CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5.08 Bombs Away B.V. Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Zevenbergen-Moerdijk Oost, 14 juli 2022

Raadsvergadering 17 september 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststellen wijzigingsbesluit Omgevingsplan Moerdijk, plangebied Markvelden-Zuid34.745 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

2.5 Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek OO. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives U nited Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar i nformatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • Bomber Command RAF; • Coastal Command RAF; • Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; • 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).

Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd - en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende b ron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen | en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. | Titel | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving AIR14 | Air Ministry: Bomber | 2664-2680 | 1939-1945 | Night Bomb Raid Sheets Command: Registered Files 3360-3368 | 1939-1945 | Day Bomb Raid Sheets AIR27 | Air Ministry: Squadrons | 370 | 1944-1945 | Squadron No. 33 642 | 1944-1945 | Squadron No. 74 1157 | 1944-1945 | Squadron No. 193 1169 | 1944-1945 | Squadron No. 197 1372 | 1944-1945 | Squadron No. 222 1528 | 1944-1945 | Squadron No. 257 1548 | 1944-1945 | Squadron No.

263 1559 | 1944-1945 | Squadron No. 266 1656 | 1942 | Squadron No. 300 1674 | 1944-1945 | Squadron No. 306 1709 | 1944-1945 | Squadron No. 317 1744 | 1944-1945 | Squadron No. 349 AIR37 | Allied Expeditionary Air | 715 | Sep – Oct | Daily Log Force and 2nd Tactical | 1944 Air Force 716 | Nov – Dec | Daily Log 1944 717 | Jan – Feb | Daily Log 1945 718 | Mar – May | Daily Log 1945 WO205 | 21st Army Group: | 1100-1106 | September | Operation Overlord: daily situation Military Headquarters | 1944 – April | maps and order of battlement Papers, Second World | 1945 | statements for 21st Army Group in war | North West Europe. 2.5.2 | National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA | II te College Park, Maryland | (VS) | is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen.

In en nabij het onderzoeksgebied hebben rondom de bevrijding van Zevenbergen gevechtshandelingen plaatsgevonden waarbij Amerikaanse grondtroepen betrokken waren. Er waren slechts in beperkte mate War Diaries van de desbetreffende eenheden in bezit van Bombs Away | B.V. | In de onderstaande tabel is het geraadpleegde stuk weergegeven. RG | Titel | Box | Jaar | Omschrijving 407 | The War | 11951 | 1944 | 104th Infantry Division Journal File [3104-2.2] Department and the Army Records 2.5.3 | Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen | en neergekomen vliegtuigen | op Nederlands 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 23 grondgebied in de periode 10 mei 1940 | - 10 november 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving RL 2 | II-205-II-250 | 1940-1941 | Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen 2.5.4 | Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben | plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte.

In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. | Titel | Inv. | Jaar | Omschrijving nr. | nr. R58 | Reichssicherheitshauptamt | 3578 | Mei tot en | Feindliche Luftangriffe – met | Lagemeldungen. Bd 1 december 1941 3580 | Januari tot | Feindliche Luftangriffe – en met | Lagemeldungen. Bd 3 september 1942 3581 | April tot en | Feindliche Luftangriffe – met juli | Lagemeldungen. Bd 4 1943 2.5.5 | Imperial War Museum (IWM) Londen Het | IWM | beschikt | over | documentatie, | afbeeldingen | en | films | over | de | Tweede Wereldoorlog | in | Nederland | De | collectie | is | geraadpleegd | via | de | site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 9 mei 2022 op de zoektermen Zevenbergen, Etten-Leur en Hoeven. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.5.6 | Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. | Er zijn in de | overige | geraadpleegde | bronnen | geen | indicaties | aangetroffen | dat | in | het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn geen stukken uit het LAC geraadpleegd. 2.6 | Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van | onder andere | bezet Nederland.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee | organisaties | die | beschikken | over | een | collectie | geallieerde | luchtfoto’s, | namelijk Wageningen | UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) | te College Park, Maryland | (VS) en het | Laurier Military History | (LMH) | Archive | te | Canada | de | belangrijkste | luchtfotocollecties | van | de | Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de | data van relevante oorlogshandelingen | die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven.

Hierbij is het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk | is genomen nadat de oorlogshandeling heeft plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap en/of aan 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 24 bebouwing | die zijn veroorzaakt door | OO, | zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen, spoorlijnen en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit3 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet of nauwelijks (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte | kan | van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) te Zwolle en National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld.

Allereerst is een vooroorlogse luchtfoto uit 1940 geraadpleegd om de ‘nul-situatie’, de situatie voor de Duitse inval in mei 1940, | in het onderzoeksgebied vast te stellen. Indien op de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog verstoringen in het landschap worden waargenomen die reeds zichtbaar zijn op de vooroorlogse luchtfoto kan worden uitgesloten dat de | ze ontstaan zijn als gevolg van de oorlogshandelingen. De vooroorlogse luchtfoto is van goede kwaliteit (A). Voorts zijn tijdens het literatuur- | en archiefonderzoek verschillende oorlogsgerelateerde incidenten naar voren gekomen waarvoor is nagegaan of er luchtfoto’s (van de juiste kwaliteit en schaal) van binnen een half jaar nadien beschikbaar waren. Zo is in de bronnen informatie gevonden waaruit blijkt dat aan de Huizersdijk en aan de Hazeldonksezandweg in de gemeente Zevenbergen vliegtuigen zijn neergestort in mei 1940. Tevens werden in mei 1940 enkele bruggen door Nederlandse troepen vernield, waaronder de Lamgatsebrug en de spoorbrug over de Mark en | kwamen enkele Duitse bommen | neer in de velden langs de Lamgatsedijk (nu Generaal | Allenweg), | ten | westen | van | het | onderzoeksgebied.

| Om | na | te | gaan | of | het onderzoeksgebied en/of de directe omgeving getroffen werden tijdens de oorlogshandelingen die gepaard gingen met de Duitse inval in mei 1940, | is de eerst beschikbare luchtfoto van na mei 1940, van 25 juli 1940, geanalyseerd. Deze luchtfoto | dekte slechts een gedeelte van het onderzoeksgebied en was van redelijke kwaliteit (A-B). Tijdens | het bronnenonderzoek | bleek | dat in september 1944 versterkingen in Zevenbergen werden aangelegd. Er is gebruik gemaakt van luchtfoto’s van 12 en 16 september 1944 in hoeverre dit ook in het onderzoeksgebied het geval was. Deze luchtfoto’s waren respectievelijk van redelijke, goede en matige kwaliteit (A-B, A en B). | De gevechtshandelingen rondom de bevrijding van Zevenbergen vonden plaats in de periode 28 oktober-5 november 1944. Er | is gebruik gemaakt van een luchtfoto van 28 oktober 1944 | om de ‘nul-situatie’ voor de gevechtshandelingen rondom de bevrijding vast te stellen en een luchtfoto van | 29 november 1944 | om | vast te stellen | welke delen van het onderzoeksgebied getroffen werden door gevechtshandelingen rondom de bevrijding. Omdat de | laatstgenoemde | luchtfoto van matige kwaliteit was (B), is aanvullend ook gebruik gemaakt van luchtfoto’s van 9 en 13 juli 1945, die van matige tot slechte kwaliteit waren | (B en B-C).

| In de onderstaande | tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Collectie | Sortie | Fotonr. | Datum | Kwaliteit | Schaal | Keuzeverantwoording | Bijzonderheden KAD | Blad- | 083 | 1940 | A | Onbekend | Vooroorlogs, reeds in | Geen 44 | bezit NCAP | H-030 | 229 | 25-07- | A-B | Onbekend | Reeds in bezit | Geen 1940 WAG | 106G- | 3254, | 12-09- | A-B | 9.500 | Reeds in bezit | Niet definieerbare 2847 | 3381, | 1944 | verstoring 3383 WAG | 106G- | 3253- | 12-09- | A | 9.000 | Reeds in bezit | Loopgraaf 2848 | 3256 | 1944 WAG | 400- | 3026 | 16-09- | B | 18.000 | Reeds in bezit | Geen 1073 | 1944 3 Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht) 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 25 Collectie | Sortie | Fotonr.

| Datum | Kwaliteit | Schaal | Keuzeverantwoording | Bijzonderheden NCAP | 4- | 3156 | 28-10- | A | 9.500 | Reeds in bezit | Bomkraters (één in 1153 | 1944 | onderzoeksgebied, één erbuiten) NCAP | 4- | 3033, | 04-11- | A-B | 7.500 | Reeds in bezit (3033, | Bomkrater, 1225 | 3058, | 1944 | 3059, 3061, 3062, | geschutinslag, 3059, | 4062), situatie na de | mangat, niet 3060, | bevrijding | definieerbare 3061, | verstoring, 3062, | oorlogsschade, 4060, | versperring, 4061, | wapenopstelling 4062 NCAP | 16- | 1061, | 29-11- | C | 65.000 | Reeds in bezit, situatie | Geen 1429 | 2064 | 1944 | na de bevrijding NCAP | 3G- | 5047 | 09-07- | B | 40.000 | Reeds in bezit, | Geen TUD- | 1945 | naoorlogs S090 NCAP | 3G- | 6162 | 13-07- | B-C | 40.000 | Reeds in bezit, | Geen TUD- | 1945 | naoorlogs S090 In bijlage 3 is de dekking van de geraadpleegde luchtfoto’s opgenomen. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 26 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 27 3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied.

Bronverwijzingen en e ventuele b ijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de even tuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een RAP -nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • De aanduiding “RAP”; • Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); • Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden . Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de litera tuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal.

Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAP- nummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, h et tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer. Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werd en vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away B.V. raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British Sy stem’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West -Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’ . Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 28 vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x - as (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 4 De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: [qD.8240, qD.8241, qD.8340, qD.8341, qD.8342, qD.8441 en qD.8442 ]. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de twee de (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x -as en y -as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie.

In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid. Afbeelding 3: De ligging van het onderzoeksgebied Zevenbergen-Oost Moerdijk, in de gemeente Moerdijk, binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid. Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • [Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen k an de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; • [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; • [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zo als troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. • [niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet. 4 https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

3.2 | Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand | van | lokale | objecten | en | het | landschap. | In | de | onderstaande | afbeelding | is | het onderzoeksgebied weergegeven | opeen (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. In de vooroorlogse periode bestond het onderzoeksgebied, zoals tegenwoordig nog steeds het geval is, voornamelijk uit weilanden. Te zien is dat de | watergang de | Mark op dat moment noordelijker gelegen was. Door het onderzoeksgebied liep de Hazeldonkse Zandweg en aan de westelijke zijde van het onderzoeksgebied liep destijds al de spoorlijn Lage Zwaluwe- Roosendaal. Afbeelding | 4: Onderzoeksgebied | Zevenbergen-Oost Moerdijk | weergegeven | op | een | stafkaart uit | 1935. | Bron: topotijdreis.nl. 3.3 | Mobilisatieperiode In de periode april 1939 | – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze | periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd | een | begin | gemaakt | met | het | aanleggen | van | verdedigingslinies, | voorbereidings- werkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, et | c.

Voor deze periode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot OO. 3.4 | Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse | grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, | terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland | landden. | Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse | eenheden tegen de Duits | e parachutisten | . Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 29 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 30 opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Mei 1940 Overlevende Jaaf Oosthoek, meldde dat er bij zijn boerderij in de meidagen 1940 aan de Lamgatsedijk (Generaal Allenweg) te Zevenbergen nog weleens geschoten werd. [Circa 620 m buiten onderzoeksg ebied] Er zaten kogelgaten in de gevel. Naast de loopgraven en mitrailleursnesten werden in de omgeving overal palen in de grond gezet tegen luchtlandingen – aldus dhr. J.

Oosthoek.5 [Historische context] 10 mei 1940 Een Nederlands jachtvliegtuig van het type Fokker G -1 van 3 -II-1 LvR (330) maakte een noodlanding in de omgeving van Zevenbergen. Het toestel was beschoten en getroffen door Oblt. R. Leppla of 3. Jagdgeschwader 51 .6 Het toestel (of een gedeelte daarvan) zou zijn neergekomen in weilanden aan de Huizersdijk. 7 [RAP_400510A] Afbeelding 5: Het Nederlandse vliegtuig dat op 10 mei 1940 bij Zevenbergen neerkwam. Bron: eerste drie foto’s: Beeldbankwo2.nl, beeldnummers: 175589, 175590 en 175591. Laatste foto: Beeldbank NIMH, objectnummer: 2157_068-153. 11 mei 1940 In reactie op de inval van het Duitse Leger in Nederland trokken Franse troepen Nederland binnen om een verdedigingslinie op te zetten in het westelijk deel van Noord-Brabant. Na de val van de Peel -Raamstelling in het oosten lag Noord -Brabant namelijk open voor de Duitse colonnes en daarmee de weg naar België en Frankrijk. De Franse legerleiding besloot om uiteindelijk operatie Dyle-Breda uit te voeren en wilde met de ‘manoeuvre de Breda’ vijf tot acht dagen standhouden achter de rivier de Mark, die als verdedigingslinie moest dienen. Breda zou daardoor in de frontlinie komen te liggen. Door de snelle Duitse opmars in Nederland en België lukte het echter niet om operatie Dyle -Breda goed uit te voeren. Om niet omsingeld te worden moesten de Franse troepen zich terugtrekken.

De Franse legerleiding vergat echter de Nederlandse soldaten te waarschuwen die hun stellingen hadden betrokken aan de Mark: 5 Oudheidkundige Kring Zevenbergen (1994) 167-169. 6 Nispen (1992), 259 en SGLO T0070. 7 Beeldbank NIMH, objectnummer: 2157_068-152.

eentje net ten oosten van Zwartenberg, een andere bij de spoorbrug naar Moerdijk en de derde op het punt waar de Mark en het Markkanaal samenkomen. | 8 [Historische context] Als vertragingstactiek werden meerdere bruggen door de verschillende strijdende partijen verwoest. | [Locatie | onbekend] | Om | de | Franse | troepen | zoveel | mogelijk | te | hinderen bombardeerde de | Luftwaffe | de (spoor)wegen in westelijk Noord-Brabant, waarbij ook de Hoevense Beemden en de spoorbrug over het Markkanaal werd getroffen. | 9 [RAP_400511A01] Nederlandse soldaten hadden de Lamgatsebrug over de Mark opgeblazen en verbraken zo de verbinding tussen Zevenbergen en Hoeven. | [RAP_400511A02] De brug over het Markkanaal was ook door het Nederlandse leger ondermijnd, maar de springladingen gingen af doordat Duitse bommen, die in de buurt van de brug waren gevallen, ze hadden geactiveerd. | 1011 [context bij RAP_400511A02] Omstreeks 17.00 uur vond in Zevenbergen en omgeving een Duits bombardement plaats. Dit bombardement duurde twee uur. Tijdens het bombardement werden verschillende Duitse toestellen getroffen door luchtafweer en tot dalen gedwongen. Nadien bleek het te gaan om in totaal zeventien toestellen die tussen Zevenbergen en Terheijden waren geland. Er werden slechts een drietal series van zeven bommen op Zevenbergen afgeworpen.

Er werden zes burgers gedood en er brak op verschillende plaatsen brand uit. Om deze reden werden de voertuigen van het 6e Grensbataljon, die in Zevenbergen stonden opgesteld naar Zwartenberg verplaatst.12 [Locatie onbekend] 12 mei 1940 De brug bij de Lamgatsche veer en de Mark-spoorbrug in de gemeente Zevenbergen werden opgeblazen door Nederlandse troepen.13 [RAP_400512A] Er vielen drie bommen uit vliegtuigen in de velden langs de Lamgatsedijk (nu de | Generaal Allenweg, Zevenbergen). [RAP_400512B] Een boer aan de Huizersdijk (Zevenbergen) in de buurt van de Sas werd als gevolg van luchtdruk omver geblazen.14 [Historische context] In de plaats Zevenbergen verschenen de eerste Duitse militairen. Het ging om stoottroepen met lichte tanks. In de buurtschap Zevenbergsche Hoek waren op 10 mei 1940, om 04.00 uur, al Duitse parachutisten verschenen.15 [Historische context] 12-14 mei 1940 In de gemeente Hoeven kwamen op meerdere plaatsen bommen neer, waaronder in de Hoevense | Beemden | en | nabij | de | spoorbrug | over | de | Mark. | 16 [>250 | m | buiten onderzoeksgebied] 13 mei 1940 Rond 06.50 uur stortte een Brits jachtvliegtuig van het type Defiant I van het | 264 Squadron (L6965) neer bij de Hazeldonkse Zandweg in Zevenbergen, na neergeschoten te zijn door een toestel van 5.

Nachtjagdgeschwader 26.17 [RAP_400513A] Omstreeks 08.30 uur stortte een Duitse Messerschmitt 109 jachtvliegtuig van het 1./JG 26 neer in de Rechte Laak bij Hoeven na te zijn neergeschoten door een Franse MS 406 jager.18 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 8 Nispen (1992), 61. 9 Nispen (1992), 52 en WBA, toeg. nr. 248, inv. nr. 1122. 10 Bakker (2011), 31-33 en Broos, Hendrikx, Buckens & Hulst (red.) (1995), 23-30. 11 Coenders, ‘De Fransen komen’ Breda en omstreken in de Tweede Wereldoorlog | (z.p. z.j). 12 NIMH, toeg. nr. 409, inv. nr. 528017 & 528018. 13 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 24. 14 Oudheidkundige Kring Zevenbergen | (1994) 168 en WBA, toeg.nr. 665, inv.nr. 57. 15 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 24. 16 WBA toeg. nr. 0248 inv. nr. 1122. 17 SGLO, T0600. 18 SGLO, T0632. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 31 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 32 Omstreeks 09.00 uur stortte een Duitse Messerschmitt 109 jachtvliegtuig van het 1./JG 26 neer langs de Oude Dijk ten noordoosten van Hoeven na een botsing met een Franse MS 406 jager.19 [>4 km buiten onderzoeksgebied] Om 16.00 uur kwamen de eerste Duitse troepen aan in de gemeente Etten en Leur.

Het ging om pantsertroepen, gevolgd door artillerie-eenheden.20 [Historische context] 14 mei 1940 Omstreeks 10.00 uur trokken de eerste Duitse troepen (SS -militairen op motoren) door de gemeente Hoeven.21 [Historische context] 3.5 Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden . Vanaf 1943, de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel boma anvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 21 mei 1940 Melding van de burgemeester van Etten en Leur dat er in de gemeente nog vele mijnen, niet ontplofte granaten, handgranaten, geweermunitie enz. aanwezig waren, met het verzoek deze te doen ruimen. In een bericht van enkele dagen later werd gemeld dat de munitie grotendeels was opgehaald: er lagen vermoedelijk nog wel drie Franse mijnen.22 [Locatie onbekend] 22 juni 1940 De brug en het huis van A.

Mulders aan de Lamgatsedijk (nu Gen. Allenweg) te Zevenbergen was totaal verwoest.23 [Circa 620 m buiten onderzoeksgebied] 2 juli 1940 In de gemeenten Zundert, Zevenbergen en Reusel kwamen bommen neer. Er ontstond geen schade.24 In de Day and Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp. 25 [Locatie onbekend] 11/12 juli 1940 In de nacht van 11 op 12 juli 1940 kwamen om 01.55 uur vermoedelijk vier brisantbommen in wei- en bouwland, op een afstand van ongeveer 150 meter van de bebouwde kom van Zevenbergen neer. De vliegtuigen verdwenen onmiddellijk na het afwerpen van de bommen, die ongeveer gelijktijdig vielen. De schade beperkte zich tot het ontstaan van een drietal kraters met een doorsnede van 1 meter en een krater met een doorsnede van 2 meter. Voor zover kon worden nagegaan waren alle bommen geëxplodeerd. 26 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp.27 [Locatie onbekend] 19 SGLO, T0630. 20 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 5. 21 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 8. 22 WBA toeg. nr. 0085 inv. nr. 742. 23 WBA, toeg.nr. 0665, inv.nr.57. 24 BaMa RL2/II-205-II-250. 25 TNA UK AIR 14/2666 & 3361. 26 WBA, toeg. nr. 0682, inv. nr. 11355. 27 TNA UK AIR 14/2666.

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 33 17 juli 1940 Om 01.55 uur kwamen in een veld in de buurt van een landweg in de gemeente Zevenbergen (Noord-Brabant) drie bommen neer. Er was geen schade.28 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp.29 [Locatie onbekend] 1 augustus 1940 Door de Commissie van Proefneming werden op enkele plaatsen in de gemeente Hoeven Duitse bommen geruimd, te weten: • In het aardbeienveld van C. Jongeneelen ( J63) één Duitse bom van 10 kg en in de frambozentuin één Duitse bom van 50 kg; • Bij Franken (J62) één Duitse bom van 50 kg. Alle bommen werden ter plaatse tot ontploffing gebracht. 30 [Locatie onbekend] 2 augustus 1940 Opnieuw werden door de Commissie van Proefneming in het aardbeienveld van C. Jongeneelen (J 63) Duitse bommen geruimd. Dit keer ging het om twee bommen van 50 kg. Ook werd bij E.M. van Zundert (café en winkel) aan de Rijksweg een Duitse bom van 50 kg geruimd.

De bommen werden ter plaatse tot ontploffing gebracht.31 [Locatie onbekend] 16 augustus 1940 Overzicht van de Commissie van Proefneming met daarin locaties in de gemeente Zevenbergen waar zich nog explosieven bevonden: • ‘s Heerenwei [onduidelijk geschreven]: drassig – niet te vinden; [RAP_400816A] • Land van Anthonissen Nieuwendijk: niet te vinden (2,5 meter gepeild). 32 [Locatie onbekend] 21 augustus 1940 Overzicht van de Commissie van Proefneming met daarin locaties in de gemeente Etten en Leur waar zich nog explosieven bevonden: • Schuilloopgraaf achter gemeentehuis: Duitse bom 10 kg en handgranaten (op het land van Hermans later springen); [350 m buiten onderzoeksgebied] • Op bouwland van Hermans C182: Duitse bom van 10 kg ( ter plaatse laten springen); [Locatie onbekend] • Wed.

Embregts K116 Heul: in drijfzand 4 m diep mogelijk een Duitse bom (niet gevonden); [>4 km buiten onderzoeksgebied] • Hermans Lage Donk K55: trechter (krater); [>4 km buiten onderzoeksgebied] • Leijten haamscherp J18: kuil 2,5 meter diep in drijfzand (niets gevonden); [Locatie onbekend] • Dirven: niets meer te vinden, het land is omgeploegd, plaats niet gewerkt; [Locatie onbekend] • Veldwachter te Leur: mitrailleurmunitie, 1 Franse en 9 Hollandse handgranaten (ter plaatse laten springen).33 [>5 km buiten onderzoeksgebied] 2 oktober 1940 Om 21.30 uur werden in het dorp Etten in een akker lichtkogels en twee brisantbommen afgeworpen. Drie lichtkogels werden gevonden en er was geen sch ade (geen nadere plaatsbepaling).34 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 25-29 november 1940 28 BaMa RL2/II-205-II-250. 29 TNA UK AIR 14/2666. 30 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 31 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 32 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 33 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 34 SAB toeg.nr. ARC0004.2, inv.nr. 220 IX. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 34 Door de Commissie van Proefneming werden in verschillende gemeenten, waaronder in Etten- Leur en Hoeven naar landmijnen gezocht.

In totaal werden vijf Franse landmijnen gevonden.35 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 27 november 1940 Om 06.30 uur werd in Zevenbergen één brisantbom in het akkerland geworpen. Er was geen schade. 36 De bom kwam op een afstand van circa 700 meter van de weg Zevenbergen - Standdaarbuiten neer. Ter plaatse ontstond een krater met een doorsnede van 5 meter en een diepte van 3 meter.37 [Buiten onderzoeksgebied] 12 december 1940 De Commissie van Proefneming onderzocht of er nog landmijnen in de gemeente Etten aanwezig waren. Er werden geen landmijnen gevonden. 38 [Historische context] 19 december 1940 In Zevenbergen werd een uitgebrande lichtkogel gevonden. 39 [Locatie onbekend] 9/10 januari 1941 Om 21.30 uur stortte een Duits jachtvliegtuig van het type Junkers Ju 88 (0323) brandend neer bij Etten.40 Het vliegtuig was total loss. Drie man van de bemanning overleefden de crash niet, één bemanningslid wist zich te redden met een parachute. De Duitse Wehrmacht was aanwezig.41 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 10 januari 1941 In Etten werd een lichtkogel met parachute op akkerland gevonden. De lichtkogel had een lengte van 2,5 meter en een doorsnede van 70 cm. De kogel was niet uitgebrand. De parachute werd door de burgemeester veili ggesteld. Vliegveld Gilze -Rijen werd op de hoogte gesteld.

42 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 17 februari 1941 In Etten werd een niet ontbrande brandbom gevonden. 43 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp.44 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 25 februari 1941 Van 21.20 tot 22.10 uur klonk in Etten luchtalarm. Er werden drie lichtkogels afgeworpen. Er werd geen schade aangericht.45 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 14 maart 1941 In de Hoevense Beemden in de gemeente Hoeven hield het Duitse Leger een schietoefening met (onder andere) kanonnen, waardoor veel schade werd aangericht. In de omliggende landbouwterreinen ontstonden veel gaten die lastig te dichten waren en wegen in de omgeving werden beschadigd.46 [>250 m buiten onderzoeksgebied] 15 maart 1941 35 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 36 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328, BaMa RL2/II-205-II-250. 37 WBA, toeg. nr. 682, inv. nr. 11355 (1456). 38 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 39 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328. 40 SGLO, T0936. 41 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328. 42 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328. 43 NIOD, toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 44 TNA UK AIR 14/2671. 45 NIOD, toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 46 WBA, toeg. nr. 248, inv. nr. 2994.

Melding van de burgemeester van Etten en Leur dat er in de gemeente drie granaten waren gevonden, met het verzoek om ze onschadelijk te maken. | 47 [>5 km buiten onderzoeksgebied] 18 maart 1941 Omstreeks 23.05 uur werden in Hoeven vier brisantbommen afgeworpen in het vrije waarvan er twee als blindganger achterbleven. Er werd geen schade aangericht.48 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp.49 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 21 maart 1941 Tijdens schietoefeningen van de Duitse Wehrmacht waren drie granaten neergekomen op de spoorbaan Zevenbergen-Roosendaal, nabij de spoorbrug over de Mark. Na nader onderzoek bleek dat er meerdere projectielen waren ingeslagen op en bij de spoorbaan (waardoor twee spoorsteven werden ontzet), in het nabijgelegen land en in de Mark. Het stuk geschut stond opgesteld nabij Zwartenberg en schoot in zuidwestelijke richting, naar Hoeven. De projectielen waren tijdens de oefening in de verkeerde richting terechtgekomen. De oefening vond plaats van 10.15 tot 10.45 uur.50 [RAP_410321A01] 27 maart 1941 Bij het uitbaggeren van de haven (van de rivier de Mark) in Zevenbergen werd gestuit op een vermoedelijke blindganger.

51 Mogelijk ging het om een niet ontplofte bom die was neergekomen tijdens het bombardement dat op 11 mei | 1940 plaatsvond op de kom van de gemeente Zevenbergen. De vermoedelijke blindganger bevond zich nabij het Brouwersstraatje. De werkzaamheden werden gestaakt, verder onderzoek zou op een later moment worden verricht door de Duitse Wehrmacht.52 [>500 m buiten onderzoeksgebied] 5 april 1941 Om 00.15 uur kwam op een fruitboomgaard in de gemeente Etten (Noord-Brabant) één brisantbom neer. Er ontstond enige schade.53 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 2 mei 1941 Tijdens het ploegen stuitte een landbouwer in de gemeente Etten op een hard voorwerp. Bij nader onderzoek bleek het om een niet ontplofte vliegtuigbom gaan. De landbouwer deed aangifte bij de bevoegde autoriteiten.54 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 3 mei 1941 In gevolge een motorstoring stortte een Duitse jachtbommenwerper neer bij Etten van het type Junkers Ju | 88 van IV/KG 77 (8214). | 55 De exacte locatie is niet bekend. | [>6 km buiten onderzoeksgebied] 29 augustus 1941 Op akkerland in de gemeente Zevenbergen kwam één brisantbom neer.56 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp.57 [Locatie onbekend] 30 oktober 1941 47 WBA, toeg. nr. 0085, inv. nr. 742. 48 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 49 TNA UK AIR 14/2672.

50 WBA, toeg.nr. 248, inv.nr. 2994. 51 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328. 52 WBA, toeg. nr. 0682, inv. nr. 11355. 53 BaMa RL2/II-205-II-250. 54 Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, ‘Boer stootte met den ploeg op een bom’, d.d. 2 mei 1941. 55 SGLO, T1018. 56 BArch R58/3578. 57 TNA UK AIR 14/2673. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 35 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 36 In de gemeente Hoeven kwamen zes brisantbommen neer. Er ontstond geringe schade. 58 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 10 maart 1942 In de gemeente Zevenbergen kwam één brisantbom neer. Er ontstond lichte schade. 59 In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp. 60 [Locatie onbekend] 25 februari 1942 In Etten werden rond tien over tien ‘s avonds drie Leuchtbomben afgeworpen, maar er was geen schade.61 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 15/16 oktober 1942 In de nacht van 15 op 16 oktober 1942 om 23.03 uur stortte een Britse Vickers Wellington bommenwerper van het 300 Squadron (Z1475) in een perceel bouwland (stoppelveld) gelegen in de polder ‘’Het Oudland van Zevenbergen’’ tussen de Pootweg en de Hazeldonkse Zandweg ten zuidoosten van Zevenbergen neer.

Het toestel was om 18.40 uur vertrokken van de basis in Ingham (Groot -Brittannië) op een bombardementsmissie naar Keulen en werd op de terugweg neergeschoten door Oblt. S. Machat van E./NJG 2.62 In de omgeving van het volledig uitgebrande toestel lagen grote en kleine brokstukken van het vliegtuig, terwijl ook twee diepe gaten waren ontstaan, waarin zich vermoedelijk de motoren bevonden. De bemanningsleden hadden de crash niet overleefd.63 In de ORB van 300 Squadron is geen aanvullende informatie gevonden over de crash. In het document is alleen vermeld dat het toestel niet terugkeerde van de missie.64 [RAP_421015A] 11/12 juni 1943 In Etten en Leur en Hamert kwamen in totaal achttien brisantbommen, dertig staafbrandbommen en twee fosforbrandbommen neer in het open veld en op weide. 65 De brisantbommen in de gemeente Etten-Leur kwamen onder meer neer in de polder Krijtenburg. Er ontstond geen materiële schade.66 [RAP_430611A] In diverse gemeenten, waaronder Zevenbergen en Hoeven kwamen in totaal drie brisantbommen, 112 staafbrandbommen en 77 fosforbommen. Er ontstond met name bos - en veldschade. In de gemeente Hoeven brandden tevens twee schuren met landbouwmaterieel en machines af. Ook kwam een paard om het leven.67 [Locatie onbekend] Omstreeks 01.30 uur werden brandverschijnselen waargenomen in de richting van de Hoop in de gemeente Hoeven.

Bij nader onderzoek bleek dat twee landbouwschuren in brand stonden in het noordelijk deel van de gemeente Hoeven, nabij het kruispunt van de rivier de Mark en de spoorlijn Roosendaal -Lage Zwaluwe, ter plaatse genaamd ‘de Hoop’. Vermoedelijk was de brand ontstaan door vliegtuigbommen of door brandende onderdelen van vliegtuigen. De schuren die in brand stonden waren eigendom van bewoners A.J. Luijkx en J. van Beek en bevonden zich aan weerszijden van de spoorlijn. Bij verder onderzoek bleek dat de branden inderdaad waren ontstaan door vliegtuigbommen, namelijk door een grote hoeveelheid zeskantige brandbommen. Tegen het aanbreken van de dag werd het hoofd van de Opruimings- en herstellingdienst met een ploeg uitgestuurd om de resten van de verbrande en niet tot ontbranding gekomen zeskantige brandbommen op te ruimen. Omstreeks 07 .00 uur kwam een melding binnen dat er een blindganger van een brisantbom was aangetroffen met een bodem van ongeveer dertig centimeter diameter. Een tweede blindganger bleek een 58 BArch R58/3578. 59 BArch R58/3580. 60 TNA UK AIR 14/2674. 61 NIOD, toeg.nr. 077, inv. nr. 1328. 62 SGLO, T1882A. 63 WBA, toeg. nr. 0682, inv. nr. 11355. 64 TNA UK AIR 27/1656/20. 65 BArch R58/3581. 66 WBA, toeg. nr. 0085, inv. nr. 456. 67 BArch R58/3581. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 37 fosforbrandbom te zijn.

De plaats en het terrein zijn afgezet in afwachting van het werk van een Duits Sprengkommando. Later werd nog een krater van een ontplofte brisantbom gevonden nabij de blindganger. Aangezien de plaats van het bombardement zich nabij de gemeentegrens van Zevenbergen bevond, werd ook de luchtbeschermingsdienst van deze plaats op de hoogte gebracht. 68 [RAP_430612A] In de Sint -Maartenpolder brandden twee schuren van landbouwer Luijkx aan De Hoop af doordat ze waren gebombardeerd met zesh oekige brandbommen. De projectielen waren bedoeld voor de nabijgelegen spoorbrug over de Mark, welke niet werd geraakt. In de nabije omgeving werden later nog enkele brisantbommen en een fosforbrandbom (blindgangers) ontdekt.69 [locatie onbekend] In de Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command zijn geen gegevens gevonden over een toestel dat mogelijk verantwoordelijk is voor deze bomafworp. 70 15 juni 1943 Bij de boerderij van Luijkx, nabij de Lamgatsebrug in Zevenbergen werden zes blindgangers van Engel se staafbrandbommen van 1,7 kilo gevonden. [Circa 500 m buiten onderzoeksgebied] In de omgeving van de genoemde boerderij werden nog eens drie blindgangers van staafbrandbommen aangetroffen, uitgegraven en veiliggesteld.

Er werd ook een blindganger van een vermoedelijke fosforrubberbrandbom van ongeveer veertien kilo gevonden en een aantal gaten van twaalf tot vijfentwintig centimeter doorsnede, waarschijnlijk eveneens van brandbommen van verschillende grootte. Deze brandbommen kunnen afkomstig zijn van de op twaalf juni 1943 overvliegend Engelse vliegtuigen. De staafbrandbommen werden verwijderd en bij de fosforbrandbom werd een rode vlag geplaatst. 71 [Locatie onbekend] 19 juni 1943 Uit een gesprek met landbouwer A.J. Luijkx op 19 juni 1943 bleek dat er mo gelijk nog meer bommen, afkomstig van het bombardement op 12 juni 1943, in de grond zaten. De landbouwer had de weide waar het bombardement had plaatsgevonden alvorens hij zijn vee hier zou laten grazen nogmaals afgezocht. Hierbij vond hij nog vijf gaten waar vermoedelijk nog bommen in lagen. Eén van de bommen was nog zichtbaar, want deze lag aan de oppervlakte. Het was niet bekend welke soort bommen het betrof. Het vermoeden bestond dat het vier gaten van brisantbommen betrof met een middellijn van ongeveer dertig centimeter. De vijfde bom betrof mogelijk een fosforbom. Bij onderzoek door de luchtbeschermingsdienst werden de bommen geïdentificeerd als vermoedelijke fosforbommen. De vijf blindgangers werden afgezet.

72 [RAP_430612A] 23 juni 1943 In een tarweveld op De Hoop werden 24 fosforbommen gevonden en werden door een Duits Sprengkommando opgehaald. Er werd aangenomen dat deze bommen, die in de buurt lagen van enkele eerder gevonden blindgangers, bedoeld waren voor de spoorbrug over de Mark, die op 12 juni 1943 doelwit was.73 [RAP_430623A] 25 november 1943 Een Duits Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig van 7./JG 2 stortte om 17:00 uur neer bij Zevenbergen. Het toestel was in het donker tegen de watertoren opgevlogen. 74 De exacte locatie van de crash is onbekend. [>900 m buiten onderzoeksgebied] 68 WBA, toeg. nr. 0248, inv. nr. 1122. 69 Nispen (1992) 272-273 en WBA, toeg.nr. 0248, inv.nr. 1122 en WBA, zonder toeg.nr. Gemeente Zevenbergen Administratief Archief (1930-1985), Luchtbescherming gemeente Zevenbergen, inv.nr. 11355 (1456). 70 TNA UK AIR 14/2677. 71 WBA, toeg.nr. 0682, inv.nr. 11355. 72 WBA, toeg. nr. 0248, inv. nr. 1122. 73 Nispen, (1992) 274 en WBA, toeg. nr. 0248, inv. nr. 1122. 74 SGLO, T3116. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 38 5 april 1944 Afbeelding 6: Kaart van Groep Albrecht met daarop verdedigingswerken in en rondom Zevenbergen. Bron: NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 20, d.d. 5 april 1944. 23 mei 1944 Afbeelding 7: Kaart van Groep Albrecht met daarop verdedigingswerken in en rondom Zevenbergen. Bron: NIOD, toeg. nr.

190a, inv. nr. 20, d.d. 23 mei 1944.

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 39 30 mei 1944 In de gemeente Etten -Leur werd een locomotief van een rijdende trein beschoten. 75 [>5 km buiten onderzoeksgebied] 31 mei 1944 Afbeelding 8: Kaart van Groep Albrecht met daarop verdedigingswerken in en rondom Zevenbergen. Bron: NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 20, d.d. 31 mei 1944. 31 mei 1944 Bericht van Groep Albrecht met gegevens betreffende veldversterkingen in de omgeving van Zevenbergen. De verdedigingswerken bestonden over het algemeen uit een stelsel van loopgraven met mitrailleursnesten en tankvallen, welke dichtbij kleine en grotere steden en dorpen waren aangebracht. Dit was onder meer het geval in Roosendaal, Wouw, Oud -Gastel, Stampersgat, Standdaarbuiten en Zevenbergen. De hoge grondwaterstand maakte ophoging bijna overal noodzakelijk. De loopgraven hadden een diepte van ongeveer 100 cm en een breedte van 65 cm. Met behulp van houten paaltjes die 50 cm uit elkaar geplaatst waren en warteldraad werden ze voor instorten behoed. Achter de palen werd rijs- of wilgenhout (takken) aangebracht. De loopgraven waren zigzagvormig. Vanuit de loopgraven leidde een overdekte gang naar het mitrailleursnest. Ook gedeelten van de loopgraven zelf waren overdekt met planken, waarop graszoden of eenvoudige rietmatten waren gelegd.

Er wa s rekening mee gehouden dat wanneer een vijandelijke pantserwagen over de met graszoden overdekte delen zou rijden, deze een stuk naar beneden zouden zakken. De mitrailleursnesten waren daarom dieper, namelijk circa 1.20 meter. De loopgraven en mitrailleursnesten waren overal van afwatering voorzien door het gebruik van gebakken draineerbuisjes. Daar waar de mitrailleursnesten en loopgraven boven het terrein kwamen werd door opgehoogd en van wijde uitplanering voorzien. De tankvallen werden 3 meter diep uit gegraven en hadden een boven breedte van 10,50 meter. De wanden waren bijna loodrecht en voorzien van beschoeiing met daarachter takken van wilgenhout. In de tankvallen waren hier en daar knikken gemaakt, van waaruit men dan de lengtes met M.G. kon bestrij ken. Deze M.G. nesten lagen echter op zo’n afstand van de tankval dat zij niet met handgranaten te bereiken waren. Daar waar de tankvallen 75 WBA, toeg. nr. 85, inv. nr. 456.

verkeers- | en landwegen kruisten waren wegversperringen aangebracht. Er werden daartoe betonnen muren gebouwd van 2 meter hoog en 2 meter dik.76 [Historische context] 10 juni 1944 Bericht van Groep Albrecht dat de troepen die zich in Zevenbergen bevonden (nog geen 100 man) vertrokken waren.77 [Historische context] 5/6 juli 1944 In de nacht van 5 op 6 juli 1944 stortte om 01.45 uur een Duitse Heinkel He 219 bommenwerper van 2./NJG 1 (211117) neer in Hoeven.78 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 3.6 | Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. | Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem | door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, | waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied | werden. | Maanden | van | (grond)gevechten | volgden | in | combinatie | met artilleriebeschietingen en bombardementen.

In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie | in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel | van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie). September 1944 De Sint-Maartenspolder en de Hoevense Beemden bij Hoeven werd door Duitse soldaten geïnundeerd om te geallieerde opmars richting het noorden te vertragen.79 [>250 m buiten onderzoeksgebied] Tevens werden er door Duitse troepen stellingen opgericht in de Markdijk, ten westen en ten oosten van de huidige A16.80 [RAP_4409A] 4 september 1944 Bericht van Groep Albrecht dat de in Zevenbergen gelegerde 150 man | van de | Wehrmacht vertrokken richting Dordrecht. De in Zevenbergen gevestigde ‘’Baustab’’ was ook vertrokken. Alle door Zevenbergen trekkende militairen gingen naar Moerdijk. | 81 De ‘’Baustab’’ | was in Zevenbergen gevestigd om Zevenbergen tot een vesting te maken.82 [Historische context] 17 september 1944 Tussen 11.30 en 15.30 uur voerden twaalf Britse P-51 Mustang jachtvliegtuigen van | 306 Squadron van 126 Wing in het kader van operatie Market Garden een ‘’Anti-Flak missie’’ uit in het gebied Zevenbergen-’s-Hertogenbosch. De aanval werd uitgevoerd zoals gepland. Vliegtuig ‘’P’’ werd getroffen door luchtafweergeschut.

Het luchtafweergeschut werd beschoten en een munitieopslagplaats | in | kaartvierkant | qD.6745 | [>15 | km | buiten | onderzoeksgebied] explodeerde. Flaktorens aan de rivieren tussen qE.1062 | [>50 km buiten onderzoeksgebied] en qD.3361 [>30 km buiten onderzoeksgebied] | werden eveneens beschoten.83 76 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 24. 77 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 24. 78 SGLO, T3855A. 79 Nispen (1992), 333 en 353. 80 Alphen (1994), 14. 81 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 33. 82 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 24. 83 TNA UK AIR 27/1674/17-18. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 40 Om 14.00 uur stortte de Amerikaanse C-47 (Dakota) transportvliegtuig van | 440TCG/96TS (42- 100965), met de bijnaam ‘Miss Yank’, neer in Hoeven. Het toestel was in de lucht tegen een andere C-47 gebotst. De bemanning verliet het toestel boven de Hoevense Beemden. Het toestel zelf kwam bij de woning van de familie Snepvangers-Manniën aan Achter ’t Hof neer.84 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 28 september 1944 Tussen 09.20 en 15.30 uur bombardeerden twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 222 Squadron van 135 Wing met in totaal 12 x 500 lb brisantbommen doelen op de lijn Bergen- Breda. Er waren twee ‘near misses’ bij de rivierbrug in kaartvierkant qD.8541. [>1 km buiten onderzoeksgebied] Er was één voltreffer op de spoorlijn in kaartvierkant qD.9043.

Vier rijnaken raakten beschadigd.85 In de ORB van | 222 Squadron staan geen bijzonderheden over deze aanvallen.86 [>5 km buiten onderzoeksgebied] 12 oktober 1944 Tussen 10.15 en 14.30 uur voerden acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers va 266 Squadron van 146 Wing 17 raketten af op rijnaken in de buurt van Zevenbergen in kaartvierkant qD.8443. Eén raket kwam net buiten het doelwit neer.87 Noot: er zijn geen gegevens bekend over de andere raketten. In de ORB van 266 Squadron zijn geen verdere bijzonderheden over deze aanval gevonden.88 [RAP_441012A] 13 oktober 1944 Tussen 11.30 en 17.27 uur | beschoten | negen Britse Spitfire jachtbommenwerpers van | 317 Squadron van 131 Wing gemotoriseerde voertuigen in kaartvierkant qD.8242. Twee voertuigen werden vernietigd, één raakte beschadigd.89 In de ORB van 317 Squadron zijn geen verdere bijzonderheden over deze aanval gevonden.90 [>300 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 11.30 en 17.27 uur beschoten zes Britse Spitfire jachtbommenwerpers van | 317 Squadron van 131 Wing gemotoriseerde voertuigen op de lijn qE.1055-qD.6931.

Eén voertuig werd vernietigd, tien voertuigen en twee rijnaken raakten beschadigd.91 In de ORB van 317 Squadron zijn geen verdere bijzonderheden over deze aanval gevonden.92 [>15 km buiten onderzoeksgebied] 28/29 oktober 1944 Om de opmars van de geallieerden te vertragen vernielden Duitse soldaten de spoorbrug over de | Mark, | [RAP_441028A] | de | Gasbrug | (in | de | Nieuwen | Prinsenkade), | [>7 | km | buiten onderzoeksgebied] de Trambrug (tussen de Markkade en de Academiesingel) [>7 km buiten onderzoeksgebied] | en | de | Lamgatsebrug | met | explosieven. | [Circa | 500 | m | buiten onderzoeksgebied] Bij de Gasbrug ging slechts één van de drie springladingen af.93 28 oktober 1944-5 november 1944 Een internationale strijdkracht bestaande uit Canadese, Amerikaanse, Britse en Poolse troepen had de taak om het bruggenhoofd in West-Brabant van het LXVIII. Armeekorps op te ruimen. Op 28 oktober 1944 lag het front ten zuiden van Roosendaal en ten noorden van Bergen op Zoom. In de nacht van 29 op 30 oktober kregen de Duitse troepen van het LXVIII. Armeekorps toestemming om zich terug te trekken achter de Mark-Dintellinie. Van west naar oost werden de overgangen bij Moerdijk beschermd door Kampfgruppe Chill en de 346., de 245. en de 711. Infanteriedivisionen.

[Historische context] Na de bevrijding van Roosendaal moesten de 1st 84 SGLO, T4069 & https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte -vliegtuigen-in-hoeven-en-st-maartenspolder-1940- 1945 (geraadpleegd op 3-5-2022). 85 TNA UK AIR 37/715. 86 TNA UK AIR 27/1372-37-38. 87 TNA UK AIR 37/715. 88 TNA UK AIR 27/1559/43-44. 89 TNA UK AIR 37/715. 90 TNA UK AIR 27/1709/17-18. 91 TNA UK AIR 37/715. 92 TNA UK AIR 27/1709/17-18. 93 Nispen (1992), 333. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 41 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 42 Polish Armoured Division en de 104th U.S. Infantry Division de Mark oversteken. Duitse troepen boden hier zware weerstand.94 [Locatie onbekend] Op 31 oktober 1944 probeerden Poolse troepen de Mark over te steken bij de spoorbrug tussen Moerdijk en Breda [circa 5,7 km buiten onderzoeksgebied] en twee kilometer ten oosten van Standdaarbuiten probeerden Amerikaanse eenheden hetzelfde. [>4 km buiten onderzoeksgebied] In beide gevallen moest een zwaarbevochten bruggenhoofd na een dag worden prijsgegeven. In de daaropvolgende dagen werd een gecoörd ineerde actie, genaamd Operation Rebound, ondernomen tegen de Duitse Dintel-Mark-Kanal-Stellung. De 104th U.S. Infantry Division nam op 4 november 1944 Klundert in en een dag later Zevenbergen.

Beide plaatsen werden getroffen door een combinatie van lucht- en artilleriebombardementen, waarbij grote schade werd aangericht.95 [RAP_441031A] Op 2 november 1944 stak de Amerikaanse 104th U.S. Infantry Division ‘Timberwolves’ op drie plaatsen de Mark over bij Standdaarbuiten, na een zware inleidende beschieting. [>4 km buiten onderzoeksgebied] Een deel van de divisie voerde een schijnaanval uit. In de daaropvolgende dagen trok de divisie vanuit Klundert naar Zevenbergen en Moerdijk.96 [Historische context] Op 4 november 1944 trok de 104th U.S. Infantry Division vanuit Noordhoek en de Oudlandsepolder naar de stad Zevenbergen, die op 5 november om 21:00 uur werd bevrijd. [Historische context] Die nacht werd een succesvolle aanval uitgevoerd richting het Hollands Diep, waardoor het Duitse bruggenhoofd in twee delen werd gesplitst. In de daaropvolgende dagen werden de Duitse troepen over het Hollands Diep teruggedrongen en na felle beschietingen werd op 9 november ook Moerdijk ing enomen. 97 [>6 km buiten onderzoeksgebied] 30 oktober 1944 Officiële bevrijdingsdatum van de gemeente Etten en Leur. 98 De gemeente werd om 08.00 uur bevrijd door de Amerikaanse troepen van de 104 U.S. Infantry Division.99 Na de bevrijding werd de gemeente niet meer getroffen door artillerievuur. 100 [Historische context] Bevrijdingsdatum van de gemeente Hoeven.

101 De gemeen te werd om 15.00 uur bevrijd. 102 [Historische context] 30/31 oktober 1944 Terwijl de geallieerden steeds verder oprukten richting de Moerdijkbruggen in het noorden, trokken de Duitse soldaten zich vanuit Breda terug achter de rivier de Mark en het Markkanaal. [Historische context] Daar richtten zij een verdedigingslinie in en bliezen daarom de bruggen over de rivier op. 103 [RAP_441030A] Als onderdeel van Operation Pheasant moest de Amerikaanse 104th Infantry Division (Timberwolves) de Mark oversteken bij de brug tussen Oudenbosch en Standdaarbuiten.104 [Historische context] De ove rsteek van de Mark was door de opgeblazen bruggen niet gemakkelijk. Vanaf de noordoever bestookten Duitse troepen de geallieerde troepen met mortier- en artillerievuur. Aan beide zijden van de Standdaarbuitensebrug werd over een lengte van enkele honderden meters naar een goede oversteekplaats gezocht. Een plek op twee kilometer ten oosten van Standdaarbuiten werd uiteindelijk geschikt bevonden om over te steken. [Circa 3,5 km buiten onderzoeksgebied] De eerste oversteekpoging lukte, ondanks zware verliezen , en er werd een steunpunt opgezet op de Molendijk, bij de kruising met de Tweede Kruisweg in de 94 Klep & Schoenmaker (1995), 219-220. 95 Klep & Schoenmaker (1995), 220. 96 Didden en Swarts (1993), 247-248. 97 Hoedelmans, Wagenaar, De Wolff (1984), 49-50. 98 NIMH, toeg. nr.

420, inv. nr. 29. 99 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 5 & BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 572. 100 WBA, toeg. nr. 85, inv. nr. 1149. 101 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 32. 102 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 572. 103 Broos (1995), 102. 104 Nispen (1992), 323. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 43 gemeente Zevenbergen. Door slecht weer, gebrek aan zwaar geschut, verliezen van manschappen en Duitse aanvallen met tanks moest het bruggenhoofd worden opgegev en. De volgende dag beschoten de geallieerde eenheden de noordoever met artillerie ter voorbereiding op een nieuwe poging om de Mark over te steken. [Locatie onbekend] Op 2 november 1944 werd een grootschalige aanval uitgevoerd. Met steun van de voortdurend schietende artillerie op Noordhoek, [>4 km buiten onderzoeksgebied] Standaardbuiten, [>5 km buiten onderzoeksgebied] Zevenbergen [RAP_441030B] en Klundert [>5 km buiten onderzoeksgebied] werd de Mark overgestoken en werd Standdaarbuiten bevrijd. Ondanks het Duitse afweervuur, kon er door de geallieerde militairen een ponton- en later een Baileybrug worden gelegd over de Mark en was de Duitse Marklinie doorbroken, 105 hoewel de tussen de suikerbieten verstopte mijnen en boobytraps nog een gevaar vormden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/48ef9808-1744-462d-8a56-cf32cdc24e91?agendaItemId=d6cbea1e-a130-40f5-a08b-37c36c202211