Bijlage 5 - TAM-omgevingsplan Kleine Kernen 'Langeweg, Noordhoek en Klundert'
Tekst van het document
Duitse soldaten raakten in paniek bezet en bevrijd, 315 | (…) het 413e en 415e infanterieregiment hadden een ring om het dorp Standdaarbuiten gelegd. In de ochtend van 3 november verzamelde zich aan de driesprong van de Oudendijk een enorm konvooi aan rupsvoertuigen, dat als ondersteuning van de reeds bij de buitengrenzen van Noordhoek aangekomen Amerikaanse militairen zou optrekken Vermunt, Standdaarbuiten | Er werd een tankslag om Noordhoek geleverd, die de vergelijking met die in de Noord Afrikaanse bezet en bevrijd, 315 | woestijn haast had kunnen doorstaan. De lucht tussen Oudenbosch en Klundert was bloedrood gekleurd. Op de avond van de 3e november | werden de eerste Amerikaanse soldaten aan de zuidwestgrens van Noordhoek gesignaleerd en verwelkomd door de beproefde bevolking. Maar bevrijd betekende nog niet vrij. Doordat de Duitsers vanuit Klundert en Zevenbergen en noordelijk daarvan gelegen gebieden bleven schieten, was het in Noordhoek nog verre van veilig Hoedelmans, De bevrijding | Op 3 november werd in noordoostelijke richting uitgebroken via de buurtschap Kreek naar het van West-Brabant, 48 | -49 kerkdorp Noordhoek. De Amerikaanse opmars werd hervat met alle drie de regimenten in voorste lijn.
4 november 1944 NARA RG407: box 11946 | Div Arty missions and ammunition expenditures are as follows: 28 personnel, 20 vehicle, 4 tank, 3 harassing, 6 interdiction, 15 MG and mortar, 9 preparation, 3 miscellaneous totaling 88 missions and expending 4463 rounds of ammunition NARA RG407: box 11946 | 413th Inf: attacked with 2 Bns abreast: on the left the 3d (passing through the 2d) and on the right the 1st. Heavy resistance was met and thrown back by the 3d Bn. By 2000 the Regt held its Obj at Points 18, 17, 19 and 24 TNA WO171: 260 | Div Arty (atched 692 TD Bn). DS for advance of 413 and 415 Infs. By 1600 4 TDs in STANDDAARBUITEN available to 413 Inf. TNA WO171: 260 | 104 (Timberwolf) US Inf Div. 414 RCT NTR. 415 RCT One bn reached 783429 one bn reached 795425 both meeting strong opposition mainly from small arms and SPs. One bn KREEK 771416. Cl 40 br and Cl 9 ferry est 771592. TNA WO171: 907 | [4 AGRA] Concs and CB programme fired in sp of further adv by 104 US Div. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.
| Pagina 16 van 44 Bron | Inhoud TNA WO171: 1062 | [68 Med Regt] Concentrations on call, 4 nov, to 104 US Div (…) D242 7834 4341 D243 7836 4310 - | line of MG D244 7852 4306 - | line of MG D245 7870 4304 - | line of MG D246 7920 4312 - | Bty D247 7936 4308 - | Bty D248 7966 4300 - | MG Vermunt, Standdaarbuiten | In de nacht van drie op vier november hebben de Duitse tanks zich opgesteld achter de Manciadijk. bezet en bevrijd, 249 | In de morgen van de vierde november wachtten de Amerikanen nog steeds op zwaarder materiaal om door te kunnen stoten naar de kern van Noordhoek, waar de Duitsers hardnekkig stand hielden. In de vroege morgen hebben de Amerikanen aan het einde van de Tweede Kruisweg enkele zware kanonnen opgesteld, waarmee een aanval wordt gedaan op de Duitse tanks achter de Manciadijk. Hierbij gaat ook de boerderij van de familie Knook in vlammen op. Op de Oudendijk staat reeds een grote hoeveelheid zwaarder materiaal, waarbij tanks op luchtbanden, te wachten op het bevel om door te stoten naar Noordhoek. Alhoewel hier meter voor meter bevochten moet worden, begint deze aanval zaterdag in de voormiddag. Aan het einde van die dag is alle Duitse weerstand in Noordhoek gebroken. Wie zich deze zaterdag nog herinnert weet, dat de lucht tot voorbij Oudenbosch bloedrood was gekleurd. Noordhoek brandde vanwege de grote vlasvoorraden als een fakkel.
Hoedelmans, De bevrijding | Op 4 november bedreigde het 415e Amerikaanse Regiment vanuit Noordhoek en de Oudlandse van West-Brabant, 49 | polder de stad Zevenbergen, die op de 5e om 21.00 uur werd bevrijd. De 104th US Infantry Division stond toen nog op korte afstand van het Hollandsch Diep. Er werd 's nachts aangevallen, even later was het zo ver. Het Duitse bruggehoofd ten zuiden van de brede rivier werd in twee delen gescheiden Vermunt, Standdaarbuiten | Zaterdagmorgen 4 november werd in afwachting van de grondtroepen een hevig bombardement bezet en bevrijd, 172 | uitgevoerd. Noordhoek, Klundert en Zevenbergen kregen het bijzonder zwaar te verduren. Rond het middaguur zette de oorlogtrein van infanterietroepen zich in beweging, ondersteund door tanks, om de vijand een beslissende slag toe te brengen. Pas in de avond was de Duitse tegenstand gebroken. (...) Noordhoek, Klundert en Zevenbergen brandden als een fakkel Van Doorn, Operatie | Ondanks de granatenregen slaagden de Duitsers er in tegenvuur uit te brengen. De gehele dag werden Rebound, 55 | de Britten op de Boerendijk door de overgebleven artillerie van de 346e Infanterie Divisie, er waren nog zo'n 28 vuurmonden beschikbaar, en een drietal Sturmgeschütze, beschoten. Het geschut nam tevens de in de Manciapolder oprukkende Amerikanen onder vuur.
Godfrey Barker-Harland, plaatsvervangend compagniescommandant van de Koyli's kon, plat liggend op zijn buik, met eigen ogen zien hoe Timberwolves in het open terrein werden neergeschoten. Evenals de Koyli's hadden de Amerikanen grote moeilijkheden om bij daglicht op te rukken 5 november 1944 TNA WO171: 260 | 104 US Inf Div. 413th Inf. 2nd bn: enemy counter attack at beginning of period preceded by heavy enemy mortar and artillery shelling on position. It was repulsed. TNA WO171: 907 | [4 AGRA] Concs, bombards and HF fired by AGRA in sp of 1 Pol Armd Div and 104 US Div Overig Vermunt, Standdaarbuiten | Tijdens de bevrijding van Standdaarbuiten en Noordhoek met een oppervlakte van 4 bij 4 kilometer bezet en bevrijd, 266 | zijn 125.000 granaten en andere projectielen neergekomen. Voor ons huis lag een stuk land van een hectare en daar ontstonden 65 granaatgaten. Als er één granaat was afgeschoten, richtte het geschut nog een tweede en derde granaat op precies dezelfde plaats.
Het waren vreselijke beschietingen Vermunt, Standdaarbuiten | Bij Kuijstermans en Knook aan de Manciadijk hadden honderden mensen hun toevlucht gezocht na bezet en bevrijd, 76 | de verwoestende bombardementen op Noordhoek en Standdaarbuiten Website 104infdiv.org | "Company L started across the MARK river at 2300, 2 November, followed by Company I and Company K." "It was here that we (3d Bn) suffered our heaviest casualties of the campaign - | but NOORDEHOOK was not denied us." Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 17 van 44 Deze gebeurtenissen worden geanalyseerd en afgebakend in paragraaf 3.2.4. 3.2.2 Bombardementen Noordhoek, 3 en 4 november 1944 Ter ondersteuning van de Amerikaanse opmars werd Noordhoek op 3 en 4 november 1944 gebombardeerd. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud 3 november 1944 TNA AIR37: 716 | 12 Spitfires 74/145 1245 1710 12x 500 on strongpoint D784432, 8 buildings set on fire, E part of village smoking. MET (1-0-0) TNA AIR27: 642/31 | [no 74 Squadron] A concentration of enemy troops was observed in the village of NOORDHOEK. The squadron, led by F/Lt D. LIEWELLYN attacked this village with bombs. 8 buildings were left on fire and smoking. The squadron then went down and straffed the village from low level. One truck was hit on the road and destroyed.
Intense light accurate Flak was experienced at D785455 TNA WO171: 907 | [4 AGRA] 1445 From rep with 413 RCT: own tps 300 yds short of 17. Typhoons bombing 783431 and have started three large fires NARA RG407: box 11946 | Red smoke was fired by artillery to guide Typhoon Fighter-Bombers on to targets Vermunt, Standdaarbuiten | Al vroeg begon het vuren over en weer opnieuw. In de voormiddag hoorden we opeens een harde bezet en bevrijd, 330 | knal en kort daarna een tweede. Hierbij leek het, alsof de roterij werd opgepakt en een eindje verder weer werd neergezet. Opeens riep iemand: 'Bommen, er uit, want de derde valt op de roterij!' In paniek vluchtten we allen de roterij uit. We liepen naar links en rechts, alle kanten op. Ik liep een weide in. De vliegtuigen, die blijkbaar hun bommen allemaal hadden gedropt, begonnen nu met hun boordwapens te schieten 4 november 1944 TNA AIR37: 716 | 24 Spitfires 485/135 222/135 1135 1435 Guns and mortars D7844. 20x 500 dropped, all-in T/A TNA AIR27: 1933/87 | [no 485 Squadron] Dive bombing. The Squadron bombed and strafed target in Zevenbergen area.
All the bombs fell in the target area, and in the strafing attacks of which there were three, fires were started TNA WO171: 260 | Our Air Support knocked out four enemy bunkers at 841425 bombed and strafed NOORDHAEK 783451 setting it afire Vermunt, Standdaarbuiten | Nog eenmaal moest Noordhoek er aan geloven, toen een typhoonbombardement de komst van de bezet en bevrijd, 315 | Amerikanen inleidde. Vermunt, Standdaarbuiten | Zaterdagmorgen 4 november werd in afwachting van de grondtroepen een hevig bombardement bezet en bevrijd, 172 | uitgevoerd. Noordhoek, Klundert en Zevenbergen kregen het bijzonder zwaar te verduren. Rond het middaguur zette de oorlogtrein van infanterietroepen zich in beweging, ondersteund door tanks, om de vijand een beslissende slag toe te brengen. Pas in de avond was de Duitse tegenstand gebroken. (...) Noordhoek, Klundert en Zevenbergen brandden als een fakkel Vermunt, Standdaarbuiten | Opeens verscheen er een vliegtuig en tijdens mijn ren zag ik een kettingbom vallen, gevolgd door een bezet en bevrijd, 326 | enorme dreun. De bom was midden op de weg gevallen, vlak bij de roterij [Noordhoek], waar zich op dat moment vele tientallen mensen schuilhielden Analyse Beide bombardementen werden uitgevoerd door Spitfires die per toestel één 500- | ponder lieten vallen.
In totaal zouden 32 bommen zijn afgeworpen, maar op de luchtfoto’s zijn maar 8 bomkraters waargenomen. Het is waarschijnlijk dat diverse bommen op huizen zijn ingeslagen waardoor op de luchtfoto geen krater te zien is. Dit wordt ook bevestigd door het bronmateriaal, maar het is niet te achterhalen hoeveel bommen dit zijn en waar deze zijn ingeslagen. Er is immers ook grote schade aangericht door de artilleriebeschieting. Op onderstaande luchtfoto zijn de inslagen weergegeven op de luchtfoto van 31 december 1944. Zoals verwacht zijn de inslagen geconcentreerd rond de kruising van Noordhoek, wat het doelwit was. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 18 van 44 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 19 van 44 figuur 3.2: de waargenomen bomkraters op de luchtfoto van 31 december 1944 (bron: LBDB 7/3738: 3114) De dichtstbijzijnde bomkrater ligt 333 meter van het onderzoeksgebied vandaan. Op deze afstand wordt niet verwacht dat er als het gevolg van dit bombardement ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. Derhalve worden deze bombardementen niet verder geanalyseerd en wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend. Uit het bronmateriaal blijkt dat de Spitfires het doelwit na het bombardement hebben beschoten met hun boordwapens.
De hoek en richting van de beschieting zijn niet bekend, en omdat de inslagen van boordwapens niet zichtbaar zijn op luchtfoto’s, kan hier o ok geen betrouwbare afbakening voor worden vastgesteld. Vermoedelijk werd met name het kruispunt onder vuur genomen, maar een beschieting van gelegenheidsdoelen dichter bij het onderzoeksgebied is niet uit te sluiten. In Noordhoek zijn er geen ruimingen bekend van boordwapenmunitie. Vanwege een gebrek aan aanknopingspunten is hier geen verdacht gebied aan toegekend. 3.2.3 Schade Noordhoek na de bevrijding Na de bevrijding was Noordhoek zwaar beschadigd. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron Inhoud Vermunt, Standdaarbuiten bezet en bevrijd, 320 Toen we ons donderdagmorgen een ogenblik buiten de schuilplaats waagden, konden we zien, dat het dorp Noordhoek zwaar gehavend en bijna geheel in een ruïne herschapen was. In het centrum brandde het dorp, maar we konden onmogelijk zien, wat er in brand stond Standdaarbuiten 0527: 391 Afrekening van oorlogsschade der RK Jongens- en Meisjesschool St Joseph te Noordhoek Standdaarbuiten 0527: 1727 [Vernield door oorlogsgeweld d.d. October/November 1944. Noordhoek: C3, C7a, C8, C9, C10, C16, C16a, C21, C22, C23, C24, C30, C31, C32d, C34, C35, C37, C40, C41, C44, C45, C46, C47, C48, C49, C50, C51, C52, C53, C56, C58, C62, C67a, C68, C69]
Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 20 van 44 Bron Inhoud Klundert 0476: 8797 In de zuidelijk van de bebouwde kom dezer gemeente gelegen polder Bloemendaal en op het gehucht Noordhoek werden tengevolge van de aldaar in het tijdvak 2 t/m 5 november 1944 plaats gehad hebbende oorlogshandelingen tusschen de geallieerden en Duitschers: een 5-tal personen gedood een 9-tal boerderijen met geheelen of gedeeltelijken inspan, oogstvoorraad 1944 en levende have, door brand vernield een 4-tal bij die boerderijen behoorende woonhuizen verbrand een vlas- en hennepfabriek door brand verwoest Voorts nog een 20-tal woningen door granaten en/of bommen vernield of onherstelbaar beschadigd Hoedelmans, De bevrijding van West-Brabant, 67 Noordhoek verandert door het oorlogsgeweld in een ruïne. Gesneuvelde soldaten en dood vee tussen uitgebrande boerderijen waarvan alleen de schoorstenen overeind zijn gebleven, afgeknapte bomen en telefoonpalen, bomkraters, kapotte tanks en vernield geschut vormen hier het macabere oorlogslandschap De adressen konden aan de hand van het huidige bronmateriaal niet voldoende betrouwbaar worden vertaald naar de huidige situatie. 3.2.4 Analyse en afbakening Uit het bronmateriaal blijkt dat Noordhoek vijf dagen lang onder artillerievuur heeft gelegen. Op de luchtfoto van 31 december 1944 zijn inderdaad grote aantallen geschutskraters waarneembaar.
Rondom het onderzoeksgebied zijn de kraters minder talrijk dan rondom de kruising van het dorp, maar toch zijn er in en om het onderzoeksgebied diverse kraters te zien. Ten noordwesten van het onderzoeksgebied bevindt zich op de luchtfoto wat lichte bewolking, waardoor eventuele kraters daar moeilijker of niet te zien zijn. Figuur 3.3: waargenomen geschutkraters op de luchtfoto van 31 december 1944 (bron: LBDB 7/3738: 3114). Vanwege de duur en intensiteit van de beschietingen en de aanwezigheid van kraters in en rondom het onderzoeksgebied is het gehele onderzoeksgebied verdacht verklaard op de aanwezigheid van verschoten geschutmunitie. Hier kunnen de volgende ontplofbare oorlogsresten worden verwacht:
Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 21 van 44 Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Duits en geallieerd Diverse (2 inch t/m 155mm) Verschoten Tot 1,75m -mv WOII* Tot 1,85m -NAP – 1,05m +NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber. De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diepte zijn ingedrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaiveldhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. Het grootste te verwachten kaliber is gebaseerd op eerdere munitievondsten. In 1992 is een 155mm granaat aangetroffen.2 Voor de verticale afbakening is gebruik gemaakt van de voorschriften uit het CS -VROO-02 (ontwerpversie juli 2023 ), waarin de maximale indringingsdiepte van diverse kalibers in verschillende soorten grond is vastgesteld. Volgens boormonsters van DINOloket bestaat de bodem in de omgeving van het onderzoeksgebied uit kleigrond. Houwitsermunitie van 11 tot 16 cm kan in kleigrond 100 tot 175 cm indringen. Uit het bestand TophoogteMD van Rijkswaterstaat blijkt dat de historische maaiveldhoogte ter plaatse van het onderzoeksgebied in 1972 varieerde tussen 0,1m -NAP en 2,8m +NAP. Er wordt vanuit gegaan dat deze maaiveldhoogtes corresponderen met die tijdens de Tweede Wereldoorlog.
In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor artilleriebeschietingen: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Zijn de locaties van de schademeldingen bekend? De adressen konden aan de hand van het huidige bronmateriaal niet voldoende betrouwbaar worden vertaald naar de huidige situatie. Het is echter duidelijk dat het dorp Noordhoek grote schade heeft geleden. Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Ja Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? Artillerie van de US 104 Infantry Division, 4 AGRA en British I Corps Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Tenminste 25-ponder, 75mm, 3.7 inch, 5.5 inch en 155mm Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Landelijk gebied Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Uitwerkingsvuur en storingsvuur Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? 5 dagen Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Nee Zijn er schademeldingen te relateren aan deze beschietingen? De adressen konden aan de hand van het huidige bronmateriaal niet
voldoende betrouwbaar worden vertaald naar de huidige situatie. Zijn er munitievondsten te relateren aan deze beschietingen? Ja, zie paragraaf 3.2.4 Uitgaande van het bronmateriaal lijkt het er niet op dat zich in het onderzoeksgebied grondgevechten hebben plaatsgevonden. Derhalve wordt hier geen verdacht gebied voor vastgesteld. 2 MORA 19922691. 3.3 | Inslag V-1 Noordhoek, 10 februari 1945 Op 10 februari 1945 sloeg een V- 1 in ten oosten van de weg Standdaarbuiten – Klundert. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud Noord-Brabant 127: 211 | Op 11 februari 1945, omstreeks 9 uur vernamen wij (…) dat op 10 februari 1945, omstreeks 18.30 uur, een vliegende bom was terecht gekomen in een perceel bouwland, achter de boerderij van MJJ Hopmans, wonende te Standdaarbuiten, Noordhoek C36. Naar aanleiding van vorenstaande begaven wij ons op datum voormeld naar het bedoelde perceel bouwland, alwaar door ons het navolgende werd vastgesteld: dat op 10 februari 1945, omstreeks 18.30 uur, de explosie had plaats gehad van een V1, in een perceel bouwland, gelegen ongeveer 200 meter ten oosten van den openbaren weg Standdaarbuiten - Klundert.
Eén en ander in de nabijheid van de driesprong van wegen, welke zich bevind te Standdaarbuiten, onder het gehucht Noordhoek; dat een trechter was ontstaan van ongeveer drie meter middellijn en een diepte van nog geen anderhalve meter; dat van verschillende huizen, staande langs den Buitendijk onder de gemeente Standdaarbuiten, schade was aangericht door de luchtverplaatsing, vn glas- en dakpannen (...) Vermeld zij verder, dat het gehucht Noordhoek onder de gemeente Standdaarbuiten, tijdens de oorlogshandelingen plaats gehad hebbende aldaar in het begin van november 1944, veel heeft geleden, zoodat er al groote schade was. Volgens ooggetuigen had het V1-wapen geen sterke luchtverplaatsing teweeg gebracht en was de ontploffing van het wapen niet erg geweest. Dit kan volgens ons, relatanten, aangenomen worden, om reden, dat de geslagen trechter geen groote omvang aannam Noord-Brabant 127: 211 | Standdaarbuiten. 10 febr 1945 18.30 in cultivable land behind the farm of MJJ Hopmans Standdaarbuiten Noordhoek C36 200m east of the public road Standdaarbuiten - Klundert near the road junction.
As the village was already seriously damaged, the damage caused by the bomb was not very serious Website Vergeltungswaffen | V1 in een bouwland op 200 meter ten oosten van de openbare weg Standdaarbuiten - Klundert te Noordhoek; schade aan omliggende boerderijen Analyse Volgens de omnummerlijsten van het West-Brabants Archief bevindt het adres C36 zich op de Sint Jozef- straat 21. Uit het bronmateriaal blijkt dat de V-1 op 200 meter afstand van de weg Noordhoek- Klundert is neergekomen, maar wel nabij de driesprong van Noordhoek. De vermoedelijke locatie van de inslag is hieronder op een historische kaart weergegeven. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 22 van 44 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 23 van 44 Figuur 3.4: de vermoedelijke locatie van de V-1 inslag van 10 februari 1945 op een historische kaart (bron: Kadaster). Op de luchtfoto van 12 mei 1945 is hier geen krater waarneembaar. De foto is van grote hoogte genomen en onscherp. figuur 3.5: de vermoedelijke inslaglocatie van de V-1 op de luchtfoto van 12 mei 1945 (bron: LBDB 7/3738: 3114) Uit de beschrijving van het bronmateriaal blijkt dat de V-1 buiten het onderzoeksgebied is gevallen. Bovendien is de V-1 gedetoneerd. Derhalve wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend. Aanvullend onderzoek naar de exacte inslaglocatie van de V-1 biedt geen meerwaarde voor dit onderzoek.
3.4 Munitievondsten Na de bevrijding werd in Noordhoek nog veel munitie aangetroffen. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld:
Bron | Inhoud Noord-Brabant 127: 307 | Noordhoek rifles, grenades, mines, contact mr HIM ten Have, Kamerz C32b Oudenbosch. Map reference 7848 Standdaarbuiten 0527: 2757 | 5-5-1961 Bij deze deel ik u mede, dat in deze gemeente een nog niet ontplofte projectiel is gevonden, hetwelk zich bevindt op het land nabij de boerderij van de heer M. Dingemans, Manciadijk 1 alhier Standdaarbuiten 0527: 2757 | 8-3-1962 Bij deze deel ik u mede, dat in deze gemeente een nog niet ontplofte granaat is gevonden, welke zich bevindt op het land van de heer Adr van de Luijtgaarde, Bisschop Hopmansstraat 12 Standdaarbuiten 0527: 2757 | 25-10-1963 Bij dezen deel ik u mede dat in deze gemeente twee nog niet ontplofte granaten zijn gevonden op het land van de heer A Knook, Manciadijk 2, Standdaarbuiten. Het betreffen hier projectielen, gevonden bij het omploegen van een weiland. Het vermoeden bestaat dat zich nog meer oorlogstuig bevindt in het niet geploegde gedeelte land. Ik moge u beleefd verzoeken de gevonden granaten - | zo mogelijk spoedig - te doen verwijderen en het perceel verder op de aanwezigheid van projectielen te doen controleren Standdaarbuiten 0527: | 11-11-1963 2757 | Ten vervolge op mijn schrijven van 25 oktober 1963 deel ik u mede, dat van de heer A Knook, Manciadijk 2, Noordhoek, mededeling is ontvangen dat twee granaten door uw dienst zijn verwijderd van zijn weiland te Noordhoek.
Het overige deel van genoemd weiland is echter nog niet op aanwezigheid van granaten gecontroleerd. Daar het vermoeden bestaat dat zich hierin nog meer oorlogstuig bevindt, moge ik u verzoeken dit gedeelte weiland op aanwezigheid van projectielen te willen doen controleren Standdaarbuiten 0527: | 13-11-1963 2757 | In antwoord op uw in margine aangehaald schrijven kan ik u berichten dat twee deskundigen van mijn dienst het weiland van de heer Knook in ogenschouw hebben genomen. Gevonden werd een staartstuk van een fosfor-mortiergranaat waaraan een klein restant fosfor. Dit gedeelte granaat werd ter plaatse door uitbranding van de fosfor onschadelijk gemaakt. Verder werd de kleine omgeving van de ligplaats met detector nagezocht en niets meer gevonden. Standdaarbuiten 0527: | 25-5-1965 2757 | Bij deze deel ik u mede dat in deze gemeente twee granaten zijn gevonden; nl twee 60-ponders met een doorsnee van 15 cm doorsnede, zij liggen ongeveer 60 cm onder de grond (wegdek) een voor de woning van de heer C Sitters, Weeldijk 5 en op een afstand van 50 meter afstand van de woning Noordhoeksedijk 11 Standdaarbuiten 0527: | 26-4-1967 2757 | Bij deze deel ik u mede, dat in deze gemeente nog 1 onontplofte granaat is gevonden. Deze granaat bevindt zich bij de woning van de heer R.J.
Scheele, Weeldijk 4 Standdaarbuiten, kerkdorp Noordhoek Standdaarbuiten 0527: | 5-5-1967 2757 | Bij deze deel ik u mede, dat in deze gemeente nog 1 onontplofte granaat is gevonden. Deze granaat bevindt zich aan de dijk bij de woning van de heer P. Sitters, Noordhoeksedijk 13, Standdaarbuiten Standdaarbuiten 0527: | 21-10-1969 2757 | Bij deze deel ik u mede dat in deze gemeente een nog niet ontplofte granaat is gevonden. Deze granaat bevindt zich bij de woning van de heer H. van Nieuwenhuijzen, Manciadijk 3 te Standdaarbuiten, kerkdorp Noordhoek Standdaarbuiten 0527: | 17-12-1969 2757 | Bij de woning van de heer L.W.J.J.M. Hopmans, Bisschop Hopmansstraat 36 te Standdaarbuiten, kerkdorp Noordhoek is een nog niet ontplofte granaat gevonden. De exacte locatie van diverse munitievondsten kan niet worden vastgesteld, omdat het land van iemand niet per se bij diens woonadres gelegen hoeft te zijn. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 24 van 44 In de registers van de EOD is gezocht naar MORA’s in de buurt van het onderzoeksgebied. Deze zijn in onderstaande tabel opgenomen en weergegeven op de gebeurtenissenkaart in bijlage 2.
Nummer | Locatie | Aangetroffen OO | Opmerking 19710070 | St Jozefstraat 29 Noordhoek | 1x brisantgranaat 10cm 19712321 | Noordhoek 29 | 1x brisantgranaat 9cm 19753205 | St Josephstraat 29 Noordhoek | 1 granaat 19761616 | Groeneweg / Noordhoek | 1 granaat 19763230 | Noordhoek bij voetbalveld | 1 granaat 19800439 | Noordhoeksedijk | 1x granaat chemisch 10,5cm leeg 19810409 | Noordhoek 12 | 1x artillerie granaat chemisch leeg 7,5cm 19832475 | Akker Noordhoek - Manciadijk | 1x mortiergranaat 5cm 19841708 | Achter werkplaats Noordhoek | 1x mortier brisantgranaat 81 mm Duits 19842255 | Repelweg Noordhoek | 1x 3.7" HE granaat 19842578 | Nieuwbouwwijk Noordhoek | 1x 81mm mortier granaat HE; 38x kkm 19843849 | Noordhoek 29 | 1 artillerie granaat | HE 9cm 19843870 | Noordhoeksedijk 16 | 1x 105mm HE artillerie granaat Mansiadijk tegen dijk 19850457 | Noordhoek | 1 chemische granaat leeg 19853653 | Noordhoeksedijk 4 | 1x artillerie granaat chemisch leeg 19872300 | Noordhoek 19 | 1 brisantgranaat van 10,5 cm 19890426 | Witteweideweg 30 Noordhoek | 1x handgranaat mk1 19890509 | Noordhoeksedijk 18 | 1 brisantgranaat 75mm Duits 19892787 | Noordhoek, locatie onbekend | 1x brisantgranaat 7.5 cm 19921163 | Revelaar 4 | 1 ongevaarlijk voorwerp | Geen OO 19921890 | Noordhoek 29 | 1x artillerie granaat HE 3.7 inch Witte Weideweg 30 | Zie hieronder 19922361 | Noordhoek | 2x hgr pine apple 19922691
| Noordhoek Reekje | 1x granaat HE 155mm 19930383 | Noordhoeksedijk | 1x brisantgranaat 3.7" 19940221 | In akker aan de Noordhoek 27 | 1x artillerie granaat HE 105mm 19990697 | Noordhoek 30 | 2x 3.7" brisantgranaat 20002346 | Klundertsedijk 6 akker | 1x 3.7 inch brisantgranaat 20021271 | Repelweg sportcomplex | 1x chemisch leeg 25 pnd UK 20060019 | Klunderstedijk 6 akker | 1x 3.7" brisantgranaat 20140962 | Witte Weideweg 30 | Scherfhandgranaat No36M | Zie hieronder 20141756 | Groeneweg 6 | Brisantgranaat 3.7 inch UK verschoten 20161567 | Klundertsedijk | brisantgranaat 3.7 inch verschoten 20172325 | Bisschop Hopmansstraat 9 | Rookgranaat 105mm M84 verschoten 20191900 | Kappellenhof 3 | Brisantgranaat 3.7 inch verschoten 20200761 | Klundertsedijk 6 | Brisantgranaat 3.7 inch verschoten Vrijwel alle munitieruimingen betreffen geschutmunitie. Dit bevestigt de conclusie zoals beschreven in 3.24. Er zijn ook drie handgranaten gevonden. Deze kunnen hier op diverse manieren terecht zijn gekomen, en het is niet te achterhalen Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 25 van 44 of dit door grondgevechten of dumping is. De handgranaat uit MORA 20140962 is Brits, terwijl het gebied door Amerikanen bevrijd is. 3.5 | Eerdere onderzoeken AES heeft het rapport van RPS, VO OO Baggeren WBD gem Moerdijk (EES1312NL -051, 1- | 6-2022) geraadpleegd.
Het onderzoeksgebied overlapt voor een groot deel. Het verdachte gebied op geschutmunitie komt overeen, maar RPS heeft het gebied ook verdacht verklaard op gevechtsveldmunitie. AES heeft daar te weinig aanwijzingen voor gevonden. 3.6 | Leemten in kennis Ondanks diepgravend onderzoek zijn er nog steeds potentiële leemten in kennis, zoals: • | De EODD is haar ruimingen pas vanaf 1970 systematisch gaan registreren. Van de periode 1945- | 1970 zijn daarom zeer beperkt ruimingsgegevens beschikbaar. • | De exacte locatie van munitieruimingen is vaak niet te bepalen. Meestal wordt als ligplaats het dichtstbijzijnde adres opgegeven, wat in dunbevolkte gebieden op grote afstand van de daadwerkelijke ligplaats kan liggen. • | Bij veel munitieruimingen wordt het politiebureau als ligplaats aangemerkt. Het betreft hier meestal munitie die bij het politiebureau is afgeleverd. De originele ligplaats is vrijwel nooit bekend. Derhalve worden deze munitieruimingen niet in de analyse meegenomen. • | Tijdens en na de oorlog is soms munitie gedumpt in schuttersputten, loopgraven, watergangen en dergelijke. Deze dumpingen zijn vrijwel nooit gedocumenteerd en kunnen dus zeer zelden worden achterhaald. • | Sommige archiefstukken zijn handgeschreven. Registraties kunnen onleesbaar zijn of verkeerd zijn geïnterpreteerd.
• | De adressen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog zijn in de meeste gevallen niet of nauwelijks te herleiden naar de huidige situatie. Derhalve kunnen deze plaatsaanduidingen vaak beperkt worden gebruikt. 3.7 | Wat is niet geanalyseerd? Hieronder volgen een aantal onderzoekskeuzes die AES gemaakt heeft: • | Dit onderzoek heeft zich alleen gericht op de oorlogshandelingen in de periode 1940 – | 1945 en op vondsten en ruimingen van OO tijdens en na de oorlog. Er is geen onderzoek verricht naar gebeurtenissen vóór of ná de Tweede Wereldoorlog die kunnen hebben geleid tot het achterblijven van OO in het onderzoeksgebied. • | Het afwerpen van brandbommen is voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar niet verder geanalyseerd. Op basis van beperkt bronnenmateriaal kan geen gefundeerde uitspraak worden gedaan over een verdacht gebied. Dit geldt evenzo voor boordwapenbeschietingen. • | Grondgevechten waarbij kleinkalibermunitie is gebruikt zijn voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar uit doelmatigheidsoverwegingen niet uitgebreid geanalyseerd. De kans dat kleinkalibermunitie als gevolg van deze gevechten nog aanwezig is wordt door AES | als zeer gering beschouwd. • | Gedurende de bezetting stonden in (de omgeving van) het onderzoeksgebied luchtafweerstellingen.
Deze hebben talloze malen vuur afgegeven waardoor mogelijk blindgangers in de bodem zijn achtergebleven. Hiernaar is geen onderzoek gedaan omdat het inslaan van luchtdoelgranaten een incidenteel karakter heeft en de spreiding dermate groot is dat hier geen realistische conclusies aan verbonden kunnen worden. • | Een vooronderzoek na-conflictperiode maakte geen deel uit van de opdracht. Indien dit toch gewenst is, kan de OO- | bodembelastingkaart gezien worden als een ‘startpunt’ voor een dergelijk onderzoek. De als verdacht aangemerkte gebieden kunnen na een studie van naoorlogse bodemingrepen (een apart vooronderzoek na- conflictperiode of een risicoanalyse) alsnog als onverdacht worden aangemerkt. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 26 van 44 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 27 van 44 4 CONCLUSIE EN ADVIES 4.1 Conclusie In opdracht van Gemeente Moerdijk heeft AES een vooronderzoek OO uitgevoerd ter plaatse van het gemeentelijk kavel naast Noordhoek 2. Aanleiding voor het vooronderzoek is de realisatie van woningen. Als gevolg van artilleriebeschietingen kunnen in het onderzoeksgebied OO aanwezig zijn. Het onderzoeksgebied is geheel verdacht op de aanwezigheid van OO. Op de bodembelastingkaart in bijlage 3 is deze conclusie weergegeven.
In het onderzoeksgebied kunnen de volgende OO worden verwacht: Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Duits en geallieerd Diverse (2 inch t/m 155mm) Verschoten Tot 1,75m -mv WOII* Tot 1,85m -NAP – 1,05m +NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber. De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diepte zijn ingedrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaiveldhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. De uitspraak ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ is een waarschijnlijkheidsuitspraak gebaseerd op uitgebreid bronnenonderzoek, analysemethoden en inschattingen op basis van ervaring. Of er daadwerkelijk ontplofbare oorlogsresten in de bodem aanwezig zijn kan alleen vastgesteld worden door middel van detectie en opsporingsonderzoek. In paragraaf 2.4. is de definitie van een verdacht gebied opgenomen. 4.2 Advies voor verdere werkzaamheden AES adviseert het volgende: Binnen het verdacht gebied dienen eerst opsporingswerkzaamheden uitgevoerd te worden voordat daar grondroerende werkzaamheden kunnen plaatsvinden. De meest geschikte detectiemethode kan worden bepaald aan de hand van de verwachte OO, de diepteligging en de uit te voeren werkzaamheden.
Dit opsporingsonderzoek dient uitgevoerd te worden door een CS-OOO gecertificeerd bedrijf. Zie bijlage 5 voor het CS-OOO certificaat van AES. Er kan ook voor worden gekozen om eerst een Vooronderzoek na-conflictperiode en/of een Risicoanalyse uit te voeren. In een Vooronderzoek na-conflictperiode wordt bekeken wat voor grondroeringen na 1945 in het projectgebied hebben plaatsgevonden. De contouren van naoorlogs vergraven grond kunnen immers als onverdacht worden beschouwd, en hier hoeft geen opsporingsonderzoek plaats te vinden. Hier geldt dan wel het protocol toevalsvondst (zie bijlage 4). Het Vooronderzoek na-conflictperiode kan wel of geen onderdeel vormen van een Risicoanalyse, waarin wordt bekeken wat de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden zijn in relatie met de verwachte ontplofbare oorlogsresten, en wat de effecten van een eventuele ongecontroleerde uitwerking zullen zijn. Op basis hiervan wordt bepaald of er maatregelen genomen moeten worden met betrekking tot OO, welke beheersmaatregelen er mogelijk zijn en wat de meest geschikte opsporingsmethode is. Indien de voorgenomen grondroerende werkzaamheden binnen het tracé van bestaande naoorlogs gelegde kabels en leiding blijven kunnen deze worden uitgevoerd zonder aanvullende maatregelen met betrekking tot ontplofbare oorlogsresten.
Deze grond is immers bij de aanleg van de leiding reeds vergraven en eventueel aangetroffen OO zullen hierbij zijn verwijderd. De naoorlogs vergraven contouren kunnen vrij worden beschouwd van ontplofbare oorlogsresten. Hier geldt nog wel het protocol toevalsvondst (zie bijlage 4). Tracés van kabels en leidingen die middels een boring zijn gelegd kunnen niet als onverdacht worden beschouwd. AES heeft gezocht naar al uitgevoerde vooronderzoeken en opsporingswerkzaamheden in en nabij het onderzoeksgebied. Het is mogelijk dat AES geen toegang had tot alle informatie. Daarom is het voor de opdrachtgever verstandig om voor de verdachte gebieden te controleren of er andere vooronderzoeken of processen -verbaal in diens bezit zijn die niet genoemd worden in deze rapportage. Uit de opgestelde processen -verbaal kan worden opgemaakt of er sprake is van Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 28 van 44 vrijgegeven gebieden (in horizontale zin) en tot welke diepte een verdacht gebied is vrijgegeven. Beoordeel vervolgens of het betreffende gebied nog als verdacht geldt. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 29 van 44 In de beginfase van het onderzoek staat het verzamelen van (historisch) feitenmateriaal centraal. In deze bijlage worden alle bronnen weergegeven die voor dit onderzoek bestudeerd zijn. De uiteindelijke conclusie is op dit materiaal gebaseerd.
Voor het vooronderzoek schrijft de CS-VROO verschillende bronnen voor. Enkele bronnen zijn verplicht en voor nadere informatie kunnen de aanvullende bronnen geraadpleegd worden. Voor dit onderzoek zijn in ieder geval de volgende bronnen geraadpleegd: Bron Verplicht Aanvullend Geraadpleegd Literatuur X X Gemeentelijk & Provinciaal Archief X X Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) X X Nationaal Archief te Den Haag X X Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) van het Ministerie van Defensie te Rijswijk X X Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) X X Luchtfotocollectie Wageningen UR X X Luchtfotocollectie Kadaster X X Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh* X X Luchtfotocollectie en -inventarisatie Luftbilddatenbank te Estenfeld, Duitsland X X Krantenberichten X X Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 X X The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force X X Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg X X Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 X The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen X X National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park (VS)) X X Getuigenverklaringen X Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) X X Onderzoek WarDocs X *de luchtfoto’s van NCAP zijn geraadpleegd door
middel van een inventarisatielijst bij Luftbilddatenbank, dat de foto’s uit dit archief in haar zoekopdracht meeneemt. Literatuur De volgende literatuur is voor dit onderzoek bestudeerd: • Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (1990). • Berg, T. van den, De Bezetting in Vogelvlucht (2012). • Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie (2002). • Buitkamp, J. Oorlog en bevrijding in woord en beeld: van de Mark naar de Moerdijk (1983). • Doorn, J. van, J.S. Bos en J. van Alphen, Operatie Rebound: bevrijding van de Westhoek, oktober/november 1944 (1994). • Freeman, Mighty Eighth War Diary (1981). • Hoedelmans, P., A. Wagenaar en I. de Wolff, De bevrijding van West-Brabant september 1944 – mei 1945: een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld (1994). Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen • | Hoegh, Lt-Col L.A., Timberwolf Tracks: The History of the 104th Infantry Division, 1942- | 1945 (2018) (Kindle). • | Jansen, Ab.A. Sporen aan de hemel (1979) – 3 delen. • | Kannekens, S. en W. van Dranen, Het kwam zomaar uit de lucht vallen. Neergekomen vliegtuigen in westelijk Noord-Brabant (2015). • | Klep C. & B. Schoenmaker, De Bevrijding van Nederland 1944-1945: oorlog op de flank (1995). • | Korthals Altes, A., Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940- 1945 | (1984).
• | Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (1970) – 2 delen. • | Nierstrasz e.a. (Ministerie van oorlog, hoofdkwartier van de chef van de generale staf, krijgsgeschiedkundige afdeling,), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II (diverse delen) (geraadpleegd via NIMH toegang 492). • | Pater, B.C. de & B. Schoenmaker, De grote atlas van Nederland, 1930- 1950 | (2005). • | Rijkswaterstaat, Oorlogsschade aan steden (zj). • | Vermunt, T. Standdaarbuiten bezet en bevrijd (2014). • | Zwanenburg, G.J. En nooit was het stil (1990) – 2 delen. Archiefstukken De volgende tabellen laten zien welke relevante stukken uit welke archieven zijn bestudeerd. Gemeentearchief Klundert Op basis van de inventarislijsten van het West-Brabants Archief heeft AES vastgesteld welke stukken uit het gemeentearchief van Klundert relevant zijn voor dit onderzoek. Deze zijn aangevraagd en digitaal ingezien. De volgende stukken zijn bestudeerd voor dit onderzoek: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.
| Titel Raw-0451 | Archief van de gemeente Klundert, | 3735 | Stukken betreffende oorlogsschade aan gebouwen 1811-1940 | 3740 | Luchtbescherming overige stukken 1936-1940 8434 | Dossier betreffende herstel van oorlogsschade aan de bedrijfspanden van Rompa Moerdijk 8435 | Dossier betreffende oorlogsschade 1940 8436 | Lijsten met verwoeste en te onteigenen percelen Dossier betreffende herstel van oorlogsschade, 8439 | watersnoodschade, aanleg speelplaats, restauratie en aanleg van een personeelstoilet in de Nederlands Hervormde school aan de Vestkant 2 Raw-0476 | Archief van de gemeente Klundert, 1941-1970 | Dossier betreffende de Luchtbeschermingsdienst Kern 8479 | Klundert 1941-1944 8486 | Dossier betreffende de opgaven van munitie 8699 | Dossier betreffende de herbouw en vergoeding van de oorlogsschade van de Christelijk Nationale school 8796 | Dossier betreffende opruiming van militaire werken te Roodevaart 8797 | Verslag van de oorlogshandelingen in 1944 en 1945 Raw-0487 | Archief van de gemeente Klundert, | Geen relevante inventarissen 1971-1996 Naar dit archief wordt gerefereerd door middel van de naam van de betreffende gemeente. Gemeentearchief Standdaarbuiten Op basis van de inventarislijsten van het West-Brabants Archief heeft AES bepaald welke stukken uit het gemeentearchief van Standdaarbuiten relevant zijn voor het onderzoek.
Een groot deel is in januari 2020 door het West- Brabants Archief gedigitaliseerd en aangeleverd. Het overige deel is op 15 februari 2022 gefotografeerd door historicus Emile van den Meiracker. De volgende stukken zijn bestudeerd voor dit onderzoek: Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 30 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 79 | Dossier betreffende gesneuvelde militairen, betreft Nederlanders, Duitsers en geallieerden Dossiers betreffende de r.k. jongens- en meisjesschool 391 | voor gewoon lager onderwijs (St. Josephschool), Bissschop Hopmansstraat 1 te Noordhoek: herstel oorlogsschade Dossiers betreffende de r.k. meisjesschool, Pastoor 403 | Coolenplein 1, later St Janstraat 7: herbouw en herstel oorlogsschade 405 | Dossiers betreffende de r.k.
jongensschool, Raw-0527 | Archief van de gemeente Standdaarbuiten, 1933-1996 | Timberwolfstraat 1: herbouw en herstel oorlogsschade 521 | Dossier betreffende de ruiming van mijnen en munitie 522 | Dossier betreffende de plaatselijke luchtbescherming 1522 | Dossier betreffende neergestorte of -gekomen strijdmiddelen 1697 | Dossier betreffende de toestand van de gemeente tijdens en na de bevrijding, 1944-1945 1727 | Kaarten woonregister van verwoeste woningen door oorlogsgeweld in oktober/november 1944 2757 | Dossier betreffende het ruimen van mijnen en munitie Naar dit archief wordt gerefereerd door middel van de naam van de betreffende gemeente. Provinciaal archief RPS-historicus Tim Hebbink heeft op 21 maart 2018 het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch bezocht om de relevante stukken uit het provinciaal archief van Noord-Brabant te fotograferen. De volgende stukken zijn ontsloten middels een zoeksleutel en bestudeerd voor dit onderzoek: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.
| Titel 34 | Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen, 1945 211 | Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord- Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 215 | Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming, 1944 - 1945 216 | Opruimen mijnen 218 | Vijandelijke luchtlandingen, 1944 – 1945 219 | Sectie brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 – | 307 | Mijnen en andere explosieven, 1944 - 1945 127 | Militair Gezag in Noord-Brabant, 1944 1946 | Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, 1944 – 326 | 1945 (Districts Militaire Commissaris in Bergen op Zoom) 342 | Oorlogsschade, openbare werken, 1944 - 1945 Rapporten Luchtbeschermingsdienst Breda over 393 | neergekomen vijandelijke projectielen, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Breda) 403 | Proces-verbaal ontploffing bij munitiedepot onder Roosendaal, 1945 417 | Brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Eindhoven) Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 31 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.
| Titel 460 | Brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris ’s-Hertogenbosch) 461 | Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V1's en V2's, 1945 510 | Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Oss) 511 | Brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Oss) Brandweer, luchtbescherming en mijn- en 553 | munitieopruiming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Roosendaal) 590 | Brandweer en luchtbescherming, 1944 – 1945 (Districts Militaire Commissaris Tilburg) 823 | Commissariaat Noodvoorzieningen voor Noord-Brabant, gebiedstaf, rapporten 443 | Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, Provinciaal Bestuur Noord- Brabant, | gemeenten en waterschappen, 1944 1148 | 1920-1949 | Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over 901 | schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden, 1940 - 1950 Nationaal Archief – Den Haag (NA) Emile van den Meiracker en Tim Hebbink hebben het Nationaal Archief te Den Haag in de periode tussen 2017 en 2019 meermaals bezocht om relevante archiefstukken te fotograferen. Deze zijn ontsloten middels een zoeksleutel en zo voor dit onderzoek geraadpleegd. Het gaat om de volgende stukken: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.
| Titel 2.04.53.15 | Inspectie bescherming bevolking tegen | 78 | Meldingen en proces-verbaal ontvangen van gemeenten luchtaanvallen | over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant 20 | Krantenknipsels inzake explosieven, z.d. 21 | Krantenknipsels inzake explosieven 1945-1947 22 | Krantenknipsels inzake explosieven 1957-1959 2.04.110 | Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1947 | Register met krantenknipsels inzake ongevallen met 27 | oorlogstuig 28 | Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst 2.05.44 | Archief van Nederlandse Gezantschap | 1414 | Stukken betreffende luchtbombardementen in Ambassade Londen | Nederland Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de 1563 | organisatie van luchtbeschermingsdiensten in 2.13.25 | Archief van het Militair Gezag | gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg 1567 | Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven 368 | Stukken betreffende luchtbombardementen in Nederland 1941, 1944-1945 Archief van het Ministerie van Defensie | Stukken betreffende luchtaanvallen op en inundaties 2.13.71 | te Londen; Ministerie van Oorlog te | 576-577 | van Nederland, 1940-1945 Londen; Departement van Oorlog: Bureau Londen 1940-1947 | Stukken betreffende bombardementen en 1787 | beschietingen, voornamelijk van en op Nederland 1941- 1945 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 32 van 44 Toeg.
Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk 23 | onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn, 1940 Archief van de Commissie van | Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het Proefneming met hierin opgenomen | 24 | beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar 2.13.210 | afgedwaalde bescheiden van onderdelen | gebied van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen 1867-1942 | Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake 25-26 | aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden, 1940- 1941 Stukken betreffende de rapportage door diverse 5302 | instanties over de gevolgen van luchtbombardementen en beschietingen op Nederland 1942-1945 Archieven van de Ministeries voor | Stukken betreffende de rapportage door diverse Algemeene Oorlogvoering van het | 5303 | instanties over de gevolgen van luchtbombardementen 2.03.01 | Koninkrijk (AOK) en van Algemene Zaken | en beschietingen op Nederland 1942-1945 (AZ): Kabinet van de Minister-President (KMP), 1942-1979 | Rapport van Bureau Inlichtingen (BI) betreffende, en 5304 | luchtfoto’s van Hilversum en omgeving in verband met eventuele bombardementen op Duitse installaties en/of de locatie van de Gooise bevolkingsregisters 1944 Centrum voor Genocide en Holocauststudies (voorheen: Nederlands Instituut voor
Oorlogsdocumentatie (NIOD) Emile van den Meiracker en Tim Hebbink hebben het Centrum voor Genocide en Holocauststudies te Amsterdam in de periode tussen 2017 en 2018 meermaals bezocht om relevante archiefstukken te fotograferen. Deze zijn ontsloten middels een zoeksleutel en zo voor dit onderzoek geraadpleegd. Het gaat om de volgende stukken: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei 1328 | Den Haag betreffende luchtaanvallen in Nederland, 1940-1941 Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1332 | landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en Generalkommissariat für das | het gebruik van sabotagematerialen, 1940-1943 77 | Sicherheitswesen (Höhere SS- und | 1735 | Lagemeldungen van diverse Verbindingsoffiziere, 1944 Polizeiführer Nord-West) | 1759 | Berichtgevingen betreffende neerkomende vliegtuigen 1801 | Register van Technische Nothilfe Befehlsstelle met vermelding van de verrichte werkzaamheden, 1944 Telegrammen van de marechaussee regio Rotterdam 1855 | aan het 3. Polizeibataillon over bominslagen en delicten, 27-30 november 1944 OB-43 rapporten (Engelse tekst), bevattende getekende kaarten, schetsen en (code) berichten betreffende 10 t/m 14 | verdedigingswerken, Duitse troepenbewegingen e.d.
in 190a | Groep Albrecht | bezet Nederland, samengesteld uit door de diverse sectoren van de groep Albrecht verzamelde gegevens Map met een drietal cahiers, bevattende overzichten 121 | van door de groep Albrecht vervaardigde kaarten en schetsen, z.d.. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 33 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht 122 | verzamelde of vervaardigde schetsen, tekeningen, plattegronden e.d. van bunkers en andere verdedigingswerken ,z.d. Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht 123-125 | verzamelde of vervaardigde kaarten en plattegronden van diverse, niet nader geordende steden en dorpen in Nederland, z.d.
140 | Bevrijdingsrapporten, 1945 Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de 180 | marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944 Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en marechaussee 181 t/m 185 | met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten Meldingen van verschillende gemeenten betreffende 186 | ongevallen, beschietingen, bombardementen en het 216k | Departement van Justitie | afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen Stukken betreffende het melden van schade door 329 | bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 – 31 maart 1945 Stukken betreffende het opstellen van processen- 331 | verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 – 31 maart 1945 Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake 477 | schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944 Stukken betreffende het instellen van een onderzoek 493 | naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 – | 6 februari 1945 Rapporten en brieven over geallieerde 119 | bombardementen, neergestorte vliegtuigen en 226b | Bureau inlichtingen –
hoofdbureau | treinbeschietingen, 27 april 1943 – augustus 1944 Londen | Militaire spionagerapporten en situatieschetsen 123 | betreffende Nederlandse en Duitse objecten, april 1943 – augustus 1944 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Emile van den Meiracker en Tim Hebbink hebben het NIMH te Den Haag in de periode tussen 2017 en 2021 meermaals bezocht om relevante archiefstukken te fotograferen. Deze zijn ontsloten middels een zoeksleutel en zo voor dit onderzoek geraadpleegd. De collecties 409 en 575 zijn online geraadpleegd. De volgende stukken zijn voor dit onderzoek bestudeerd: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 419 | Duitse bezetting | 31 Oorlogsdagboek afkomstig van de Admiral in den Niederlanden Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 34 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 32 | Lageberichte Niederlanden van de WBN 106 | Opgave van gegevens betreffende voormalige Duitse verdedigingswerken door het DGWT 107 | Luchtfoto’s van stellingen en bunkers Stukken betreffende de werkzaamheden van 112 | Organisatie Todt. Bevattende onder andere kaarten van mijnenvelden en verdedigingswerken in het kustgebied.
575 | Bureau inlichtingen / Duitse | Geen relevante inventarissen verdedigingswerken (online beschikbaar) Stukken betreffende de gevolgen van 23 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940- | 2005: algemeen Stukken betreffende de gevolgen van 24 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940- | 2005: Aalten – Doetinchem Stukken betreffende de gevolgen van 25 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940-2005: Eindhoven – Kruiningen 708 | Luchtoorlog 1940-1945 | Stukken betreffende de gevolgen van 26 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940-2005: Leersum – Nijmegen Stukken betreffende de gevolgen van 27 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940- | 2005: Ophemert – Roosendaal Stukken betreffende de gevolgen van 29 | oorlogshandelingen waaronder bombardementen, in en boven verschillende Nederlandse gemeenten en streken, 1940-2005: Schagen - Zoetermeer 34 | Stukken betreffende V-1 en V-2 raketten boven Nederlands grondgebied 12 | Bergingsrapporten van diverse vliegtuigen 13 | Onderzoeksrapporten naar vliegtuigwrakken 14 | Gevonden vliegtuigdelen
vermoedelijk afkomstig van een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog 801 | Bergingen | Correspondentie betreffende het behandelen van 17 | aangelegenheden op het gebied van het bergen van vliegtuigwrakken 45 | Overzichten van de in de periode 1960-1993 geborgen vliegtuigwrakken Semi-Statisch Informatie Beheer (SIB) Defensie Emile van den Meiracker en Tim Hebbink hebben in november 2018 in de studiezaal van het SIB in Rijswijk de collectie van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst gefotografeerd. Deze foto’s zijn middels een zoeksleutel ontsloten en op deze manier is deze collectie doorzocht voor dit onderzoek. Het betreft de volgende stukken: Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 35 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 50 | A t/m B 51 | B t/m E 52 | E t/m G 53 | G t/m H 54 | H t/m K 55 | K t/m L - | Collectie MMOD | 56 | M t/m N 57 | N t/m O 58 | P t/m S 59 | S t/m U 60 | V t/m W 61 | W 62 | W t/m Z Naast MORA’s beschikt het SIB over mijnenveldkaarten. Deze kaarten omvatten alle geregistreerde mijnenvelden. Hierbij zijn ook de bijbehorende rapportages met betrekking tot ruimingen opgenomen. De mijnenveldkaarten zijn op 31 mei 2022 gefotografeerd door AES-historicus Emile van den Meiracker, en deze foto’s zijn geraadpleegd voor het huidige onderzoek. In de nabijheid van het onderzoeksgebied hebben volgens de mijnenveldkaarten geen mijnenvelden gelegen.
The National Archives – Londen, Engeland (TNA) Emile van den Meiracker, Tim Hebbink en diverse Engelse collega’s bezoeken met enige regelmaat The National Archives in Londen om relevante archiefstukken te fotograferen. De bombardementsgegevens van Coastal Command, Fighter Command en de Second Tactical Air Force, respectievelijk AIR15, AIR24 en AIR37, zijn middels een zoeksleutel ontsloten. De overige stukken worden doorzocht voor indicaties in het onderzoeksgebied. De volgende stukken uit The National Archives zijn bestudeerd: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 260 | I Corps G. October – December 1944 War Office: Allied Expeditionary Force, | 263 | I Corps RA 1944 jan – June – dec WO171 | North West Europe (British Element): | 907 | 4 Army Gp Royal Artillery 1944 Jan – Dec War Diaries, Second World War 1062 | 68 Medium Regiment 1944 jan – dec 766 | Attack Sheets nos. 1-250 Vol I. 01 April 1940 – 31 October 1940 767 | Attack Sheets nos. 251-500 Vol II. 1 October 1940 – 31 Augustus 1941 768 | Strike Sheets nos 1-250 Vol. I. 01 April 1940 – 30 AIR15 | Air Ministry and Admiralty: Coastal | September 1940 Command: Registered Files | 769 | Strike Sheets nos 251-500 Vol. 2. 01 September 1940 – 31 December 1940 770 | Strike Sheets nos. 501-750 Vol. 3. 01 December 1940 – 31 May 1941 771 | Strike Sheets nos. 751 – 893 Vol. 4. 01 May 1941 – 30 September 1941 632 | HQ Fighter Command.
Appendices. A-D. 01 January 1944 AIR24 | Air Ministry and Ministry of defence: | – 31 December 1944 Operations Record Books, Commands | 635 | HQ Fighter Command. Appendices. A-E. 01 December 1944 – 31 December 1944 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 36 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel 638 | HQ Fighter Command. Appendices. A-D. 01 January 1945 – 31 January 1945 641 | HQ Fighter Command. Appendices. A-D. 01 February 1945 – 28 February 1945 644 | HQ Fighter Command. Appendices. A-B. 01 March 1945 – 31 March 1945 648 | HQ Fighter Command. Appendices. A-D. 01 April 1945 – 30 April 1945 642/31 | Squadron Number: 74. Summary of Events: Y. November AIR27 | Air Ministry and successors: Operations | 1944 Record Books, Squadrons | 1933/87 | Squadron Number: 485 RNZAF (Royal New Zealand Air Force). Record of Events: Y.
November 1944 711 | Daily log June – dec 1943 712 | Daily log Jan – Apr 1944 Air Ministry: Allied Expeditionary Air | 713 | Daily log May – June 1944 Force, later Supreme Headquarters | 714 | Daily log Jul – Aug 1944 AIR37 | Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd | 715 | Daily log Sep – Oct 1944 Tactical Air Force: Registered Files and Reports | 716 | Daily log Nov – Dec 1944 717 | Daily log Jan – Feb 1945 718 | Daily log Mar – May 1945 National Archives and Records Administration (NARA II) – | College Park MD (USA) De onderstaande stukken uit het NARA zijn voor dit onderzoek bestudeerd. Deze zijn op 1 december 2023 door historicus Emile van den Meiracker gefotografeerd in het archief te College Park. Record Group | Archief | Box nr | Titel RG407 | Records of the Adjutant General’s Office, | 11946 | WWII Operations Reports, 1941-1948. 104th 1917 - Bundesarchiv – Militärarchiv – Freiburg, Duitsland (BAMA) In het Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg in Breisgau bevinden zich stukken uit de archieven van de Wehrmacht (Luftwaffe, Kriegsmarine en Heer) en de Waffen-SS. | AES heeft de stukken van de Luftlageberichte van de Luftwaffenführungsstab in 2018 gekocht van WarDocs BV. De stukken zijn middels een zoeksleutel ontsloten en zo geraadpleegd. Het betreft de volgende stukken: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.
| Titel RL2-II | Luftlageberichte Luftwaffenführungsstab | 205 t/m 269 | 10 – 21 Mai 1940 t/m 3 – 9 November 1941 RM7 | Luftlageberichte Luftwaffenführungsstab | 344 t/m 353 | 1 – 14 Augustus 1940 t/m 1 – 10 November 1940 Feindeinflüge, Bombenabwürfe und Minen auf wehrwirtschaftlich wichtige Objekten 2023 | (Schadensmeldungen, Lageberichte), 11. Aug. – | 30. Nov. 1940 RW19 | OKW / Wehrwirtschafts- und | Bd. 2 1. Aug – 30. Nov. 1940 Rüstungsamt | Feindeinflüge, Bombenabwürfe und Minen auf wehrwirtschaftlich wichtige Objekten 2024 | (Schadensmeldungen, Lageberichte), 11. Aug. – | 30. Nov. 1940 Bd. 3 Sept 1940 – | Mai 1941 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 37 van 44 Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr. | Titel Feindeinflüge, Bombenabwürfe und Minen auf wehrwirtschaftlich wichtige Objekten 2025 | (Schadensmeldungen, Lageberichte), 11. Aug. – | 30. Nov. 1940 Bd. 4 1. Dez. 1940 – 30. Juni 1941 Feindeinflüge, Bombenabwürfe und Minen auf wehrwirtschaftlich wichtige Objekten 2026 | (Schadensmeldungen, Lageberichte), 11. Aug. – | 30. Nov. 1940 Bd. 5 1. Juli – 14 Dez. 1941 2027 | Feindeinflüge und Schäden. Meldungen von Stab Z/ Ia. Juni 1941 – Nov. 1941 Feindeinflüge, Bombenabwürfe und Minen auf wehrwirtschaftlich wichtige Objekten 2028 | (Schadensmeldungen, Lageberichte), 11. Aug. – | 30. Nov. 1940 Bd. 1 Mai – Aug.
1940 (1942) Library and Archives Canada – Ottawa, Canada (LAC) Via de website van Library and Archives Canada zijn veel Defence Overprints te vinden, waarop de geallieerden op basis van luchtfoto’s en inlichtingen de Duitse verdedigingsstellingen hebben ingetekend. Deze waren niet beschikbaar voor het onderzoeksgebied. Kadaster AES heeft voor dit onderzoek historisch kaartmateriaal van het Kadaster geraadpleegd. Het Kadaster beschikt over topografische kaarten van Nederland sinds 1815. | Deze geven een goed overzicht van de situatie van het projectgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog en eventuele naoorlogse ontwikkelingen . De kaarten zijn in GIS in te laden maar ook beschikbaar op www.topotijdreis.nl Kadaster beschikt ook over enkele Defence Overprint kaarten waarop de geallieerden op basis van luchtfoto’s en inlichtingen de Duitse verdedigingsstellingen hebben ingetekend. Deze waren niet beschikbaar voor het onderzoeksgebied. Tophoogte AES beschikt over het bestand TophoogteMD van Rijkswaterstaat met historische maaiveldhoogtes uit de periode 1942- 1983. Deze informatie is gebruikt om de maaiveldhoogte van het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog te achterhalen. Explosieven Opruimingsdienst (EODD) AES heeft voor dit onderzoek gezocht naar MORA’s in de registers van de plaatsen Noordhoek, Standdaarbuiten, Moerdijk, Zevenbergen en Klundert.