Bijlage 2 Toelichting op de actualisatie van de archeologische beleidskaart - Gemeente Montfoort (2025) verkleind

Waarde Terrein van hoge archeologische waarde

Gemeente Montfoort

Plaats Linschoten

Complextype Terp/wierde

Periode - begin Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC

Periode - eind Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Nieuwe tijd: 1500 - 1950

Kerk

Toelichting Terrein met kerk opgericht op vrij hoge terp. Het huidige gebouw is niet de oorspronkelijke kerk. Wel is onder de zuidzijde een tufstenen grafkelder gevonden. De eerste kerk werd in 1482 door een brand verwoest. Hoe oud deze was is niet bekend. De kerk lag op de rand van de Linschoten stroomrug. De kerk behoort bij de dorpskern van Linschoten. AMK monumentnr 11943

Waarde Terrein van hoge archeologische waarde

Gemeente Montfoort

Plaats Linschoten

Complextype Nederzetting, onbepaald

Periode - begin Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC

Periode - eind Nieuwe tijd: 1500 - 1950

Toelichting Terrein met sporen van bewoning. Het betreft de dorpskern van Linschoten. Het dorp werd gebouwd aan de rand van de Linschoter stroomrug. De kerk staat op een terp die nog Middeleeuwse resten herbergt. Beschermd dorpsgezicht.

66

https://utrecht.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=03e97a76cff941b49762c2e2d61fd67d; https://nl.wikipedia.org/wiki/Huis_De_Polle. Geraadpleegd op 09-04-2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

46

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

AMK monumentnr 11944

Waarde Terrein van hoge archeologische waarde

Gemeente Montfoort

Plaats Montfoort

Complextype Nederzetting, onbepaald

Periode - begin Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC

Periode - eind Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 nC Nieuwe tijd: 1500 - 1950

Kasteel Stad

Nieuwe tijd: 1500 - 1950

Toelichting Terrein met de oude stadskern van Montfoort. Omstreeks het jaar 1170, liet bisschop Godfried van Rhenen op een strategisch punt langs de Hollandse IJssel een kasteel bouwen. Deze burcht moest het Sticht (het gebied van de bisschop van Utrecht) beschermen tegen de aanvallen van de Hollandse graven. Bovendien kon de bisschop hiervandaan het soms nogal roerige Utrecht onder de duim houden. Het kasteel droeg de naam Montfort, die waarschijnlijk is afgeleid van Mons Fortis, dat sterke berg of burcht betekent. Rond het kasteel ontstond een nederzetting, die in 1329 stadsrechten kreeg. De stad Montfoort werd ommuurd en er werd een gracht aangelegd. In de ommuring bevonden zich 24 verdedigingstorens en een bolwerk waarop de molen stond. De huidige stellingkorenmolen De Valk werd in 1753 gebouwd op de plek waar al sinds de Middeleeuwen een molen staat. Van de oude verdedigingswerken van het stadje resten alleen de IJsselpoort en een klein gedeelte stadsmuur langs de Provinciale weg en Achterdijk. De begrenzing van deze kernen is gebaseerd op negentiende eeuwse en vroeg twintig eeuwse kaarten. Binnen deze contouren kunnen in de bodem resten van vroegmoderne en waarschijnlijk ook van LaatMiddeleeuwse (vanaf circa 1300 AD) bewoning aangetroffen worden. Ook sporen van oudere bewoning kunnen aanwezig zijn.

Bedacht dient echter te worden dat de bewoning in de Vroege en Volle Middeleeuwen(tot circa 1300 AD) een meer dynamisch karakter gehad kan hebben en dat de plaats en grens ervan niet perse hoeft samen te vallen met die van de latere bewoning. Tabel 2 Terreinen van hoge en zeer hoge archeologische waarde in gemeente Montfoort. Bron: Archis/RCE.

4.3.3

Archeologische onderzoeken

In totaal zijn er 139 nieuwe archeologische onderzoeken geregistreerd in Archis3, sinds het opstellen van de archeologische verwachtingskaart in 2009 (Kaart 6).67 De onderzoeken bevinden zich bijna allemaal ter plaatse van de middelhoge en hoge verwachtingszones van de kaart. Ook zijn enkele onderzoeken uitgevoerd op terreinen van (zeer) hoge archeologische waarde, zoals in het centrum van Linschoten (5209031100), waarbij de aanwezigheid van de begraafplaats en het kerkterrein is bevestigd (AMK11938). In 4.2.3 is besproken hoe de onderzoeken zijn geïnventariseerd en geëvalueerd ten behoeve van de actualisatie van de archeologische verwachtingskaart. In bijlage 3 is de catalogus van de onderzoeken opgenomen. In totaal hebben acht onderzoeken een vindplaats vastgesteld, is vier keer sprake van een bevestiging van de verwachting met een verhoogde kans op een vindplaats (verhoogde verwachting). In 40 gevallen dient de verwachting gehandhaafd te blijven. In vier gevallen dient de verwachting te worden bijgesteld of gesplitst. Als laatste is bij 49 onderzoeken vrijgave geadviseerd. Op kaart 6 en 7 zijn de onderzoeksomtrekken afgebeeld. Voor de verwerking op de vindplaatsen-, verstorings- of verwachtingskaart zijn de werkelijke onderzoeksresultaten gebruikt.

Onderzoeken die tot vrijgave hebben geleid of waar volledige opgraving van de archeologische resten heeft plaatsgevonden zijn overgenomen als vrijgegeven gebieden, waarvoor geen archeologische verwachtingen meer gelden op de verwachtingskaart (zie H9). Enkel terreinen waarvoor werkelijk geen archeologische verwachtingen meer gelden zijn hierin opgenomen. Terreinen die enkel voor de

67

Peildatum 9 augustus 2024.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

47

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

vergunde ingrepen zijn vrijgegeven behoren hier niet toe. Bijvoorbeeld ter plaatse van de nieuwe begraafplaats Stuivenberg, waar in 2010 een booronderzoek is uitgevoerd. Bij het onderzoek is een verstoring van gemiddeld 30-85 cm aangetoond, waardoor een archeologische verwachting voor de perioden en afzettingen die zich direct onder maaiveld bevinden niet meer van toepassing is. Dit geldt niet voor onderliggende archeologische verwachtingen zoals de afzettingen van de stroomgordel Stuivenberg. Deze zijn intact aangetroffen op een licht variabele diepte vanaf 2,5 m -NAP.68 Zoals hierboven staat aangegeven hebben acht onderzoeken hebben geleid tot het vaststellen van nieuwe en bevestigde vindplaatsen (die nog in situ behouden zijn) en zes terreinen met een verhoogde archeologische verwachting. De vindplaatsen zijn verwerkt in tabel 3 en kaart 8. In de tabel is nog een negende vindplaats aangegeven. Deze komt mede voort uit onderzoek in de aanliggende gemeente IJsselstein en de lokale deskundigen. Hieronder worden de belangrijkste inzichten per periode besproken. id

ZaakID

Opmerking

1

3989854100

2

Periode

diepte in cm -mv

Mogelijke uitbreiding van het Bewoning Neolithisch kampement. Opgegraven deel is niet opgenomen in de vindplaats. Vermoedelijk bevindt de vindplaats zich voornamelijk ten zuid-zuidoosten van het opgegraven deel. Dit is echter niet vastgesteld, dus is een buffer rondom het opgegraven deel aangehouden.

Vroege Landbouwers

60

5105343100

Historisch erf bevestigd door middel van booronderzoek. Bebouwing staat op kaart vanaf 1690.

Bewoning

Staatssamenleving

10

3

3298550100

Bewoning

Staatssamenleving

60

4

4564459100

Infrastructuur Staatssamenleving

50

5

n.v.t.

Onder de aanwezige bebouwing is een bakstenen vloer uit 14e eeuw aangetroffen. De AB is tot verstoringsdiepte uitgevoerd, waardoor dit niveau nog in situ behouden is. Oude dempingslagen van de binnengracht aangesneden vanaf een diepte van 50 cm. Romeinse gracht onderzoek Rijnenburg, lijnelement met buffer voor mogelijke resten van landgebruik daaromheen

Infrastructuur Late Landbouwers

onbekend

6

4594907100

Historisch erf

Bewoning

Staatssamenleving

10

7

2432084100

Stadsboerderij resten in situ behouden

Bewoning

Staatssamenleving

10

8

5209031100

Mogelijk resten van bebouwing, begraving of voorloper van de kerk aanwezig.

Bewoning / Begraving

Staatssamenleving

10

9

2482183100

In een boring is een grondspoor aangetroffen uit de MELB-NTA en terrein bevat begraven akkerlaag met vondstmateriaal

Bewoning

Staatssamenleving

50

68

Complextype

Jansen et al 2010, ZaakID 2252831100.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

48

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Tabel 3 Overzicht van de vindplaatsen uit onderzoeken. Bron: Archis3.

Jagers Verzamelaars Binnen de gemeente Montfoort zijn geen onderzoeken of vondsten te koppelen aan deze periode. Vroege Landbouwers In het kader van de aanleg van een rotonde aan de N204 bij Blokland is in 2016 een archeologisch onderzoek uitgevoerd. Dit bestaat uit een proefsleufonderzoek en een daaropvolgende opgraving, waarbij restanten van een special activity camp zijn vastgelegd.69 De vindplaats bevindt zich op een oeverwal van de Blokland-Snelrewaard stroomgordel, die in een moerassig landschap ligt en daarmee een relatief droge en veilige plek vormde voor menselijke activiteit. De bodemopbouw bestaat uit oeverafzettingen van siltige klei met ijzer- en mangaanvlekken, waarin zich twee laklagen hebben ontwikkeld. Deze laklagen weerspiegelen perioden van landschappelijke stabiliteit en zijn daarmee archeologisch kansrijke niveaus. De tweede, onderste laklaag bevindt zich op een diepte van circa 0,60 tot 0,94 meter onder maaiveld (1,15 tot 1,75 m -NAP), afhankelijk van de locatie binnen het plangebied is op dit niveau de vindplaats aan het licht gekomen. Tijdens de opgraving zijn in deze tweede laklaag sporen aangetroffen die wijzen op kortstondig menselijk gebruik. Het betreft onder meer concentraties van verbrande leem, houtskool en verbrand bot, zonder duidelijke structuren of aardewerkvondsten.

Een 14C-datering van houtskool uit deze laag leverde een datering op van circa 2400 v.Chr., wat wijst op gebruik in het Laat Neolithicum B, waarschijnlijk binnen de Klokbekercultuur. Dergelijke vindplaatsen zijn zeldzaam in de regio en ontbreken tot dusver in de Lopikerwaard. De aard van de sporen, in combinatie met het ontbreken van bewoningsstructuren, wijst op een zogenaamd special activity camp: een tijdelijk kampement dat gebruikt werd voor specifieke activiteiten, zoals het bereiden van voedsel, mogelijk na een jachtpartij. De locatie op de flank van een oeverwal, de beperkte omvang van de sporen en het ontbreken van bewoningscontinuïteit ondersteunen deze interpretatie. Dergelijke kampementen maken deel uit van een logistiek nederzettingssysteem, waarbij kleine groepen mensen specifieke taken uitvoeren en grondstoffen transporteren naar grotere, permanente nederzettingen.70 De vondsten en sporen zijn dus niet alleen van belang vanwege hun ouderdom en zeldzaamheid, maar ook vanwege hun landschappelijke situering op een oeverwal in een verder nat gebied. Ook zijn ze van belang door hun positionering binnen een dieper archeologisch niveau (de tweede laklaag). Deze context maakt de vindplaats bijzonder waardevol voor het inzicht in prehistorisch landgebruik in het rivierengebied. Mogelijk strekt de vindplaats zich uit in zowel westelijke als oostelijke richting.

71 Het onderzoek bevestigt een mogelijk intact cultuurlandschap. Late Landbouwers Binnen de gemeente Montfoort zijn geen vindplaatsen uit deze periode aangetroffen bij archeologisch onderzoek sinds 2010. Booronderzoeken zoals op de Bleek72 (zie ook 3.1.1) hebben wel intacte oeverafzettingen aangetoond waarop deze vindplaatsen zouden kunnen voorkomen. Daarnaast is een cluster metaalvondsten uit deze periode aangetroffen in de polder Achthoven-west. Dit cluster is aangegeven als terrein met een verhoogde archeologische verwachting voor deze periode (zie ook 4.3.5). Ook bij het booronderzoek langs de MA Reinaldaweg zijn intacte oeverafzettingen aangetroffen. Deze bevinden zich op ca. 70 cm onder maaiveld (-1,20 m NAP). Op deze afzettingen kunnen sporen vanaf de

Schute 2017, ZaakID: 3989854100. Drenth 2008. 71 Schute 2017, 33. 72 Wit 2024, ZaakID: 5612493100 69 70

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

49

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

IJzertijd tot en met de Vroege Middeleeuwen voorkomen. Deze archeologische verwachting kon ingepast worden, waardoor de hoge verwachting hier gehandhaafd kan blijven. 73 Ten behoeve van het waterleiding tracé is een gedeeltelijk booronderzoek uitgevoerd op de zones met een hoge archeologische verwachting. Hierbij is langs de MA Reinaldaweg de verwachting bevestigd en een A-horizont aangetroffen op de top van de oeverafzettingen, op een diepte van 45 – 75 cm -mv. Gezien enkel in de hoge verwachtingszones is geboord, kunnen er geen uitspraken worden gedaan over de rest van het plangebied.74 Bij een booronderzoek aan de Lindeboomsweg op de oever van de Hollandsche IJssel blijkt ook nog sprake te zijn van een intacte oeverafzetting onder de huidige bouwvoor, waardoor de archeologische verwachting gehandhaafd kan blijven. Het niveau bevindt zich op ca 30 - 50 cm onder het huidige maaiveld en hierop kunnen resten voorkomen vanaf de Romeinse periode. 75 In het westen van de gemeente is nog een booronderzoek uitgevoerd waarbij intacte oeverafzettingen zijn aangetroffen op een diepte van ca 70 - 125 cm -mv, waarin een stuk aardewerk is aangetroffen dat kan dateren vanaf de Bronstijd tot en met de Middeleeuwen. De oeverafzettingen worden als homogeen beschreven en kunnen niet aan verschillende stroomgordels worden toegeschreven.

Ondanks de brede datering van het stukje aardewerk, is dit stukje stratigrafisch gescheiden aangetroffen van het Nieuwe tijdse aardewerk. Het aardewerk uit de Nieuwe tijd is enkel in de bovengrond aangetroffen. Hierdoor lijkt sprake te zijn van twee archeologische niveaus.76 Overgenomen van de oude kaart en ook aangehaald door de lokale deskundigen betreft de mogelijke aanwezigheid van een Romeinse gracht, die een verbinding vormde tussen de Oude Rijn en de Hollandsche IJssel. Tijdens een recente lezing in het Rijksmuseum van Oudheden over de archeologie van Utrecht heeft Eric Graafstaal over deze verbinding verteld in het kader van de ontwikkelingen in dit gebied.77 In verband met deze gracht behoren ook het AMK-terrein 1971 (grenzend aan de gemeentegrens) en de vindplaatsen op het Ijsselveld, die net buiten de gemeentegrens van Montfoort gelegen zijn. Deze vindplaatsen zijn gelegen in de top van de oeverafzettingen van de IJsselveldSchuurenburgh die nog intact aanwezig zijn onder de afzettingen van de Hollandsche IJssel. Het gaat hier om een vindplaats daterend uit de Late IJzertijd / Romeinse tijd, die op ca 50 cm onder het huidige maaiveld aanwezig is, op ca. 100 m ten oosten van de gemeentegrens.

Binnen de gemeentegrenzen zijn nog geen vindplaatsen bevestigd, maar de potentie is er op basis van deze gegevens zeker.78 Nabij deze locatie is een milieubooronderzoek uitgevoerd, dat naderhand ook archeologische duiding heeft gekregen. In een van de boringen zijn twee vegetatiehorizonten aanwezig. Gezien de geringe afstand tot de Romeinde gracht heeft dit deel een verhoogde archeologische verwachting gekregen. 79 Staatssamenleving De vindplaatsen daterend tot de Staatssamenleving zijn in de meerderheid. De meeste bevinden zich in het stadscentrum van Montfoort en behoren dus eigenlijk tot het AMK-terrein. Ze zijn als aparte vindplaatsen opgenomen, omdat hier reeds archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden tot een bepaalde diepte, waarbij de betreffende resten nog in situ behouden zijn gebleven.

Breda/Jonge 2011. Zaak ID: (2312430100) Wullink 2015. ZaakID: 3299166100. 75 Jansen of Lokeers 2021. ZaakID: 5105343100. 76 Roodenburgh 2019, ZaakID: 5451554100. 77 De lezing is hier terug te zien: https://rijksmuseum-vanoudheden.webinargeek.com/watch/replay/4646386/06ef85021bc104254b4e174ceed0492f/ 78 Zie onder andere Benthem / Dinter 2018, ZaakID: 4588321100. 79 Weekers - Hendrikx 2023, ZaakID: 5375666100. 73

74

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

50

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Het gaat onder andere om een bakstenen vloer uit de 14e eeuw (3),80 de oude de bovenste dempingslagen van de oude binnengracht (4)81 en de restanten van een oude stadsboerderij (7).82 Ook in de kern van Linschoten zijn twee vindplaatsen uit deze periode aanwezig. In eerste instantie betreft het een bevestiging van de kerk en begraafplaats als onderdeel van het AMK-terrein 11938 (8). Net ten zuiden van dit terrein is bij een verkennend booronderzoek een grondspoor aangeboord binnen een terrein dat verder is afgedekt met een begraven akkerlaag (9). De akkerlaag en het spoor dateren van de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd op basis van stukken aardewerk, bakstenen en pijpaardewerk.83 Bij drie booronderzoeken zijn daarnaast nog intacte oeverafzettingen met archeologische indicatoren aan getroffen. Drie van deze onderzoeken bevinden zich in het oostelijke deel van de gemeente, nabij de Knollemanshoek. Het gaat in twee gevallen om mogelijke bevestigingen van historische erven of oudere bebouwing (5451562100 en 4872056100). Daarnaast zijn in boringen fragmenten van bakstenen aangetroffen in het centrum van Montfoort (4639724100). Aan de Hoogstraat heeft archeologisch onderzoek plaatsgevonden, waarbij funderingsresten met mogelijk meerdere bouwfasen zijn aangetroffen. Vondsten betreffen aardewerkscherven, metaalfragmenten en baksteen.

De aangetroffen sporen zijn onder andere kuilen uit de 15e eeuw, stiepen uit de 15e/16e eeuw, muurfunderingen 17/18e eeuw, beer- en waterput zijn subrecent. Zuidelijke deel van het terrein kon niet begeleid worden door water in de werkput. Van belang is vooral dat het onderzoek is uitgevoerd als begeleiding bij de graafwerkzaamheden, waardoor de diepte van het onderzoek beperkt bleef tot de ontgravingsdiepte.84 4.3.4

Vondstlocaties

In totaal zijn 22 vondslocaties aangeduid sinds 2009. Er zijn 19 vondstlocaties gekoppeld aan archeologisch onderzoek. Indien bij het onderzoek een vindplaats is aangetroffen zijn de vondstlocaties daar verwerkt of er is sprake van vrijgave met restricties op diepte. Deze zijn in de vorige paragraaf besproken. De drie losse vondstlocaties zijn weergegeven in tabel 4. De vondstlocaties tonen aan dat er in Montfoort een kleine verscheidenheid is aan vondsten die aangetroffen kunnen worden. De vondsten dateren uit de perioden Vroeg-Romeinse tijd tot en met de Vroege Nieuwe tijd, die aangetroffen zijn tijdens niet archeologische werkzaamheden. Op basis van de materiaalcategorieën van de vondsten binnen Montfoort kan gesteld worden dat metalen vondsten over het algemeen goed bewaard zijn gebleven in de ondergrond. Alle losse vondsten in tabel 2 zijn nabij water aangetroffen. Dit houdt in dat het water in de gemeentegrens van belang kan zijn voor losse vondsten (zie hiervoor verder hoofdstuk 6).

Jezeer 2015, ZaakID: 3298550100. Zon 2018, ZaakID: 4564459100. 82 Kampen, 2016, ZaakID: 2432084100. 83 Spanjaard 2016, ZaakID: 2482183100. 80 81

84

Huisman, 2011; ZaakID 2238316100.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

51

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Archis2 Archis3 ZaakID WNG 4707967100 n.v.t.

Jaar 2014

X (RD) 122162

Y (RD) 448521

objnr_vloc

objectnr

Verwerving Toponiem Plaats niet-archeologisch: Willeskop Montfoort metaaldetector Op 12-10-2014 is d.m.v. een metaaldetector op een maislandje een loden beeldje gevonden. Het beeldje heeft de afbeelding van een vrouw vermoedelijk Venus. Wat de functie van het beeldje was blijft onbekend. Vlak bij het beeldje is ook een (vroeg Romeinse) bronzen kapfibula gevonden. Het maisveld ligt op de grens van Oudewater/Montfoort. De grond is lang geleden afgegraven en de klei is gebruikt voor de klinker industrie Vondsten / sporen Aanvullende omschrijving: vondsten:.

1101974

975871

brons - kapfibula

Fibula 1e eeuw n. Chr. Lengte 35,5 mm, breedte 19,1mm en weegt 6.5 gram.

ROMV ROMV

1195292

lood - beeld

NTV NTV

Archis3 ZaakID Archis2 WNG

Jaar

X (RD)

Y (RD)

Een loden beeldje met de afbeelding van vermoedelijk Venus. Lengte 93,4 mm, breedte 24,5 mm en weegt 106,2 gram. Toponiem Plaats

4904804100

n.v.t.

2020

124719

450702

objnr_vloc

objectnr

Verwerving

niet-archeologisch: Achterdijk 12 Montfoort graafwerk: Bij werkzaamheden aan de Achterdijk 12 zijn resten aangetroffen van de ronding van een muurtoren van de stadsmuur. Meer informatie is te vinden in de briefrapportage bouwhistorische opname (Aarts 2020, BAACrapport A-20.0208). Vondsten / sporen Aanvullende omschrijving: Fundering van de stadsmuur komt overeen met de aanduiding van de kaart van de verdedigingswerken

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

52

Datering (ROMV NTV)

Datering

Datering (- - -)

Datering

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Archis3 ZaakID Archis2 WNG

Jaar

X (RD)

Y (RD)

Verwerving

Toponiem

Plaats

Datering

5652897100

n.v.t.

2024

121727

453660

niet-archeologisch: waterwerk en exploitatie

Reinaldaweg

Linschoten

(MEVD – MELA)

objnr_vloc

objectnr

Vondsten / sporen

Aanvullende omschrijving

1417684

1417695

IJzer - zwaard

Dušan Maczek: - - sword dating MEVD – based on the hilt design and MELA construction: (1000)1050-1150 (11th 12th century) - - it is most probably a continental (western) European design, possibly local manufacture - it could be classified as Oakeshott's type X or XI, which are a high medieval continuation of J. Petersen's Viking late type X. In A. Geibig's classification, it is most probably combination-type 15 or 18 (precise metrical data needed to determine it more accurately) - - the pommel resembles Oakeshott's type B, so called Brazil-nut form in a short, more rounded version - - the copper-alloy inscription of crosses on the blade is typical of high medieval swords, however the design itself seems to be unique, analogies have to be searched for. The three bars on both sides seem to be a continuation of earlier inscriptions on VLFBERHT and INGELRI swords of 8th - 11th centuries, with geometrical grids in between. - - the deposition in water is common for swords from the mid 8th century onwards, up until the high medieval period. Whether it is a battle remain, or an intentional deposition of sorts is at the moment hard to answer.

Datering

Tabel 4 Vondslocaties zonder onderzoek na 2009. Bron: Archis3.

4.3.5

PAN

In PAN zijn in totaal 53 vondsten bekend binnen de gemeente Montfoort. Het gaat hierbij wederom om vondsten die tijdens metaaldetectie zijn aangetroffen. De vondsten die in PAN geregistreerd staan worden hieronder in tabel 5 weergegeven. In het zuidelijkste deel van de gemeente zijn tot op heden geen vondsten bekend in PAN. Mogelijk zijn hier nog geen detectoristen actief geweest. De vondsten dateren uit de periode Bronstijd tot en met de Nieuwe tijd, met een hiaat in de IJzertijd. Het gros van de vondsten dateert uit de Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Interessant is een cluster van Romeinse vondsten nabij de oostelijke grens. Drie vondsten bevinden zich op ca. 10 m van elkaar (samen met een Nieuwe-tijdse vondst) nabij de aanduiding van het water. Het gaat om tweemaal een paardentuig (PAN-00156386 en PAN-00156385) en een fibula (PAN00154285). Op ca. 80 m ten zuiden op het hogere deel is nog een fibula gevonden (PAN-00156384). Weer 80 m ten zuidwesten van deze locatie is nog een paardentuig aangetroffen (PAN-00156381). Gecombineerd met de reconstructie van het landschap ten tijde van de Limes is dit cluster gelegen op een verhoogde locatie in het landschap en nabij de recent bekend geworden Romeinse gracht (mogelijk in

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

53

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

associatie met terrein 1971) (Afbeelding 17, zie ook 4.3.2.). Daarnaast is bekend geworden dat veel van de Romeinse forten zich op de oevers van de rivier hebben gelegen, waardoor dit een potentieel zeer interessante locatie is.85

Afbeelding 17 Vondstcluster van fibula en paardentuig uit de Romeinse periode op interessante landschappelijke locatie. Bron: PAN, Dinter 2013, RCE. PAN-nummer PAN-00174396

Categorie Metaal

Verwerving Metaaldetectie

Type object Onbekend

Afmetingen 30 mm lang

Datering NEOLB - NTC

PAN-00174363

Metaal

Metaaldetectie

Onbekend

60 mm lang

NEOLB - NTC

PAN-00174352

Metaal

Metaaldetectie

Tap-pijp

MELB - NTC

PAN-00174351

Metaal

Metaaldetectie

Tapkraan

PAN-00165701

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156386

Metaal

Metaaldetectie

Metaal

Metaaldetectie

28 mm lang 19 mm breed 11 mm hoog 35 mm lang 16 mm breed 10 mm hoog

ROMMA ROMMB

PAN-00156385

Tweesnijdend zwaard/dolk Sierbeslag Romeins paardentuig groep B17 Hanger Romeins paardentuig groep B3

70 mm lang 20 mm breed 20 mm hoog 180 mm lang 20 mm breed 20 mm hoog 504 mm lang

85

NTA – NTB

IJZV - NTC

ROMMA ROMMB

Mondelinge presentatie op het ArcheoScienceFest van 27-6-2025. Rondleiding Castellum Hoge Woerd door Eric Graafstaal.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

54

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

PAN-nummer PAN-00156384

Categorie Metaal

Verwerving Metaaldetectie

PAN-00112716

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00112609

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00108938

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00108937

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156383

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156381

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156378

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156377

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00156376

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00154285

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00146484

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00146482

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00146479

Metaal

PAN-00131989

Type object Hoekig gebogen draadfibula variant A1 Figurine van hond

Datering ROMVA - ROMMA

Metaaldetectie

Afmetingen 32 mm lang 23 mm breed 4 mm hoog 55,4 mm lang 38 mm breed 16,9 mm hoog Militair uniform 38,6 mm lang embleem 37,9 mm breed 4,4 mm hoog Zeszijdige 19 mm lang dobbelsteen van 19 mm breed koperlegering 19 mm hoog Gesloten ringfibula 14 mm lang met versmalling. Groep A4 Eindbeslag van 37 mm lang Romeinse 25 mm breed schoudergordel 8 mm hoog Sierbeslag Romeins 21 mm lang paardentuig groep 8 mm breed B5 3 mm hoog Knoop met convexe 16 mm lang kop en vlakke basis 9 mm breed 9 mm hoog Gegoten 30 mm lang kledinghaak met één 19 mm breed haak Groep C 11 mm hoog Onbekend 25 mm lang 13 mm breed Hoekig gebogen 42 mm lang draadfibula variant 10 mm breed A1 23 mm hoog Militaire knoop 20 mm lang 20 mm breed Militaire knoop 21 mm lang 21 mm breed Mes B1.2 76 mm lang

Metaal

Metaaldetectie

Mes B1.3a

NTA – NTB

PAN-00114803

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00112730

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00112728

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00112725

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00112720

Metaal

Metaaldetectie

Staafvormige 39 mm lang beslagplaat groep 1 12 mm breed 2 mm hoog Knoop met massieve 14,7 mm diameter kop en vlakke basis 1,7 mm hoog Non-militaire 16,4 mm diameter uniformknoop 3,2 mm hoog Militaire knoop 20,2 mm lang 21,3 mm breed 11,5 mm hoog Militaire knoop 22,9 mm lang 22,8 mm breed 8,7 mm hoog

63 mm lang

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

Datering niet bekend NTV - recent

RT - NT

MELA - MELB

ROMMB - ROMMB

ROMMA ROMMB NTA - NTB

NTA- NTA

NTA - NTC ROMVA - ROMMA

NTB – NTB NTC – NTC NTA - NTB MELA - MELB

NTA - NTB NTB - NTC NTB - NTB

NTC - NTC

55

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

PAN-nummer PAN-00108435

Categorie Metaal

Verwerving Metaaldetectie

Type object Randhielbijl

Afmetingen 135 mm lang 50 mm breed 30 mm hoog 10 mm diameter 0,9 mm hoog

PAN-00108371

Metaal

Metaaldetectie

LMEA- LMEA

PAN-00108370

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00108369

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105662

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105661

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105602

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105601

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105600

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00105599

Metaal

Metaaldetectie

Penning van Frederik II (12121250) Penning Wilbrand 11 mm diameter van Oldenburg 0,9 mm hoog Penning Hendrik 11 m diameter van Vianden 1 mm hoog Halve gulden Albert 30 mm diameter & Isabella uit 1601 Ducaton van Philips 36 mm diameter IV uit 1665 2 mm hoog Penny van Edward 19 mm diameter III Penning van 12 mm diameter Wilbrand van Oldenburg Penning van 10 mm diameter Wilbrand van Oldenburg Pfennig van Otto III 20 mm diameter

PAN-00096080

Metaal

Metaaldetectie

LMEA - LMEA

PAN-00091633

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00091630

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00089383

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00086893

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00081144

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00056812

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00056809

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00053855

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00053854

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00053851

Metaal

Metaaldetectie

PAN-00033124

Metaal

Metaaldetectie

Penning van Floris 12 mm diameter V Kledinghaak met 28 mm lang een haak/oog. Groep 26 mm breed A 6 mm hoog Gulden van Rudolf 23 mm diameter van Diepholt 0,8 mm hoog Non-militaire 20 mm diameter uniformknoop 4 mm hoog Menselijke figurine 40 mm lang 37 mm breed Zeeuwse 30 mm diameter roosschelling uit 1601 D-vormige 25 mm lang enkelvoudige gesp 18 mm breed Knoop met massieve 18 mm diameter (hol-)convexe kop Duit van Floris van 24 mm diameter Pallandt Denarius van 19 mm diameter Koenraad II Denarius van 19 mm diameter Koenraad II Symmetrische gesp 30 mm lang met eenvoudige vaste as en twee ovale beugel. Groep A

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

Datering BRONSMA BRONSB

LMEA - LMEA LMEA - LMEA LMEB - LMEB LMEB - LMEB LMEA - LMEA LMEA - LMEA

LMEA - LMEA

VMED - VMED

NTB - NTC

LMEA - LMEA NTB - NTC LMEA - NTC LMEB - LMEB

ROMVA - NTC NTA - NTB LMEB - LMEB VMED - VMED VMED - VMED LMEB - LMEB

56

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

PAN-nummer PAN-00033123

Type object Afmetingen Symmetrische gesp 16,6 mm lang met eenvoudige 18,5 mm breed vaste as, 2,4 mm hoog rechthoekig/trapezo ïde PAN-00033122 Metaal Metaaldetectie Ovale tot 22 mm lang halfronde/D25 mm breed vormige gesp, verbreed front met knoppen PAN-00033121 Metaal Metaaldetectie Samengestelde holle knoop met smalle basis zonder ontluchtingsgaten, separate draadvormige stift PAN-00033120 Metaal Metaaldetectie Knoop met massieve 15 mm diameter kop met vlakke basis en separate draadvormige stift Tabel 5 Overzicht van de vondsten uit PAN. Bron: PAN.

4.3.6

Categorie Metaal

Verwerving Metaaldetectie

Datering LMEB - NTC

LMEA – LMEB

NTA - NTB

Aanvullingen uit literatuur en lokale deskundigen

Op 16 januari 2025 heeft een bijeenkomst plaatsgevonden met lokale deskundigen. Tijdens deze bijeenkomst zijn de eerste resultaten uit de archeologische inventarisatie gedeeld. Daarna is gevraagd aan de lokale deskundigen of er nog meldingen en vindplaatsen aan te duiden zijn die niet in het archeologisch onderzoek naar voren zijn gekomen Hierbij zijn een aantal locaties aangeduid. Het betreft de locatie van een deel van de stadsmuur en de locatie van het inmiddels verdwenen leprozenhuis (respectievelijk kaart 9 en 11). De aanvulling van de inmiddels verdwenen waltoren is meegenomen op kaart 9 samen met de overige poorten in het stadcentrum van Montfoort. In hoofdstuk 3 is reeds de aanvulling van het Limes-onderzoek van Van Dinter besproken voor de landschappelijke inzichten die dit onderzoek heeft opgeleverd (Afbeelding 5). Daarnaast heeft Van Dinter ook mogelijke nederzettingsterreinen aangeduid, maar deze zijn niet aanwezig binnen de gemeente Montfoort. Wel van belang zijn de hoger gelegen delen die op deze kaart aanwezig zijn, zoals ook in 4.3.5 aan bod is gekomen.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

57

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

5 5.1

Cultuurhistorische waarden Inleiding

Een onderdeel van de archeologische verwachtingskaart is het in kaart brengen van het cultuurhistorisch erfgoed binnen de gemeente Montfoort dat een weerslag heeft op de archeologische verwachting. De onderhavige inventarisatie is grotendeels gebaseerd op de cultuurhistorische kaart van SB4 uit 2020, die ook is opgenomen op de Cultuurhistorische Atlas (CHAT) van de provincie Utrecht, en de inventarisatie die is gedaan ten behoeve van de archeologische verwachtingskaart uit 2009. Verder is gebruik gemaakt van inventarisaties op landelijk niveau, (historisch) kaartmateriaal, en het raadplegen van literatuur. Op basis van de inventarisatie is in kaart gebracht welke elementen/thema’s van het cultuurhistorisch erfgoed binnen de gemeente Montfoort een weerslag hebben op de archeologische verwachtingskaart (Kaart 11). Het gaat voornamelijk om een aanvulling van mogelijk verdwenen elementen waarvoor een archeologische verwachting geldt. Het bestand is opgebouwd uit één GIS-laag, namelijk vlakken voor de locaties waar de objecten of resten verwacht kunnen worden. Voor alle locaties is indien bekend een gedetailleerde begrenzing opgenomen.

Er is gewerkt met dezelfde complextypen als besproken in 4.2.2, namelijk bewoning, industrie (molen en steenfabrieken), infrastructuur, landinrichting, religie/begraving, sport, verdediging, boerderijlinten en aanvullingen vanuit de lokale deskundigen. 5.2

Evaluatie en aanvulling cultuurhistorische elementen

Op de kaart van 2010 staan reeds elementen opgenomen: historische ontginningsassen/bewoningslinten, cultuurhistorische objecten/ structuren met een archeologische verwachting voor de thema's bewoning en waterstaat/ verdediging, ook de locaties van gebouwde (rijks- en gemeentelijke) monumenten. In opdracht van gemeente Montfoort is in 2020 door bureau SB4 een cultuurhistorische inventarisatiekaart gemaakt. De volgende elementen zijn geïnventariseerd op de cultuurhistorische kaart uit 2020:86 • Stads- en dorpsgezichten (RCE, vlakken); • Complex Historische buitenplaatsen (RCE, vlakken); • Archeologische monumenten (RCE); • Kleine landschappelijke elementen (Prov. Utrecht, lijnen); • Waardevolle bomen/houtopstanden (Gemeente Montfoort, punten); • Rijksmonumenten (RCE, punten en vlakken); • Objecten Monumenten Inventarisatie Project MIP (RCE, punten). Deze inventarisatie is als uitgangspunt genomen en vergeleken met de cultuurhistorische elementen op de archeologische verwachtingskaart uit 2009. Op basis van deze vergelijking zijn aanvullingen gedaan of wijzigingen doorgevoerd. De aanvullingen op de nieuwe kaart worden hieronder per thema kort toegelicht.

86

SB4 2020, 63.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

58

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

5.3

Bewoning

Voor het in beeld brengen van historische bebouwing wordt voornamelijk gebruik gemaakt van historisch kaartmateriaal. De Kadastrale Minuutplannen (1811-1832) zijn gevectoriseerd beschikbaar via HISGIS.87 Alle percelen met historische bebouwing zijn toegevoegd aan de inventarisatie. De kaart van de Verstedelijking van de RCE bevat gevectoriseerde elementen van de kaarten van Jacob van Deventer.88 Binnen Montfoort zijn een aantal hoeven/huizen aanwezig, die zijn toegevoegd aan de kaart. In de gemeente zijn vijf locaties waar in het verleden kastelen en buitenplaatsen hebben gestaan, namelijk Huis de Polle, Huis te Nes, Huize Linschoten, Heulestein en Schurenburg. Van de vijf locaties zijn er vier opgenomen als Archeologisch Rijksmonument of Provinciaal beschermd terrein (AMKterrein) waardoor deze niet bij de cultuurhistorische inventarisatie zijn opgenomen (zie 4.3.1 en 4.3.2). Huis Schurenburg is geen AMK-terrein en is wel als aanvulling opgenomen. Het huis wordt voor het eerst vermeld in 1341 en is aan het begin van de 17e eeuw verdwenen. Funderingsresten en andere elementen behorende bij het voormalige complex kunnen nog aanwezig zijn in de bodem. Verder is ook het terrein bij landgoed Linschoten opgenomen als element, vanwege vier verdwenen lanen van het lanenstelsel en een verdwenen watergang, Liefhovendijk, die vermoedelijk een onderdeel van een kasteelgracht is geweest.

Van deze elementen kunnen mogelijk nog archeologische resten in de bodem aanwezig zijn, daarom zijn de elementen overgenomen op de nieuwe kaart. Het terrein valt onder landinrichting, aangezien het landhuis nog aanwezig is. De laatste aanvulling betreft een verdwenen brugwachterswoning. De verdwenen brugwachterswoning was gelegen bij de (oorspronkelijke) Hoogeboomsbrug. Het element is bovengronds niet meer waarneembaar maar in de bodem kunnen nog resten aanwezig zijn. 5.4

Industrie (molen en steenfabrieken)

Binnen de gemeente Montfoort bestaat dit complextype voornamelijk uit steenfabrieken en molens. Er zijn 26 molens toegevoegd.89 Op de locaties van de verdwenen molens kunnen nog resten van bijvoorbeeld funderingen in de bodem verwacht worden. In totaal zijn zeven locaties van verdwenen steenfabrieken opgenomen. Stichting Grof Keramiek heeft een kaart van Nederland waar alle steenfabrieken op staan. Er zijn zeven fabrieken bekend in Montfoort. Deze locaties kunnen zowel op het gebied van archeologie als cultuurhistorie van belang zijn. Alle zijn op de kaart opgenomen (nummers 264 t/m 270). De locaties van de verdwenen steenfabrieken zijn openomen op de kaart (op steenfabriek IJsseloord na, waarvan de bazenwoning, koetshuis en schuur nog aanwezig zijn 90), omdat resten van deze steenfabrieken nog aanwezig kunnen zijn in de bodem.

87

https://hisgis.nl/projecten/utrecht/.

88

https://services.rce.geovoorziening.nl/verstedelijking/wfs?request=GetCapabilities en https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/documenten/publicaties/2019/01/01/bijlagen-bij-de-kaart-vande-verstedelijking. 89

Op basis van Home | Molens in Nederland | Nederlandse Molendatabase. Geraadpleegd op 08-04-2025/ Cultuurhistorische Atlas Provincie Utrecht/RCE Leven met Water. 90

https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/montfoort/willeskop/steenfabriek-ijsseloord/. Geraadpleegd op 8 september 2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

59

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

5.5

Infrastructuur

Binnen Montfoort zijn als infrastructurele elementen voornamelijk oude dijken en dijkrelicten aanwezig. Op de oeverwallen naast de stroomgordels van de Hollandsche IJssel en de Korte Linschoten worden dijken opgeworpen om het land te beschermen tegen overstroming (Afbeelding 18). Vanaf deze stroomgordels wordt het omringende land ontgonnen. Dit is nog terug te zien in het huidige landschap. De Hollandsche IJssel vormde een steeds groter gevaar wegens de wisselende waterstanden, de uitbreiding van de ontginningen en de daarmee gepaarde maaivelddaling. Hierom werd besloten de ontgonnen gebieden te beschermen tegen overstromingswater van de rivier door zij- en achterkades (of wendes) aan te leggen aan de randen van de verschillende ontginningen. Het langste deel van de dijk langs de Hollandsche IJssel kenmerkt zich als oeverwaldijk (320 op afbeelding 18). Deze dijk is aangelegd op de oeverwal en verheft zich weinig boven het maaiveld. Teensloten zijn grotendeels afwezig langs deze dijk. De dijk is waarschijnlijk na de ontginning van het gebied aangelegd. De verhoogde oeverwal die hiervoor was ontstaan, vormde lange tijd een natuurlijke waterkering, maar in de 11 e eeuw heeft dit waarschijnlijk niet meer voldaan en is er begonnen met de eerste rivierdijkaanleg.

Ter plaatse van de Polder Achthoven is nog te zien dat de verkaveling binnen en buiten de dijk doorloopt, wat aangeeft dat de dijk over bestaande percelen is aangebracht.91 In het oosten was dit op ca. 250 m van de rivier, naar het westen toe ca. 100 m. Door de bedijking kreeg de rivier minder ruimte en bij hoogwater bleef het water tussen de dijken staan, waardoor het sediment hier bezonk. Hierdoor is een behoorlijk kleipakket afgezet. Deze klei is vervolgens weer gebruikt in de 13 tot en met de 19e eeuw voor de productie van de geelkleurige ijsselsteentjes.92

Afbeelding 18 Cultuurhistorische infrastructurele elementen binnen de gemeente Montfoort. Bron: De Rijk 2009, RCE Dijkenkaart.

91

Rijk 2019, 37-38.

92

Rijk 2019, 15 – 16.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

60

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Langs de gehele Hollandsche IJssel zijn diverse kades aanwezig. Eén van de kades die nog zichtbaar is in de gemeente Montfoort betreft het deel van de Doeldijk (316 op afbeelding 18). Deze kade werd vermoedelijk aangelegd in 1422. Direct ten westen hiervan loopt de Montfoortse Vaart, die werd aangelegd in 1616 bij het doortrekken van de Cattenbroeker Wetering tot Montfoort. Waar deze nieuwe vaart uitkwam op de Hollandsche IJssel, werd een schutsluis aangelegd (gemeentelijk monument 201201). Dit gedeelte van de dijk kenmerkt zicht door het zeer rechte dijktracé. 93 Tussen de Doeldijk en de Engherkade volgt de dijk het tracé van een voormalige uiterdijk (318 op afbeelding 18). Deze dijken lagen direct langs de oever van de Hollandsche IJssel. Grote delen van de uiterdijken werden als jaagpad gebruikt, deze zijn niet meer zichtbaar. Echter is het onduidelijk of dit deel van de dijk ook als jaagpad is gebruikt. In 1832 bestonden delen van de noordoever van de Hollandsche IJssel namelijk uit bos en bosschages en kwam bebouwing nauwelijks voor. Tevens is deze dijk minder breed en minder hoog dan de IJsseldijk.94 Geheel in het westen van de gemeente Montfoort komt het laatste dijktype voor: een oeverwal-veendijk (319 op afbeelding 18). Dit dijktype loopt door tot aan Oudewater. Deze dijk is aan de rand van de oeverwal geplaatst, op de overgang naar het veen.

Waarschijnlijk is de dijk hier aangelegd nadat het gebied was ontgonnen: de verkaveling loopt namelijk onder de dijk door. Waar de uiterwaarden het smalst zijn lag een schans van de Oude Hollandsche Waterlinie. De contouren zijn hiervan nog deels zichtbaar in een slotenpaar ter hoogte van Waardsedijk 43, net buiten de gemeentegrens. In tegenstelling tot de vorige dijktypes, zijn hier wel teensloten aanwezig, zowel binnen- als buitendijks.95 Op de RCE dijkenkaart is een tweetal verdwenen dijken en zijn diverse relicten binnen de gemeentegrenzen waargenomen. De twee verdwenen dijken liggen ten (zuid)westen van de stad Montfoort. De meest noordelijke verdwenen dijk is voor 1403 aangelegd (ID 300) en enkele onverharde stukken kade zijn nog zichtbaar. De meest zuidelijke verdwenen dijk is vóór 1619 aangelegd (ID 257). Beide dijken betreffen nu zogenoemde tiendwegen. Binnen de gemeentegrenzen van Montfoort bevinden zich een aantal dijkrelicten. De dijkrelicten liggen verspreid door de gemeente. De meeste dijken zijn tussen 1000 en 1300 aangelegd, een enkeling is vóór 1485 en vóór 1619 aangelegd. Op de nieuwe kaart is een verdwenen brug (254 op afbeelding 18) opgenomen. De brug betreft een voormalige Hoogenboomse brug in Postroute over Hollandse IJssel.

De brug staat in ieder geval aan geduid op de topografische kaarten van 1850 en 1880, waar deze brug ook de IJzeren draak wordt genoemd. De brug is naar het oosten verplaatst aan het einde van de jaren40 van de 20e eeuw. Op de kaart van 1950 is de verbinding verdwenen en is de doorgaande route naar het oosten verplaatst. Het element is bovengronds niet meer waarneembaar, maar in de bodem kunnen nog resten van dit element aanwezig zijn. Om deze reden is het element opgenomen op de kaart. Eén element betreft een havenkanaal (299 op afbeelding 18) van Montfoort welke in 1922 is gedempt. Wanneer het kanaal precies is aangelegd, is niet bekend. Het dateert waarschijnlijk van vóór 1400.96 Hier kunnen nog resten van verwacht worden in de bodem, waardoor deze is meegenomen op de kaart. Het

93

Rijk 2019, 40.

94

Rijk 2019, 41.

95

Rijk 2019, 41.

96

Gaasbeek & Noordam 1992

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

61

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

kanaal oversnijdt een gebied dat al op de oude kaart staat, namelijk de vesting Montfoort, maar het kanaal is niet als individueel element opgenomen in de oude kaart. Dit is alsnog gedaan.

5.6

Religie/begraving

Onder het thema religieus en funerair erfgoed valt een element dat nog niet in de huidige kaart is opgenomen. Het betreft een voormalig kerkhof rondom de Sint Janskerk. Het kerkhof is aangemerkt als verdwenen. Daarnaast zijn ook de overige jongere begraafplaatsen opgenomen op de kaart, zoals De Algemene Montfoorste begraafplaats bij de Julianastraat. Dit is een jongere begraafplaats en in gebruik sinds 1829. Het noordelijke deel is niet meer in gebruik, maar het is onduidelijk in hoeverre dit deel geruimd is. 97 Het zuidelijke deel is nog in gebruik. Aangezien de kans aanwezig is dat er nog resten van graven in de bodem aanwezig zijn, is de locatie opgenomen op de inventarisatiekaart. 5.7

Sport

Het element sport betreft een kolfbaan die op de Kadastrale Minuut van 1811-1832 aangeduid is. De percelen 280, 281 en 282 behoren tot dezelfde eigenaar: Kastelein Anthony Noort. Op het perceel met de kolfbaan (281) staat ook een gebouw opgetekend. Hiervan kunnen nog resten aanwezig zijn in de ondergrond.98 5.8

Verdediging

De elementen die horen bij het thema verdediging worden verder toegelicht bij de paragraaf Militair Erfgoed (hoofdstuk 7). 5.9

Boerderijlinten

De boerderijlinten (nummers 325-335) van de oude inventarisatiekaart zijn grotendeels overgenomen, met enkele wijzigingen. Het meest zuidoostelijke boerderijlint (Blokland) is enkel een lint aan de zuidzijde van de weg en is overgenomen vanwege de ontginningsrichting naar het zuiden. Het lint ter hoogte van IJsselveld en Lindeboomsweg is niet overgenomen. De onderbouwing voor opname op de vorige kaart is niet te achterhalen. Vanuit de historische kaarten en de cultuurhistorische waardekaart geven geen aanleiding om deze te behouden. Verder is het boerderijlint bij de Waardsedijk verder westelijk doorgetrokken om aan te sluiten bij de bebouwde percelen van de kadastrale minuutplannen. 5.10

Aanvullingen vanuit de lokale deskundigen

Tijdens de lokale deskundigenbijeenkomst op 16-01-2025 zijn een aantal cultuurhistorische elementen benoemd. Het gaat hier om elementen die bovengronds nog zichtbaar zijn, bijvoorbeeld kerkenpaden en jaagpaden. Deze paden zullen archeologisch gezien vermoedelijk niet terug te vinden zijn. Verder zijn de locaties van oude steenfabrieken aangekaart. Bij Mastwijk (de eersteling) is nog een verhoging in het landschap zichtbaar, en mogelijk zijn daar nog (archeologische) resten aanwezig. Tevens is de locatie van een leprozenhuis aan de Hofdijk aangekaart. Het leprozenhuis staat aangegeven op de Regiokaart Dou 1746/Kuiperkaart 1869. De locatie van het Leprozenhuis kan zowel voor archeologie als cultuurhistorie van belang zijn.

97

Kroes 2022.

98

Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan Montfoort, Utrecht, sectie A, blad 02 (MIN06050A02), perceel 281. Kadastrale kaart 18111832: oorspronkelijke aanwijzende tafel Montfoort, Utrecht, sectie A, blad 010 (OAT06050A010).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

62

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

In 2020 is bij niet archeologische graafwerkzaamheden een element van de stadsmuur terug gevonden en gedocumenteerd. Het betreft een vestingtoren die onderdeel is van de oude stadsmuur welke nog bovengronds aanwezig is.99 De stadsmuur van Montfoort is aanwezig net onder het maaiveld, in de fundering van huizen of tuinen. Er zijn plannen om de verdwenen Willeskoppoort en de Heeswijkpoort weer terug te brengen bij het realiseren van nieuwbouw op die locaties. De poorten zijn ook meegenomen op de nieuwe inventarisatiekaart. De aanduiding van de stadsmuur is uitgebreid met de binnen-stadsmuur en de waltoren die is aangetroffen bij Achterdijk 12 (element 271). 100 5.11

Conclusie

Op basis van de cultuurhistorische inventarisatie zijn ca. 330 elementen op de kaart opgenomen (zie bijlage 4) in aanvulling op de boerderijlinten van de vorige kaart. Het gaat hierbij voornamelijk om historische erven van de Kadastrale minuutplannen en overige historische bebouwing, industriecomplexen zoals (verdwenen) molens, infrastructurele elementen, elementen ten behoeve van bedrijvigheid en religieus en funerair erfgoed.

99

Persbericht ontvangen van P. Versloot, d.d. 16-1-2025.

100

Zie ook: https://www.ad.nl/woerden/archeologische-vondst-in-montfoort-aannemer-stuit-op-stukje-eeuwenoudestadsmuur~abe6e524/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

63

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

6 6.1

Archeologische inventarisatie van de Waterbodem Inleiding

Een deel van het oppervlak van Montfoort bestaat uit water. Ook hier kunnen archeologische waarden op of in de waterbodem aanwezig zijn. Hierbij worden niet alleen de huidige waterbodems besproken, maar ook verdwenen (historische) waterlopen worden geïnventariseerd. In deze verdwenen waterlopen kunnen tenslotte nog water-gerelateerde vondsten aan het licht komen. Daartoe is informatie verzameld over de ouderdom en aanleg van de waterlopen en over eventuele baggeractiviteit, en verwerken deze in de inventarisatiekaart. Dit betreft informatie over objecten (bijvoorbeeld wrakken) of gebieden (zoals verdronken landschappen) uit de gegevensbestanden van bijvoorbeeld RWS, de Hydrografische dienst van de Koninklijke Marine, de RCE en eerdere onderzoeken. Niet alleen wordt bekeken of waterlopen een hoge of lage archeologische verwachting hebben, maar deze inventarisatie levert ook een bijdrage aan mogelijk verstoorde gebieden. Hieruit kan een aparte verwachtingskaart worden opgesteld voor de waterbodems binnen de gemeente. Waterbodems met een archeologische verwachting zijn vervolgens ook opgenomen op de integrale verwachtingskaart. 6.1.1

Opbouw van het bestand

De geïnventariseerde elementen zijn als polygoon, lijn, of punt op de kaart verwerkt. De punten betreffen de vondstlocaties of andere watergerelateerde puntlocaties. Uitgangspunt voor de inventarisatie van de waterlopen is het polygonen bestand uit de TOP10NL. Deze is vergeleken met de cultuurhistorische waardekaart uit 2020 en met de geïnventariseerde bebouwde percelen, molens en overige elementen en met historische kaarten uit Topotijdreis om te bepalen of een bepaalde waterloop een archeologische waarde of verwachting heeft. Voor iedere grote waterloop is opgenomen of er sprake is van een hoge archeologische verwachting (ja) of lage archeologische verwachting (nee). Over het algemeen geldt daarvoor dat waterlopen, die mogelijk vanaf 1850 (of eerder) aanwezig zijn op de historische kaarten en de kadastrale minuutplannen, aangemerkt zijn met een archeologische verwachting. Ook indien de waterloop nabij historische bebouwing gelegen is, is er sprake van een archeologische verwachting. Alle waterlopen die pas na 1970 zijn gegraven hebben geen archeologische verwachting en zijn mogelijke aanwijzing voor verstoringen. De afwegingen zijn opgenomen in een opmerkingenveld, en worden hieronder per bron nader toegelicht. 6.1.2

Bronnen en bronnengebruik

Voor de inventarisatie van de waterbodem binnen de gemeente Montfoort is gebruik gemaakt van verschillende databases en rapporten. Archis3 De eerste stap van de inventarisatie was het raadplegen van Archis3. Hierin worden alle gegevens van archeologische onderzoeken, vondsten en archeologische rijksmonumenten vanaf de Prehistorie tot en met de Nieuwe Tijd in Nederland weergeven.101 Het is niet mogelijk om in het download bestand van de archeologische vondstlocaties in het Archeologisch Informatiesysteem (Archis3) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te zoeken op complextype of vondsten. In het veld met toelichting is gezocht op het voorkomen van ‘boot’, ‘schip’, ‘schepen’, ‘scheeps’ of ‘wrak’. Dit heeft geen resultaten opgeleverd. Binnen Montfoort is slechts één vondstlocatie watergerelateerd. Het gaat hierbij om een zwaard (ZaakID: 5652897100; zie ook Tabel 4 en 6.8.1).

101

Archis - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Onderzoek overzicht.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

64

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

MaSS / MACHU, NCN MaSS (Maritime Stepping Stones) is een database met verhalen over wrakken en sites onderwater. Deze database geeft een beeld van de archeologische en historische omgeving van scheepswrakken. Exacte locaties worden hierin niet weergeven, omdat dit een openbare dataset is. 102 Uit deze database zijn binnen gemeente Montfoort geen vondsten bekend. MACHU (Managing Archaeological Cultural Heritage Underwater) is ontwikkeld in samenwerking met zeven landen en gesponsord door het Europese Unie Cultuur 2000 programma. Dit project duurde van september 2006 tot en met augustus 2009, waaruit deze GIS-applicatie is ontstaan. Dit programma wordt regelmatig geüpdatet. MACHU biedt de mogelijkheid om erfgoedinformatie te combineren met andere specifieke gebiedsgerelateerde onderwerpen, zoals onderzoeksgegevens van locaties, milieugegevens, wettelijke informatie en historische kaarten. In deze applicatie zijn exacte coördinaten weergeven, waarvoor speciale toestemming aangevraagd dient te worden om deze informatie te kunnen inzien. 103 Uit deze dataset zijn geen vondsten bekend die zich bevinden binnen gemeente Montfoort. Uit deze databases zijn geen bekende objecten op de waterbodem bekend. De NCN-database (Nationaal Contact Nummer) wordt beheerd door Rijkswaterstaat.

Deze database is het meest volledig wat betreft objecten op de gesurveyede waterbodem, en betreft zowel archeologische als niet-archeologische data van de volgende drie overheden: - Hydrografische dienst van de Koninklijke Nederlandse Marine (RNNHS); - SonarReg92 objecten database van Rijkswaterstaat (RWS); - Archis database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Deze database is niet geraadpleegd, omdat deze geen volledige dataset heeft voor de binnenwateren. Top10NL Als uitgangspunt voor de verwachtingskaart van de huidige waterbodems is de Top10NL uit 2023 gebruikt. De Top10NL is het meest gedetailleerde product uit de Basisregistratie Topografie (BRT). Hierin staan onder andere waterlopen. Landschappelijke en Archeologische onderzoeken Naast het inventariseren van de huidige waterbodems worden ook de historische waterbodems geïnventariseerd. In deze gevallen kunnen de waterbodems niet meer in het huidige landschap herkend worden, maar zijn de in beeld gebrachte lopen wel tekenend voor mogelijk water gerelateerde vondsten uit het verleden, zoals scheepswrakken of visgerei uit de Romeinse periode. Die is gekoppeld aan de loop van de Hollandsche IJssel in de Romeinse periode en niet aan de huidige waterloop.104 Cultuurhistorische atlas Utrecht en de Cultuurhistorische Waardenkaart van Montfoort Binnen de gemeentegrenzen zijn vele waterlopen bekend.

Om na te gaan of deze verschillende waterlopen ook een cultuurhistorische of archeologische waarde hebben, is de Cultuurhistorische Atlas van provincie Utrecht (CHAT) geraadpleegd.105 Per waterloop is bekeken of hiervoor al een (cultuurhistorische) waarde geldt. Indien ook mogelijk historische bebouwing aanwezig kan zijn, heeft de betreffende waterloop een archeologische verwachting gekregen. Naast de al toegekende waardes zijn ook meerdere wateren aanwezig zonder bekende waardes. Hiervoor is nagegaan wanneer deze waterlopen op historisch kaartmateriaal aanwezig zijn. De verschillende waterlopen zijn opgedeeld in waterlopen met verwachting en waterlopen zonder verwachting. Volgens de Cultuurhistorische Atlas

102

Over MaSS | MaSS (cultureelerfgoed.nl).

103

MACHU | Bronnen en kaarten | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

104

Dinter 2013.

105

https://www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/cultuur-en-erfgoed/cultuurhistorische-atlas.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

65

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

van Utrecht zijn er verschillende elementen binnen de gemeente Montfoort die gekenmerkt zijn als maritiem erfgoed. Het gaat hierbij om bruggen, brugwachterswoningen, sluizen, (trek)vaarten, jaagpaden, dijken, kades, graven/griften, poldergemalen en weteringen.71 Deze elementen zijn grotendeels bij de cultuurhistorische inventarisatie reeds ter sprake gekomen (zie hoofdstuk 5). 6.2

Wrakken

Binnen de gemeentegrenzen van de gemeente Montfoort geldt een zeer lage verwachting wat betreft scheepsresten. Uit de geraadpleegde databases (MaSS, MACHU, Archis3) zijn geen resten van scheepswrakken bekend binnen de gemeentegrenzen. De NCN-database van Rijkswaterstaat en de Hydrografische dienst van de Koninklijke Marine is niet geraadpleegd omdat de informatie van binnenwateren niet volledig is. 6.3

Waterbodem met archeologische verwachting

Binnen gemeente Montfoort bevinden zich verschillende historische waterlopen. Het gaat hierbij om o.a de Hollandsche IJssel, de Lange Linschoten, de Montfoortse Vaart en de slotgracht van voormalig kasteel Montfoort. Een compleet overzicht is te zien op kaart 10. Bijzondere plaats in het geheel betreffen de vrij gaaf bewaarde eendenkooien vooral in het zuidelijke deel van de gemeente. Vanwege de goede conservering van deze eendenkooien en de bijdrage die ze kunnen leveren aan het bijna verdwenen ambacht, geldt hier een hoge archeologische verwachting. 106 In de Hollandsche IJssel zijn binnen de gemeentegrenzen van Montfoort geen archeologische resten bekend. Archeologisch onderzoek dat is uitgevoerd ten behoeve van werkzaamheden binnen deze waterloop toonde aan dat er geen archeologische verwachting is, omdat in het verleden werkzaamheden hebben plaatsgevonden zoals baggeren en kanaliseren die ervoor hebben gezorgd dat eventuele resten verloren zijn gegaan (zaakID 4568403100). Door de recente baggerwerkzaamheden is de waterbodem verstoord tot 140 cm onder de waterbodem (minimaal 2,70 m -NAP).107 Aan het eind van de 18e eeuw was de waterhuishouding in de Hollandsche IJssel zodanig verslechterd dat de plaatsen die zich het meest stroomafwaarts van de Hollandsche IJssel bevonden vrijwel niet meer toegankelijk waren.

Waterbouwkundig ingenieur Jan Blanken kwam met het idee om de gehele Hollandsche IJssel te kanaliseren. In zijn ontwerp zouden de bochten niet afgesneden hoeven worden, maar ging het eerder om het controleren van het waterpeil. Dit houdt in dat de natuurlijk meander van de IJssel werd vastgelegd, maar niet rechtgetrokken. Zijn plan omvatte onder meer het aanleggen van een sluis stroomopwaarts bij Gouda. Om bij hoog- en laagtij te kunnen schutten, ontwikkelde hij de waaiersluis. 108 De plannen voor het kanaliseren van de rivier werd lange tijd tegengehouden. Dit zou namelijk mogelijk de slibaanvoer doen verdwijnen, wat weer slecht zou zijn voor de steenfabrikanten. Koning Lodewijk Napoleon bracht de Hollandsche IJssel onder de verantwoordelijkheid van Rijkswaterstaat, waarna de plannen uiteindelijk in 1850 toch werden uitgevoerd. 109 Een tweetal waterlopen kan als onderdeel van een stelling of vesting worden aangemerkt. Het betreffen voornamelijk de (nog aanwezige) restanten van de stadsgrachten van de vesting Montfoort. Van de aanwezige waterlopen binnen de gemeente Montfoort zijn er ook twee waterlopen die als restanten van

106

SB4 2020, 21.

107

Velthuis 2018 en Schoute / Hessing 2023.

108

Jansen 2019, 16, 17.

109

Jansen 2019, 17.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

66

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

de Linie van de Pleit zijn geïnterpreteerd en meerdere waterlopen die onderdeel zijn geweest van de linie van Linschoten. 6.4

Bekende archeologische vindplaatsen

Binnen de gemeente Montfoort zijn vondslocaties die watergerelateerd zijn. Ook zijn de rapporten over de archeologische werkzaamheden van de waterbodems binnen de gemeente Montfoort doorgenomen. Hieruit zijn geen maritiem archeologische resten bekend. Wel zijn kadewerken, dijken en een gemaal bekend binnen de gemeentegrens. Deze zijn reeds besproken bij de cultuurhistorische inventarisatie. Aanvullend op de cultuurhistorische inventarisatie uit het vorige hoofdstuk is een gemeentelijk monument bij de Doeldijk opgenomen. Het gaat om een schutsluis die nu nog aanwezig is. 6.4.1