaan van de nieuwe (gestaffelde) tarievenafspraken in twee varianten. In de eerste variant wordt vervuild PMD vooraf uit de PMD-stroom verwijderd, waarna het zuiver PMD ter acceptatie en recycling wordt aangeboden. Daarbij is sprake van het hoge tarief (maximaal 15% vervuiling). In de tweede variant wordt het PMD inclusief stoorstoffen ter acceptatie en recycling aangeboden, waarbij de vergoeding afhangt van de mate van vervuiling. Bij nascheiding wordt een verbrandingstarief betaald over de gehele hoeveelheid restafval (inclusief het PMD), maar de Wbm wordt alleen betaald over het deel dat daadwerkelijk verbrand wordt. Dit is dus zonder de hoeveelheid nagescheiden PMD. Ook bij nascheiden ontvangt de gemeente een inzamelvergoeding van Verpact. Deze wordt berekend over de totale hoeveelheid ingezameld restafval (inclusief het daarin aanwezige PMD). Om het kostenonderdeel inzichtelijker te maken is de volgende ‘quick and dirty’ berekening opgesteld.

Daarbij is qua afvalhoeveelheden uitgegaan van de (gewogen) gemiddelde waarden van alle AVRI-gemeenten (peiljaar 2023), een indicatie van de huidige tarieven voor verwerking van restafval en de vergoedingen van Verpact in 2026. In de berekening is uitgegaan van 25 kg/inw. nagescheiden PMD (bovenkant bandbreedte). De volgende berekening en grafiek betreft de eerste variant waarbij vervuild PMD vooraf uit de PMD-stroom verwijderd, waarna het zuiver PMD ter acceptatie en recycling wordt aangeboden.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

34

Uitgangspunten en aannames Hoeveelheid huishoudelijk (fijn) restafval Gescheiden ingezameld PMD Afkeur PMD

Gemiddelde AVRI 2024

Goedgekeurd PMD (vergoeding)

69 kg/inw. 36 kg/inw. 0% 0 kg/inw. 36 kg/inw.

Hoeveelheid PMD in restafval Nagescheiden PMD

12,9 kg/inw. 25 kg/inw.

gemiddelde sorteeranalyse RWS 2023 aanname (bovenkant bandbreedte)

Afgkeurd materiaal wordt bij inzamel verwijderd (toegevoegd bij het reguliere restafval)

Verwerkingstarief restafval Verwerken afgekeurd PMD (regulier restafval) Wbm + C02 (2026)

€ 65,0 per ton € 65,0 per ton € 46,0 per ton

Attero per 2024 (schatting) aanname: afkeur wordt vooraf verwijderd Tarief 2026 (excl. korting: Attero 80%)

Bronscheidingsvergoeding PMD Verpact 2026 Nascheidingsvergoeding PMD Verpact 2026

€ 325,0 per ton € 17,4 per ton

100-85% goedgekeurd PMD, tarief 2026 Ingezameld restafval, tarief 2026

De volgende tabel voor de gemeente Tiel (bedragen zijn afgerond) toont de kosten bij bronscheiden (opbrengst € 9,- per hh) en nascheiden (kosten € 15,- per hh), uitgaande van deze uitgangspunten. Een kostenverschil van € 24,- per huishouden8. Verwerkingskosten restafval Verwerkingskosten afgekeurd PMD Wbm + C02 (2026) totaal kosten

Bronscheiden € 190.000 €0 € 140.000

Inzamelmiddelen (MC en zak) Vergoeding Verpact totaal baten

Nascheiden € 290.000 nvt € 160.000 € 330.000

€ 450.000

€0

-€ 90.000

-€ 500.000

Totaal Per huishouden

-€ 80.000 -€ 500.000

-€ 80.000

-€ 170.000 -€ 9

€ 280.000 € 15

De volgende grafiek toont een gevoeligheidsanalyse van de (verwerkings)kosten van bron- en nascheiden met verschillende percentages afgekeurd PMD (bij bronscheiden). In dit rekenvoorbeeld ligt het kantelpunt rond 68% afkeur. Dus als de hoeveelheid afgekeurd PMD boven de 68% komt, dan is nascheiden vanuit kostenoogpunt voordeliger9.

8 In de huidige situatie is er geen afkeur omdat dit materiaal niet ter sortering wordt aangeboden (en dan zou

worden afgekeurd), maar uit het PMD wordt gehouden en bij het restafval wordt gevoegd. De kosten voor het verwerken van afgekeurd PMD zijn dus onderdeel van de verwerkingskosten restafval. 9 In dit rekenvoorbeeld is uitgegaan van een schatting van het huidig tarief voor restafvalverwerking van de AVRI-gemeenten. Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

35

De volgende grafiek toont het beeld bij variant 2. Dit betekent zoals gezegd dat de gehele stroom ingezameld PMD inclusief stoorstoffen ter acceptatie en recycling wordt aangeboden, waarbij de vergoeding afhangt van de mate van vervuiling. Dit betekent dat (los van een overgangsperiode tot en met 2028) PMD met maximaal 35% stoorstoffen in aanmerking komt voor een vergoeding van € 228,- per ton. Voor PMD dat meer dan 35% stoorstoffen bevat ontvangt de gemeente geen vergoeding. We zien daarbij dat het kantelpunt, waarbij nascheiden financieel aantrekkelijker wordt, op 35% ligt.

5.3

Serviceaspecten Het effect op de service heeft een feitelijke en een subjectieve kant. Feitelijk kunnen inwoners bij nascheiden het PMD bij het restafval deponeren, wat als ‘gemak voor de inwoners’ kan worden Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

36

beschouwd. En kan ook leiden tot verbetering van de schoonheidsbeleving van de openbare ruimte (omdat gestopt wordt met het inzamelen met zakken, en er minder vervuiling daardoor is). Anderzijds is de vraag of het gescheiden houden en aanbieden van PMD door inwoners als een laag serviceniveau wordt gezien of juist als een extra mogelijkheid om grondstoffen te scheiden. Op basis van gericht onderzoek onder inwoners kan de servicegevoeligheid nader worden onderzocht. In het algemeen reageren inwoners verrast en verbaasd als na een lange periode van PMD-scheiding dit opeens kennelijk niet meer nodig is. Het beëindigen van de gescheiden inzameling – een gewoonte die veel inwoners inmiddels hebben aangeleerd – kan bovendien vragen oproepen, zoals of het scheiden van GFT of oud papier en karton dan nog wel nodig is. Goede communicatie is daarom cruciaal.

5.4

Analyse Er zijn wezenlijke verschillen tussen bron- en nascheiden in de impact op het huishoudelijk afvalbeheer als geheel. Vooral bij de keuze voor nascheiding moeten ook de gevolgen voor de inzet van beleids- c.q. sturingsinstrumenten in de toekomst in ogenschouw worden genomen. Als PMD niet aan de bron gescheiden wordt ingezameld, verdwijnt het strikte onderscheid tussen gewenste waardevolle recyclebare grondstoffen enerzijds en niet gewenst restafval anderzijds. Dit heeft negatieve consequenties voor de inzet van beleidsinstrumenten (serviceprikkels, prijsprikkels en communicatie) bij het verder ontwikkelen van afvalbeheerbeleid in de gemeente. Bijvoorbeeld een restrictief beleid bij het aan huis inzamelen van restafval – zoals het verlagen van de inzamelfrequentie - is niet goed uitvoerbaar. Doordat het volumineuze PMD samen met het restafval wordt ingezameld is de minicontainer snel gevuld, en zal minstens om de week ingezameld moeten worden (in plaats van elke vier weken zoals in de huidige situatie in Tiel). Ook het toepassen van een prijsprikkel (diftar) op het aanbieden van restafval is niet (goed) mogelijk. Inwoners betalen dan voor elke keer dat restafval wordt aangeboden, terwijl er in dit restafval ook de volumineuze grondstof PMD aanwezig is. Bij nascheiden is diftar op basis van gewicht (en frequentie) dan een ‘eerlijker’ model.

En verder: ook bij nascheiding blijft de basisboodschap: voorkomen van verspilling, bevorderen van duurzaamheid en circulariteit, reductie restafval en meer recycling grondstoffen. Echter doordat de grondstof PMD niet meer wordt onderscheiden maar samen met het huishoudelijk restafval wordt ingezameld, wordt het uitdragen van deze boodschap communicatief lastiger.

5.4.1

Bronscheiden waar het kan, en anders nascheiden Voor deze hoofdlijnenberekening (en dit geldt in het algemeen) geldt “bronscheiden van PMD waar het kan, en nascheiden als dit praktisch niet mogelijk is of te weinig resultaat oplevert”. Als het technisch of praktisch niet goed mogelijk is om PMD gescheiden in te zamelen, en dit ondanks maatregelen op het gebied van communicatie, verleiding en handhaving niet lukt, dan is nascheiden een uitkomst. Dit kan ook gebiedsgericht. Bijvoorbeeld alleen nascheiding op de hoogbouwlocaties, en bronscheiding in de overige gebiedsdelen (vaak laagbouw of buitengebied). In sommige gevallen kan een hybride aanpak dus effectief zijn. Daarbij worden bronscheiding en nascheiding gecombineerd in één gemeente. Dit houdt bijvoorbeeld in dat PMD in gebieden met laagbouw aan de bron wordt gescheiden. Bij laagbouw zijn er vaak goede mogelijkheden om PMD gescheiden in te zamelen (b.v. met minicontainers of zakken aan huis). Bij hoogbouw kan het gescheiden inzamelen van PMD lastiger zijn. Inwoners hebben vaak weinig opslagmogelijkheden in Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

37

huis. Als de hoeveelheid ingezameld PMD bij hoogbouw klein is en/of de mate van vervuiling (en afkeur) groot, dan kan nascheiding een uitkomst zijn. Denk hierbij ook aan het effect van zakkeninzameling van PMD en zwerfvuil dat verminderd wordt bij toepassen van nascheiden. Een combinatie van bronscheiding en nascheiden van PMD kan een gebalanceerde oplossing zijn.

5.4.2

De keuze voor bron en/of nascheiden is ook een politiek-bestuurlijke keuze Naast de rationele en te kwantificeren invalshoeken van kosten en milieu, is de keuze voor scheiden aan de bron of nascheiden van PMD ook een politiek-bestuurlijke keuze. Gemeenten zijn daarin autonoom en kunnen een eigen politieke afweging maken. Nascheiden kiest men dan bijvoorbeeld vooral voor het gemak van de inwoners. Zij hoeven dan PMD niet meer gescheiden te houden, op te letten wat er wel of niet bij mag, en kunnen PMD dan gewoon bij het restafval deponeren. Of men is er bestuurlijk van overtuigd dat met techniek de oplossingen voor de toekomst worden gevonden.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

38

6 Governance van Avri In dit hoofdstuk gaan we in op de governance van gemeenschappelijke regeling Avri. Dat doen we aan de hand van het volgende figuur, waarin de relatie van gemeente Tiel met Avri en de andere deelnemers visueel is weergegeven.

6.1

Verticale eigendomsrelatie: gemeente Tiel als eigenaar In de gemeenschappelijke regeling Avri staat de wijze omschreven waarop de deelnemers in de regeling met elkaar omgaan. De gemeenten hebben de volgende taken gedelegeerd aan Avri (artikel 20): •

zorg te dragen voor de inzameling van huishoudelijke afvalstoffen als bedoeld in artikel 10.21 van de Wet milieubeheer;

•

zorg te dragen voor de inzameling van grove huishoudelijke afvalstoffen als bedoeld in artikel 10.22 van de Wet milieubeheer;

•

zorg te dragen voor de afzonderlijke inzameling van groente-, fruit- en tuinafval als bedoeld in artikel 10.21, tweede lid, van de Wet milieubeheer;

•

het inzamelen van bedrijfsafval, en

•

het verwerken of doen verwerken van ingezamelde afvalstoffen.

Anders gezegd, de gemeenten willen via deelname aan Avri voldoen aan hun wettelijke zorgplicht voor huishoudelijk afval. Verder is afgesproken dat de deelnemers ook additionele taken kunnen opdragen aan Avri, zolang deze binnen het belang van de regeling vallen. Concreet gaat het dan om taken in het beheer van de openbare ruimte en toezicht en handhaving (artikel 20). Verder is de gemeenschappelijke regeling bevoegd tot het vaststellen en heffen van de afvalstoffenheffing, van reinigingsrechten en de afvalstoffenverordening. In het algemeen bestuur wordt gestemd op basis van volstrekte meerderheid (de helft plus één) als er meer dan de helft van het aantal leden van het bestuur aanwezig zijn (quorum). Afwijkend van deze afspraak is het vaststellen van de bijdrageverordening waar de systematiek van de kostenverdeelsleutel is opgenomen. Daarvoor geldt een twee derde meerderheid. Aanvullend op de formele structuur heeft Avri een platformbijeenkomst (artikel 33). De platformbijeenkomst heeft tot doel de raadsleden met elkaar in gesprek te brengen over de voorstellen op de agenda van het algemeen bestuur, om zo de wensen en bedenkingen van de verschillende raden te betrekken bij de besluitvorming in het algemeen bestuur. Deze bijeenkomst vindt plaats Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

39

niet eerder dan twee weken voor en niet later dan twee weken na het algemeen bestuur. De regeling wordt niet standaard geëvalueerd. Alleen als tenminste twee gemeenten daarom verzoeken wordt de regeling geëvalueerd, maximaal één keer per 4 jaar. De regeling kan als volgt gewijzigd worden. Wijzigingen moeten door een gekwalificeerde meerderheid van de raden en colleges van de deelnemers worden bekrachtigd: ten minste twee derde van het aantal deelnemers, waarin ten minste twee derde van het aantal inwoners vertegenwoordigd is. Bij uittreding geldt een opzegtermijn van tenminste twee jaren, startend op 1 januari van het volgende jaar. In artikel 38 is ook de wijze van uittreding door middel van een uittredingsplan geregeld. In het uittredingsplan worden de condities en kosten vastgelegd van de uittreding. Aanvullend geldt er een opslag van 3% op de kosten uit het uittredingsplan als vrijwaring. In het uittredingsplan worden de desintegratie en frictiekosten berekend.

6.2

Horizontale relatie: gemeente Tiel als opdrachtgever De rol van gemeente Tiel als opdrachtgever is vastgelegd in de gemeenschappelijk regeling. Omdat de taken gedelegeerd zijn aan Avri, is er ook geen sprake van een dienstverleningsovereenkomst over de reguliere taken. Wél is er een dienstverleningsovereenkomst voor plustaken op het gebied van IBOR. De omvang van het takenpakket is het beste te herleiden uit de afvalstoffenverordening. Verder is er het strategisch koersplan 2024-2030. Dit document legt het beste de invulling van de opdracht aan Avri vast, welke Avri voor de gemeenten uitvoert. Het gaat om vijf strategieën, welke uitgewerkt zijn naar concrete acties. Dit koersplan kan gezien worden van de opdracht van de gemeente aan Avri. 1. De transitie van afval naar grondstoffen aanjagen. De rol van Avri is het verminderen van de hoeveelheid afval en het stimuleren van inzameling van schonere grondstoffen. Verder wil Avri in deze strategie ook werken aan draagvlak onder inwoners en het sluiten van grondstofketens (bij voorkeur regionaal).

a. Aanpak schone grondstoffen 2023-2024 b. Communicatie inwoners c. Beleidsplan van afval naar grondstoffen 2024-2030 d. Huidige milieustraten moderniseren 2. Circulair ondernemerschap en maatschappelijke waarde creëren. Binnen deze strategie wil Avri door middel van lobby en samenwerking de regionale circulaire economie helpen. Binnen deze strategie is ook het werken met mensen met afstand tot de arbeidsmarkt opgenomen.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

40

a. Visie: milieustraat van de toekomst b. Milieustraat van de toekomst Medel (Tiel) c. Meerwaarde creëren van de grondstof GFT d. Stimuleren circulair ondernemen, met de focus op grondstoffen e. Evaluatie textielsorteercentrum CIRTEX f.

Versnellen ambities met partners

g.

Actieplan aantrekkelijke werkgever zijn voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt

3. Meewerken aan biodiversiteit en klimaatadaptatie. Avri ondersteunt bij het bevorderen van een beter klimaat en biodiversiteit in Rivierenland.

a. Onderzoek omgevingsvergunning b. Materieel (bedrijfsmiddelen wagenpark) verduurzamen c. Optimalisatie inzameling d. Verduurzamen (kantoor)panden e. Samenwerkingsverbanden energietransitie f.

Onderzoek vergroten biodiversiteit

4. Samen een schone en veilige leefomgeving realiseren. Dit betreft de strategie op het beheer en onderhoud van de openbare ruimte, vanuit partnerschap met de gemeenten.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

41

a. Onderzoek naar verder professionaliseren en uitbouwen van de handhavingstaak b. Onderzoek toekomst beheer openbare ruimte c. Communicatie dienstverlening d. Inwonerspanel oprichten e. Inwonersonderzoek grondstoffenscheiding en dienstverlening f.

Samenwerking met gemeenten versterken

g.

Doorontwikkeling afvalcoaching

5. Bedrijfsvoering versterken. De basis voor alle uitvoering is een gezonde bedrijfsvoering en het kunnen voldoen aan Europese en landelijke wet- en regelgeving.

a. Maatschappelijk besluiten nemen en verantwoorden b. Besturingsstructuur c. Betrekken gemeenteraden d. Human Resource Management e. Informatiemanagement f.

Finance en Control

g.

Facilitaire dienstverlening

h. Locatieplan i.

Interne communicatie

j.

Juridische onderwerpen

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

42

6.3

Verbonden partijen Gemeente Tiel heeft geen kader verbonden partijen. Wel zijn verbonden partijen twee keer onderwerp geweest van rekenkameronderzoek (2013 en 2020) en komt ook apart voor in een raadsrapportage (2016). Uit het rekenkamerrapport van 2013 zijn een aantal aanbevelingen gekomen zoals het opstellen van een nota verbonden partijen, het periodiek nadrukkelijk volgen van een aantal verbonden partijen en het vergroten van de betrokkenheid. Dit rekenkamer rapport leidde onder andere tot het opstellen van het huidige kader in de vorm van de vastgestelde raadsrapportage ‘sturen of gestuurd worden’ en de introductie van raadsrapporteurs voor verbonden partijen. In de rapportage stelt gemeente Tiel kaders voor samenwerking. Tiel werkt samen als er een wettelijke verplichting is, samenwerking efficiënter of effectiever is en/of als er een gemeentegrensoverschrijdend belang is. Geïnformeerd door een rapport van de raad van openbaar bestuur (2015) concludeert de gemeente dat zij meer betrokkenheid moeten bewerkstelligen naar de eigen verbonden partijen, door de informatie-uitwisseling te verbeteren. De gemeente stelt voor dat Avri wordt ingedeeld als een partij tussen beleid en uitvoering in met gemiddeld financieel belang vanuit de gemeente.

Dit betekent dat naast opname in de programmabegroting, zienswijzen/bedenkingen bij de begrotingen en jaarstukken en periodieke informatieverschaffing van het AB-lid, de raad extra sturingsinstrumenten introduceert. Namelijk dat bestuursrapportages ter kennisname naar de raad en commissies gebracht worden en dat op verzoek van de raad de verbonden partij informatie op maat verschaft. Ook het rekenkameronderzoek in 2020 geeft aanbevelingen aan de raad. In essentie komen deze aanbevelingen neer op het verbeteren van de regionale samenwerking en kennisuitwisseling, volg de ontwikkelingen van de GR proactief, het bevorderen van het gesprek tussen raad en college over voortgang en verantwoordelijkheden en het periodiek evalueren van de doelrealisatie van een GR en formuleer verbeterpunten. Ook geeft het rekenkameronderzoek aan dat het huidige kader (rapportage 2016) toe is aan een vernieuwing. In het rekenkamerrapport (2020) is er ook speciale aandacht voor Avri. Tiel pakt de kaderstellende en controlerende taak op door zienswijzen en bedenkingen mee te geven bij de begroting, jaarrekeningen en strategische stukken. Tegelijkertijd is de invloed van de Tielse raad beperkt, het bestuur besluit op basis van meerderheid zonder inwoner of aansluitingen mee te wegen.

Het rapport constateert dus dat er, ondanks dat bestuurlijke invloed wel een uitgangspunt was bij oprichting, deze over tijd niet voldoende geborgd is. Daarentegen stelt het rekenkameronderzoek ook dat de afstand die Avri heeft leidt tot een slagvaardige en efficiënte uitvoeringsorganisatie.

6.4

Analyse Gemeente Tiel heeft de taken die horen bij de wettelijke zorgplicht voor het huishoudelijk afval gedelegeerd aan gemeenschappelijke regeling Avri. Dat betekent dat deze taken feitelijk zijn overgegaan naar deze verbonden partij en niet langer onderdeel zijn van de gemeentelijke organisatie. De governance is daar ook op ingericht: het dagelijks en algemeen bestuur zijn bevoegd om vergaande besluiten te kunnen nemen. Zoals het aangaan van deelnemingen en het aanschaffen van gronden voor de uitvoering van de gedelegeerde taken. De gemeenteraad staat daardoor – bewust en conform de afspraken – op grote afstand van de regeling en heeft weinig instrumenten om te sturen op de regeling. Het koersplan is een document waarin concrete acties voor de gemeenschappelijke regeling zijn opgenomen. En daarmee dus ook voor gemeente Tiel. Het document werkt daarin als een beleidskader van gemeente Tiel voor de uitvoering. En zijn op die manier dus ook de doelen en acties van Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

43

de gemeente voor de toekomst. Gemeente Tiel is op die manier bezig om te komen tot minder restafval (60, 45 en 30 kg restafval in respectievelijk 2025, 2028 en 2030), meer grondstofscheiding (85%, 87%, 90%) en afname van de vervuilingsgraad (8%, 7% en 5%). Verder draagt gemeente Tiel via Avri bij aan de doelen uit het Nationaal Programma Circulaire Economie met een toename van hergebruik van textiel (15%, 25% en 45%), GFT als grondstof voor de regio (0%, 10%, 50%), PMD als grondstof voor de regio (1%, 5%, 5%). Verder omvat deze opdracht doelstellingen op inzet van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, klimaatneutraal werken, en verschillende wijkgerichte acties en organisatie-gerichte acties.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

44

7 Analyse rol raad en college In dit hoofdstuk wordt het samenspel tussen de kaderstellende en controlerende taak van de raad enerzijds en de uitvoering van deze kaders door het college beschreven. In de bijlage is een feitenrelaas opgenomen, waarin alle onderliggende raads- en collegevoorstellen, informatiebrieven, moties, amendementen en vragen zijn opgenomen.

7.1

Kaderstelling In de onderzochte periode heeft de raad verschillende kaders vastgesteld. Los van de jaarlijkse vaststelling van de hoogte van de afvalstoffenheffing zijn de volgende raadsbesluiten, moties en amendementen in het bijzonder relevant voor dit onderzoek en analyse: 1) Zienswijzen bij begroting en jaarstukken en kadernota’s 2) Koersplan Avri De gemeenteraad van Tiel heeft bij elke begroting en alle jaarstukken en alle kadernota’s gebruik gemaakt om een zienswijze mee te geven aan het Algemeen Bestuur (AB) van Avri. Inhoudelijk is duidelijk dat de gemeenteraad in toenemende mate zorgen heeft over de koers van Avri en het gevoelde gebrek aan invloed en zeggenschap in deze gemeenschappelijke regeling. Dat focust zich op drie aspecten: het Koersplan Avri, het mogelijke toetreden tot HVC en het aankopen van een kavel op Medel voor een nieuwe milieustraat. Bij vaststelling van het Koersplan in het AB van Avri heeft gemeente Tiel tegengestemd (6 stemmen voor, 2 stemmen tegen). Het is opmerkelijk dat een strategisch en inhoudelijk kader door een deelnemer in de gemeenschappelijke regeling niet gedragen wordt. Het Koersplan Avri is het belangrijkste inhoudelijke kader dat geldt voor gemeente Tiel. Daarbij heeft de raad een scherpe zienswijze meegegeven: a. De raad is in de lead wat betreft inhoud, planning, doorlooptijd en de doorontwikkeling van Avri. b.

Afvalinzameling is de kerntaak van Avri. Zorg dat de basis op het gebied van afvalinzameling- en verwerking op orde is, voordat Avri doorontwikkelt. c. Wij evalueren of we het Integraal Beheer Openbare Ruimte (IBOR) als taak van Avri blijven zien. Voor Toezicht en Handhaving (T&H) is een onderzoeksopdracht verleend om de huidige organisatie in het veiligheidsdomein te heroverwegen. Beiden zijn plustaken. d. Duidelijk moet worden wat ontwikkelingen in het kader van de strategieën uit het Koersplan kosten en welke gevolgen dat heeft voor de afvalstoffenheffing. Tenslotte valt op dat de gemeenteraad duidelijk behoefte heeft om de governance van Avri te heroverwegen of aan te scherpen. Dat komt tot uiting in een motie, in de zienswijzen en de amendementen die de raad aanneemt. Met name de betrokkenheid van de gemeenteraad (en die van de andere deelnemers) bij besluitvorming wordt genoemd, en meer specifiek bij strategische besluiten met een financiële en inhoudelijke impact.

7.1.1

Raadsbesluiten 2021 -

Raadsonderzoek Avri storten en tekorten Onderzoeksrapport Stortplaats Avri Zienswijze Avri n.a.v. Koersplan Avri

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

45

7.2

-

Zienswijze Begroting 2022 Avri Zienswijze Jaarstukken 2020 Gescheiden inzameling luierafval

2022 -

Zienswijze begroting 2023 Avri Zienswijze Jaarstukken 2021 Avri Zienswijze Kadernota 2023 Avri

2023 -

Zienswijze begroting 2024 Avri Zienswijze Jaarstukken 2022 Avri Zienswijze Kadernota 2024 Avri Papierinzameling

2024 -

Zienswijze begroting 2025 Avri Zienswijze Jaarstukken 2023 Avri Zienswijze Kadernota 2025 en strategisch koersplan Avri Zienswijze Kadernota 2026 Zienswijze Vast-variabel tarief

2025 -

Zienswijze begroting 2026 Avri Zienswijze Jaarstukken 2024 Avri Zienswijze voorgenomen besluit Cirtex

Controleren De raad kan op verschillende manieren haar controlerende taak uitvoeren op het afvalbeleid: - Controleren van de voortgang aan de hand van de Planning & Control-stukken (P&C-stukken); - Raadsinformatiebrieven; - Stellen van (schriftelijke) vragen. De raad ontvangt veel informatie over het functioneren en presteren van de gemeenschappelijke regeling. Zo ontvangt de raad tijdig en uitgebreid de jaarstukken en kadernota en wordt zij conform afspraak in de gelegenheid gesteld om zienswijzen te geven over de verschillende stukken. Inhoudelijk wijzen alle zienswijzen op een sterke behoefte bij de gemeenteraad om meer grip te krijgen op de gemeenschappelijke regeling enerzijds en duidelijker een sturing te geven aan de opdracht anderzijds. Het hebben van grip gaat over het soort besluiten dat Avri neemt, zoals de aankoop van gronden of het aangaan van contracten. Het duidelijker willen sturen gaat over de beleidsinhoudelijke thema’s rondom de afvalinzameling, waarbij de raad met name bijplaatsingen en uitzondering van gebiedskenmerken van Tiel benoemen. Verder worden de raadsleden door Avri uitgenodigd om zich te informeren over de ontwikkelingen en specifieke projecten. Het algemene beeld is dat daarbij alle noodzakelijke informatie gewisseld wordt.

7.2.1

Informatie-uitwisseling (naast collegevoorstellen en raadsbesluiten) 2021 -

Informatienota Textiel

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

46

-

7.2.2

7.3

2022 -

Schriftelijke vragen winst Avri Solar Informatienota Berap Avri Informatienota Houtskoolschets

2023 -

Schriftelijke vragen papierinzameling verenigingen

Moties en amendementen 2021 -

Motie Wijziging samenstelling DB-Avri

2022 -

Motie Strategische keuzes Avri tav afvalverwerking Amendement Kadernota 2023 Avri

Analyse De belangrijkste kaders voor de afvalinzameling in Tiel worden vastgesteld binnen de gemeenschappelijke regeling. Het Koersplan van Avri geldt daarbij als duidelijkste inhoudelijke kader voor de afvalinzameling in de gemeente. De kaderstellende rol van de gemeenteraad staat duidelijk op gespannen voet door de afspraken in de gemeenschappelijke regeling. De raad staat – conform afspraak – op afstand van de regeling en kan enkel door middel van zienswijzen invloed uitoefenen op de besluitvorming in het AB van Avri. De tegenstem van gemeente Tiel in het AB op het Koersplan betekent feitelijk dat gemeente Tiel een strategisch kader heeft, dat de gemeenteraad niet wil hebben. De democratische legitimiteit staat daardoor onder druk. Deze druk op de kaderstellende rol komt in mindere mate ook terug op andere vlakken: bij het aankopen van gronden door Avri en het aangaan van deelnemingen (zoals met HVC) staat de raad ook op afstand. De afstand is niet alleen op de inhoud, maar ook op de financiën omdat de afvalstoffenheffing door Avri wordt uitgevoerd. Conform afspraken, maar in toenemende mate knellend voor de gemeenteraad van Tiel. De controlerende rol van de raad wordt adequaat benut: enerzijds ontvangen raadsleden alle noodzakelijke informatie over het functioneren en presteren van Avri en kunnen zij bij regiobijeenkomsten zich actief informeren.

Anderzijds stellen zij zelf ook vragen bij onduidelijkheid en dienen moties in om meer informatie te krijgen en/of bij te sturen vanuit de controlerende rol.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

47

8 Conclusies en aanbevelingen 8.1

Beantwoording van de onderzoeksvragen 1. Is er sprake van een door de gemeenteraad vastgesteld afvalbeleid, welke doelen moeten worden bereikt, zijn deze doelen meetbaar, hoe is de inzameling geregeld en gebeurt de uitvoering op doeltreffende en doelmatige wijze? Er is geen specifiek afvalbeleidsplan voor gemeente Tiel, vastgesteld door de gemeenteraad beschikbaar. Het Koersplan van Avri geldt wel als een beleidskader. In het Koersplan zijn vijf doelstellingen vertaald naar concrete projecten en meetbare resultaten: De transitie van afval naar grondstoffen aanjagen. De rol van Avri is het verminderen van de hoeveelheid afval en het stimuleren van inzameling van schonere grondstoffen. Verder wil Avri in deze strategie ook werken aan draagvlak onder inwoners en het sluiten van grondstofketens (bij voorkeur regionaal).

Circulair ondernemerschap en maatschappelijke waarde creëren. Binnen deze strategie wil Avri door middel van lobby en samenwerking de regionale circulaire economie helpen. Binnen deze strategie is ook het werken met mensen met afstand tot de arbeidsmarkt opgenomen.

Meewerken aan biodiversiteit en klimaatadaptatie. Avri ondersteunt bij het bevorderen van een beter klimaat en biodiversiteit in Rivierenland.

Samen een schone en veilige leefomgeving realiseren. Dit betreft de strategie op het beheer en onderhoud van de openbare ruimte, vanuit partnerschap met de gemeenten.

Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

48

Bedrijfsvoering versterken. De basis voor alle uitvoering is een gezonde bedrijfsvoering en het kunnen voldoen aan Europese en landelijke wet- en regelgeving.

De inzameling van het huishoudelijk afval heeft gemeente Tiel gedelegeerd aan gemeenschappelijke regeling Avri. Op basis van de beschikbare gegevens is de doeltreffendheid en doelmatigheid voor Tiel niet vast te stellen (deze gegevens worden namelijk niet voor Tiel specifiek bijgehouden: er is geen specifieke afvalbalans voor Tiel, noch een kostenoverzicht). 2. Zijn de in het verleden gemaakte keuzes (het op afstand zetten en methode) anno 2025 en verder nog de beste optie? Welke alternatieven zijn er voorhanden op basis van ervaringen elders? De uitvoering van de wettelijke zorgplicht voor huishoudelijk afval is sterk in beweging. In snel tempo worden de ambities opgeschroefd, wordt in toenemende mate ingezet op producentenverantwoordelijkheid en zien gemeenten zich voor steeds grotere uitdagingen gesteld. De keuze van gemeente Tiel om deze uitdagingen samen met andere gemeenten aan te gaan, is een logische keuze die steeds meer gemeenten nemen. De trend naar meer samenwerking zet duidelijk door. Dit heeft mede te maken met het afnemen van de marktwerking in de private inzamelmarkt: in 2024 hebben PreZero en Renewi aangegeven te stoppen met deze bedrijfsactiviteiten, waardoor er in de praktijk nog maar één grotere private inzamelaar actief is (Remondis).

Daarbij is Avri van een goede schaalgrootte om deze uitdagingen aan te gaan en een voorbeeld van (zeer) intensieve samenwerking tussen de gemeenten met schaalgrootte-voordelen. Hoewel de gemeenteraad van Tiel geen kwaliteitscriteria voor de afvalinzameling heeft geformuleerd (welke doelen moet de gemeente behalen door deelname in Avri) en beoordeling van alternatieven daarmee lastig is, zijn er weinig mogelijkheden voor gemeente Tiel in de omgeving. De directe buurgemeenten van Tiel zijn allen lid van Avri. Daarbuiten maken gemeenten andere keuzes: gemeente Oss en Rhenen hebben een eigen, gemeentelijke inzameldienst, Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Tiel Definitief 26 januari 2026

49

andere gemeenten zijn aangesloten bij overheidsgedomineerde bedrijven Waardlanden, RMN, ACV en Dar. Er is één gemeente met een contract bij een private inzamelaar, gemeente Utrechtse Heuvelrug (Remondis). Het aansluiten bij een ander samenwerkingsverband is daardoor logistiek ingewikkeld (Tiel ligt daarbij relatief op grote afstand voor de afvalinzameling vanuit de genoemde samenwerkingsverbanden), het aanbesteden aan de markt naar verwachting ook doordat er nog maar één speler actief is en waarvan onzeker is of deze deel zou nemen aan een aanbesteding. 3. Wat kan de gemeente Tiel zelf doen om zo nodig de prestaties op het gebied van afvalinzameling, afvalscheiding en beperking van de kosten te verbeteren? De prestaties van gemeente Tiel kunnen alleen binnen de modellen van Avri verder aangescherpt worden. Op basis van de sorteeranalyse is met name de hoeveelheid GFT en Oud Papier en karton nog reden om daar maatregelen te nemen: bijvoorbeeld in het verhogen van het serviceniveau. Voor de kosten is gemeente Tiel sterk afhankelijk van Avri. De benchmark huishoudelijk afval laat zien dat Avri relatief wat minder scoort ten opzichte van andere gemeenten: de afvalprestatie is goed, maar de kosten zijn aan de hoge kant. De benchmark afvalstoffenheffing omvatte te weinig informatie om de hogere kosten goed te verklaren. 4.

Wordt de raad adequaat geïnformeerd over de uitvoering van de afvalinzameling en zijn hier eventueel verbeterpunten in aan te brengen? De raad ontvangt voldoende informatie over het functioneren en presteren van Avri, door middel van de begroting en jaarrekening. Verder zijn er regiobijeenkomsten en heeft de raad een raadsrapporteur aangewezen om bij Avri een vinger aan de pols te houden. 5. Er ligt een expliciete vraag over voor- of nascheiding. De vraag is of het kiezen voor een andere methode, namelijk het achteraf scheiden, tot betere resultaten kan leiden?; schonere afvalstromen en minder ongewenste effecten als het bijplaatsen van afval en een verhoogd niveau zwerfafval. Is er en waar ligt er een financieel het omslagpunt? Er zijn wezenlijke verschillen tussen bron- en nascheiden in de impact op het huishoudelijk afvalbeheer als geheel. Vooral bij de keuze voor nascheiding moeten ook de gevolgen voor de inzet van beleids- c.q. sturingsinstrumenten in de toekomst in ogenschouw worden genomen. Als PMD niet aan de bron gescheiden wordt ingezameld, verdwijnt het strikte onderscheid tussen gewenste waardevolle recyclebare grondstoffen enerzijds en niet gewenst restafval anderzijds. Dit heeft negatieve consequenties voor de inzet van beleidsinstrumenten (serviceprikkels, prijsprikkels en communicatie) bij het verder ontwikkelen van afvalbeheerbeleid in de gemeente.